T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

Doç.Dr.800 adet basılmıştır. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. ESKİŞEHİR.Gör. elektronik. manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz.Dr. Tevfik Fikret Uçar Öğr. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. without permission in writing from the University. Tevfik Fikret Uçar Öğr.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2.Gör. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. Seçil Banar Öğr.Gör. photocopy.Gör. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. electronic. basılamaz ve dağıtılamaz.Dr. or transmitted in any form or by any means mechanical. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç. fotokopi. magnetic tape or otherwise. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik.Dr. Haziran 2012  ii . Cemalettin Yıldız Öğr. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system.

Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi . 144 Sözlük .İçindekiler Önsöz . Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3.... UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6. 124 .. iv 1.. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4. Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5.. 169  iii .. Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2.. 2 30 66 92 .

ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. mimarlık. yüzyıl boyunca tanımı. 20.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi.Doç. sosyoloji. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. ekonomi. sanat tarihi. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. Asu Aksoy Yrd. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor.Dr. Kültürel miras. karar. Editörler Doç. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. İster kentte olsun ister kent dışında. Deniz Ünsal iv . işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. siyasi. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. yönetiminde söz sahibi uluslararası. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. kararlar çıkarmaktadırlar. hukuk. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. merkezi. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. sürdürülebilirlik. kent planlaması. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta.Dr. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir.

.

1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   . Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek.

ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. muhafaza etmek. Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. Özetle. Nitekim. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. s. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. 2009). s. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. 1985). yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. kitaplar. nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir. Avusturalya’da. Bu tür sivil 3   . kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla.34). bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. heykel gibi sanat eserleri. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. devletler arasında yerini bulamama. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. resim. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. 2008. Örneğin. 2009. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. Avusturalya’yı meşgul eden. arşivler. el yazmaları. Örneğin. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır.129).

Böylelikle. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. 1992). Birçok modernist mimar ve plancı. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. Eski kent merkezlerinin. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. Yıkımlar durmakla beraber. bunun yanında belli bir uygarlığın. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. 1992). Ne var ki. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. hala yönetsel. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. önemli bir gelişmenin. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. 4   . Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. giderek ciddi tepkilere yol açmış. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. bu tür pasif koruma önlemleri. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. çok yoğun. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. Tüzüğün 1. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. Venedik Tüzüğü. Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan.

Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. artan trafik. 2000). elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. atmosferi. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. hem de doğal mirasını tanımlama. Öte yandan. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. belirleme. “Kültürel Peyzajlar”. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. Buna göre. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. koruma. bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. inançları. 1992). sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. hem fonksiyonel. Örneğin. aurası. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. Bu belgede bütünleşik korumanın. Öte yandan. restore etme. halkların adetleri. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. yaşam pratikleri gibi). müzikleri. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. yeme-içme kültürleri.

altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. altyapı. yatırımları. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. endüstri. ormancılık. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   . zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. bu piyasa temelli.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. Ancak. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal. ulaştırma. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli.298). emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı.htm sayfasını inceleyiniz. 2011). tartışınız. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır.milliparklar. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. 2012). Gayrimenkul odaklı. büyük ölçekli kentsel projeler. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır.gov. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü.tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır. yönetsel. 2008 s. maden üretim teknikleri. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough.

Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle. İşte. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler.unesco. Nitekim. Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. yerel mahalle karakterini kaybetmesi. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. 2009). Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. açılımı tartışınız. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması. Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

KKG. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü.101-30. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. bakım ve onarım hakkını almıştır. ikincisi. yaşatılması. Anadolu Medeniyetleri Müzesi. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir. Bu suretle özel 11   . özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız. Yine 2009 yılının başında. tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. Sedir Adası. 11. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. danışma bürosu. kültür merkezi. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir.0. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. Aspendos. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır.02.etkin kılınması.02. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. hizmetlerin etkili. Kayaköy. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. Bu amaçla. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı. Ayasofya Müzesi. Olympos. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. Noel Baba Müzesi.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. Bakanlığın hedeflediği gibi. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB).590 sayı.

coğrafi. kültür merkezlerinin yapımı. yayınlanması. yaşatılması. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. onarımı ve işletilmesi. onarımı veya işletilmesi. yönetim alanının korunmasını. işletme projesini. müze. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. yaşatılması. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. 12   . yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Yönetim planı ise. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. opera. belgelendirilmesi. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Kültürel miras alanlarının yönetimi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. yaşatılmasını. Yasada yönetim alanı. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. sit alanları. 1990’lı yıllarda. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. arşivlenmesi. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. film platosu. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. gelir vergisi stopaj indirimine. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. tiyatro. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. yeni vakıfların. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. arşiv. değerlendirilmesi. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. kütüphane. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. değerlendirilmesi. bale. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. Yatırım alanları. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. sanatsal tasarım ünitesi. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. sanat galerisi. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. sanat stüdyosu ile sinema. sanat atölyesi. Nitekim. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. eğitimi. 2010). kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. arkeolojik. derlenmesi.

bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. 2011. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. Yönetim Planı. Ancak. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. sürekli izlenen. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir. s. Yönetim Planları. 2002. turizme açmak. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. kültür mirasına atfedilen önemin. Madde 3c). 4). “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. 13   . sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. anlamın. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. yaşatılması. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. rolün değişmesi.

bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. 2003. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal.Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak. tarihi park ve bahçeler. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak.. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. ziyaretçi yönetimi. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   .. Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi.. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği. doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1.. sayfa 5). Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. tarihi yapılar.1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton.. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon.

4. bilginin toplanması. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. 15   . değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. Fırsatlar. sorunların. izlenmesi. 2009). Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. katılımları. yönetim planının hazırlığı. kent yöneticilerini. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. bir süreçtir. uygulanmasına. paydaşların belirlenmesi. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. tehditler. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. bölge sakinlerini. Yönetim planı devamlılık arz eden. Burada yönetim planının yapılmasından. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. yerel yönetimleri. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. ilgili verilerin toplanması. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. (Dinçer. bilginin paylaşımı. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi.” 1. benimsenmesi ve paydaşların. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. eğitim. nasıl. hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. 3. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. 2. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir.

Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. İzleme ve Değerlendirme. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. Kuşkusuz. 9. fikir ve katkıların toplanması. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. 8. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. 7. görevlendirilmeleri. yerli halk. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. 2003). Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. 6. 10. şirketler. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. 16   . Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. Taslak yönetim planının hazırlanması. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar.5. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. Bu süreç. 13. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. Öte yandan. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda. 12. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. 11. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir.

ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. 2. altyapılar (su. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. İş planı projeyi tarifler. mülkiyet durumları 17   . ancak veri süreklilik göstermektedir. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. sorunların. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. ilgili verilerin toplanması. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. Koruma alanı bulunduğu kent. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. zanaatler. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. paydaşların belirlenmesi. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. 2003). Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. binalar. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. mahalle. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. meslekler. envanterlemenin yapılmasıdır.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir.

Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. bölgesel. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. Fırsatlar. Örneğin. kullanım durumunun tespit edilerek. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. alanı bağlayan yasal çerçeve. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. Veri analizi çalışması anketlerin. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. 3. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. tehditler. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. içinde yer aldığı çevresini. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. önemlidir. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. 2003). haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. Mekâna ilişkin rölöve. tarih çalışmalarını gerektirebilir. bilimsel analizlerin. alanın daha önce nasıl 18   . alanın mülkiyet durumu. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. Zira. doğal. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. mimari çizimler. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. 2003). Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. Bu kriterlerin ölçülebilir. 4. sayılabilir.

Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. Vizyon. kullanım ve sosyoekonomik. izleme. nasıl kullanılacağını tarifler. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. çalışma alanları. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . araştırma. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. özel muamele görmesi gereken alanlar. servis alanları. yoğun kullanım öngörülen alanlar. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. Örneğin. Vizyon. 6. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). heyecan uyandırabilmeleri. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. ziyaret. koruma. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. Ayrıca hedefler. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. Hedefler belgeleme. kültür mirası alanı. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. verilerin. Örneğin. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. Bu farklı yolların neler olabileceğini. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. 5. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. insan yapımı tehditler. restorasyon. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. vizyon. kültürel yararlara ilişkindir. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. eğitim. Taslak yönetim planının hazırlanması. Vizyon iddialı olmalı. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez.

9. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. kültürel. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. 8. 20   . Burada alanın durumu. Hedefler. çıkış noktasını. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. temsilcileri. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. tehditler. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. sosyoekonomik anlamı. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır. Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. Sorunların.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. fikir ve katkıların toplanması. ihtiyacı anlatır. Giriş: Planın amacını. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. kim tarafından sipariş verildiğini. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. alanın özellikleri. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. doğal. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Yazılı ve sözlü katkıların. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma.

11. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. İzleme ve Değerlendirme. 2003). Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir. Örneğin. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. Plan. ya da yedi. Beş yıllık. YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. 21   . uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. altyapı. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. net ve kolay okunur olması. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. 10. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. Bu takvim tamamlanmadan. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. Ancak. 13. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. 12. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. 2003). ulaşım. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar.

22   . UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar.Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi. Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

şehir planlaması. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. karar süreçlerine katılabilmelidirler. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. yerel işyerleri temsilcişleri. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. Paydaşlar alan yönetimi. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. 1940’lı ve 50’li yıllarda. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. ormancılık. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar. yönetimi. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. yerel topluluklar. sivil toplum kuruluşları. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. ulaştırma. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına.   . Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Tarım. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. altyapı.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. II. kültürel mirasa. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. yerel ve bölgesel yönetimler.

s. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison. Graham. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . MF ŞBP 92. Graham Fairclough) London: Routledge. Theory and Practice” Heritage Reader. Mathers. (ed. “The Long Chain: Archeology. (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall.) USA: University Press of Florida Publising s. İ. Graham Fairclough) London: Routledge. s.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı. an Introductory Essay” Heritage Reader (ed. Wright. 34. IUCN Gland. Zeynep. Graham. Graham Fairclough) London: Routledge.J. Patrick. re-imagining the postnation” Heritage Reader. 412 Gülersoy. Graham Fairclough) London: Routledge. “New Heritage. Ve Little. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Francesco. (2008). (2011). Enlil. (2000).221 Schofield. On Living in an Old Country London: Verso 27   . s. A. Ve Darvill T. A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. N. Heritage and Beyond. (2009).Graeme. A. Ocak No. “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed. M.Zeren ve Ayrancı. Lee and Middleton. (1985). C. 298. domus m. (2008). UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. 179-182.46-49. s. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. Z. (ed. Dinçer. s. Switzerland and Cambridge. John. Darvill.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. s. Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. (2008). “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . s. sayı 8.20 Thomas. Julie.08/01. s. 199 . B. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. (ed.39 Enlil. ‘The Philosophical. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . (2008). Enlil. Stuart. Deniz Ünsan). “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value. (ed.204. Fojut.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. Timothy (2005). political and pragmatic roots of the Convention’. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader. (2008) “Heritage Management. ve Z. Graham Fairclough) London: Routledge. (1992). (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. ve Enlil. Fairclough. Noel. (2003). (2012). Paris 24-25 Ekim. Z. Council of Europe. İrem.039/02.

html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi.planlama.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].org.tarihikentlerbirligi.İnternet Kaynakları Dinçer. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler.cevre.org/doc /dervis_parlak.org/images/0021/002110/2 11094e. www. http://urbact.org/new/doc. Cultural Heritage Integrated Management Plans.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi. D.org. İclal (2009) Tarihi Yarımada .eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.planlama.pdf http://www.-dr. http://www.htm   28   . 2009. erişim tarihi Mart 2012) Parlak. ) http://unesdoc. Nils Scheffler. www.Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi.unesco.

  .

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   . Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek.

Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. kültürel miras. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. halk oyunlarından. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. kamu (o ülkenin insanları) adına. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. öncelikle. önce onun nasıl tanımlandığını. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. müzik. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. ev dekorasyonunda. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. geliştirilmesi. hediyelik eşya dükkanlarında. Bu nedenle. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. filmlerde. kent planlamasında ve turizmde. Ancak miras. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. yayın. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. gösteri sanatları. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. ekonomi kavramlarını film. Bu ünitede. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. medya. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. Öyleyse bu üniteye. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. 31   . kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. moda dünyasında. tanıtılması. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. el sanatlarına. ünite boyunca. türkülerden masallara. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. Kültür ekonomisi. kimi zaman olduğu gibi.

televizyon aracılığıyla dağıtır. mimarlık bu kategoriye girmektedir. yeni medya.org ve www. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. reklamcılık. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. talebe yönelik. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. müzik gösterileri. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat. gösteri sanatları. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. Miras. sanat ve antika piyasası. resim. tarihi. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir.unesco. sanat. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. Kültür endüstrileri. mimarlık. yayıncılık. Görsel sanat eserleri.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. film ve video. dans vb. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir. film. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. yayın. esin kaynağını miras. tasarım. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. beceri ve yetenek olan. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. zanaat. edebi eserler. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. Medya. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. antropolojik. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı. Görsel sanatlar (fotoğraf. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. heykel vb. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. folklor ve geleneksel kültür 32   . bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. film ve televizyon programları. medya ve yaratıcı hizmetler. video oyunları birer kültür ürünüdür. El sanatları ve zanaat.tr adreslerine bakabilirsiniz. müzik. Tasarım.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. moda. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. tiyatro. Örneğin.unesco. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. bilgisayar ve video oyunları.) ve gösteri sanatları (canlı müzik. sanatla sınırlamayarak içine.org.

tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. Zeynep. zanaat. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . kuruluş ve kamu kurumlarıdır. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. kütüphaneler. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. Almanya. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. Asu ve Enlil. şenlikler. Japonya. 20. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. Hem el sanatları. Kültür ekonomisinin aktörleri. topluma sunulması. CD. İstanbul 2010. paylaşılması. tarihi yapılar. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. fim gibi kültür ürünleri yeniden. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. müzeler. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. Buna sosyal devletin küçülmesi. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. Avusturya. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. Amerika Birleşik Devletleri gibi). saraylar devlete ait olabileceği gibi. kültürel mirasın. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. Kültürel miras alanları. Türkiye’de 20. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. müzeler. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. Kültürel miras tarihi. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. Kitap. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. konser. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. Bazı ülkelerde orkestralar. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. Kültür Ekonomisi Envanteri. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. değer veya kaynak olarak tanımlanması. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir.

sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. Kuzeyden güneye. ulusal sınır tanımadan. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. kültürel miras alanını da ilgilendiren. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. kültürel peyzajlar kadar dil. Dünya. tarihi kentler ve dokular. gelenek. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. sosyoloji. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. el yazmaları. düşünceler. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur. anında. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. eğitim. gösteri sanatları. haberler.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. görüntüler. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. İnsanlar benzer biçimde giyinip. Türkiye’de 19. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. Kaleler. saraylar gibi anıt eserler. benzer yiyecekleri yiyip. dans. kültürümüzle. antropoloji. Günümüzde. sürekli hareket halindedir. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. ülkelere gitmek. müzik. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. siyaset bilimi. kültürel miras. kültürel peysajlar gibi. turizm. 3. 20. farklı kentlere. tarihi kent dokuları vs. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. düşünsel (felsefi). mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. hem de işletme. benzer müzikleri dinlemektedirler. sikkeler. benzer mekanlarda. kimliğimizle. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. arkeolojik sitler. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. geniş kitleler için. Yine bugünün. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. Benzerlikler arttıkça. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. Kültürel miras. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. insan hakları. Ayrıca. arkeolojik eserler vs. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. Küreselleşen dünyada. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. heykeller. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. 4.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). sermaye. yolculuk olanakları çok artmış. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. fiziki. uluslararası ilişkiler. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. Bugün geldiğimiz noktada miras. Somut Kültürel Miras • • 2. arkeolojik alanlar.

sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. Son yıllarda Türkiye. kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. Kültür mirası. dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). 1970 Sözleşmesi. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Ayrıca. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. Aralık 2011 itibariyle. Görüldüğü üzere. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. Evrensellik görüşüne göre. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. kültür varlıklarının yasadışı ithal. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. Yine bu görüşe göre. Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. Milliyetçi görüşe göre ise. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi.

Kurumun misyonu. eğitim. kültürel mirasın. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. eğitim. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup.yönetmeliklerinde. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. çeşitli projeler yapmaktadır. Bu düzenlemeye göre. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). adalete. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Birleşmiş Milletler Eğitim. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . sanat. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. 1954) önsözünde. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. din. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. hangi millete ait olursa olsun. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. Sözleşme ayrıca. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. Bunlara ek olarak. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. hukukun üstünlüğüne. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir.

Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. dünya mirası. Dünya Mirası Komitesi. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. yasadışı kültür varlığı ticareti.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. işbirliği. silahlı çatışma ve miras. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. kültür mirasının korunması. Eğitim. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. araştırma. saha çalışmaları. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. kültürler arası diyalog. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. ICOM'un 30. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. ICCROM. 37   . kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. Avrupa çapında insan hakları. su altı kültür mirası. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. Bu özelliğiyle ICOMOS.eğitim. 1946'dan beri ICOM. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. somut olmayan miras. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). ICOMOS. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. somur kültür mirası ve müzeler. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur.

uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. Paris.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. müzik. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. Paris. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. kültür varlıklarının korunmasına. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. sosyal. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. internet kaynak sitesi ArchNet. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. Lahey. Kuruluşun faaliyetleri arasında. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. Paris. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Paris. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. 1954) ve ek protokoller (1954. Ağa Han Mimarlık Ödülü. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. dil. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   .

Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. günümüzün çözülememiş. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. 2003. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Genel Yayın Yönetmeni. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Granada. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Yunanistan. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. Faro. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir.C. Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Kültür Bakanlığı ve YKY. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. Londra. 1969). Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. Sözleşme kültür mirasının. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. yüzyılda.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. 2005): Bu çerçeve sözleşme. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. Ümit Yaşar Gözüm. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. Valetta. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. T. 39   . Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. İstanbul. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 1985): Bu sözleşme.

Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. edebiyata. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. yerleri. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. otuz beş maddelik. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. tapınaklar ve saraylar. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. eski paralar. oldukça ileri görüşlüdür. silah ve aletler. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. Yirminci yüzyıl başında. eserlerin devlet. göl. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. Yine Osmanlı döneminde. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. gümüş. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur. Yasanın önemli bir vurgusu. su kemerleri. tiyatrolar.. bilime. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. oyma resim ve nakışlar. sirk denilen eski oyun yerleri. Bu düzenlemeden on sene sonra. sanat.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik. bendler ve köprüler. fene. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. resimler. taş. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. yüzük taşları. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. yapılar. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). “. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. Bu maddenin. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. nehir. altın. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. kaplar. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile.”(Gerçek 1999:270).. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. 1884’te. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. heykeller.

içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. hayratlar. vezinler. tiyatrolar. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. ekonomik. bez. 1946 yılında kurulmuştur. kiliseler. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. rıhtımlar. oyularak işlenmiş taşlar. burçlar. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. kabartmalar. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. kümbetler. haneler. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. dağınık tuğlalar. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. köprüler. ‘sit’. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. Bugün. sandukalar. yaşadıkları devirlerin sosyal. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. hipodromlar. terk edilmiş putperest tapınakları. heykeller. suyolları. sirkoslar. kalıplar. sit. kutsal yapılar. ‘tabiat varlıkları’. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. pişmiş toprak eşyalar. alet ve edavat. sikkeler. taş ve cam kırıkları. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. vazolar. dikili taşlar. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. Türkiye. bazilikalar. şoseler. süs eşyaları. manastırlar. hanlar. deri. ağaçtan yapılmış eşya. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. kaleler. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. skarabeuslar. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. höyükler. kültür. madalyalar. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde.” Kültürel miras alanında hem korumanın. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. 5226 sayılı yeni kanun ile. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. Bu yasaya 2004 yılında. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. steller. figürinler. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. heykelcikler. yer üstünde. Örneğin. yüzükler. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. jeolojik devirlerle. mücevherler. stadyumlar. külliye.’ “Tabiat varlıkları. yazılı ve kabartmalı kayalar. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. tarihi sit. kültür varlıklarının 41   .yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. papirüs. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. at meydanları. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. Kültür varlığını eser değil. arkeolojik sit. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. hamamlar. cam ve sırça kaplar. anfitiyatrolar. oyma ve kakma işleri. kasaba surları. direkler.

İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. kültür varlıklarının tespiti. sit alanından farklı olarak. kurum. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. korunması. Örneğin. firmalar. Şirketler. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. araştırılması. Özel sektör kuruluşları. Böylece kamu yönetiminin. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. Örneğin. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. bugün. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. Alan yönetimi. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. Kamu sağlığı. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. yurt dışına çıkarılmaması. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. dernekler. 42   . en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. Burada Bakanlığın farklı birimleri. yönetim planı. işletme. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. kuruluş. Yönetim. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları.” Ören yeri kavramı ise. arkeolojik kazılar. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Son bölümde de Türkiye’de. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. Yasa.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır.

idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. Öte yandan. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler. gözetim ve takip. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. ve/veya 43   . 2. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. kamu yönetimi. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. koordinasyon. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. Örneğin. planlama. Bu sebeple. 126. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir.Yapısal bir tanım yapacak olursak. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. 3. bir bakanlık merkez teşkilatı. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. kaynakları düzenleme ve sağlama. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler.

Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. eğitim. sanat. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. bir kaç ili içerir. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. uygulaması merkezin yetkisindedir. ona sorumlu çalışırlar. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. turizm. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. ancak belediye sınırları dışında. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Vali il idaresi kanununun 4. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. İl Kültür ve Turizm Müdürü. sağlık. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. merkezi yönetim. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. kültür. sosyal hizmetler. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Bununla beraber. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. İl sınırları içinde. personeli. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. Bu yetki. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. Bu kapsamda. Örneğin. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. mevzuata.

Şu durumda. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. Üretim merkezde toplanmıştı. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. Vali. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. sermaye. arttığı bir sürece işaret etmektedir. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. Belediye Kanunu belediyeyi. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. Öyleyse. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. mal ve hizmet. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi.   . İşletmecilik. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. • • • • • Performans.bulunur. girişimcilik. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. Yetki genişliği. bankalar. verimlilik. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. piyasa odaklı kamu yönetimi. Uluslarasrası Para Fonu. hızını ve memnuniyetini artırmak. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. demiryolları. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin.

Özelleştirme. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. 3. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. hizmette halka yakınlık. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. stratejik yönetim. Toplam kalite yönetimi. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. performans yönetimi. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. 46   . farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir.bağımsızdırlar. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. Özelleştirme. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. yerel yönetimlerin. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. hem politikaların. kararların. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. üniversitelerin. sendikaların. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. vakıfların. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. Bu durumun. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. Devletin küçülmesi. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. sivil toplum örgütlerinin. hazırlık sürecinin. Küreselleşme. Örneğin. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. Bu tasarı. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. 14. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. meslek kuruluşlarının. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. Bazı ülkelerde özelleştirme. hükümetin. Buna “yönetişim” denir.

yaşatmak. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. yerel yönetimler. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. yaymak. Kanunun 5. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. geliştirmek. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. geliştirmek. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. yaymak. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. maddesine göre “Devlete. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım.TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. Merkezden Yönetim I. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. Anayasasının 11. T. tarih. tanıtmak. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB).” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. turizmin geliştirilmesi. 47   . yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. bölümü 63. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. Kültür ve Turizm Bakanlığı. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. pazarlanması. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. Bu kanun. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar.C. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. tanıtmak. değerlendirmek ve benimsetmek. merkez. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma.

Ayrıca. müzeler. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır.gov. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir. 48   .tr.kultur. Yetki. Her bölge bir kaç ili içermektedir. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını. KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1). Şekil 2. teşvik ve kamulaştırma. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. Bununla beraber. korunmasını. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. kazılar. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları.

İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. 49   . Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. Örneğin. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. Örneğin.Şekil 2. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler. Ankara.1. 2012) 1. Şişli. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Örneğin. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. II. 1. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www.tr. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. 1972 yılında.gov. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. bölgesel olmaları sebebiyle. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. Kırıkkale. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. Kastamonu. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. Çankırı. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur.kulturvarliklari. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. Türkiye’nin. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Eyüp. Bu düzenleme. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır.

Buna göre müze müdürlüğü. onarım. Milas Müzesi Müdürlüğü. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. sanat tarihi. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. Mausoleum Anıt Müzesi. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . restitüsyon. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. restorasyon. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. 1. Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. Yüksek Kurul koruma. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. gruplandırılmasını yapmak.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. inşaat. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. rölöve.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. Koruma Kurulları yanında. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. Koruma Bölge Kurulları. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. Görevleri. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. 1. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. Örneğin. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir. Zeki Müren Sanat Müzesi. Örneğin. hukuk. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur.

Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. bale. süreli sergiler. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. mal. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). yeme. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. 51   . yayın ve benzeri satış gelirleri. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. her türlü ücretler. meslek odaları. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. dinlenme yerleri ile salon. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. konser. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. taşınır mallarla. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. Kurul. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. opera. Ayrıca müzeler. eserin korunması ve geliştirilmesi. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. sanat eseri. içme. Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. eser için mekansal ve fiziksel gelişim.5tir. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. kültür malzemesi. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. pazarlama. DÖSİMM. tiyatro. Bununla beraber. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. tarihi eser kaçakçılığı takibine. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. her çeşit hizmet. tematik gelişim ve vizyon. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar.

festival düzenleme. müzeler. dökümantasyon. film. folklor gösterileri. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. belgelendirilmesi. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. yayın. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. bibliyografya. derlenmesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. her türlü baskı. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. folklor. onarımı ve işletilmesiyle kültür. el sanatları. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. 52   . güzel sanatlar. su bedeli indirimi ve enerji desteği. fotoğraf. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. radyo ve televizyon programları. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. anıtlar. Sponsorluk Yasası. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. kütüphanecilik. sahne sanatları arşiv. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. yayınlanması. arşivlenmesi. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. tanıtma. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. mahalli idarelere. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. gelir vergisi stopaj indirimi. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. 2004’de yürürlüğe girmiştir. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. eğitimi. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. satış yerleri ve sergiler açmak. sinema sanatı. enformasyon. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak.

yaşatılması. stüdyo ve film platosu kurulması. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. sinema. Buna göre. katalog. müze. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. eğitim veya uygulama merkezleri. broşür. belediyeler. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . Kütüphane. il özel idareleri. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. atölye. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. opera. tarihi.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. CD ve DVD gibi manyetik. kaset. edebiyatı. kamu yararına çalışan dernekler. tiyatro. güzel sanatlar. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. Somut olmayan kültürel miras. restorasyon. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. onarımı. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. sanatı. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. köyler. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. rölöve. Kurtarma kazıları. film. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. bakım ve onarımı.

Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Koruma laboratuarı açılması. Müze için. 4. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. 8. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. 7. müze ve örenyerlerinde. yürütülmesi. geliştirilmesi. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. 9. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. 6. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. 3. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. 2. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. 5.

Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir. imârethaneler. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. 2. onarımı ve yaşatılması. Sözleşme süresi boyunca 464. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. özel sektörün yatırımcı. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. 3. faaliyetleri ve denetimi.305. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına.1. “vakıfların yönetimi. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. mazbut. toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden.098.721’dir. II. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. bayındırlık. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. “Türk Kahvesi”. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. mülhak. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. yönetim biçimine göre. aşevleri. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. sağlık. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. Vakıflar. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir.234. eğitim. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. hamam. 17 müze ve örenyerinde. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. 2. medrese ve camiiler. tahsilat. işletmeci. muhafazası. Özelleştirme. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. Bu kanunla. belge ve kayıtları. 55   . 1.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. Söz konusu cironun 169. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur.

3. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. medrese. mevlevihane. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. mescit. Meclis. şahısların isteği üzerine. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. sebil. Vakıflar Meclisi. Genel Müdür. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. kervansaray. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. türbe. 56   . Merkez teşkilatı. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. zaviye. Eğitim.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. hamam. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. ana hizmet birimleri. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. han. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. yeni vakıflarca seçilecek üç. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. Ayırca.

tr. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek. berat. envanteri. restorasyonu ve korunmasını sağlar. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi. hüccet ve benzeri belgelerin 57   . Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye.Şekil 2.gov.3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www. projelendirilmesi.vgm. Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. ferman.

kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak.htm.tr/cengelhan/turkce/index. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak.org. Restore et-işlet-devret (RiD). Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir.rmk-museum. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. tasnif etmek ve arşivlemek. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. 58   . Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır. gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www.

Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. III. İnşaat ve Restorasyon A. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. Bununla beraber. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce.C. hububat. nalburiye malzemeleri. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. Organizasyon. Çengelhan. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. Nisan 2005’te Rahmi M. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. İlki. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. Çengelhan. 20. Çatısı alaturka kiremit olan Han. tipik bir Anadolu kervansarayı. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. tiftik. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. 26 odası ile hizmet vermiştir.Ş. olarak inşa edilmiştir. urgan. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Çengelhan Otelcilik. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. tiftik ürünleri.Çengelhan. kasır. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. kuru bakliyat. Mayıs 2004  59   . Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan. Bu bağlamda İl özel idareleri. Turizm. ve 17. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. 16. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. Rahmi M. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları. T. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel.

restitüsyon. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. 1. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. 2. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. Öyleyse. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. 3. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur. il özel idareleri bünyesinde. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. Ayrıca. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. projelendirme.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. basit onarım izinlerini verip takip ederler.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. 60   . içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. Toplanan bu kaynak. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır.Koruma.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. 4.

Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. tanıtılması. kültürel miras. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. 61   . Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. tarih. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. yetki akışını. Vakfılar Genel Müdürlüğü. Bunun sebebi mirasın kültür. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. On dokuzuncu yüzyılda. dağılımını kurumlar. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. bu ürünlerin biricik olmaları. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir.Özet Bugün. Böylece. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. hizmet ve ürünler yer alır. O halde kültürel mirasın korunması. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri.

Yerelleşme c. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Kamulaştırma d. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Kamulaştırma c. Yönetişim e. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. Halk Hikayeleri c. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Büyükşehir Belediyesi e. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Folklor b. Valilik 3. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e.Kendimizi Sınayalım 1. Arkeolojik kazıları desteklemek c. Vakıf e. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Sivilleşme b. Çağdaş resim 7. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. Özelleştirme d. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Yetki genişliği b. Teşkilatlanma 4. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. Geleneksel Mimari d. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. 1954 Lahey Sözleşmesi b. Sualtı sit alanları e. Örgütlenme 2. Yenileme alanları ilan etmek d. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. İl Özel İdaresi 5.

e. 5. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d. 3.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. kazı ve denetleme b. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. Belediyeye bağlı koruma. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. c. 10. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. 8. 9.9. 7. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a. 63   . Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. 4. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6.

özgün dini yapılar. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. yapı ve mekânların yapımına. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. 64   . Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3.gov. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. İkinci eser Antalya. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda.tr/) öğrenebilirsiniz. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir. sergilendiği.korumakurullari. Örneğin. tarihi köprüler ve yollar. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur.

(2008). Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara.unesco.gov.tr www. (1998).htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www.tr/Metin. H. Öcal. H. (1999). (2011): İstanbul. Seçkin Yayınları. Ünsal. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları.vgm. Ferruh.gov. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul.kulturturizm. Zeynep. Geleneksel Yayıncılık.tr/cengelhan/turkce/index. Asu ve Enlil. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. Deniz.tr www.org. United Union Press.gov. “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed. UNCTAD. Cheema. Gül.html 65 Url 2: http://dosim. Sibel. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları.tr/ Url 3: http://mevzuat. M. Shabbir and Dennis A Rodinelli. Tartışmalar.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making. Ayça İnce). Kültür Ekonomisi Envanteri. Ankara Gerçek. G. Çözüm Önerileri. (2003).rmkmuseum. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Serhan Ada.5.tr/ http://www.millisaraylar. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz.gov.gov.tr http://www.kulturturizm. Dünya ve Türkiye Yansımaları. Ahmet Nohutçu. Aykut. Polatoğlu. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun).basbakanlik. (2009). Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar.gov.Aspx?M evzuatKod=1.Asım Balcı.korumakurullari.(2007).Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. Modeller. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008).org   . İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan. (2011).gov. (2009). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu. İstanbul 2010: İstanbul.kulturturizm.kultur. Özel.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim. Decentralizing Governance. (ed. Ayça İnce).tr/ Url 5: http://www. Türk Müzeciliği: Ankara.gov.

3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek. Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek. Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme.

Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi.& Vincent. Rodwell. sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. 2006. İ. 2009).. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. Bu tanım. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. Aynı zamanda. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. • •  67 . tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell.M. 2007 ve Stubbs. (De Boer. “Miras bizim geçmişten aldığımız. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. mekânsal kalite. yüzyılın başlarında. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20.yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. 2007). O dönemin çalışmaları. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. 2001 ve Okyay. J. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. 2005). 2006).

yoksulluk kadar büyük bir problemdir. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir.unesco. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. ek. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. Tekeli (1980 ve 1998). Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. 2002 ve Durukan. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. saray. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. su kemeri. yenileme vb. ekonomik. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. restorasyonda stil birliği. “19. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. Siyasi. 2008). köprü. 2002). Dinçer ve Akın (1995). kurumsal özelliklerinin. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. kale. Bu yüzyıl. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. tiyatro. düzenleyici yapılarının. toplumsal. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). 2004). idari geleneklerinin. 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım.1995). eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur.org/ sayfasını inceleyiniz. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir.• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. konular İtalya. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. 17. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur.

Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. bayındırlık. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz.Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır.2002). Tüzüğün 1.1980). Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Kimlik sorunu. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. Alacahöyük. 1996 ve Binan. Millet Parkı. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. 1999). Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. Kuruluş yıllarında ulaşım. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. 2002). Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran.1995).1980). 2006). örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. 1977). koruma alanını da etkilemiştir. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. Bu özellikler arasında Halkevi. Dönemin kent planlamasına 19. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. 1980). Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal. önemli bir gelişmenin. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Çankırıkapı. bunun yanında belli bir uygarlığın.

1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır. 2004). 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş.1983 tarih ve 17959 sayılı RG). çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. işlev kazandırılması ve  70 . Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. uzman eleman. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim. sit alanı anlayışı. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin. 1995). anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. kapsamı. Yasa. uygulamanın denetimi. Tarihi Sit. 1990). 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir.2003).02. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. vd..ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. değerlendirilmesi.04. Bu yönetmeliğin 2. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. 1995). Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. 2010). Kurul. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. geliştirilmesi. Turizm ve Tanıtma.

Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. Diyarbakır. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların.1990). Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Diğer taraftan. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. maddesi “Devlet. 2008). bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. 1981). İzmir. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Anayasa’nın 63. tarih. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. birçok konuda olduğu gibi. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. mimari vb. 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. Konya. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. Antalya. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir.bunun için gerekli yasal. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü.yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. Bursa. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. Ankara. Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. 1995). Yasa. 1996). kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir.

Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir.uçurumlar. Bu etkilerden en önemlisi. katılımcı planlama. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil... 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. 2006).  72 . parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. kentsel yoksulluğun artması. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir.. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu.tarihi kentsel alanların korunması konusu. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. 2000).ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır. Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. 1990). Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş. kurumların yetkilerinin ayrışmaya.. 2008). tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. Örneğin. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. 2005).” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır.

uygulama etaplarının ve finansmanının. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay. Kültürel miras. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. 9272’si arkeolojik. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin. (Kayın. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. 2010). 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3). Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. sağlıklaştırma.4. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır. 2008). TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması. kentlerin ekonomik değerini artırarak. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. 1996) bir envanterden. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16.07.Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. yenileme alan ve projelerinin. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05.2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. Tarlabaşı. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. 14. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır. 1846 yılında  73 . Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir.07. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. 2010 yılı itibariyle.

tespit işlemleri. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”. müzeler. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Kazı ve Define Arama”. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. tanıtmak. “İkramiye ve Cezalar”. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. 2007. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. 2004. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş. turizmin geliştirilmesi. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. yaymak. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. İzin. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. geliştirmek. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. pazarlanması. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Uygulama ve Denetim Büroları. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. Koruma. 74  . tescilli binaların bakımı. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır.1995). “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Kütüphaneler.08. değerlendirmek ve benimsetmek. yerel yönetimler. 17. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. “Araştırma. fonksiyon değişiklikleri. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5). restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. Sondaj. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. 23.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). 78 madde. onarımı. Kanun. rölöve. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek.07.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir.07. Bu kapsamda. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik.

Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. Maden İşleri Genel Müdürü. İzmir II. Kayseri. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. Şanlıurfa. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. Kütahya. Çanakkale. Vakıflar Genel Müdürü. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. hukuk. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Orman Genel Müdürü. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Ankara. İzmir I. Eskişehir. Uygulaması. Gaziantep. Trabzon. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Muğla. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. Nevşehir. gruplandırılmasını yapmak. Aydın. İstanbul IV. sanat tarihi. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. Diyarbakır. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. Samsun. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. İstanbul I. Karabük. Sivas. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü.  75 . mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. Konya. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. İstanbul III. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Antalya. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Adana. Ankara Yenileme Alanları. Bursa. Müze Müdürlüğü. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. İstanbul II. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. Arkeolojik Sitler. 2011 yılı itibariyle. Koruma ve Kullanma Koşulları. İstanbul VI. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. Edirne. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. Görüşülecek konu. Kentsel Sitler. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Bakanlık Müsteşarı. Koruma ve Kullanma Koşulları. İstanbul V. Koruma ve Kullanma Koşulları. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. İstanbul VII. Bakım ve Onarımları. Erzurum. Gösterimi. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. Kocaeli. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Denetimi. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Doğal (Tabii) Sitler. İstanbul Yenileme Alanları.

mevlevihane. zaviye. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. tabiatı koruma alanları. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre. hatta reddetmelerini getirmiştir. Genel Müdürlük. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. mimarlık. tabiat parkları. kervansaray. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma.kultur. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi.gov. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. sebil. han. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. İl Özel İdareleri bünyesinde. türbe. Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı. sulak  76 . Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. tabiat anıtları. milli parklar. projelendirme. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20.07. restitüsyon. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. onarımı.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. mescit.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. hamam. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. medrese. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. mühendislik. Ayrıca. değerlendirilmesi.02. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. şehir planlama. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. korunması.

sur. sinagoglar. imarethane. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. tersaneler. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. sarnıç ve kuyular. sandukalar. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. çevre. peyzaj mimarı. Ancak. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . yalılar ve konaklar. siteller. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. mesafe taşları.07.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. kültür. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. bazilikalar. 2011). TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. evler. yazılı. çeşme ve sebiller. simkeşhane. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. burç. tarihi yol kalıntıları. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). tarihi kışla. hazireler. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. mescitler. Kaya mezarlıkları. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. kümbet. kale. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. hisar. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. mozaikler. dikili taşlar. resimli mağaralar. • •  77 . yer üstünde. harabeler. darphane.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. ören yerleri. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. türbe ve kitabeler. camiler. bedestenler. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. namazgâhlar. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. su yolları. Yasada “kültür varlıkları”. akropol ve nekropoller. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. tarihi saraylar. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. tarihi. şifahane. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. muvakkithane. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. köprüler. resimli ve kabartmalı kayalar. tekke ve zaviyeler. freskler. tümülüsler. kervansaraylar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. eski sınırları belirten delikli taşlar. Tarihi mağaralar. kaya sığınakları. han. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. sunaklar. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. Bu alanların yönetilmesini sağlamak. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. manastırlar. mezarlıklar. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. arastalar. kabartmalar. estetik. su kemerleri. rıhtımlar. köşkler. musallalar. höyükler. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. kapalı çarşılar. Koruma Kurullarınca mimari. kiliseler. külliyeler. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. ziraat. hamam ve medreseler. eski anıt ve duvar kalıntıları.

Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. Bünyelerinde mimarlık. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. Yapılacak tespitlerde. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. şehir planlama. mühendislik.07. Doğal Sit: Yer üstünde. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler. yaşadıkları devirlerin sosyal.10. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. Devletin imkânları göz önünde tutularak. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. yerleşim dokuları. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek. Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. tarihsel.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04.06. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. ilginç özellik ve  78 . ekonomik. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır. jeolojik devirlere. yerel. Kentsel sit: Mimari. bahçeler.12. sanat.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14).1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. yer altında veya su altında. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini. bitki örtüleri. Yasada sit tanımı.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). Gösterimi. Denetimi. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. duvarlar) bulundukları alanlardır. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Kentsel sit alanın korunmasında. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. Bu alanlarda. Bu tanım ve açıklamalara göre. estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. III. kültür ve tabiat varlıklarının tarih.11.07.2005 tarih ve 25887 sayılı RG).06. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). II. yaşadıkları devirlerin sosyal. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan.2005 tarih ve 25842 sayılı RG).Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. Uygulaması. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I.

İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler.08. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. 27. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11. kültürel. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp. Yasanın bu tanımı. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir.13’lük pay almaktadırlar. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”.4. 2011). III. Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. Geçiş dönemi ilanı. bilimsel. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir.07. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. arkeolog. Bu itirazlar.68). il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27.377 sit alanı bulunmaktadır. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. restoratör mimar.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır.10). Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. kentsel arkeolojik sitler. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır.27) adettir.. 239 (%2. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. Bu alanlarda. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir.32). “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. Yukarıda da belirtildiği üzere 17.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır.50’sini oluşturmaktadırlar. İlgili idareler. alanın konumu. tarihsel. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. meslek odaları. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. kısmen inşa edilmiş. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez. II. sanatsal. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. kentsel sitler. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir. en geç altı ay içinde karara bağlanır. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması. sanat tarihçisi. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. kamu kurumları. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 .1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). 150 (%1. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. mühendis. 31 (%0. sosyolog. arkeolojik.07. tarihi sitler. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler.

Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”. sistem yönetmelik..2011). “…Kurumların. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler.10.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. • • • • • •  80 . Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır.tr/belge/1-42800/eski2yeni. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta.gov. Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır.kulturvarliklari. güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. standart. 2010). Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. “…plan.

1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. mekânsal kalite. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Kurul. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. 1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. yeni kazı alanları açılmıştır. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. II. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. bu kontrolün “devlet. 18. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken.

korunması. rölöve. yaymak. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. müzeler. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. tek başına yeterli olamamıştır. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Vakıf kurumu günümüzde 20. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. değerlendirilmesi. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. tanıtmak. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. değerlendirmek ve benimsetmek. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. onarımı. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. geliştirmek. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. Tarihi Sit. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. imar afları yaygınlaşırken. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. şeklinde tanımlanmaktadır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. saptanması. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. Yasada sit tanımı. Ayrıca “…Sit. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. kültür. “tarih 82  . korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak.02.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir.

Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. ekonomik.  83 . kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Kentsel sit. doğal sit. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. yaşadıkları devirlerin sosyal.50’sini oluşturmaktadırlar. arkeolojik sit. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. kamu kurumları. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. meslek odaları. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler.

“Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5. yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. Dünya Miras Sözleşmesi II. Uluslararası Kurumlar 2. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Yerel halk e. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. 19. katılımcı planlama. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. (II) (I) (III) (IV) b. (III) (I) (IV) (II) 4. Önceki dönemlerde “tarihi. d. (III) (II) (I) (IV) c. d. Venedik Tüzüğü IV. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. c. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. Yerel Yönetimler b.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. e. Ebniye Kanunu c. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. Özel teşebbüs d. b. Protokol Bölgesi kavramı 6. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. (III) (I) (II) (IV) d.Sürdürülebilirlik. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. b. Müze-i Hümayun d. I. Göç d.Kendimizi Sınayalım 1. e. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. (III) (IV) (I) (II) e. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. Devlet kurumları c. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e.

Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. Rölöve. 6. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. 8. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. 5. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4.9. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. 10. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7.  85 . 9. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. 3. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır.kulturturizm.kulturvarliklari.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. 2003).html  86 . Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür. sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. Bu tipolojinin.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri.gov.gov. Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www. 2003). topyekûn dönüştürmesi’dir. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir.

TEMA’nın vizyonu. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. iyileştirmek. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam. kültürel. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur. Dr. yaşatmak.tr/default. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. korumak. halkla bütünleşen. Vakıf Başkanı Prof. tarihsel. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni.org. Metin Sözen’dir. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında.org/index. doğal. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak.cekulvakfi. Vakfın amacı. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır.tema.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. bir miras. bilinçli.aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 . açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan. öncü bir STK olmaktır. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak.org. kaybolan geleceği kurtarmak.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak.

İ. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul. (2004). Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. Longuet. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller. İslam. Wiley) Eng.Dilek Özdemir (Der. Enlil. İ. B. Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. No: 24 Günay. N. “Koruma Planlamasında İlk Aşama.& Vincent. Süreçler ve Türkiye” Planlama. A History of Architectural Conservation : Oxford. ÇÜ MMF Dergisi. İstanbul. N. “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. Bateman. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. ve Özgönül. C. s.301–312. İ. İ. Yüce Aşkun). Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”.9–24. Arslan. Z. Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları.43–45. Yayımlanmamış Doktora Tezi. 2006/2 s.19. ve O.46-49. Taylor & Francis. (1981) The City in West Europe (ed.ss. s. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. s. F. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo. İstanbul Uygulamaları (ed. Berlin. s. L. İTÜ. (2001) “France”. Dilek Özdemir). “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. (2010). Springer. Mevzuat. M. S. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  . Politics and Preservation: London. Dinçer. c. (1996).Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. J. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar.246. S. Z. S. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul. T. E. İ. Jokilehto. Mülkiye. (2006). J.). Evren.). “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. M. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara. J.59-76. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. J. Akın. 225255. Leroy )s. Mimarlık. Hendrik Bäßler Verlag. (2000). (2002). TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul.2. E. G. E & FN Spon Publishing Dinçer.29-38 Akozan. Madran. (2001).(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. Enlil. (1995). s. G. Z. “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Z.117–137.M. Uygulama: Avrupa Deneyimi.235247. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. Doktora Tezi. Kozaman Som. Durukan. Z. İstanbul Afa-Intermedia. (2011). "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". Erder. Z. Binan. M. Duru. Arts and P. (1995). (1999). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul. Burtenshaw. İ. Delafons. (2006). Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul. Işık. (ed. (1990).161–181. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. and New York: Chichester Publishing De Boer. D. İstanbul: Nobel Yayınevi.27–33. (2005).İlgi. (1999). S. vd. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. Kentsel Dönüşümde Politika. “Yapı. s. Y. Butterworth-Heinemann. C. Ashworth. (1975). Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard). J. 8. s. DGSA Yayını. B. (2010). P.Nirven). No: 47. S. J.261. s. Ahunbay. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. Tanımlar. (2005).” domus m. (2005). Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. O.

2-7. M.1–24. S. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”. G. Monumentum. T. (2009).tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13. s. Conservation and Sustainability in Historic Cities.http://www. Zeren.338. Yiğit Gülöksüz).O.php?ko du=89&dergi=3 ( 03.tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek. http://www.(2003). İ.org. & Bond. “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri. S. (2007). "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed. 2005/1. 76 s. Stubbs.S. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (1990).06.yenimimar. (2009). İ. Planlama.org. http://www. (1984). Blackwell Yalçıntan.12. N.P. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları.tubitak.06.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03.H.21-30. İ. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut. (1995).2012 Dinçer.316.edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature. World Heritage Convention Issue.Özkasım. s.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. Tapan.getty.35–48. Şehircilik Kongresi 2. Tamer Gök): Ankara.com/index. 2006/4. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık.. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I.spo. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”. Blackwell Publishing.06.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed. İ. Yıldız Sey): İstanbul.2011) Kayın. kitap (ed.org. P. (1998). N. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. http://www. ss. Şen.06. (2003). Yüksek Lisans Tezi. Yüksek Lisans Tezi. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul.pdf (03.pdf (10. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları. Planlama Dergisi. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation.icomos.2011) Göksu.).12.9-12. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.html (01. http://www. Doktora Tezi.27-37.2011)  89 . (2006). H. N. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed. Planlama Dergisi. “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”. Worthing. B.Y.12-13.2011) Slatyer. http://www. Tarih Vakfı. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”.C. Zeren.pdf (03. Tekeli.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. Sey. P. (1995).gov. E. D. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara. (1980). Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell. J.mo. s.2008/3. Tekeli. s. D. (Der. (2008). John Wiley &Sons Inc. (1981).tr/yayinlar/dergi_goster.2011) Luxen. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul.8–112. Tekeli. Yenimimar. ss.2011) Duyguluer. (2008).06. Özden vd. F. R.(2005). Ankara: ODTÜ Yayınları.225–25 Akın.Özden vd. s.international.P. S. s.spo. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul. M. http://www. S.tr/mimarlikdergisi/index. S. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.

2011).tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.html (17.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.gov.aspx (09.html (25.12.12.2012) Url22http://teftis.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.unesco.2011) Url26http://teftis.2011) Url17http://teftis.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.org/en/guidelines (03.2011) Url18http://teftis.2011) Url13http://www.html (15. Url4http://whc.kulturvarliklari.12.gov.gov.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.12. Url3http://teftis.2011) Url24http://teftis.2011) Url7http://did.06.gov.html (17.06.gov.htm 22.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.gov.06.12.01.tr/ana-sayfa/187096/20111227.tr/belge/173560/yonetmelikler.html (17.gov.kulturvarliklari.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.gov.aspx# (12.html (17.resmigazete.2011)  90 .2011) Url6http://kumid.2010).html ve http://www.gen.kulturturizm.12.12.kulturturizm.pdf (10.12.gov.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.01.unesco. Url5http://kumid.gov.2011) Url14http://www.gov. Url12http://www.01.2011) Url11http://www.2010).tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.kulturturizm.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.tr/bts/ (17.korumakurullari.2005.gov.12.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.12.org/en/activities/567/ (15.cevreorman.kulturturizm.(03.gov.06.unesco.tr/Kentges/KentgesN edir.html (17.2011) Url15http://www.gov.12.kulturvarliklari.12.vgm.06.gov.html (10.kulturturizm.12.gov.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.html (15.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.pdf (11.gov.2010).html (18.html (12.kulturvarliklari.html (10.gov.12.12.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.2011) Url28http://www.org/athens_charter.pdf (11.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.2011) Url2http://www. pdf (15.2011) Url16http://teftis.gov.html (18.kultur.06.kultur.2011) Url23http://teftis.html (03.2011) Url27http://www.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.org/en/activities/638/ (15.gov.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.06.tr/belge/184942/ilke-kararlari.tr/belge/142800/eski2yeni.12.tr/belge/184942/ilke-kararlari.kulturturizm.12.kentges.2011) Url10http://whc.12.unesco.2011) Url21http://www.gov.kulturturizm.2011) Url19http://www.kulturturizm.2011) Url25http://teftis.2011) Url8http://whc.pdf (11.kulturturizm.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.2011) Url20http://www.abra.org/en/list ve http://whc.2011) Url9http://kumid.pdf (19.icomos.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

yönetim sistemleri. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. Bu plan da uygulamaya girememiştir. 1971)” ile girmiştir. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir.doc sayfasını ziyaret ediniz. tampon bölge.catalhoyuk. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. T. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Afyon Acıgöl. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. Bütün bu koşullara ek olarak. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. sınırlar. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine.Uygulama rehberine göre. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Burdur Gölü. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. 2008)” ile girmiştir. Ramsar Sözleşmesi. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır. Manyas Gölü. Management. alan yönetimi ve yönetim planı. Akşehir ve Eber Gölleri. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. onaylanarak uygulamaya girememiştir. 2004 yılında tamamlanan bu proje. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. Education. Bozulmamışlık niteliği içinde. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Kızılırmak Deltası. Göksu Deltası. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. İğne Ada Longozu. www. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. 94   . Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir.com/pdfs/Catal_SMP_TR. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. Sit alanlarının korunması. Valilikler.C.

İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. Bu amaçla. Afrodisias. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. Koruma politikalarının. Çatalhöyük. Bunlar içinde ise Bursa. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. “Nemrut Dağı Yönetim Planı. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. Adıyaman”. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. Uluslararası düzeyde. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. onaylanması. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. bu soruna çözüm olarak. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. “Kaynak Yaratılması. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Katılımcılık ilkesi. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. 27. Bu sorun. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. Bu sorunun çözümü olarak. 95   .10. Alan Başkanının atanmasının ardından. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi.09. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. Efes. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır.

Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. 2006). 2005). revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. sürekli izlenen. “Yönetim Planı” kavramı. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. 2003). Örneklerde. Yönetim Planının. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. kullanılması. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. yönetim planlarının. koruma. alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. 96   . Yönetim Planı. koruma. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. yasal açıdan emredici bir belge değil. 1992). koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. Günümüzde ve gelecekte. Yönetim planları. IUCN önderliğinde Thomas. koruma alanındaki kaynakları. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. Yönetim Planı. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. yönetim. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. işletme projesini. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. koruma alanının korunmasını. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. kullanımları. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. Sona eren bir süreç değil. 2008). “Guidelines for Protected Area Management Categories”.. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. Yönetim Planı. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. Yönetim Planı. 1995). Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. Yönetim Planı. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. 1993). Diğer rehberler içinde. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. tarihi ve doğal alanların korunması. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. alanın kullanımını. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. 1978). Bu planlar. programlara. Etkin operasyonlar. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. plancı. olanakları ve personeli belirler.

kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. 2005) sayılabilir. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. 1993). Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. Bunlara ek olarak yönetim planının. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. Çalışmada. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. korunan değerin. kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır. alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. envanterin. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. Müdahale gerçekleştikten sonra. ekonomik faktörler. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. Bu rehberler. 1994). Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Ayrıca. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. Bu bölümünde. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. 1993). ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. Rehbere göre. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. demografik büyüme ve gerileme. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. bakım programı. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. kültürel kaynağın tanımıyla. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. araştırma. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. “Management Planning Toolkit”. Çalışmada. alanın eğitim. Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır.

plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. işletme projesini. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Rehbere göre. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. coğrafi. yönetim alanlarının belirlenmesi. 98   . Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. “sit alanları. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. eşgüdüm ve denetleme kurulu. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır. arkeolojik. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. yönetim planlarının hazırlanması. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. yönetim alanı. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. onaylanması. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. Yönetim Planı Yönetim planı ise. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. stereo-fotogrametri.11. geliştirilmesi.7. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. alan başkanı. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri. 1993). Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. değerlendirilmesi. yaşatılması. sit alanları.

organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. yönetim 99   . alan yönetiminin oluşturulması. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. yönetim alanının belirlenmesi. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. İlgili kanun ve yönetmelikte. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. Alan başkanının. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. alanı yeterince tanıyan. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. Şekil 4. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. arkeolojik. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. kentsel sitlerde ilgili belediye.İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır.

Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. sanat tarihi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. kaynak araştırması yapmak. Alan başkanı. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. kamu yönetimi. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. Alanın sunum. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. tanıtım. arkeoloji. e. Denetim birimi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. Denetim Birimi. üniversitelerin mimarlık. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. şehir ve bölge planlama. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. sanat tarihi. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. 100   . tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. d. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. şehir ve bölge planlama. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. tavsiyeler. yönetim planlarının uygulamasını denetler. kamu yönetimi. eğitim. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. Danışma Kurulunun. Danışma kurulu. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. onarım. meslek odaları temsilcileri. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. koruma. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. sivil toplum örgütleri temsilcileri. arkeoloji. b. c. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. bakım. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. sunum. alan başkanı. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir.

halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. restorasyon. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. turizm işletmeciliği. Koruma. sanat tarihi. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. ekonomist. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. teşhir. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. yöntemler ve araçların geliştirilmesi. Kültür varlıklarının yönetiminde. yönetim planı taslağının. sanat tarihi. • • • • • • • İlgili yönetmelikte. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. kamu yönetimi. şehir ve bölge planlama. sosyal. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. sivil toplum örgütleri. reklamcı. 101   . uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. ziraat mühendisliği. arkeoloji. peyzaj mimarlığı. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. kültürel. tarihçi. üniversitelerin mimarlık. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. doğal. onarım. kamu yönetimi. • • Ayrıca. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. kamu yönetimi. üniversitelerin mimarlık. restitüsyon. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. hidroloji. işletme. erişim. biyoloji. konservasyon alanında. sosyal. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. kültürel. tasarım ve uygulamada. coğrafi. şehir ve bölge planlama. alanın niteliğine göre sosyolog. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. antropolog. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. alanın kavranmasının güçlendirilmesi. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. sınırları. yerel. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte.cityofbath. ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. alandaki değerler. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması. mimari.uk) Uygulama. alanın mülkiyeti. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. alanın yönetiminde ortak bir yerel. Bu geniş amaç içinde. arkeolojik. planlama politikaları. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl). alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. bölgesel.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. 105   . Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5).co. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması.       Şekil 4. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel.

yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme.com.picatrail. koruma. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar. analizler. stratejiler. 2004): • Tüm politikalar. kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır.uk) Şekil 4.gov. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   .1972).o. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar. öneriler. yönetimsel yapı. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey.bbc.Şekil 4. gönüllü. http://www. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. tehditler. dokusunun.4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir. kuruluş. öneriler. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması.uk) Vizyon. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council.bathnes. Bath Yönetim Planında yer alan konular. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi.

konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır. Şekil 4. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular.Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. 2004). hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Konular.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. 107   . son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır.

2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek.2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular. etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri.2008 108   . erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.Tablo 4.

Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   . kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi. etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.Tablo 4. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının. HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının.

2004) UYG. uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. geliştirmek ve şehrin ekonomik. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   .Tablo 4. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular. çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. HEDEFİ KONU YORUM. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. Özellikle 18.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla. bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak.

2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan.Tablo 4. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının. 2004) UYG. çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. “Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   .

etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   . oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün.Tablo 4. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. 2004) UYG. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının.

uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. Bath Yönetim Planında da. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. 2004). önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. Temel eylemler için fon sağlanması. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir.

2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. değerlerin durumu. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . ICOMOS UK. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır.• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. English Heritage. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. Bath Preservation Trust. Bath Chamber of Commerce. Media and Sport. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. National Trust. Bath Federation of Residents Association. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. Bath & North East Somerset Council. Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. Department for Culture. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. Envolve. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Bath Society. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. Mali olanaklar. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir.

Bu Alanlar içinde. 1972 yılında UNESCO’nun 17. A. Yönetim planlarının en önemli misyonu. 15. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. Uzun (L). 16. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Aya Sofya. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. John II. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. Aya İrini. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. uygulanması.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. Konstantin Hipodromu. sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. Yüzyıl Topkapı Sarayı. 2 yıl. denetlenmesi. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. Valens (Bozdoğan) Kemeri. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. 17. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. 115   . önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. Küçük Ayasofya Camii (eski St. Plan. Genel Konferansı’nda kabul edilen. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. yönetim planının onaylanması. 14 ve 15. 10 yıl ya da daha fazla. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. Orta (O). 6 yıl. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır.Ş. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. Kriter (ii). dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. Süleymaniye Camii külliyesi. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Devam eden.

6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek.. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında.33. 6) Şekil 4. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır.Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. Planda.32. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir. Arkeolojik Park. 2:Süleymaniye.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil.31. ve 34.. geniş kapsamlı. Hazırlanan yönetim planının.04.. 22. ve son olarak 35. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. 116   . İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar.

analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi. Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. 117   . 3. 4. 2.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. Şekil 4. strateji ve eylemlerin belirlenmesi. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı.7) 1. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. hedef.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız.

(Ramsar Convention. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. temel stratejiler. “…sit alanları. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. Kanun Yönetim Alanı’nı. alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. işletme projesini. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır. alanın korunması. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. alanın geleceğine ilişkin vizyon. yaşatılması. Yönetim Planlarında. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. Yönetim planları. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. yaşatılmasını. 118   . temel özellikleri tartışılmış. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. değerlendirilmesi. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. Bu bölümde. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. Yönetim Planı. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. Yönetim planları. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. Bu süreç sürekli olarak izlenir.

Danışma Kurulu c. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Belediye Meclisi b. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a. b. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b.Kendimizi Sınayalım 1.   . d. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. c. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. b. b. d. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Danışma Kurulu c. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a. Sürekli izlenen. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. c. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. Ramsar Sözleşmesi d. Koruma Kurulu d. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. c. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. Alan Başkanı b. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. Denetleme Birimi 7. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Kentsel dönüşümün sağlanması d. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. d. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. e.C. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. Danışma Kurulu T. Denetim Birimi e. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. e. Koordinatör 8. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d.

c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. Yürürlüğe girmemiştir. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. daha çok doğal ya da kültürel 120   . 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. konaklama.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 6. 7. “Management Planning Toolkit”. 4. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. 8. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. 1994). c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. IUCN önderliğinde Thomas. 9. Diğer rehberler içinde. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ziyaretçi güzergâhları. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. ziyaretçi merkezi. içeriği. yeme-içme. Bu rehberler. müze. 2005) sayılabilir. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. Onaylanmamış. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

s. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. B. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli.. Gülersoy Zeren. J. bunları çözmeye yönelik hedefler. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. 15. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. Yönetim ve Organizasyon. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. iki seviyede tespit edilmiştir. Feilden. TMMOB Mimarlar Odası. İ. B. Ziyaretçi Yönetimi. İrem.. (danışman: N. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. Nuran. İ. Ayrancı. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. İstanbul. Eğitim. 3. Z. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı. Günay. Ndosi.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. Bilinçlendirme ve Katılım. Parks Ringbeck.11.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede.M. N. Ayrancı.2007. and Jokilehto.19-34. (2011). Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. ICCROM. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi. Erişebilirlik.2005. O. Roma. Basılmamış Rapor.02. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   .

htm. (21. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan. (10.İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre.08. www.uk www..org www.tr UNESCO World Heritage Centre.bathnes.uk www. www.10). Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide. Çatalhöyük Yönetim Planı.co. (15.ramsar.02.doc (15. (05. 122   . and Young.whc. Introduction. Thomas. Durham City Council.03.icomos. H..org. Management and Monitoring Challenges. 2003.gov. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas. whc.unesco.co.2010).07).akanmimarlik.asp Ramsar Convention.07).08.uk/Pid/5142 26k. A. Durham Riverbanks Management Plan. http://www. 2006.uk www.htm.gov.org/opgutoc. (30.gov.htm. www. 1993. Middleton. 2002.istanbul.iucn.02. World Commission on Protected Areas (WCPA). Lodge.catalhoyuk. Young.unesco.07).kultur. and Terrace.07). 2004.great-britain.org. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı.durhamcity. (15. L. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. J.htm.org/opgutoc.2010). www.10.com/pdfs/Catal_SMP_TR. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region.co. whc.tr www.tr www. www.cityofbath.ww.gov. Department of Environmental Services.kad. www.org/en/list Bath North & East Somerset Council. B..uk/worldheritage/1.bbc.com/pamukkale.org/themes/wcpa/pubs/guidelines. C.03. B.unesco. and Phillips.

  .

Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek. Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek.

biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. ilgi çekici örneklerinin insanlığın. bütün insanlık. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. estetik. mimari önemleri.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. Sözleşme’nin 1. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. “Kültürel miras” anıtlar. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. doğal. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. Tarih. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. 125   . “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. bilimsel. ve 2. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. sosyal. hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. silahlı çatışmalar. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır.

evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. yalnız bulunduğu ülkenin değil. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. karmaşık sitleri. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. DM alanlarının korunma durumları. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. kültürel. 126   . birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. Resim 5. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. ülkelere prestij kazandıran. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. korumanın devamlı olup olmadığı. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. uluslararası toplum bir araya gelmekte.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi.

2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir.Resim 5.3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   . buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir. yılı. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. Resim 5. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu.iv ve v. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I.ii. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak.iii.

Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. çöller. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. Butterworths. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. Bu amaçla konferanslar. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. (ed. Monumentum. yıldönümü kutlanacaktır. Halkın bilinçlenmesi. Doğu Avrupa’dan. küçük Pasifik Adaları’ndan. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. Resim 5. D. The International Journal of Architectural Conservation. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. sergiler. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. kültürel yollar. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. 1984 128   . daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. endüstri mirası. The World Heritage Convention.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. Linstrum) special issue published for ICOMOS. gençlik forumları.

kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. alanın korunma durumunu gözler. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. farklı kültürlerin. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. aynı tip anıt veya sitin. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. merkezde yapılır. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. coğrafi alanların özgün. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. bütünlük yönünden de değerlendirilir. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. değerlendirilmesini yapar ve oylar. 183’ü “doğal”.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. başvuru. İkinci aşama. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. Değerlendirme. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak. Duyulan gereksinime göre. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Bu amaçla. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. kültürel veya karmaşık sitler. yerel yetkililer. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. Bunlardan 725’i “kültürel”. Doğal veya kültürel sitler. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. Her yıl yapılabilen bu başvurular.

Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir.unesco.unesco. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak.çalışılmaktadır. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. Arap ülkeleri. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. içeriğinin denetlenmesi. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. 130   . DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. htpp:// whc. Uluslararası yardımların eşgüdümü. Latin Amerika ve Karayipler’dir. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. kabulü. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. Asya ve Pasifik. dengeli. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. Temsil edici. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. Bunlar Afrika.org/en/budapestdeclaration. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. Avrupa ve Kuzey Amerika. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc. sorunları çözmeye yardımcı olur.

inançlar. grafik özellikleri. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. 10. 6. 2. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. yönetim sistemi. Biçim ve tasarımda özgünlük. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması. Özgünlük açıklaması. anıtsal sanatlar. 3. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. 9. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. 8. Yersel. geleneksel insan yerleşimi. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. üstün evrensel değerin yanı sıra. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. fikirler. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. 7. 5. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. koruma yöntemleri farklıdır. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. 131   . Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. 4. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. ender rastlanan bir temsilcisi olması. • • Özgünlük değerlendirmesi. yenilenmiş. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. söz konusu varlığın korunma durumu.

Ruh ve duygular.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. Kullanım ve işlevde özgünlük. Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür.6: Kommagene Kralı I. 132   . Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. Gelenekler. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır. Yer ve konumun özgünlüğü. Diğer iç ve dış etkenler.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. tarihi. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. Resim 5. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir. faraziyeye yer verilmez. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir. teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri.iii ve iv. Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. başlıkları altında ele alınmaktadır.

özgünlüğünü. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. sadece yerel. Resim 5.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Varlığın önemini ne kadar koruduğu. Tüm dünya için ünik. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir. Üye ülkelere ünik olmayan. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. değerlendirilmesi gerekir. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun.Resim 5. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir.

sel. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Dışta bir daire.Evrensel değer taşıyan eserlerin. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. Resim 5. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası.9: Yunanistan’da II. yangın. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında. deprem.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. yangın. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. savaşlar. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. 134   . sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. Kaçak kazılar ve yapılaşma. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. hava kirliliği. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar. turizm ve yapılaşma baskıları. Dünya gibi yuvarlak olan logo. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi.

UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. değerlendirilmesi ve izlenmesi. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. Bilgi. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır. IUCN. 135   . yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. UNESCO. bölgesel. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. Bu amaçla ICCROM. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması.Resim 5.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. Eğer tehlike ciddiyse. ICOMOS. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir. DM Merkezini. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. danışman kuruluşları. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. ilgili uluslararası kuruluşları. üye devletleri. duyarlı bireyler.

Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. eğer tehlike geçmez. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. bütünlüğünü. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek. Resim 5. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Aksi durum geçerli olursa. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. Mısır hükümetiyle görüşülerek. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. üstün evrensel değerini yitirirse. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. Tehlike aşıldığında. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur.

DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. Resim 5. doku çok farklı etkiler. bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. Dengeyi korumak. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. renk. benzersiz 137   . Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin. kentler ve kırsal alanlarda. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. kimi binaların müzeye çevrilmesi. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Bu alanları onarmak. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. harap olmaları kaçınılmazdır. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. karakterlerini değiştirmeden. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. Turizmin artması. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. Bu nedenle. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. kentlerin ekonomik gelişmesine. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. Kültürel işlevler. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. Ölçek. istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. bahçe duvarları yıkılarak. Terk edilen DM alanlarının. konaklama. arkeolojik sitlerin.

Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. kilise. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. Nuruosmaniye.x. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. Mısır Çarşısı. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. Bayezıt Camii ve Kulesi. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. . gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. yoğun. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. bakış noktaları sunan. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. ayrıca DM alanına anlam katacak. DM Sözleşmesine üye olan devletler. Boyutu. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. alan sınırları belirli türlerin habitatları. 138   . Bu siluetin korunması. çekirdek alan çevresinde. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir.vi. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. görsel bütünlüğünü korumak için. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. .13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. Kültürel varlıklar için kullanılan i. Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. Rüstem Paşa Camii. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş.Resim 5. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. nedeni belirtilir. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur.

tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. aynı tip anıt veya sitin. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. sel. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. silahlı çatışmalar. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. farklı kültürlerin. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. Doğal etkenler yanında. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. Tarih. sergiler. Savaşlar. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. bilimsel. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. Bu amaçla. Bu amaçla konferanslar. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. gençlik forumları. 139   . DM alanlarının korunma durumları. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. 183’ü doğal. hava kirliliği. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. yangın. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. yangın. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. bütün insanlık. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. mimari önemleri. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. coğrafi alanların özgün. estetik. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. Bunlardan 725’ i kültürel. Doğal miras olağandışı fiziksel. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. deprem. korumanın devamlı olup olmadığı. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. turizm ve yapılaşma baskıları. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. Kültürel miras anıtlar.

ICCROM’a üye olmaları d. Afrika ülkelerine insani yardımı c. CRATerre b. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. ICOMOS c. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. Dünya Mirası Komitesi c. Dünyada barışın tesisini b. ICOMOS b. UIA e. UNESCO d. Avrupa Konseyi c. Europa Nostra e. Dünya Mirası Merkezi e. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. ICOM b. Tehlikede olan DM ne demektir? a. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. DM alanında yangın olmuştur b. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Council of Europe d. Yangın sigortası yapılır b. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. ICCROM d. UNESCO’nun çabalarını c. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. Avrupa Birliği e. DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. Birleşmiş Milletler b. Dünyanın içinin boşaldığını 7. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c.Kendimizi Sınayalım 1. IUCN c. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. IFLA 4. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. Europa Nostra 2. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. Dijital arşiv oluşturmaları 3. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. Önliste nedir? a. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. Eserlerini restore etmeleri b. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. Binalar güçlendirilir 6. IUCN 5. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. English Heritage d. Sokaklara yangın muslukları konulur d. Deprem sigortası yapılır c.

7. 5. yangın. deprem. onun korunması için hem yerel. 8. savaşlar. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. turizm ve yapılaşma baskıları. sel. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. değerlendirmesini yapar ve oylar. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. 141   .Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 6. Bilinçlenmeye bağlı olarak. hava kirliliği. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. Kaçak kazılar ve yapılaşma. yangın. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. 9. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. 3. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel.

. Zeynep. (ed. JOKILEHTO.C. Öcal. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. Pulhan) T. (Ed. 13-123 FEILDEN. Roma 1993 OĞUZ. Management Guidelines for World Heritage Sites. Dünya Mirasında Türkiye. ICCROM. Herb. Paris 2005 142   . “İstanbul’un Tarihi Alanları”. ICCROM. s.). Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Bernard M. M. Roma 1998 UNESCO. Ankara 2008 STOVEL. G. Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. Jukka. Ankara 2006.

  .

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek. Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Ortaya Çıkışı. Tanımı.

atölyeler. teknolojik. siyasal. İmalathâne ve fabrikalar. yüzyılda. madenler ile işleme ve arıtma alanları. insan yerleşimlerinin. “Endüstri mirası” ise. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. yüzyıldan sonrayı işaret eder. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. makineler. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. liman gibi ulaşım alanları. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. dünyada yarım yüzyıl. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. ulaşım özellikleri. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. iktisadi. enerji üretim ve iletim tesisleri. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. 18. hayatın her alanını etkisi altına alırken. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. Sanayi yapıları ve alanları. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. başta ekonomik olmak üzere. gereç ve donanımlar. teknolojik. Sanayi Devrimi. araç. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. ambarlar ve depolar. artık hammaddenin elde edildiği. sanayi kültürünün tarihsel. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. sosyal. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. teknolojik. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. yüzyıl. doğal ve kentsel peyzajların. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. 145   . maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. eserlerin. işletim süreçleri. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. “endüstri” ise. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. “endüstri arkeolojisi”dir. demiryolu. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. yapıların. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. hatta 20. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler.

Sanayi Devrimi tekniğin. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. gaz boruları. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. Sonuçta ulaşım ve iletişim. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. Örneğin 1750’lerde. 1981). kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. TANIMI. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. 1981). kömür üretimi. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. köprüler. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. ibadet. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. daha sonra ise. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. 1998). SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. Avrupa’da. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. 18. 1780’li yıllarda da. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. 19. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. ORTAYA ÇIKIŞI. kanallar. hayvan. 20. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. Çok katlı yapılar. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. 1760’lardan itibaren. üretimi sağlayan insan. fabrikada çalışanları için konutlar. 18. yüzyılın başlarından itibaren Fransa.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. çatı vb. dinlenme alanları vb. hayvan. Almanya. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. Örneğin. Sermaye kıtlığı yoktu. yüzyıla kadar uzanmaktadır. sokaklar. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. yüzyılın başlarında da İtalya. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. yüzyılda üretim için kullanılan insan. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. yapıların kurulacakları alanları belirlerken. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. özellikle de İngiltere’de 18. 1997). endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. yüzyıla kadar yapılarda taş. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. fabrika inşa etme. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. 146   .

20. üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. 1997). yüzyıldan 19. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. 1997). Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. Fransa. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Kasımpaşa. cam (Yedikule). 1998) yayınını okuyunuz. un (Paşalimanı/Üsküdar. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. Tablo 6. Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. deri-ayakkabı (Beykoz). Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. dokuma (Haliç). Büyükdere/Sarıyer). kağıt (Kağıthâne). ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. yüzyılın sonuna kadar. ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. Unkapanı. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. Tophane-i Âmire. Göksu. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. dolayısıyla bol olan mineral. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. 18. elektrik (Silahtarağa). çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . 19.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. silah (Dolmabahçe). Büyükada) fabrikaları. Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. Hasköy. Öyle ki. tuğla (Haliç. 1997). Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. başka etmenler de rol oynamıştır. İstanbul. Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. Yeni buluşları.

1985). Yedikule Gazhanesi. güney kıyısında Büyükdere. 1850’den sonra yabancı sermaye. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. Bakırköy Bez Fabrikası. İkinci aşama ise. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. 1997). hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. hammaddesi. 1990). sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . Ancak teknolojinin. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. giyim ve dokuma. temelleri 15. 1992). 1990). Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. 1992). Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. 1985). teknik uzmanların. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. deri ve kimya üretimi ile maden. Özetle. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. Kentte 18. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. Endüstriyel yapıları “enerji. Şirket-i Hayriye gibi). “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. Cibali Tütün Fabrikası. Lengerhâne. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. 19. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. 19. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. İstinye koyundaki tersane. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. 1992). 1997). • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. gıda. yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. 1997). Fabrikaların ustaları gittiğinde. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. teknisyenler. Avrupa makinesi. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere.İstanbul’da 17. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. kısmen yerli. Almanya. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini.

üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir. uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. 2000 (Köksal Arşivi). fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. gemi vb. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. yüzyıl ve 20.1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. metal strüktürlü.2: İstanbul’da 20. 149   . İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20.• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. Üretim geniş açıklıklı. Tablo 6. çalışanlarının konut. İstanbul’da 19. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. 2005). saray yakınında kurulmuştur. 2005). mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. gıda. tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. 1996). Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. Tersane-i Âmire. Tophane-i Âmire. aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi.

Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. Bu durum. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. Fabrikaların işleve dayalı. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. H. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. Resim 6. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. Fabrikaların kuruldukları yerlerde. nüfus artışı. 1973). istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir.2: Hasanpaşa Gazhanesi. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. sanayileşme. Anadolu kentleri arasında bazıları. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. 1985). Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. sistemli. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. fabrika 150   . Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. Örneğin. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Eskişehir. Fabrikaların kurulacağı yer olarak.A. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. 2003 (Köksal Arşivi). Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. tüketim mallarına yönelik olmuştur. Öyle ki. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak.

seramik). konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. Gemlik (suni ipek). iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır.3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. 1950’ler (Köksal Arşivi). yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. Tesise ait tüm yapılar. 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. yemekhane. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). sosyal tesis. lokal. “Dokuma. sinema. Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). 151   . şişe-cam). işçiler için lojmanlar. kağıt. bunların etrafında yemekhane. Kayseri (1935). bunun yanında veya içinde yönetim binası. spor alanları. Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. Bursa (1935). Tesislerin hemen hepsi. rasyonel ve gridal plan şemaları ile. Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. kütüphane. Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934).  Resim 6. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır. Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. 1973). okul. tek veya iki katlı olup. kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. Fabrika ile birlikte kentlerde. maden işleme. İzmit (kağıt. Bursa (merinos). spor ve rekreasyon alanları. fosfat. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. Nazilli (pamuklu). benzerliği de beraberinde getirmiştir. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. Ereğli (1937). Bu tesisler. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. kibrit). Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. hastane. 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra.üretim sistemi. hastane. lokal.

yığma yapı olup. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. madencilik. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. işçi. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. sosyal. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. Dünya Savaşı.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. idare binalarını. 1985). Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. testere çatı sistemi uygulanmıştır. 152   . kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. kuruldukları dönemin ideolojik. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. Örneğin. Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir. Lojmanlar. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. ancak bir farkla. evli. Sonuç olarak. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. Bu plan. projelendirilmesi. Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. Örneğin. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. Örneğin. Yukarıda adı geçen bu tesisler.

4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. 2005 (Köksal Arşivi). ya da tamamen kapatılmaları. Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. İstinye Tersanesi. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. 1995). İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. ya da konum olarak. siyasi. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. 153   . daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. 1980) okuyunuz. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. mazotlu motorların yaygınlaşması.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. Issawi’nin The Economic History of Turkey. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. Örneğin. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. yıkılmaları gündeme gelmiştir. mekân. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. kent dışına taşınmaları. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. Örneğin. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır.   Resim 6. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. Bakırköy Bez Fabrikası. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. Cibali Tütün Fabrikası gibi. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır.

Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. konumunun uygun olmaması. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. Tüzüğün adı. 20. Özetle. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. www. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan.cat/ticcih. turistik altyapı. hammadde yetersizliği. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren. zararlı gazlar. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur.htm ve http://en. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır.cat/ticcih/industrial_heritage. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. www.mnactec. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir. 1990’larda işlevini yitirmiştir. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır. yayınlar çıkarmaktadır. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. TICCIH. tarihi değeri. özgünlük değeri. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır.mnactec. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. üretim sisteminin değişmesi. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. hurda olarak satılmış.wikipedia. sembolik değeri. terk edilmiş. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. 154   . Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. Oysa.

org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir.ERIH. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. anıtsal yapı. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. teknik grup. 3. köprüler. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. bu ölçüte uyan yapının. kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. 16. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. (Komite.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17). Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında. özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. toplu ulaşım ağı. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). yol. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. Sözkonusu ölçütler. inançlara.international. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir). sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir).unesco. 26). 15. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. 155   . 6. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. araba. 4.alanın kalitesi. demiryolları. özel ulaşım ağı. 1. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur. 17). 18. yaşayan geleneklere. 6. Bir yapının. ERIH vb. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). aynı zamanda kanallar. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12. yeni perspektifler sunma olanağı. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. 17). Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. 5. ulaşım araçları. Türkiye’de TICCIH. Yaşayan. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4.icomos. 2. mimari.org/world_heritageve http://whc. yegâne. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. ideallere.

geç 19. 6). veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. 20. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. hizmet yapıları. çalışanlar için inşa edilen konutlar. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. 29. 33). 9. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). 13. 30. 7. 30. • • • • • • • Görüldüğü üzere. 25. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur.icomos. 22. ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. 35). sukemeri. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. yapının. sosyoloji. Endüstriyel üretimle birlikte.international. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. 26. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. mimari ve planlama açısından önemli. köprü. 31. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. 10. 37) veya tek örnek (2. 19. 34. 23. 23. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. 32). 36). 37). 27). bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1. 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). 24. 32. 13. 28. 156   . 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. dini yapılar. ya da özel bir örnek olması (3. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. 24. 24. 21. bölgenin kısmen. yüzyıl veya 20. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. 31. 14.org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz. 19. 29. 32. yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). ya da örneklerden biri olması (12.

İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. D. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23.Tablo 6. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. 157   . geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. F.17-18. Belçika 7. Almanya 3. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Bu yolla envanter sistemleri.2 ve Şekil E. bkz. Finlandiya 14. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E.84 vd. F. Almanya 2. Fransa 16. Hollanda 20. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi. Meksika 34. İspanya 28. Bölüm 4.2 ve E. Hollanda 19. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. İtalya 26.2) Völklingen Demir İşletmesi. Çin 13. Almanya 4. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. Bölüm 4. Fransa 15. Slovakya 37. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. bkz.10). Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra. İsveç 30.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Polonya 36. Belçika 8. Norveç 35. Woudagemaal (D.4. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. sürekli güncelleştirilmekte.Çek Cumhuriyeti 12. Avusturya 5. Almanya’da. Küba 32. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. Essen. Brezilya 10. Hindistan 18. Fransa 17. Meksika 33. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. 2005). Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E.4. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir. İsveç 29. İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. Avusturya 6. İsveç 31.4 ve E. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. İspanya 27. İngiltere’de. Bolivya 9. Brezilya 11.

ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. 1995). Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. Özgün donanımını yitirmemiş. işçilerin günlük yaşamları. 1992). nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. 1992). uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. 2. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. Endüstri binalarının. Yeniden işlevlendirme sırasında. 1. 1995). koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. Kimi zaman ise. Ancak endüstri müzesinde. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. teknik donatının yerinde sunulması. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. 2005). Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. sadece mimari mirası koruma açısından değil. sunulan dönemin sosyal. 3. ekonomik ve teknik gelişimi. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. çok fazla hasar görmemiş. yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması.

görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. Zaman. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. yapıyı tekrar yaşama katarak. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. gürültü. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır.gereklidir (Föhl. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. sosyal. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir.    159   . bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. 1999:146-7). çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. 1995). özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. Bu koşullarda. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. rant kaygısı. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. doğa koşulları. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. Endüstri yapıları içindeki makineler de. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. steril ortamlarda. 4. makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. Yapı müze işlevini alacaksa. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. ömrünü uzatmak olmalıdır. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. 1999). diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. 1995). Yalıtılmış. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler.

Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. 2 milyonluk iş yeri. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. teknik ve endüstri müzeleri. kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. metal işletmeleri. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş.hollandroute. İngiltere için http://industrialarchaeology. Fransa için http://www. 1992 ile Cossons.zollverein. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www.de/ adresine. su kuleleri. kamu mekânları. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. 1992).cilac. 19. eğitim yerleri vb. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. türbinler. Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır. çok amaçlı kültür merkezleri. bakabilirsiniz. Ruhr Bölgesi. 1993). yüksek fırınlar.346 milyonluk nüfusu. 1999). nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser.de/index. 20. eğlence ve dinlence yerleri. 1999). doğal su kaynakları. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır.php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl. kömür işletmeleri. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser. yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya.nl/index. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir.route-industriekultur.org/ adresine. demir yolu bağlantıları. limanlar. 160   . Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır. değişen üretim sistemleri. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. 60’ı ulusal.com/ adresine ve Hollanda için http://www. 1999).Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. 1999).html adresini ziyaret edebilirsiniz. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. azalan doğal kaynaklar.

Resim 6.de).6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.de). Resim 6.5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.route-industriekultur.route-industriekultur. 161   .

Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir. 2005 ile Köksal ve Ahunbay.route-industriekultur. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. Olduğu gibi korunan kompleks. şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır.Resim 6. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.route-industriekultur.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. Yemekhâne. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur. Türkiye’de ise İstanbul. otopark. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal.route-industriekultur. 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   . Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. seminerler. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. İzmir. Resim 6.de). daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. 2006). Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir.

9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali.santralistanbul. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. dizel motorları-buhar makineleri. tarım. bilgisayar tarihi. Çağdaş Sanatlar Merkezi.   Resim 6. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. Müzede Rahmi M.htm adresini ziyaret edebilirsiniz. gemi makineleri.devredilen işletme. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır. ne-nasıl çalışır.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. gemi buhar makinesi. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır.org. at arabaları. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. otomobiller. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır.edu.rmk-museum. sakat arabaları. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise.tr/index. 163   .itu. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. ahşap atölyesi. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. İstanbul (Köksal Arşivi). bisikletler-motosikletler. sualtı. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları). dene-öğren. ülkenin farklı bölgelerindeki. zeytinyağı fabrikası. kızak.tr/turkce/index. Koç Galerisi. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır. Bu konuda farkındalık kazanmak. bebek arabaları. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin.

Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. 164   . yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Buna yönelik çabalar 20. Sanayileşme çabaları. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş. Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. toplantılar yapılmış.

Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. 20. yüzyılın sonu c. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. İstanbul b. 18. UNICEF 10. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. Almanya b. d. mimari. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. ERIH b. yüzyıl d. Hollanda 4. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. Kentsel alanlarda e. Verimli topraklarda 5. İşletilmektedir c. yüzyıl b. Eskişehir e. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. d. yüzyılın sonu 9. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. Antalya 7. 20. b. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. Kırsal alanlarda d. c. e. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. Geniş topraklarda b. İzmir d. Tek katlı olarak e. Anadolu kentleri d. yüzyıl e. İstanbul b. 19. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. 2. ICOMOS e. 19. yüzyılın başı d. Bursa 8. 20. Ankara c. yüzyıl c. Arkeoloji ile ilgilenir.Kendimizi Sınayalım 1. tarih vb. 17. amacıyla ne zaman   . ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. alanlarla ilgilenir. Su kaynakları kenarlarında c. Ankara c. 16. UNESCO c. 20. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. İngiltere e. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. TICCIH d. Teknoloji ile ilgilenir. e. Endüstri ile ilgilenir. İzmir e. yüzyılın ortası b. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. 19. Aynı şekilde çok katlı olarak b. yüzyıl 3. Gökdelen olarak 165 6. Amerika d. Yıkılmıştır b. arkeoloji. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. yüzyılın ortası e. Fransa c.

a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Türkiye’de ise. liman gibi ulaşım alanları. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. Tanımı. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. demiryolu. Yüzyılda ise. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. Anadolu’da kurulan tesisler. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. yayınlar çıkarmaktadır. ya konum olarak. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Sıra Sizde 3 19. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. enerji üretim ve iletim tesisleri. sosyal. 9. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. 7. sanayi kültürünün tarihsel. madenler ile işleme ve arıtma alanları. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. Ortaya Çıkışı. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. İmalathâne ve fabrikalar. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. 8. 10. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. ambarlar ve depolar. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. ERIH vb. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. 6. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. 166   . Ortaya Çıkışı. atölyeler. makineler. 19.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. teknolojik. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. ya mekân. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. Tanımı. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. siyasi.

Milliyet Yayınları. T. Chicago.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. G. E. 30. G. İstanbul. İstanbul. 56-61. Ekonomi Sözlüğü. İstanbul. İstanbul. Lisans Tezi. T. Hançerlioğlu. Blockley. 37-52. 1345-1347. (1995). Almanya. Museum und Denkmalpflege. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. 1913. İstanbul. (1999). Ankara. Issawi. İstanbul Üniversitesi. s. sayı: 2. Hobsbawm. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. Ökçün. Yeni Görüşler. (1992). O. s. 1500-1914. Ankara. G. (1981).. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. Rosenheim. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. (1980). Chitty. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. Köksal. Köksal. C. Yayınlanmamış Doktora Tezi. ICOM ve ICOMOS Almanya. İTÜ Yayını. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. B. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. sayı: 7. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Sanayi ve Kepenek. Ganser. (1990). İstanbul. sayı: 47. (1998). Clark. Föhl. “Bauen für Kultur. N. İmparatorluk. s. (1999). İngiltere.5-1. ed. Arbeiten und Wohnen”. B. 50 yılda Türk Sanayi. Z. (1996). 17. Münih. Höhmann. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. M. Almanya. İstanbul. cilt: 5. İhsanoğlu.6. Routledge. J. R. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. Föhl. s. Londra. A. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Yeni Araştırmalar. E. 5. Presentation and Preservation. 99-100. K. T. s. 167   . (1992). Ankara. (1997). (1992). Bericht über ein Internationales Symposium. E. ve Ahunbay. Osmanlı Sanayii. İTÜ Dergisi/a. The Economic History of Turkey. Ş. Cossons. Deutsche Bauzeitschrift. s. Pamuk. (2005). New York. Bodensee. Almanya. (2006). 1800-1914. ed. İstanbul. Kraft. 119-28. Tayanç. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Y. P. c. (1985). Bauten der Industrie und Technik. Jesberg. R. Türk Tarih Kurumu. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. yıl: 50. A Case Study of Ironbridge Gorge. (1973). Londra. Deutsche Bauzeitschrift. Ankara. T. cilt: 2. (1992). G. Bonn. (1997). Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. Toprak. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. 107-15. (1993). s. s. sayı: 7. Mantran. vd. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. Edebiyat Fakültesi Yayını. A. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology.1991. Yayınlanmamış Y. Köksal. (1973). “IBA Emscher Park”. Trinder. (1999). Oxford. 125-136. 1760-1796. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. “Strukturwandel. G. Avusturya ve İsveç. 7. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. Z. sayı: 2. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. The BP Book of Industrial Archaeology. c.

  .

doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. izlenmesi. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. ünik. bilgi ve beceriler. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. anlatımlar. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. risklere hazırlık. kültürel mekanlardır” (Oğuz. Kültürel varlıklar için 6. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. grupların. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. 169   . R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Kısmen. biricik.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. temsiller. Kültürel varlıklar için ICOMOS. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. bunlara ilişkin araç ve gereçler. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful