P. 1
Kültürel Miras Yönetimi

Kültürel Miras Yönetimi

|Views: 61|Likes:
Yayınlayan: mahir_demir_2

More info:

Published by: mahir_demir_2 on Apr 16, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/11/2013

pdf

text

original

T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

electronic. magnetic tape or otherwise. or transmitted in any form or by any means mechanical. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç. fotokopi. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof.800 adet basılmıştır. without permission in writing from the University.Dr. Haziran 2012  ii . ESKİŞEHİR. elektronik. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Tevfik Fikret Uçar Öğr. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. Tevfik Fikret Uçar Öğr. Seçil Banar Öğr. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. basılamaz ve dağıtılamaz.Dr.Gör. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system.Gör. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz.Gör. photocopy. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör.Dr.Doç.Dr.

Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi .. 2 30 66 92 ..İçindekiler Önsöz . UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6.. iv 1. Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3. 144 Sözlük . 169  iii ... 124 ... Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5.. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4. Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2.

bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. karar. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır.Dr. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü.Doç. İster kentte olsun ister kent dışında. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. kararlar çıkarmaktadırlar. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. yüzyıl boyunca tanımı. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. Editörler Doç. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. sanat tarihi. ekonomi. Kültürel miras. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. merkezi. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. sürdürülebilirlik. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz. 20.Dr. hukuk. mimarlık. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. sosyoloji. siyasi. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. Deniz Ünsal iv . Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. Asu Aksoy Yrd. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. yönetiminde söz sahibi uluslararası. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. kent planlaması.

.

Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   . Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek.1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

tüm dünyada yaygınlaşmıştır. Örneğin. s. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. 2008. devletler arasında yerini bulamama. yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır.129). Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. kitaplar. nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. Avusturalya’da. muhafaza etmek. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. 2009. 1985). Bu tür sivil 3   . Avusturalya’yı meşgul eden. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. s. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla.34).Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. Örneğin. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. Nitekim. Özetle. resim. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. heykel gibi sanat eserleri. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. 2009). anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. arşivler. el yazmaları. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir.

Tüzüğün 1. Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. Yıkımlar durmakla beraber. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. 4   . Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. çok yoğun. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. Böylelikle. diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. bunun yanında belli bir uygarlığın. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. önemli bir gelişmenin. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. 1992). Eski kent merkezlerinin. hala yönetsel. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. 1992). Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. Venedik Tüzüğü. Birçok modernist mimar ve plancı. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. Ne var ki. giderek ciddi tepkilere yol açmış. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. II. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. bu tür pasif koruma önlemleri. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı.

eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. restore etme. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . aurası. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. koruma. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. yeme-içme kültürleri. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. Bu belgede bütünleşik korumanın. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. halkların adetleri. Buna göre. yaşam pratikleri gibi). Öte yandan. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. müzikleri. “Kültürel Peyzajlar”. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. artan trafik. Örneğin. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. 2000). Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. belirleme. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. Öte yandan. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. hem fonksiyonel. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması. inançları. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. 1992). sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. hem de doğal mirasını tanımlama. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. atmosferi. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu.

büyük ölçekli kentsel projeler. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir.htm sayfasını inceleyiniz. altyapı. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. yatırımları. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır.gov. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. ulaştırma. endüstri. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması.milliparklar. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. Gayrimenkul odaklı. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   . 2012). yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. 2011).tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. 2008 s. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. ormancılık. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. Ancak. onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. yönetsel. tartışınız. bu piyasa temelli. emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı.298). Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. maden üretim teknikleri.

Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. 2009). Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. açılımı tartışınız. Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. yerel mahalle karakterini kaybetmesi. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . Nitekim. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır.unesco. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. İşte.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır.02. danışma bürosu. kültür merkezi. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. Bu amaçla. hizmetlerin etkili. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. Olympos.0. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta.02. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. Kayaköy. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. Bakanlığın hedeflediği gibi. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız.590 sayı. Bu suretle özel 11   . Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü. 11. Noel Baba Müzesi. Anadolu Medeniyetleri Müzesi. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir. Ayasofya Müzesi. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü.KKG. bakım ve onarım hakkını almıştır. Yine 2009 yılının başında. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. Aspendos. Sedir Adası.101-30. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes.etkin kılınması. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. ikincisi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. yaşatılması. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır.

derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. kütüphane. sit alanları. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. değerlendirilmesi. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. sanatsal tasarım ünitesi. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. sanat galerisi. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. arşiv. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. arşivlenmesi. onarımı ve işletilmesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Yönetim planı ise. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. yaşatılması. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. değerlendirilmesi. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. 1990’lı yıllarda. Nitekim. coğrafi. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. Yatırım alanları. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. yayınlanması. Yasada yönetim alanı. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. işletme projesini. onarımı veya işletilmesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. opera. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. yeni vakıfların. arkeolojik. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. tiyatro. derlenmesi. Kültürel miras alanlarının yönetimi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. eğitimi. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. gelir vergisi stopaj indirimine. yönetim alanının korunmasını. 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. bale. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. belgelendirilmesi. sanat atölyesi. film platosu. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. 2010). sanat stüdyosu ile sinema. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. kültür merkezlerinin yapımı. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. yaşatılması. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. müze. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. 12   . 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. yaşatılmasını.

Yönetim Planı. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. rolün değişmesi. 13   . alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. 2002. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. Yönetim Planları. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. 2011. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. 4). Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. turizme açmak. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. sürekli izlenen. s. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. Madde 3c). yaşatılması. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. kültür mirasına atfedilen önemin. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. Ancak. anlamın. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken.

Dönüştüğü üzere: Koruma alanları.. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı. Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. sayfa 5).Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı.. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler. 2003. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. tarihi yapılar. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal. tarihi park ve bahçeler.... uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. ziyaretçi yönetimi. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak.1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   .

hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. 4. uygulanmasına. (Dinçer. 3. Fırsatlar. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. izlenmesi. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. eğitim. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. paydaşların belirlenmesi. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. sorunların. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. Yönetim planı devamlılık arz eden. bir süreçtir. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı.” 1. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. kent yöneticilerini. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. 15   . envanterlemenin yapılması ve raporlanması. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir. 2. nasıl. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. Burada yönetim planının yapılmasından. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. katılımları. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. tehditler. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. bilginin toplanması. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. benimsenmesi ve paydaşların. ilgili verilerin toplanması. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. yerel yönetimleri. değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. bilginin paylaşımı. 2009). yönetim planının hazırlığı. bölge sakinlerini.

6. 2003). Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. 8. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Kuşkusuz. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. 12. şirketler. 13. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi.5. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. 11. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. Bu süreç. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. 16   . 7. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. 10. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. İzleme ve Değerlendirme.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. Taslak yönetim planının hazırlanması. görevlendirilmeleri. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. 9. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. yerli halk. fikir ve katkıların toplanması. Öte yandan. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda.

işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. zanaatler. sorunların. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. altyapılar (su. Koruma alanı bulunduğu kent. envanterlemenin yapılmasıdır. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. 2. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. ilgili verilerin toplanması. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. mülkiyet durumları 17   . mahalle. paydaşların belirlenmesi. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. İş planı projeyi tarifler. 2003). peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. ancak veri süreklilik göstermektedir. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. meslekler. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. binalar. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur.

2003). sayılabilir. içinde yer aldığı çevresini. mimari çizimler. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. Bu kriterlerin ölçülebilir. Mekâna ilişkin rölöve. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. Örneğin. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. 4. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. kullanım durumunun tespit edilerek. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. önemlidir. Veri analizi çalışması anketlerin. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. Fırsatlar. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. alanın daha önce nasıl 18   . niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. doğal. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. alanın mülkiyet durumu. 3. Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. tehditler. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. tarih çalışmalarını gerektirebilir. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. bilimsel analizlerin. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. bölgesel. ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. Zira. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. 2003).• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. alanı bağlayan yasal çerçeve. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar.

Örneğin. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. koruma. Örneğin. eğitim. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. Taslak yönetim planının hazırlanması. çalışma alanları. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. ziyaret. Vizyon. Vizyon. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. kültür mirası alanı. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Vizyon iddialı olmalı. heyecan uyandırabilmeleri. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. kültürel yararlara ilişkindir. kullanım ve sosyoekonomik. nasıl kullanılacağını tarifler. araştırma. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. vizyon. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. özel muamele görmesi gereken alanlar. servis alanları. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. Ayrıca hedefler. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. 6. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . 5. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. verilerin. Bu farklı yolların neler olabileceğini. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. insan yapımı tehditler. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. yoğun kullanım öngörülen alanlar. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. Hedefler belgeleme. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. izleme. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. restorasyon. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar.

Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. ihtiyacı anlatır. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. 8. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. kim tarafından sipariş verildiğini. 9. alanın özellikleri. kültürel. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. doğal. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. Hedefler. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Burada alanın durumu. Yazılı ve sözlü katkıların. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. tehditler. Sorunların. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. sosyoekonomik anlamı. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. temsilcileri. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. 20   . İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. çıkış noktasını. Giriş: Planın amacını. Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. fikir ve katkıların toplanması. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir.

kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. 11. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. Plan. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. ya da yedi. planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. altyapı. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. ulaşım. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. 10. Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. 2003). net ve kolay okunur olması. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. İzleme ve Değerlendirme. 2003). Örneğin. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. Bu takvim tamamlanmadan. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır. 13. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. Beş yıllık. Ancak. 12. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. 21   . yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir.

Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi. 22   . UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar. Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

kültürel mirasa. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. Tarım. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. yerel ve bölgesel yönetimler. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir. yerel topluluklar. ulaştırma. sivil toplum kuruluşları. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır.   . turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. 1940’lı ve 50’li yıllarda. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. şehir planlaması. II. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. yönetimi. yerel işyerleri temsilcişleri. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. altyapı. Paydaşlar alan yönetimi. karar süreçlerine katılabilmelidirler. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. ormancılık.

(2012).) USA: University Press of Florida Publising s. Graham. Switzerland and Cambridge. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Wright. Zeynep. On Living in an Old Country London: Verso 27   . Ve Darvill T. political and pragmatic roots of the Convention’. Graham Fairclough) London: Routledge. Fojut. (2003).J. ve Enlil. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader. Graham Fairclough) London: Routledge. s.39 Enlil. Heritage and Beyond. ve Z. IUCN Gland. Enlil. A. Z. İ. s. Lee and Middleton.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. (2000). 179-182.46-49. (2011). “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. s. s. Stuart. “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. (2008). C. “New Heritage.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . A. s. s.08/01. ‘The Philosophical. Graham. (2008). Guidelines for Management Planning of Protected Areas.Zeren ve Ayrancı. A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. Council of Europe. MF ŞBP 92. Enlil.221 Schofield. (2008). (2008) “Heritage Management. Graham Fairclough) London: Routledge. “The Long Chain: Archeology.204. Deniz Ünsan). sayı 8. Graham Fairclough) London: Routledge. Ocak No. B. Theory and Practice” Heritage Reader. (ed. Paris 24-25 Ekim. 298. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi .20 Thomas.Graeme. (1985). Timothy (2005). Julie. Mathers. 199 . Z. 412 Gülersoy. “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value. domus m. Patrick. (1992). Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı. (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall. (ed. İrem. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison. re-imagining the postnation” Heritage Reader. Fairclough. (ed. Francesco.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. N. s. Noel. an Introductory Essay” Heritage Reader (ed. Graham Fairclough) London: Routledge. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. M. 34. (2008).039/02. Dinçer. Ve Little. UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. (ed. s. John. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. Darvill. (2009). Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 .

5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler. ) http://unesdoc.org/new/doc. www.org/images/0021/002110/2 11094e.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.cevre.planlama.org. İclal (2009) Tarihi Yarımada . Cultural Heritage Integrated Management Plans.planlama. 2009.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi.htm   28   . http://www.unesco.tarihikentlerbirligi.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi.pdf http://www.Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi.İnternet Kaynakları Dinçer.html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].org/doc /dervis_parlak. www. D. Nils Scheffler.-dr. erişim tarihi Mart 2012) Parlak.org.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. http://urbact.

  .

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   . Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek.

yayın. önce onun nasıl tanımlandığını. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. türkülerden masallara. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. kültürel miras. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. ekonomi kavramlarını film. tanıtılması. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. medya. öncelikle. filmlerde. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. ünite boyunca. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. ev dekorasyonunda.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. halk oyunlarından. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. müzik. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. gösteri sanatları. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. kimi zaman olduğu gibi. kent planlamasında ve turizmde. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. kamu (o ülkenin insanları) adına. Bu ünitede. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. geliştirilmesi. Öyleyse bu üniteye. el sanatlarına. Bu nedenle. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. Ancak miras. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. moda dünyasında. Kültür ekonomisi. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. 31   . günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. hediyelik eşya dükkanlarında. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız.

film ve video. Örneğin. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. antropolojik. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. dans vb.org.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. resim. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir. folklor ve geleneksel kültür 32   . sanatla sınırlamayarak içine. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. El sanatları ve zanaat. müzik. gösteri sanatları. sanat ve antika piyasası. tarihi. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir.) ve gösteri sanatları (canlı müzik. mimarlık bu kategoriye girmektedir. televizyon aracılığıyla dağıtır.tr adreslerine bakabilirsiniz. yayıncılık. video oyunları birer kültür ürünüdür. Kültür endüstrileri. moda. talebe yönelik.unesco. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. Görsel sanat eserleri.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. tiyatro. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. esin kaynağını miras. reklamcılık. Medya. yeni medya. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. film ve televizyon programları. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. edebi eserler.unesco.org ve www. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. sanat. yayın. beceri ve yetenek olan. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. bilgisayar ve video oyunları. Tasarım. Görsel sanatlar (fotoğraf. heykel vb. Miras. film. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. mimarlık. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. müzik gösterileri. tasarım. medya ve yaratıcı hizmetler. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. zanaat.

topluma sunulması. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. paylaşılması. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. Almanya. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. Hem el sanatları. müzeler. şenlikler. kütüphaneler. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. zanaat. değer veya kaynak olarak tanımlanması. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. müzeler. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. 20. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. saraylar devlete ait olabileceği gibi. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. Kültürel miras alanları. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. Bazı ülkelerde orkestralar. konser. fim gibi kültür ürünleri yeniden. Kitap. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. İstanbul 2010. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. tarihi yapılar. özel mülkiyet altında da bulunabilirler.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. Amerika Birleşik Devletleri gibi). Kültür Ekonomisi Envanteri. kültürel mirasın. Kültürel miras tarihi. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. CD. Kültür ekonomisinin aktörleri. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. Japonya. Avusturya. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. Asu ve Enlil. Buna sosyal devletin küçülmesi. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Türkiye’de 20. Zeynep. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. kuruluş ve kamu kurumlarıdır. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   .

eğitim. kimliğimizle. görüntüler. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. tarihi kent dokuları vs. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. sosyoloji. İnsanlar benzer biçimde giyinip. arkeolojik eserler vs. benzer mekanlarda. kültürel miras alanını da ilgilendiren. arkeolojik sitler. insan hakları. haberler. Dünya. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. saraylar gibi anıt eserler. sikkeler. 4. gelenek. yolculuk olanakları çok artmış. düşünceler. Bugün geldiğimiz noktada miras. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. kültürümüzle. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. dans.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. kültürel peysajlar gibi. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. anında. mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. fiziki. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. Günümüzde. 20. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. el yazmaları. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. benzer müzikleri dinlemektedirler. gösteri sanatları. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır. Yine bugünün. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. sürekli hareket halindedir. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. tarihi kentler ve dokular. Somut Kültürel Miras • • 2. Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. kültürel peyzajlar kadar dil. ülkelere gitmek. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. turizm. kültürel miras. siyaset bilimi. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. geniş kitleler için. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . 3. sermaye. Kaleler. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. heykeller. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). ekonomik olarak erişebilir olmuştur. antropoloji. farklı kentlere. uluslararası ilişkiler. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. Benzerlikler arttıkça. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. Küreselleşen dünyada. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. Türkiye’de 19. ulusal sınır tanımadan. arkeolojik alanlar. düşünsel (felsefi).) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. benzer yiyecekleri yiyip. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. müzik. Kuzeyden güneye. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. Ayrıca. Kültürel miras. hem de işletme.

dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. Ayrıca. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). Milliyetçi görüşe göre ise. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. Yine bu görüşe göre. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. kültür varlıklarının yasadışı ithal. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. Kültür mirası. Görüldüğü üzere. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. Son yıllarda Türkiye. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. Evrensellik görüşüne göre. Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. 1970 Sözleşmesi. Aralık 2011 itibariyle. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak.

Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. Sözleşme ayrıca.yönetmeliklerinde. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. sanat. Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. Birleşmiş Milletler Eğitim. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. hukukun üstünlüğüne. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). din. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. Bu düzenlemeye göre. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. adalete. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. kültürel mirasın. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. Kurumun misyonu. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. hangi millete ait olursa olsun. korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. çeşitli projeler yapmaktadır. “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. eğitim. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. 1954) önsözünde. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. eğitim. Bunlara ek olarak. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş.

Avrupa çapında insan hakları. ICCROM. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. kültürler arası diyalog. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). Eğitim. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. kültür mirasının korunması. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. 37   . kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. somur kültür mirası ve müzeler. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. silahlı çatışma ve miras. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Bu özelliğiyle ICOMOS. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. ICOM'un 30. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. saha çalışmaları. somut olmayan miras. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. su altı kültür mirası. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. Dünya Mirası Komitesi. işbirliği. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. dünya mirası. yasadışı kültür varlığı ticareti. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur.eğitim. araştırma. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. 1946'dan beri ICOM. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. ICOMOS.

kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. Paris. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. Lahey. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Ağa Han Mimarlık Ödülü. 1954) ve ek protokoller (1954. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. Kuruluşun faaliyetleri arasında.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. internet kaynak sitesi ArchNet. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. sosyal. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. Paris. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. müzik. dil. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. kültür varlıklarının korunmasına. Paris. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. Paris.

Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. 1985): Bu sözleşme. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Yunanistan. 39   . Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. günümüzün çözülememiş. Genel Yayın Yönetmeni. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. T. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. Sözleşme kültür mirasının. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. İstanbul. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. Londra. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Granada. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. 1969). Valetta. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Ümit Yaşar Gözüm. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Kültür Bakanlığı ve YKY. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Faro. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. 2003.C. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. yüzyılda. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. 2005): Bu çerçeve sözleşme. 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme.

oldukça ileri görüşlüdür. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. sirk denilen eski oyun yerleri. edebiyata. altın. göl. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. eserlerin devlet. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. gümüş. Bu maddenin. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. tapınaklar ve saraylar. resimler.. silah ve aletler. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir.. kaplar. Yine Osmanlı döneminde.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik. taş. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). Bu düzenlemeden on sene sonra. Yirminci yüzyıl başında. oyma resim ve nakışlar. otuz beş maddelik. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. nehir. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. yapılar. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . fene. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. yerleri. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. Yasanın önemli bir vurgusu. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. sanat. 1884’te. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. eski paralar. su kemerleri. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. bendler ve köprüler. bilime. tiyatrolar. “. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. yüzük taşları. heykeller. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır.”(Gerçek 1999:270). birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır.

‘sit’. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. oyma ve kakma işleri. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. bez. yüzükler. madalyalar.’ “Tabiat varlıkları. şoseler. arkeolojik sit. sit. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. taş ve cam kırıkları. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. köprüler.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. Türkiye. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. kaleler. steller. vazolar. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. direkler. hanlar. 1946 yılında kurulmuştur. 5226 sayılı yeni kanun ile. dikili taşlar. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. hamamlar. manastırlar. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. pişmiş toprak eşyalar. Kültür varlığını eser değil. Örneğin. kasaba surları. külliye. sirkoslar. papirüs. yer üstünde. kültür varlıklarının 41   . sikkeler. Bugün. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. terk edilmiş putperest tapınakları. suyolları. figürinler. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. ağaçtan yapılmış eşya. cam ve sırça kaplar.” Kültürel miras alanında hem korumanın. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. kültür. heykelcikler. hipodromlar. kabartmalar. ekonomik. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. at meydanları. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. skarabeuslar. Bu yasaya 2004 yılında. mücevherler. oyularak işlenmiş taşlar. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. bazilikalar. sandukalar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. kutsal yapılar. jeolojik devirlerle. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. stadyumlar. rıhtımlar. tiyatrolar. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. süs eşyaları. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. höyükler. haneler. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. heykeller. deri. kalıplar. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. ‘tabiat varlıkları’.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. anfitiyatrolar. alet ve edavat. dağınık tuğlalar. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. burçlar. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. kiliseler. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. vezinler. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. kümbetler. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. yaşadıkları devirlerin sosyal. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. tarihi sit. hayratlar. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. yazılı ve kabartmalı kayalar. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt.

Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. Örneğin. Burada Bakanlığın farklı birimleri. korunması. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları. Şirketler. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. bugün. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. yönetim planı. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. Son bölümde de Türkiye’de. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. araştırılması. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. kuruluş. arkeolojik kazılar. Özel sektör kuruluşları. 42   . kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. firmalar. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. dernekler. Böylece kamu yönetiminin. kurum. Yasa. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. Yönetim. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. Alan yönetimi. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. yurt dışına çıkarılmaması. kültür varlıklarının tespiti. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. Örneğin. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Kamu sağlığı. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. sit alanından farklı olarak. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız.” Ören yeri kavramı ise. işletme. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir.

ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. planlama. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. Öte yandan. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. Örneğin.Yapısal bir tanım yapacak olursak. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. bir bakanlık merkez teşkilatı. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. ve/veya 43   . bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. koordinasyon. kaynakları düzenleme ve sağlama. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. gözetim ve takip. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. 3. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. 126. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. Bu sebeple. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. 2. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. kamu yönetimi. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir.

ancak belediye sınırları dışında. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. turizm. sanat. Bu kapsamda. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. Bu yetki. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. Vali il idaresi kanununun 4. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. Bununla beraber. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. uygulaması merkezin yetkisindedir. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. sağlık. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. ona sorumlu çalışırlar. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. bir kaç ili içerir. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. mevzuata. merkezi yönetim. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. sosyal hizmetler. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. kültür. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Örneğin. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. İl sınırları içinde. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. İl Kültür ve Turizm Müdürü. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. eğitim. personeli. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler.

hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. hızını ve memnuniyetini artırmak. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. • • • • • Performans. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. bankalar. Üretim merkezde toplanmıştı. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. sermaye. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. Uluslarasrası Para Fonu. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. İşletmecilik. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. arttığı bir sürece işaret etmektedir. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. mal ve hizmet. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. Yetki genişliği. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. girişimcilik. Öyleyse. demiryolları. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. Şu durumda. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. Vali. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. Belediye Kanunu belediyeyi.bulunur. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu.   . Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. piyasa odaklı kamu yönetimi. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. verimlilik. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır.

kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. meslek kuruluşlarının. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. hem politikaların. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. kararların. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. Bu durumun. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. performans yönetimi. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. Özelleştirme. Toplam kalite yönetimi. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. 46   . hazırlık sürecinin. Örneğin. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. stratejik yönetim. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. yerel yönetimlerin. sendikaların. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. üniversitelerin. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. vakıfların. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur.bağımsızdırlar. Buna “yönetişim” denir. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. 14. Bazı ülkelerde özelleştirme. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. Özelleştirme. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. 3. Küreselleşme. hükümetin. Devletin küçülmesi. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. hizmette halka yakınlık. sivil toplum örgütlerinin. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. Bu tasarı. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir.

bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. tarih. merkez. maddesine göre “Devlete. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. yaymak. geliştirmek. yerel yönetimler. değerlendirmek ve benimsetmek. Merkezden Yönetim I. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. Kanunun 5. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. tanıtmak. Bu kanun. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir.C. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. bölümü 63. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. 47   .TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. Anayasasının 11. geliştirmek. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. T. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. yaymak.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. turizmin geliştirilmesi. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. yaşatmak. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. pazarlanması. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. Kültür ve Turizm Bakanlığı. tanıtmak. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş.

illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları. korunmasını. KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Her bölge bir kaç ili içermektedir. 48   . Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak. Bununla beraber. kazılar. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev.tr. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. Yetki.kultur. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı.gov. Şekil 2. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek. teşvik ve kamulaştırma. müzeler. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1). desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. Ayrıca. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir.

gov. Örneğin. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. bölgesel olmaları sebebiyle. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür.tr. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. Bu düzenleme. 1. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. Ankara. Türkiye’nin. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. Şişli. Kastamonu. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. 49   . Örneğin. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar.1. Kırıkkale. 2012) 1. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. Eyüp. II. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu.Şekil 2. Örneğin.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www. 1972 yılında. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler.kulturvarliklari. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51. Çankırı. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır.

çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. 1. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. hukuk. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. rölöve. 1. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. Örneğin. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. restorasyon. Buna göre müze müdürlüğü. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. Milas Müzesi Müdürlüğü. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. Koruma Kurulları yanında. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. Koruma Bölge Kurulları. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. restitüsyon. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. onarım. Zeki Müren Sanat Müzesi. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. Görevleri. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. sanat tarihi. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. gruplandırılmasını yapmak. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. inşaat. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. Mausoleum Anıt Müzesi. Örneğin. Yüksek Kurul koruma.

5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. tiyatro. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. yeme. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. tarihi eser kaçakçılığı takibine. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. mal. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. Bununla beraber. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. tematik gelişim ve vizyon. 51   . yöneticilerinin kısıtlı yetkileri.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. DÖSİMM. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. her çeşit hizmet. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. meslek odaları. her türlü ücretler. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. pazarlama. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. içme. dinlenme yerleri ile salon. Kurul. taşınır mallarla. yayın ve benzeri satış gelirleri. eserin korunması ve geliştirilmesi.5tir. Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). Ayrıca müzeler. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. opera. kültür malzemesi. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. konser. süreli sergiler. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. sanat eseri. bale.

müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. sinema sanatı. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. eğitimi. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. yayın. dökümantasyon. kütüphanecilik. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. belgelendirilmesi. müzeler. radyo ve televizyon programları. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. su bedeli indirimi ve enerji desteği. tanıtma. mahalli idarelere. derlenmesi. film. güzel sanatlar. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. sahne sanatları arşiv. 52   . onarımı ve işletilmesiyle kültür. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. anıtlar. folklor gösterileri. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). fotoğraf. hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. Sponsorluk Yasası. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. el sanatları. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. enformasyon. gelir vergisi stopaj indirimi. satış yerleri ve sergiler açmak. bibliyografya. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. yayınlanması. folklor. arşivlenmesi. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. 2004’de yürürlüğe girmiştir. her türlü baskı. festival düzenleme. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi.

1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. kaset. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. müze. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. rölöve. tarihi. Kütüphane. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. kamu yararına çalışan dernekler. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. film. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. broşür. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. Buna göre. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. Kurtarma kazıları. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. onarımı. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. belediyeler. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. eğitim veya uygulama merkezleri. Somut olmayan kültürel miras. atölye. katalog.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. sinema. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . edebiyatı. köyler. CD ve DVD gibi manyetik. güzel sanatlar. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. bakım ve onarımı. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. opera. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). il özel idareleri. sanatı. restorasyon. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. stüdyo ve film platosu kurulması. yaşatılması. tiyatro. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap.

Müze için. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. 3. 2. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. müze ve örenyerlerinde. Koruma laboratuarı açılması. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. 6. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. 8. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. 7. 5. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. 4. yürütülmesi. 9. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. geliştirilmesi.

toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. 2. belge ve kayıtları. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. mülhak. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. sağlık. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. “Türk Kahvesi”. işletmeci. aşevleri. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır. II. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle.234. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. hamam. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. faaliyetleri ve denetimi. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir. eğitim. Vakıflar. 1. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre.721’dir. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. mazbut. tahsilat. 55   . Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. medrese ve camiiler. Söz konusu cironun 169. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. 17 müze ve örenyerinde. yönetim biçimine göre.098.1. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. Bu kanunla. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. 3. “vakıfların yönetimi. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. onarımı ve yaşatılması. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. Sözleşme süresi boyunca 464. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış.305. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına. özel sektörün yatırımcı. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. muhafazası. bayındırlık. 2. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Özelleştirme. imârethaneler.

Ayırca. yeni vakıflarca seçilecek üç. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. kervansaray. 56   . şahısların isteği üzerine. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. sebil. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. Eğitim. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. mescit. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. han. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. hamam. Merkez teşkilatı. mevlevihane. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. Vakıflar Meclisi. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları.3. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş. medrese. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. ana hizmet birimleri. türbe. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. zaviye. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. Meclis. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. Genel Müdür.

projelendirilmesi. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek.gov. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye. hüccet ve benzeri belgelerin 57   . 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi.Şekil 2. ferman.tr. Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. berat. restorasyonu ve korunmasını sağlar. envanteri.3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www.vgm.

Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www.org. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir. tasnif etmek ve arşivlemek. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. 58   . kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak.tr/cengelhan/turkce/index. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. Restore et-işlet-devret (RiD). Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak.rmk-museum. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır.htm. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması.

Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Çengelhan. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. nalburiye malzemeleri. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan.Çengelhan. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. 16. Rahmi M. Bununla beraber. hububat. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. Çengelhan. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. 20. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları.Ş. Bu bağlamda İl özel idareleri. İnşaat ve Restorasyon A. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. Organizasyon. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. III. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. İlki. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. Turizm. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. urgan. olarak inşa edilmiştir. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. Nisan 2005’te Rahmi M. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. tiftik ürünleri. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. Mayıs 2004  59   . Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. T. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel. tiftik. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. Çatısı alaturka kiremit olan Han. 26 odası ile hizmet vermiştir.C. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. kasır. kuru bakliyat. ve 17. tipik bir Anadolu kervansarayı. Çengelhan Otelcilik. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir.

alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini. 2. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız. restitüsyon.Koruma. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. projelendirme. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. 1. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır. 4. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. Toplanan bu kaynak.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. Ayrıca. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. Öyleyse. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. basit onarım izinlerini verip takip ederler. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. 3. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. 60   . Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. il özel idareleri bünyesinde. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur.

Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. 61   . Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. Böylece. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri. Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. Vakfılar Genel Müdürlüğü. tanıtılması. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. On dokuzuncu yüzyılda. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. yetki akışını. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. O halde kültürel mirasın korunması. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. kültürel miras. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. tarih. dağılımını kurumlar. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. bu ürünlerin biricik olmaları. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. hizmet ve ürünler yer alır.Özet Bugün. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. Bunun sebebi mirasın kültür. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur.

Yenileme alanları ilan etmek d. İl Özel İdaresi 5. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. Valilik 3. 1954 Lahey Sözleşmesi b. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. Halk Hikayeleri c. Arkeolojik kazıları desteklemek c. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Kamulaştırma c. Vakıf e. Geleneksel Mimari d. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Sivilleşme b. Folklor b. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. Teşkilatlanma 4. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. Örgütlenme 2. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. Çağdaş resim 7. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Yetki genişliği b. Kültür ve Turizm Bakanlığı b.Kendimizi Sınayalım 1. Büyükşehir Belediyesi e. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Özelleştirme d. Kamulaştırma d. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Yerelleşme c. Yönetişim e. Sualtı sit alanları e. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. Kültür ve Turizm Bakanlığı c.

Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği. 9. 8. 3. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c. 6. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. 10. c. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Belediyeye bağlı koruma. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.9. d. 63   . e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. 7. kazı ve denetleme b. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. 4. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. özgün dini yapılar. tarihi köprüler ve yollar.gov. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir.korumakurullari. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir.tr/) öğrenebilirsiniz. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. sergilendiği. İkinci eser Antalya. Örneğin. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. 64   . yapı ve mekânların yapımına. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur.

Asım Balcı.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed. İstanbul 2010: İstanbul.Aspx?M evzuatKod=1.tr www.basbakanlik.(2007). (2009). G. Polatoğlu.tr/cengelhan/turkce/index. Ayça İnce).gov. (2011): İstanbul. Öcal. Gül. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara. Ahmet Nohutçu.html 65 Url 2: http://dosim. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan.tr www.millisaraylar.kultur.gov.gov.tr/Metin. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları. (2003).korumakurullari.tr/ Url 5: http://www. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara.vgm. Decentralizing Governance.gov. Asu ve Enlil.rmkmuseum.kulturturizm.gov. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun). Seçkin Yayınları.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-.tr/ http://www. UNCTAD. Shabbir and Dennis A Rodinelli. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. Serhan Ada.org   .unesco.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www. Dünya ve Türkiye Yansımaları. Zeynep.org. Aykut. The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar. (2011). Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008).gov. Deniz.gov.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim. Ünsal. M.kulturturizm. H. Geleneksel Yayıncılık. (1998). Modeller. Ferruh. Sibel. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. H. Ankara Gerçek. Türk Müzeciliği: Ankara.tr/ Url 3: http://mevzuat. Ayça İnce). Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu.kulturturizm. Kültür Ekonomisi Envanteri. Tartışmalar. Özel. Çözüm Önerileri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz. United Union Press. Cheema. (2009).tr http://www.gov. (1999).(2008). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis.5. (ed.

Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek.3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek.

Rodwell. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir.M. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. (De Boer. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. 2006. mekânsal kalite. Bu tanım. 2001 ve Okyay.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir. 2007 ve Stubbs. tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. 2007). Aynı zamanda. yüzyılın başlarında. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. 2006). yüzyılın sonlarında ama özellikle 20. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi.& Vincent. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi.yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. “Miras bizim geçmişten aldığımız. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. 2009). Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet. 2005). Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. • •  67 . sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. O dönemin çalışmaları.. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. İ. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. J. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır.

su kemeri. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. 2008). Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. ek. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. 17. idari geleneklerinin. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları.org/ sayfasını inceleyiniz.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. Tekeli (1980 ve 1998). Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. 2002 ve Durukan. kale.unesco. köprü. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. yoksulluk kadar büyük bir problemdir. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. restorasyonda stil birliği. Siyasi. düzenleyici yapılarının. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. ekonomik. 2002). Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. konular İtalya. toplumsal. “19. Bu yüzyıl. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. Dinçer ve Akın (1995). Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran. 2004). Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. saray. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın.1995).• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. tiyatro. Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. yenileme vb. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). kurumsal özelliklerinin.

Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. 1999). Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . bunun yanında belli bir uygarlığın. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. Tüzüğün 1. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002).1980). Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal. yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran. 1980). 1977). Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. Çankırıkapı. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. Kuruluş yıllarında ulaşım. 1996 ve Binan. 2002). koruma alanını da etkilemiştir. Millet Parkı. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. Dönemin kent planlamasına 19.2002). önemli bir gelişmenin. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. Kimlik sorunu. Alacahöyük. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. Bu özellikler arasında Halkevi. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. 2006). Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz.1995). kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. bayındırlık.Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır. örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü.1980). Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II.

geliştirilmesi. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. işlev kazandırılması ve  70 . Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. 1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. uzman eleman. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. 2010). kapsamı. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. sit alanı anlayışı. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Kurul. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. Yasa. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine.04. 1990). 1995). vd. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur.02. 2004).1983 tarih ve 17959 sayılı RG). Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. 1995). Bu yönetmeliğin 2. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. değerlendirilmesi. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir.ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. Turizm ve Tanıtma. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır.. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. Tarihi Sit. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. uygulamanın denetimi.2003).

diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. maddesi “Devlet. tarih. 1996). bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. Yasa. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. 1981). Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. Diğer taraftan. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 .yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. Anayasa’nın 63. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Bursa. Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. Ankara. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. Konya. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. 1995). merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar.1990). 2008).bunun için gerekli yasal. Diyarbakır. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Antalya. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. İzmir. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. birçok konuda olduğu gibi. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. mimari vb. koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir.

katılımcı planlama. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır. kurumların yetkilerinin ayrışmaya. Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. 2005). Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır. 2006)..uçurumlar. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı.tarihi kentsel alanların korunması konusu. Bu etkilerden en önemlisi.. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir.  72 . kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. 2008). Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın.. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. 1990). kentsel yoksulluğun artması. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Örneğin.. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir.ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır. sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil. kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. 2000).

Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. 2010). Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3). 9272’si arkeolojik. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin.Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19. sağlıklaştırma. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. 2008). burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir.2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”.07. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay. 2010 yılı itibariyle. (Kayın. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. Kültürel miras. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. 14. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir.07.4. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. uygulama etaplarının ve finansmanının. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05. 1846 yılında  73 . kentlerin ekonomik değerini artırarak. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. 1996) bir envanterden. Tarlabaşı. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. yenileme alan ve projelerinin. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması.

Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. İzin. yerel yönetimler.08. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım.07. Uygulama ve Denetim Büroları. 2007. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. değerlendirmek ve benimsetmek. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. 78 madde. Kütüphaneler. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. tanıtmak. turizmin geliştirilmesi.07. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. 23. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. yaymak. 2004.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir.1995). Kazı ve Define Arama”.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. Bu kapsamda. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. onarımı. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). 74  . “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Sondaj. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. “İkramiye ve Cezalar”. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. rölöve. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir. Koruma. tespit işlemleri. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5).2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Kanun. tescilli binaların bakımı. “Araştırma. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. 17. pazarlanması. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. müzeler. geliştirmek. 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. fonksiyon değişiklikleri. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”.

Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Erzurum.  75 . Arkeolojik Sitler. Kentsel Sitler. Koruma ve Kullanma Koşulları. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Kocaeli. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. 2011 yılı itibariyle. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. hukuk. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. Orman Genel Müdürü. Eskişehir. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. gruplandırılmasını yapmak. Koruma Ve Kullanma Koşulları. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Görüşülecek konu. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Maden İşleri Genel Müdürü. Vakıflar Genel Müdürü. sanat tarihi. Bakanlık Müsteşarı. Gösterimi. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. Doğal (Tabii) Sitler. Muğla. İstanbul VI. Samsun. İzmir II. Ankara. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. İstanbul III. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Gaziantep. Edirne. Trabzon. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. İstanbul Yenileme Alanları. Şanlıurfa. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Ankara Yenileme Alanları. Bursa. Uygulaması. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Denetimi. İstanbul II. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. Bakım ve Onarımları. Kütahya. Antalya. Aydın. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Koruma ve Kullanma Koşulları. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. Çanakkale. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. İstanbul IV. Karabük. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. İstanbul VII. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Sivas. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. Müze Müdürlüğü. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Koruma ve Kullanma Koşulları. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. Kayseri. Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. Konya. Nevşehir. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. İstanbul V. İstanbul I. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. Diyarbakır. İzmir I. Adana.

tabiatı koruma alanları. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. İl Özel İdareleri bünyesinde. tabiat anıtları. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. türbe. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından. kervansaray. restitüsyon.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. projelendirme. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini. hamam. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi. onarımı.kultur. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27. şehir planlama.07. tabiat parkları. Genel Müdürlük. değerlendirilmesi. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. hatta reddetmelerini getirmiştir. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre. sebil. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. medrese. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. milli parklar. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. Ayrıca. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü.gov. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. mimarlık. mühendislik. mescit. sulak  76 . zaviye. korunması. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. mevlevihane. han.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı.02. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler.

Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. Ancak. kervansaraylar. tarihi kışla. kabartmalar. kapalı çarşılar. rıhtımlar. freskler. türbe ve kitabeler. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. yazılı. kaya sığınakları. yer üstünde.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. sunaklar. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. tümülüsler.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. darphane. tekke ve zaviyeler. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. dikili taşlar. simkeşhane. mescitler. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. çeşme ve sebiller. Tarihi mağaralar. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . su yolları. tarihi yol kalıntıları. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. arastalar. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. höyükler. hamam ve medreseler. eski anıt ve duvar kalıntıları. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. tersaneler. peyzaj mimarı. burç. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar.07. külliyeler. • •  77 . din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. sarnıç ve kuyular. musallalar. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. namazgâhlar. kültür. mezarlıklar. bedestenler. han. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. bazilikalar. tarihi saraylar. hazireler. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. su kemerleri. şifahane. köşkler. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. hisar. siteller. manastırlar. çevre. Kaya mezarlıkları. 2011). sur. ziraat. harabeler. sandukalar. akropol ve nekropoller. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. imarethane. camiler. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. Koruma Kurullarınca mimari. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. estetik. evler. yalılar ve konaklar. muvakkithane. köprüler. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. kiliseler. resimli mağaralar. kale. tarihi. eski sınırları belirten delikli taşlar. kümbet. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. Bu alanların yönetilmesini sağlamak. sinagoglar. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. Yasada “kültür varlıkları”. resimli ve kabartmalı kayalar. ören yerleri. mesafe taşları. mozaikler.

Yapılacak tespitlerde. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. bitki örtüleri. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan.12. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. ekonomik. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. Kentsel sit: Mimari.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14). mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. Doğal Sit: Yer üstünde. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir.11. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup.2005 tarih ve 25842 sayılı RG). III. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır. mühendislik. estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar. Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. duvarlar) bulundukları alanlardır. kültür ve tabiat varlıklarının tarih. Bu tanım ve açıklamalara göre. sanat. yerel. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04.10. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. ilginç özellik ve  78 . bahçeler.07. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. II. Kentsel sit alanın korunmasında. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). yerleşim dokuları.1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. tarihsel. yaşadıkları devirlerin sosyal. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. yer altında veya su altında. jeolojik devirlere. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. Bünyelerinde mimarlık. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. Denetimi.06.07. Uygulaması. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. Bu alanlarda. Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. şehir planlama. Gösterimi. Yasada sit tanımı. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler. Devletin imkânları göz önünde tutularak. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır. yaşadıkları devirlerin sosyal.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken.06. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur.

Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. 150 (%1..4. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. 2011). Yukarıda da belirtildiği üzere 17. arkeolojik. meslek odaları. sanatsal. sanat tarihçisi.07. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. Bu alanlarda. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. kamu kurumları. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. restoratör mimar. 239 (%2.08.07. Bu itirazlar. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. 27. kentsel arkeolojik sitler. kısmen inşa edilmiş. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. II. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. III. mühendis.32). Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır.27) adettir. bilimsel. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). kentsel sitler. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 . miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp.10). Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır.377 sit alanı bulunmaktadır. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir. alanın konumu. arkeolog.50’sini oluşturmaktadırlar. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18).2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. Geçiş dönemi ilanı. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. kültürel. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. sosyolog. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. tarihi sitler. en geç altı ay içinde karara bağlanır.68).2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. tarihsel. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. İlgili idareler. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. 31 (%0. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. Yasanın bu tanımı.13’lük pay almaktadırlar. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır.

Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler.2011). güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”.kulturvarliklari. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. sistem yönetmelik.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. standart. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması. Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www..2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir.10. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında. “…plan. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır.tr/belge/1-42800/eski2yeni. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi. • • • • • •  80 . Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. “…Kurumların. Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir. Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. 2010). Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir.gov. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir.

1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. bu kontrolün “devlet.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir. mekânsal kalite. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. 18. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. II. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. yeni kazı alanları açılmıştır. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Kurul. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir.

1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak. değerlendirilmesi. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. kültür. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. Yasada sit tanımı. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. değerlendirmek ve benimsetmek. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. korunması. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. Tarihi Sit. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. Vakıf kurumu günümüzde 20. tek başına yeterli olamamıştır.02. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. rölöve. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. imar afları yaygınlaşırken. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. şeklinde tanımlanmaktadır. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Ayrıca “…Sit. tanıtmak. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. onarımı. geliştirmek. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. müzeler. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. “tarih 82  . 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. saptanması. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. yaymak.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği.

Kentsel sit. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. doğal sit. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. kamu kurumları. yaşadıkları devirlerin sosyal. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. meslek odaları. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. arkeolojik sit. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar.  83 . sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır. ekonomik. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler.50’sini oluşturmaktadırlar. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler.

“eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. (III) (I) (II) (IV) d. Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. (III) (I) (IV) (II) 4. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a.Kendimizi Sınayalım 1. e. (II) (I) (III) (IV) b. Özel teşebbüs d. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. d. 19. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. Dünya Miras Sözleşmesi II. Yerel Yönetimler b. e. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. Müze-i Hümayun d. d. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. b. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. Devlet kurumları c. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5. Venedik Tüzüğü IV. Protokol Bölgesi kavramı 6. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. c. b. (III) (II) (I) (IV) c. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. katılımcı planlama. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e.Sürdürülebilirlik. Uluslararası Kurumlar 2. Önceki dönemlerde “tarihi. Ebniye Kanunu c. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. I.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Yerel halk e. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. Göç d. (III) (IV) (I) (II) e.

4. 7. 3. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Rölöve.  85 . a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. 10. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. 2. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 5.9. 8. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. 2003).gov.kulturturizm. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. topyekûn dönüştürmesi’dir. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak. Bu tipolojinin.kulturvarliklari. sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www. 2003). Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır.gov.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir.html  86 . Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli.

korumak. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında.tr/default. kaybolan geleceği kurtarmak. iyileştirmek. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www.org. bilinçli. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. TEMA’nın vizyonu.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 .org.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır.org/index. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. Vakıf Başkanı Prof.tema.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. Vakfın amacı. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. öncü bir STK olmaktır. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur. yaşatmak. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak. halkla bütünleşen. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. tarihsel. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır. Dr. bir miras. Metin Sözen’dir.aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. doğal. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam. kültürel. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur.cekulvakfi. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi.

Longuet. Tanımlar. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul. İstanbul: Nobel Yayınevi. 2006/2 s. İstanbul Uygulamaları (ed. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard). (2005). Duru. Berlin. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. Mevzuat. J. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. Evren. (2005). “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed.9–24. Işık. J. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul. (ed.İlgi.ss. E & FN Spon Publishing Dinçer. M.& Vincent. Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul.19. Z. Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. C. J. Springer. Delafons. (2011). "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". s. Doktora Tezi. Mimarlık. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. 8. Arts and P. (1995). (1995). Arslan. s. Ashworth. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  . Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Bateman. Leroy )s.). Enlil. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. Akın. S. T. No: 47.46-49. G. Yayımlanmamış Doktora Tezi.59-76. Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara. Y. Z. Ahunbay. İslam. Politics and Preservation: London. O. İTÜ. Kozaman Som. B. Yüce Aşkun). (1975). Binan. Butterworth-Heinemann. s. vd. İ. E. Madran. M. Z. (1996). and New York: Chichester Publishing De Boer. Durukan. S. Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. İ. ve Özgönül. Wiley) Eng. Uygulama: Avrupa Deneyimi. N.43–45. Hendrik Bäßler Verlag. İ. “Yapı.235247.” domus m. (2002). İstanbul Afa-Intermedia. S.).Nirven). s. İstanbul. J. (2006). S. (2010). “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. Z. G. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. Z. DGSA Yayını. (2001). (1990). “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Taylor & Francis. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. (2005). Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo. J.161–181. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. (2010). J. İ. (2000). ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını.246. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. Erder.M. (1981) The City in West Europe (ed. Jokilehto. ve O. “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. 225255. No: 24 Günay. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. ÇÜ MMF Dergisi. (2001) “France”. (1999). Dilek Özdemir). c. S. D. s. Z. Kentsel Dönüşümde Politika. (1999). s. Dinçer. N.29-38 Akozan. P. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. s.261.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. “Koruma Planlamasında İlk Aşama. B. C. M. İ.2. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul. E. Enlil. Burtenshaw. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. F. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul.Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. İ. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller.117–137. (2004). Mülkiye.301–312. s.27–33. L. A History of Architectural Conservation : Oxford. (2006). Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. Süreçler ve Türkiye” Planlama.Dilek Özdemir (Der.

(2009). Tekeli.mo.2011) Slatyer. N.2011) Duyguluer.12.27-37. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”.P.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03. Zeren. Planlama Dergisi. Yüksek Lisans Tezi. (1995). Worthing. Planlama.(2005).pdf (10.2011) Göksu.tr/yayinlar/dergi_goster.tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek.pdf (03. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed. s. Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell.org. Kültür ve Turizm Bakanlığı..2011) Kayın. (1984). Ankara: ODTÜ Yayınları.8–112. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara.(2003). Şehircilik Kongresi 2. Yiğit Gülöksüz). Stubbs. P.338. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed. s. 2006/4. Özden vd. İ. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”.06.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. S. S. İ. N.35–48.06. F. Sey.C.Özden vd.225–25 Akın.tr/mimarlikdergisi/index. “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri. s. (1990). 76 s.org.getty.php?ko du=89&dergi=3 ( 03. Yenimimar.http://www. N.pdf (03.21-30. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut.12-13. G. Şen. Yıldız Sey): İstanbul. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları.S. ss.spo. (Der. B. (1995). (2006). Blackwell Yalçıntan. (2008). Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul. (2007).tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13. Doktora Tezi. D. Conservation and Sustainability in Historic Cities. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation. “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”. s. (1981). Tekeli. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. T. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık.1–24. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları. s. P. (2003).edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature. Tapan. Zeren.Özkasım. (2008). http://www.tubitak. http://www.gov. Tarih Vakfı. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”. Tamer Gök): Ankara.com/index. s. S. İ.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1. World Heritage Convention Issue. E. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”. S. "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed. http://www.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. ss.06.2-7. S.316.O. (1998).html (01. kitap (ed.2012 Dinçer. Yüksek Lisans Tezi. (2009). John Wiley &Sons Inc. D.P.H. http://www.2011) Luxen.org. M. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul.icomos. (1980).2008/3.Y.). H. 2005/1. Monumentum. M. Tekeli. Blackwell Publishing. http://www. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I. İ. http://www.12.06.spo. J.06. R.international. Planlama Dergisi. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.2011)  89 .yenimimar.9-12. & Bond.

gov.2010).tr/ana-sayfa/187096/20111227.unesco.html (18.2011) Url23http://teftis.12.gov. pdf (15. Url4http://whc.org/en/activities/638/ (15.gov.kentges.06.12.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.unesco.2011) Url27http://www.tr/belge/142800/eski2yeni.2011) Url2http://www.06.12.(03.pdf (19.2011) Url11http://www.2011) Url25http://teftis.12.01.org/en/activities/567/ (15.pdf (11.gov.kulturturizm.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.icomos.tr/belge/184942/ilke-kararlari.12.gov.html (17.12.kulturturizm.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.tr/belge/173560/yonetmelikler.kultur.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.kulturvarliklari.12.2011) Url16http://teftis. Url5http://kumid.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.2012) Url22http://teftis.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.html (15.2011) Url8http://whc.2011) Url26http://teftis.tr/Kentges/KentgesN edir.2010).kulturvarliklari.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.gov.kulturturizm.gov.2011) Url28http://www.gov.2011).2011) Url9http://kumid.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.2011) Url7http://did. Url12http://www.tr/bts/ (17.korumakurullari.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.kulturturizm.gov.html (17.gov.12.html (12.2011) Url13http://www.2010).2011) Url20http://www.01.gov.2011) Url6http://kumid.2011) Url14http://www.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.12.org/en/guidelines (03.resmigazete.06.2011) Url21http://www.kulturturizm.aspx# (12.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.2011) Url10http://whc.kulturturizm.html ve http://www.12.pdf (11.org/athens_charter.12.html (15.gov.gov.abra.12.06.gen.kulturvarliklari.12.htm 22.unesco.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.2011) Url15http://www.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.aspx (09. Url3http://teftis.html (10.2011)  90 .06.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.gov.2011) Url24http://teftis.kulturturizm.html (03.gov.pdf (10.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.org/en/list ve http://whc.tr/belge/184942/ilke-kararlari.gov.vgm.2011) Url18http://teftis.html (17.html (10.pdf (11.gov.12.06.html (17.kulturturizm.html (25.01.cevreorman.html (17.2011) Url17http://teftis.gov.kulturvarliklari.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.06.12.gov.12.gov.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.2011) Url19http://www.2005.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.unesco.12.12.kulturturizm.kultur.gov.html (18.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

Ramsar Sözleşmesi. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. onaylanarak uygulamaya girememiştir. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. Education. Afyon Acıgöl. 2008)” ile girmiştir.C. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. 94   . Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. İğne Ada Longozu. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. T. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. Bütün bu koşullara ek olarak. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine.Uygulama rehberine göre. Burdur Gölü. Akşehir ve Eber Gölleri. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir. Sit alanlarının korunması. Management.catalhoyuk. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. yönetim sistemleri. Bu plan da uygulamaya girememiştir. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır. Kızılırmak Deltası. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır.doc sayfasını ziyaret ediniz. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. 2004 yılında tamamlanan bu proje. Manyas Gölü. sınırlar. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. 1971)” ile girmiştir. tampon bölge. alan yönetimi ve yönetim planı. Göksu Deltası. Bozulmamışlık niteliği içinde. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. www. Valilikler. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı.com/pdfs/Catal_SMP_TR.

Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır. Koruma politikalarının. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. “Kaynak Yaratılması. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. onaylanması. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. Adıyaman”. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. Efes. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. Bunlar içinde ise Bursa. 95   . Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. “Nemrut Dağı Yönetim Planı. Bu sorun. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Afrodisias. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. bu soruna çözüm olarak. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. 27. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. Alan Başkanının atanmasının ardından. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. Çatalhöyük. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. Bu amaçla. Uluslararası düzeyde. Bu sorunun çözümü olarak.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. Katılımcılık ilkesi.09.10. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir.

Yönetim Planı. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. olanakları ve personeli belirler. “Yönetim Planı” kavramı. süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. koruma. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. sürekli izlenen. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. 2006). Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. alanın kullanımını. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. koruma. işletme projesini. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. 2003). farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. koruma alanındaki kaynakları. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. Yönetim Planı. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. 1995). yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. yasal açıdan emredici bir belge değil. koruma alanının korunmasını. plancı. Yönetim planları.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. Yönetim Planı. kullanılması. Yönetim Planı. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. Sona eren bir süreç değil. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. Diğer rehberler içinde. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. Yönetim Planı. 1993). yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. yönetim planlarının. yönetim. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. 1978). Günümüzde ve gelecekte. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. IUCN önderliğinde Thomas. programlara. Örneklerde. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. Bu planlar. 2005). uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. 96   . kullanımları.. Yönetim Planının. 1992). Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. tarihi ve doğal alanların korunması. problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. Etkin operasyonlar. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. 2008).

yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. 1993). 1993). kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. bakım programı. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. Çalışmada. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. Bu rehberler. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. 1994). demografik büyüme ve gerileme. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. Rehbere göre. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. kültürel kaynağın tanımıyla. alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. alanın eğitim. 2005) sayılabilir. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. “Management Planning Toolkit”.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. envanterin. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. araştırma. Bunlara ek olarak yönetim planının. Müdahale gerçekleştikten sonra. Bu bölümünde. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. Ayrıca. korunan değerin. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. ekonomik faktörler. Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. Çalışmada. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır.

değerlendirilmesi.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27.11. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. yönetim alanlarının belirlenmesi. yönetim planlarının hazırlanması. alan başkanı. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. Rehbere göre. eşgüdüm ve denetleme kurulu. yönetim alanı. Kültür ve Turizm Bakanlığı. işletme projesini.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. stereo-fotogrametri. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. yaşatılması. ilgili idarelerin görüşlerini alarak.7. sit alanları. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. coğrafi. geliştirilmesi. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. onaylanması. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. 1993). denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. 98   . bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. “sit alanları. Yönetim Planı Yönetim planı ise. arkeolojik. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik.

ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. alan yönetiminin oluşturulması. Alan başkanının. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince.İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. arkeolojik. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. yönetim 99   . kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. alanı yeterince tanıyan. İlgili kanun ve yönetmelikte. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. kentsel sitlerde ilgili belediye. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. yönetim alanının belirlenmesi. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. Şekil 4. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre.

sanat tarihi. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. meslek odaları temsilcileri. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. sanat tarihi. arkeoloji. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. Alanın sunum. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. Danışma Kurulunun. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. tanıtım. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. bakım. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. tavsiyeler. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. kaynak araştırması yapmak. şehir ve bölge planlama. üniversitelerin mimarlık. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. yönetim planlarının uygulamasını denetler. e. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. d. kamu yönetimi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. Alan başkanı. şehir ve bölge planlama. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. koruma.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. arkeoloji. alan başkanı. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. 100   . işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. kamu yönetimi. sunum. eğitim. Denetim birimi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. b. c. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. sivil toplum örgütleri temsilcileri. Danışma kurulu. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. Denetim Birimi. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. onarım.

turizm işletmeciliği. Kültür varlıklarının yönetiminde. restorasyon. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. Koruma. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. sosyal. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. 101   . alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. ziraat mühendisliği. alanın niteliğine göre sosyolog. tarihçi. peyzaj mimarlığı. sanat tarihi. coğrafi. erişim. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. ekonomist. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. yönetim planı taslağının. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. • • Ayrıca. antropolog. teşhir. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. kültürel. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. işletme. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. restitüsyon. konservasyon alanında. kamu yönetimi. kültürel. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. üniversitelerin mimarlık. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. sivil toplum örgütleri. şehir ve bölge planlama. şehir ve bölge planlama. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. hidroloji. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. sosyal. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. tasarım ve uygulamada. kamu yönetimi. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. reklamcı. kamu yönetimi. biyoloji. onarım. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. sanat tarihi. yöntemler ve araçların geliştirilmesi. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. • • • • • • • İlgili yönetmelikte. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. arkeoloji. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. doğal.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. üniversitelerin mimarlık.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. alanın yönetiminde ortak bir yerel. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir.uk) Uygulama. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. alandaki değerler. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5). Bu geniş amaç içinde. alanın mülkiyeti.       Şekil 4. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl). Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte. sınırları. Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü. mimari. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. bölgesel. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). 105   . alanın kavranmasının güçlendirilmesi.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www.co. yerel. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması. planlama politikaları.cityofbath. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. arkeolojik.

koruma. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar.picatrail. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde. yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur.o. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. stratejiler. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey. dokusunun. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi.Şekil 4.gov. gönüllü. kuruluş. öneriler. tehditler. Bath Yönetim Planında yer alan konular. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır.4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. analizler. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri. öneriler. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   .uk) Şekil 4. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council. yönetimsel yapı.uk) Vizyon. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. 2004): • Tüm politikalar.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www.1972).bathnes. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir.com. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar. http://www.bbc. Belirlenen ilkeler doğrultusunda.

Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular. 107   . Şekil 4. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır. Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir. Konular. son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council.Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır. 2004). konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır.

Tablo 4. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek.2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri.2008 108   . ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun.

HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram.Tablo 4. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   . Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.

bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak. 2004) UYG. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının. HEDEFİ KONU YORUM.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular.Tablo 4. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. geliştirmek ve şehrin ekonomik. çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla. Özellikle 18. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama.

“Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   . çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan.Tablo 4. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. 2004) UYG.

Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün. 2004) UYG.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   .Tablo 4. çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının.

Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. Bath Yönetim Planında da. Temel eylemler için fon sağlanması. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. 2004). bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council.

hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . Department for Culture. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir.• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Bath Society. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. ICOMOS UK. Bath Chamber of Commerce. Media and Sport. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir. English Heritage. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. Bath Preservation Trust. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. Mali olanaklar. Bath Federation of Residents Association. Bath & North East Somerset Council. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. değerlerin durumu. National Trust. 2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. Envolve.

İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. Orta (O). 17. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır. uygulanması. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. 16. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Yüzyıl Topkapı Sarayı. 1972 yılında UNESCO’nun 17. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. A. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. Aya Sofya. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. Devam eden. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. Plan. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. Valens (Bozdoğan) Kemeri. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. Aya İrini. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci.Ş. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. Bu Alanlar içinde. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. Süleymaniye Camii külliyesi. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. Küçük Ayasofya Camii (eski St. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. denetlenmesi. Genel Konferansı’nda kabul edilen. Yönetim planlarının en önemli misyonu. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). yönetim planının onaylanması. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. Kriter (ii). İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. Konstantin Hipodromu. 115   . Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. 10 yıl ya da daha fazla. 2 yıl. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. 15. 14 ve 15. John II. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. Uzun (L). dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. 6 yıl.

3:Topkapı Sarayı ve Çevresi.. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında. Planda.33.6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil.31.. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar.32. ve son olarak 35. Arkeolojik Park.Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. geniş kapsamlı. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır.. İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş. 2:Süleymaniye. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. 22.04. 116   . ve 34. 6) Şekil 4. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir. Hazırlanan yönetim planının. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30.

Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. 3. hedef.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı. 4. strateji ve eylemlerin belirlenmesi. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi. izlenmesi ve gözden geçirilmesi.7) 1.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. 2. 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız. 117   .Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. Şekil 4.

her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. temel stratejiler. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. temel özellikleri tartışılmış. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. Yönetim Planlarında. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır. alanın korunması. Yönetim planları. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Bu süreç sürekli olarak izlenir. Yönetim planları. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. Yönetim Planı. 118   . değerlendirilmesi. Bu bölümde. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. alanın geleceğine ilişkin vizyon. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. Kanun Yönetim Alanı’nı. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. işletme projesini. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. yaşatılmasını. yaşatılması. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. “…sit alanları. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. (Ramsar Convention. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması.

Danışma Kurulu T. Belediye Meclisi b. c. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Danışma Kurulu c. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. e. b. d. Denetleme Birimi 7. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. d. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a.   . Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a.C.Kendimizi Sınayalım 1. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. e. b. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Denetim Birimi e. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. d. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. Sürekli izlenen. c. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. c. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. Kentsel dönüşümün sağlanması d. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. Koordinatör 8. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. b. Koruma Kurulu d. Ramsar Sözleşmesi d. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. Alan Başkanı b. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Danışma Kurulu c.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. Yürürlüğe girmemiştir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1994). 10. yeme-içme. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. 8. müze. 9. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. Bu rehberler. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. “Management Planning Toolkit”. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. ziyaretçi merkezi. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. 4. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. içeriği. 2005) sayılabilir. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. 7. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Onaylanmamış. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. 6.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. konaklama. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını. 2. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. daha çok doğal ya da kültürel 120   . bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. ziyaretçi güzergâhları. Diğer rehberler içinde. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. 3. IUCN önderliğinde Thomas. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. 5.

(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada.2005. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir. B. İstanbul. and Jokilehto. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli. Basılmamış Rapor. ICCROM.19-34. Erişebilirlik. 3. Z. bunları çözmeye yönelik hedefler. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. Bilinçlendirme ve Katılım. Feilden. Ndosi. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. TMMOB Mimarlar Odası. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. Gülersoy Zeren. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. N. 15. (danışman: N.. Roma. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   . iki seviyede tespit edilmiştir. İ..M. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. Günay. (2011). Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.2007. Ziyaretçi Yönetimi. Yönetim ve Organizasyon. Nuran. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. İrem. O. Eğitim. Ayrancı. J. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. s. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede.11. Ayrancı. İ. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi.02. B. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. Parks Ringbeck. Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin.

and Phillips. 122   .İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre.unesco.kultur. 1993. Middleton.gov.org www.unesco. (30. 2006.co. whc.gov.org/en/list Bath North & East Somerset Council. C. (15. and Terrace. B.08.akanmimarlik.whc. 2002. Lodge. Durham Riverbanks Management Plan.07).htm.durhamcity. H.com/pamukkale. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. L.bathnes.2010).htm. Management and Monitoring Challenges.uk/Pid/5142 26k. 2004.2010). and Young. (21.co. A.tr www.htm.unesco. (15.iucn.asp Ramsar Convention.org.org/opgutoc. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region.tr UNESCO World Heritage Centre. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. Department of Environmental Services. (10.com/pdfs/Catal_SMP_TR. J.10)..03.uk/worldheritage/1. 2003. www. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide. www.istanbul. Thomas.tr www.07). www.cityofbath. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan.07).kad.08.catalhoyuk.gov.icomos.02.ramsar. www.ww.07).bbc.org/themes/wcpa/pubs/guidelines.02. (05.uk www. B.10.uk www.gov. whc. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas.htm. Young. www. http://www...org/opgutoc.03.org. Durham City Council. Çatalhöyük Yönetim Planı. www. World Commission on Protected Areas (WCPA).great-britain.uk www.co. Introduction.doc (15.

  .

Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek. Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek.

hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. mimari önemleri. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. ve 2. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. 125   . ilgi çekici örneklerinin insanlığın. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. doğal. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. Sözleşme’nin 1. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. bütün insanlık. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. bilimsel. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. sosyal. estetik. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. silahlı çatışmalar. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. “Kültürel miras” anıtlar. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. Tarih. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara.

korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. DM alanlarının korunma durumları. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. korumanın devamlı olup olmadığı. 126   . Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. Resim 5.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. yalnız bulunduğu ülkenin değil. ülkelere prestij kazandıran. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta. karmaşık sitleri. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. kültürel. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. uluslararası toplum bir araya gelmekte. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma.

DM Sözleşmesi’nin ilk 30. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için. yılı. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. Resim 5. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   . 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları.ii. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde.Resim 5. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir.iii.iv ve v. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir.3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir.

(ed. Doğu Avrupa’dan. The World Heritage Convention.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. Halkın bilinçlenmesi. yıldönümü kutlanacaktır. daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. gençlik forumları. Bu amaçla konferanslar. kültürel yollar. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. çöller. The International Journal of Architectural Conservation. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. D. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. sergiler. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. 1984 128   . Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. Butterworths. küçük Pasifik Adaları’ndan. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. Resim 5. Linstrum) special issue published for ICOMOS. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. endüstri mirası. Monumentum.

kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. kültürel veya karmaşık sitler. farklı kültürlerin. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. coğrafi alanların özgün. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. merkezde yapılır. Bunlardan 725’i “kültürel”. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Doğal veya kültürel sitler. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. aynı tip anıt veya sitin. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. İkinci aşama. Duyulan gereksinime göre. Her yıl yapılabilen bu başvurular. 183’ü “doğal”. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. başvuru. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . alanın korunma durumunu gözler. bütünlük yönünden de değerlendirilir. Bu amaçla. Değerlendirme. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. değerlendirilmesini yapar ve oylar. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. yerel yetkililer.

Asya ve Pasifik. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc. kabulü.org/en/budapestdeclaration. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. Arap ülkeleri. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. Uluslararası yardımların eşgüdümü.unesco.unesco. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. Avrupa ve Kuzey Amerika. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. Temsil edici. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. dengeli. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. içeriğinin denetlenmesi. sorunları çözmeye yardımcı olur. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere.çalışılmaktadır. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. Bunlar Afrika. Latin Amerika ve Karayipler’dir. htpp:// whc. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. 130   . Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması.

Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. fikirler. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. ender rastlanan bir temsilcisi olması. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. koruma yöntemleri farklıdır. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. inançlar. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. 4. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. geleneksel insan yerleşimi. 6. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. 8. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. anıtsal sanatlar. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması. • • Özgünlük değerlendirmesi. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. 131   . grafik özellikleri. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. 3. 7.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. 5. söz konusu varlığın korunma durumu. üstün evrensel değerin yanı sıra. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. Yersel. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. yönetim sistemi. 2. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Biçim ve tasarımda özgünlük. 9. yenilenmiş. Özgünlük açıklaması. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. 10.

Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. Yer ve konumun özgünlüğü. Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. tarihi. Kullanım ve işlevde özgünlük. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. 132   . Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür. teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. başlıkları altında ele alınmaktadır.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük.6: Kommagene Kralı I. faraziyeye yer verilmez. Diğer iç ve dış etkenler. Resim 5.iii ve iv. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. Ruh ve duygular. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir. Gelenekler.

Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. Resim 5. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. Varlığın önemini ne kadar koruduğu. Tüm dünya için ünik.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir. değerlendirilmesi gerekir. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır. sadece yerel. özgünlüğünü. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. Üye ülkelere ünik olmayan. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir.Resim 5.

ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. deprem. hava kirliliği. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. yangın. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası. sel. turizm ve yapılaşma baskıları. 134   . çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. Dışta bir daire. Dünya gibi yuvarlak olan logo.Evrensel değer taşıyan eserlerin. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. yangın. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. Kaçak kazılar ve yapılaşma. Resim 5.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar.9: Yunanistan’da II. savaşlar. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir.

yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. duyarlı bireyler. danışman kuruluşları. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir. Bu amaçla ICCROM. üye devletleri. ICOMOS. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. ilgili uluslararası kuruluşları. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. DM Merkezini. Bilgi. 135   . Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak.Resim 5. Eğer tehlike ciddiyse. bölgesel. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. IUCN. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. UNESCO. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. değerlendirilmesi ve izlenmesi. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır.

Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. Tehlike aşıldığında. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. Aksi durum geçerli olursa. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. Resim 5. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek. eğer tehlike geçmez.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. bütünlüğünü. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. üstün evrensel değerini yitirirse. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. Mısır hükümetiyle görüşülerek.

kentlerin ekonomik gelişmesine. benzersiz 137   . Terk edilen DM alanlarının. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. Turizmin artması. istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. harap olmaları kaçınılmazdır. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta. kimi binaların müzeye çevrilmesi. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. Bu nedenle. Resim 5. kentler ve kırsal alanlarda. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. arkeolojik sitlerin. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. konaklama. bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. doku çok farklı etkiler. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. Kültürel işlevler. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. Bu alanları onarmak. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. renk. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. bahçe duvarları yıkılarak. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. karakterlerini değiştirmeden. Ölçek. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. Dengeyi korumak. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. çöküntü bölgelerine dönüşmesi.

İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. Bu siluetin korunması. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. Boyutu. Mısır Çarşısı. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş. bakış noktaları sunan.vi. 138   . gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. yoğun. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. . Bayezıt Camii ve Kulesi. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. görsel bütünlüğünü korumak için. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. nedeni belirtilir. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. Nuruosmaniye. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. alan sınırları belirli türlerin habitatları. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. ayrıca DM alanına anlam katacak. .Resim 5. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. kilise. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. çekirdek alan çevresinde. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. Kültürel varlıklar için kullanılan i. DM Sözleşmesine üye olan devletler. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. Rüstem Paşa Camii.x. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir.

etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. farklı kültürlerin. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. estetik. bilimsel. Bu amaçla konferanslar. Kültürel miras anıtlar. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. Bunlardan 725’ i kültürel. DM alanlarının korunma durumları. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. 139   .Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. turizm ve yapılaşma baskıları. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. korumanın devamlı olup olmadığı. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. silahlı çatışmalar. Tarih. aynı tip anıt veya sitin. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. coğrafi alanların özgün. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. sel. yangın. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. 183’ü doğal. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. Doğal miras olağandışı fiziksel. Bu amaçla.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. yangın. Savaşlar. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. mimari önemleri. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. deprem. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. bütün insanlık. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. Doğal etkenler yanında. gençlik forumları. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. sergiler. hava kirliliği. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi.

Avrupa Birliği e. Önliste nedir? a. Dünya Mirası Merkezi e. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. Avrupa Konseyi c. Yangın sigortası yapılır b. Europa Nostra 2. Deprem sigortası yapılır c. Dünya Mirası Komitesi c. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. Dijital arşiv oluşturmaları 3. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Dünyada barışın tesisini b. ICCROM’a üye olmaları d. CRATerre b. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Sokaklara yangın muslukları konulur d. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. Tehlikede olan DM ne demektir? a. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. Binalar güçlendirilir 6. ICOM b. Birleşmiş Milletler b. ICCROM d. IFLA 4. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. Europa Nostra e. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a.Kendimizi Sınayalım 1. ICOMOS b. English Heritage d. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . Afrika ülkelerine insani yardımı c. UNESCO d. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. IUCN 5. Council of Europe d. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. UNESCO’nun çabalarını c. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. ICOMOS c. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. Dünyanın içinin boşaldığını 7. UIA e. IUCN c. Eserlerini restore etmeleri b. DM alanında yangın olmuştur b. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8.

Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. hava kirliliği. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. 5. yangın. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bilinçlenmeye bağlı olarak. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. 3. turizm ve yapılaşma baskıları.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. 7. deprem. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. değerlendirmesini yapar ve oylar. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. savaşlar. 141   . insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. 2. yangın. Kaçak kazılar ve yapılaşma. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. onun korunması için hem yerel. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. sel. 6. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. 9.

Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. Herb. ICCROM.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. “İstanbul’un Tarihi Alanları”.). M. Dünya Mirasında Türkiye. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (ed. s. Paris 2005 142   . Bernard M.C. Roma 1998 UNESCO. Zeynep. ICCROM. G. Roma 1993 OĞUZ. JOKILEHTO. Jukka.. (Ed. 13-123 FEILDEN. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage. Öcal. Ankara 2008 STOVEL. Pulhan) T. Management Guidelines for World Heritage Sites. Ankara 2006.

  .

Ortaya Çıkışı. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Tanımı.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek.

18. doğal ve kentsel peyzajların. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. “endüstri” ise. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. liman gibi ulaşım alanları. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. yüzyıl. ulaşım özellikleri. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. enerji üretim ve iletim tesisleri. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. artık hammaddenin elde edildiği. hatta 20. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. yüzyılda. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. “Endüstri mirası” ise. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. dünyada yarım yüzyıl. Sanayi yapıları ve alanları. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. yapıların. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. eserlerin. makineler. teknolojik. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. iktisadi. atölyeler. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. İmalathâne ve fabrikalar. yüzyıldan sonrayı işaret eder. sosyal. Sanayi Devrimi. madenler ile işleme ve arıtma alanları. sanayi kültürünün tarihsel. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. 145   . Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. başta ekonomik olmak üzere. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. hayatın her alanını etkisi altına alırken. siyasal. demiryolu. gereç ve donanımlar. ambarlar ve depolar. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. “endüstri arkeolojisi”dir. teknolojik. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. insan yerleşimlerinin.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. araç. teknolojik. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. işletim süreçleri. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla.

insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. daha sonra ise. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. Sermaye kıtlığı yoktu. çatı vb. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. 1998). Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. 1997). yüzyılda üretim için kullanılan insan. fabrikada çalışanları için konutlar. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. Çok katlı yapılar. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. Almanya. ORTAYA ÇIKIŞI. 1760’lardan itibaren. 1981). köprüler. yüzyılın başlarından itibaren Fransa. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. dinlenme alanları vb. kömür üretimi. 1780’li yıllarda da. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. Sanayi Devrimi tekniğin. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. TANIMI. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. özellikle de İngiltere’de 18. yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. hayvan. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. Örneğin. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. fabrika inşa etme. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. 18. ibadet. Avrupa’da. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. yüzyıla kadar yapılarda taş. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. üretimi sağlayan insan. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. sokaklar. Örneğin 1750’lerde. hayvan. 19. gaz boruları. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. kanallar. Sonuçta ulaşım ve iletişim. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. 20. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. 18. 146   . yapıların kurulacakları alanları belirlerken. 1981). yüzyılın başlarında da İtalya. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler.

Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. Büyükdere/Sarıyer). dolayısıyla bol olan mineral. Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. yüzyılın sonuna kadar. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. 1998) yayınını okuyunuz. yüzyıldan 19. tuğla (Haliç. ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. 1997). 20. başka etmenler de rol oynamıştır. yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. kağıt (Kağıthâne). yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. Göksu. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. Hasköy. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . Tophane-i Âmire. Yeni buluşları. Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır. 18. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. deri-ayakkabı (Beykoz). Unkapanı. cam (Yedikule). Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. İstanbul. Fransa. silah (Dolmabahçe). çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. elektrik (Silahtarağa). dokuma (Haliç). Büyükada) fabrikaları. Kasımpaşa. Öyle ki. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. un (Paşalimanı/Üsküdar. Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. 1997). Tablo 6. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. 1997). Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. 19. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere.

o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. hammaddesi. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. 1992). yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. 1985). İstinye koyundaki tersane. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. Cibali Tütün Fabrikası. Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. Fabrikaların ustaları gittiğinde. Şirket-i Hayriye gibi). Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. Avrupa makinesi. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. 1997). ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. teknisyenler. temelleri 15.İstanbul’da 17. Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. Lengerhâne. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. 1992). Endüstriyel yapıları “enerji. Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. Kentte 18. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. 19. gıda. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. 1990). 1985). Bakırköy Bez Fabrikası. kısmen yerli. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. 1992). işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. deri ve kimya üretimi ile maden. Yedikule Gazhanesi. • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. Ancak teknolojinin. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. 19. giyim ve dokuma. 1850’den sonra yabancı sermaye. güney kıyısında Büyükdere. 1997). Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. Almanya. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. 1990). İkinci aşama ise. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. Özetle. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. teknik uzmanların. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. 1997). Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması.

yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. saray yakınında kurulmuştur. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. metal strüktürlü.1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20. 1996). yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). 2005). fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. Üretim geniş açıklıklı. mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. gemi vb. aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. gıda. ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. Tablo 6. yüzyıl ve 20. çalışanlarının konut. 2000 (Köksal Arşivi). Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. 2005). iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. Tersane-i Âmire. uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. 149   . tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal.• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. Tophane-i Âmire. İstanbul’da 19.2: İstanbul’da 20. üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir.

1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır.A. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Eskişehir. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. 1985). 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. sanayileşme. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. Anadolu kentleri arasında bazıları. Fabrikaların işleve dayalı. Örneğin. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Fabrikaların kuruldukları yerlerde. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. Öyle ki. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. Resim 6. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. fabrika 150   . 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. Bu durum. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. 2003 (Köksal Arşivi). 1973). Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. nüfus artışı. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. tüketim mallarına yönelik olmuştur. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir.2: Hasanpaşa Gazhanesi. sistemli. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. H. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı.

şişe-cam). Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. Bu tesisler. rasyonel ve gridal plan şemaları ile. böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). Nazilli (pamuklu). 1973). hastane. kibrit). bunun yanında veya içinde yönetim binası. iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. Bursa (1935). işçiler için lojmanlar.üretim sistemi. benzerliği de beraberinde getirmiştir. Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. Fabrika ile birlikte kentlerde. 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. Bursa (merinos). 1950’ler (Köksal Arşivi).3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. Kayseri (1935).  Resim 6. okul. Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). tek veya iki katlı olup. Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. sosyal tesis. 151   . Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. lokal. seramik). kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. spor alanları. sinema. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. spor ve rekreasyon alanları. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. kağıt. bunların etrafında yemekhane. Gemlik (suni ipek). hastane. fosfat. Tesislerin hemen hepsi. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. maden işleme. Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. yemekhane. lokal. Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. İzmit (kağıt. kütüphane. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. Ereğli (1937). Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. Tesise ait tüm yapılar. “Dokuma. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu.

Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. Lojmanlar. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. madencilik. idare binalarını. Yukarıda adı geçen bu tesisler. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. yığma yapı olup. Örneğin. ancak bir farkla. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. sosyal. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. Bu plan. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. 1985). aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. Örneğin. Örneğin. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. projelendirilmesi. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. kuruldukları dönemin ideolojik. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. testere çatı sistemi uygulanmıştır. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. işçi. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. 152   . tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. Dünya Savaşı. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. Sonuç olarak. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. evli.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir.

devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. 1995). Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. Cibali Tütün Fabrikası gibi. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. siyasi. mekân. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. Issawi’nin The Economic History of Turkey. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. Örneğin. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. mazotlu motorların yaygınlaşması. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. Örneğin. ya da tamamen kapatılmaları. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. İstinye Tersanesi. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş.   Resim 6. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. Bakırköy Bez Fabrikası. 1980) okuyunuz. 153   . sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. 2005 (Köksal Arşivi). yıkılmaları gündeme gelmiştir.4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. ya da konum olarak. kent dışına taşınmaları.

konumunun uygun olmaması. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. turistik altyapı. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını.mnactec. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır. tarihi değeri. www. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış.htm ve http://en. hurda olarak satılmış. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur.cat/ticcih. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. 1990’larda işlevini yitirmiştir. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir. üretim sisteminin değişmesi. özgünlük değeri. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. TICCIH. sembolik değeri.wikipedia. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. Oysa. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri.cat/ticcih/industrial_heritage. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. 154   . zararlı gazlar.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. Tüzüğün adı.mnactec. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren. 20. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır. Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. yayınlar çıkarmaktadır. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. hammadde yetersizliği. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. terk edilmiş. www.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır. Özetle.

kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. bu ölçüte uyan yapının. araba. 3. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). ulaşım araçları. 6.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. yaşayan geleneklere. özel ulaşım ağı. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. 6. 17). 2. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir).ERIH. inançlara. (Komite. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. mimari. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. 26). tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12. Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında. 15. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. yol. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. Yaşayan. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. Türkiye’de TICCIH. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. yeni perspektifler sunma olanağı.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. 1. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). anıtsal yapı. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. demiryolları. ideallere. 5.unesco. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17).org/world_heritageve http://whc.alanın kalitesi. 155   . özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması.international. 4. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. ERIH vb. 16. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. yegâne. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. 18. teknik grup. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. Bir yapının. 17).icomos. sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). Sözkonusu ölçütler. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. köprüler. toplu ulaşım ağı. aynı zamanda kanallar. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur.

Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. 14. 25. sukemeri. yapının. 37) veya tek örnek (2. 6). 30. 29. bölgenin kısmen.international. 36). ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. 24. 28. ya da özel bir örnek olması (3. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. geç 19. yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. 30. 19. hizmet yapıları. 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). 31. Endüstriyel üretimle birlikte. 26. yüzyıl veya 20.org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz. 7. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. 23. 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. 22. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. mimari ve planlama açısından önemli. 13. 23. 32.icomos. 24. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. ya da örneklerden biri olması (12. 20. 27). • • • • • • • Görüldüğü üzere. 31. 33). köprü. 9. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. 32. 19. 35). 10. çalışanlar için inşa edilen konutlar. 24. 156   . dini yapılar. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. 37). Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). 29. 21. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. 34. sosyoloji. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 13. 32). ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8.

İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E.84 vd. Avusturya 6. Meksika 33. 157   .2 ve Şekil E. Almanya’da. Küba 32.4. Meksika 34. Fransa 17. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Hollanda 20. Brezilya 10. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. Almanya 3. İsveç 31. Avusturya 5. İsveç 30. Essen. D. Almanya 2. Hindistan 18. Bölüm 4. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Polonya 36.17-18. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra. Slovakya 37. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Bölüm 4. İtalya 26. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. F. 2005). ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. bkz. Belçika 8. Fransa 16. Bu yolla envanter sistemleri. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E. Çin 13. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. Brezilya 11. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. İspanya 27. F. İsveç 29. İspanya 28.4 ve E. Almanya 4. Bolivya 9. Norveç 35. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir. İngiltere’de. geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. Woudagemaal (D. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur.Çek Cumhuriyeti 12. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23.2) Völklingen Demir İşletmesi.4. sürekli güncelleştirilmekte. bkz. Belçika 7. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Hollanda 19.2 ve E. Finlandiya 14.Tablo 6.10). Fransa 15. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi.

dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. sunulan dönemin sosyal. 2005). Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. teknik donatının yerinde sunulması. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. 1. 1995). Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. Ancak endüstri müzesinde. 1995). Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı.ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. çok fazla hasar görmemiş. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. işçilerin günlük yaşamları. Endüstri binalarının. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. 3. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. 1992). Özgün donanımını yitirmemiş. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. 1992). ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . sadece mimari mirası koruma açısından değil. Yeniden işlevlendirme sırasında. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. Kimi zaman ise. Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. 2. koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. ekonomik ve teknik gelişimi. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması.

gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. rant kaygısı. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle.gereklidir (Föhl. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. gürültü. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. Endüstri yapıları içindeki makineler de. ömrünü uzatmak olmalıdır. Yalıtılmış. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. 4. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. Zaman. Yapı müze işlevini alacaksa. 1995). doğa koşulları. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. Bu koşullarda. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. 1999). çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. 1995). ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. yapıyı tekrar yaşama katarak. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. 1999:146-7). sosyal. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. steril ortamlarda. görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır.    159   .

1999). Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. metal işletmeleri.zollverein. su kuleleri. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. teknik ve endüstri müzeleri. yüksek fırınlar. çok amaçlı kültür merkezleri. İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl. limanlar. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. 1992). demir yolu bağlantıları.hollandroute. Ruhr Bölgesi. 1999).nl/index. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser. Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. 1993). yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. azalan doğal kaynaklar. 60’ı ulusal. 160   . doğal su kaynakları. değişen üretim sistemleri. 1992 ile Cossons. 20. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. türbinler. yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. İngiltere için http://industrialarchaeology. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft.cilac.php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. kamu mekânları. 1999). kömür işletmeleri. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş.de/ adresine.346 milyonluk nüfusu.route-industriekultur. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır. eğlence ve dinlence yerleri. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser. 19. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın.de/index. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir.html adresini ziyaret edebilirsiniz.com/ adresine ve Hollanda için http://www.org/ adresine. Fransa için http://www. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. eğitim yerleri vb. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. bakabilirsiniz. 2 milyonluk iş yeri. kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. 1999).

5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.Resim 6.de). 161   . Resim 6.route-industriekultur.6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.de).route-industriekultur.

Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www. Resim 6. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır.Resim 6. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir.route-industriekultur.de). Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. Yemekhâne. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis.route-industriekultur. Olduğu gibi korunan kompleks. 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   .8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. 2005 ile Köksal ve Ahunbay.route-industriekultur. seminerler. otopark. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır. şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır. İzmir. 2006). İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. Türkiye’de ise İstanbul.

gemi buhar makinesi.edu. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır. sakat arabaları. gemi makineleri.tr/index. Koç Galerisi. at arabaları.itu. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. ne-nasıl çalışır. ülkenin farklı bölgelerindeki. ahşap atölyesi. 163   . Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. zeytinyağı fabrikası. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır. otomobiller. dizel motorları-buhar makineleri.tr/turkce/index.org. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır. kızak. bilgisayar tarihi. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. tarım. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise.santralistanbul. bisikletler-motosikletler. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları). dene-öğren.9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali.devredilen işletme. Bu konuda farkındalık kazanmak. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. Müzede Rahmi M.   Resim 6. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www. İstanbul (Köksal Arşivi). denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır.rmk-museum. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi.htm adresini ziyaret edebilirsiniz.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Çağdaş Sanatlar Merkezi. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. bebek arabaları. sualtı. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır.

164   . Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. toplantılar yapılmış. Buna yönelik çabalar 20. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. Sanayileşme çabaları. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır.

Endüstri ile ilgilenir. Aynı şekilde çok katlı olarak b. Su kaynakları kenarlarında c. Kentsel alanlarda e. Bursa 8. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. 20. 2. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. yüzyılın sonu 9. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. 19. c. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. 19. 19. yüzyılın ortası b. ERIH b. İzmir d. arkeoloji. İstanbul b. Antalya 7. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. İngiltere e. d. 17. yüzyılın başı d. yüzyıl e. Tek katlı olarak e. yüzyıl c. UNICEF 10. Verimli topraklarda 5. yüzyıl d. amacıyla ne zaman   . Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. Eskişehir e. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. yüzyıl b. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. Yıkılmıştır b. Almanya b. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. Hollanda 4. yüzyılın ortası e. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. Ankara c. e. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a.Kendimizi Sınayalım 1. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. 20. mimari. yüzyıl 3. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. Kırsal alanlarda d. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. İzmir e. Geniş topraklarda b. İstanbul b. 18. b. Arkeoloji ile ilgilenir. tarih vb. İşletilmektedir c. 20. alanlarla ilgilenir. Gökdelen olarak 165 6. TICCIH d. ICOMOS e. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. Amerika d. d. 16. 20. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. Teknoloji ile ilgilenir. Ankara c. e. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. Anadolu kentleri d. UNESCO c. yüzyılın sonu c. Fransa c.

Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. ya konum olarak. Sıra Sizde 3 19. ambarlar ve depolar. sosyal. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. demiryolu. sanayi kültürünün tarihsel. Tanımı. 6. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. 5. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. Türkiye’de ise. liman gibi ulaşım alanları. Yüzyılda ise. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. teknolojik. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. siyasi. Ortaya Çıkışı. 3. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. 166   . c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. yayınlar çıkarmaktadır. Ortaya Çıkışı. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. ERIH vb. 9. 7. Tanımı. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. 4. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. 8. enerji üretim ve iletim tesisleri. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. İmalathâne ve fabrikalar. madenler ile işleme ve arıtma alanları. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. Anadolu’da kurulan tesisler. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. atölyeler. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. 19. ya mekân. 2. makineler.

Trinder. Museum und Denkmalpflege. Issawi. İTÜ Dergisi/a. Almanya. (1999). A. Tayanç. The Economic History of Turkey. 125-136. 107-15. Sanayi ve Kepenek. (1992). Almanya. (1999). Oxford. R. (2006). yıl: 50. s. (1995). 30. İstanbul. G. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. G. İngiltere. T. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. 1345-1347. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. Arbeiten und Wohnen”. Edebiyat Fakültesi Yayını. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Föhl. Yeni Araştırmalar. G. 167   . Ankara. s. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. İTÜ Yayını. (1973). cilt: 5. A Case Study of Ironbridge Gorge. c. Ankara. (1997). P. İstanbul.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. R. 50 yılda Türk Sanayi. Yeni Görüşler. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. cilt: 2. Mantran. Toprak. B. Hobsbawm. Londra. Routledge. ve Ahunbay. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. (1992). Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. Jesberg. Köksal. “IBA Emscher Park”. (1985). Lisans Tezi. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. Londra. İstanbul. 1800-1914. T. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Kraft. 37-52. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. Ankara. (2005). Köksal. Höhmann. Rosenheim. (1997). 119-28. 99-100. sayı: 2. 56-61. İmparatorluk. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. Ankara. Z. Blockley. (1996). (1998). T. G. “Strukturwandel. K. The BP Book of Industrial Archaeology. Ekonomi Sözlüğü. E. 5. İstanbul. s. (1990). O. N. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. Ganser. Ökçün. İstanbul. İstanbul.1991. Münih. İstanbul Üniversitesi. E. Yayınlanmamış Y. ed. 1913. Chitty.. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. Deutsche Bauzeitschrift. Bericht über ein Internationales Symposium. Pamuk. T. Köksal. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. İhsanoğlu. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul. sayı: 47. E. sayı: 7. Ş. s.6. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. 7. İstanbul. Avusturya ve İsveç. 1760-1796. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. Deutsche Bauzeitschrift. “Bauen für Kultur. G. 17. (1999). C. İstanbul. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. Chicago. Bauten der Industrie und Technik. Presentation and Preservation. s.5-1. (1992). Clark. vd. (1992). (1981). s. c. Milliyet Yayınları. New York. M. s. 1500-1914. ICOM ve ICOMOS Almanya. sayı: 7. Y. (1973). B. (1993). Almanya. Z. Osmanlı Sanayii. A. sayı: 2. Föhl. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Türk Tarih Kurumu. Cossons. (1980). J. s. ed. Bonn. Bodensee. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. Hançerlioğlu.

  .

doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. Kültürel varlıklar için ICOMOS. biricik. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. anlatımlar. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. kültürel mekanlardır” (Oğuz. temsiller. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. grupların. bilgi ve beceriler. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. bunlara ilişkin araç ve gereçler. risklere hazırlık. Kültürel varlıklar için 6. Kısmen. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. 169   . ünik. izlenmesi. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->