T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

Gör. ESKİŞEHİR. manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz. without permission in writing from the University.Dr. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. electronic.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. Seçil Banar Öğr.Dr. Haziran 2012  ii .Dr. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. elektronik. fotokopi. Cemalettin Yıldız Öğr.Doç. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik. Tevfik Fikret Uçar Öğr. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd.Gör. or transmitted in any form or by any means mechanical. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof.800 adet basılmıştır.Gör. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. photocopy. magnetic tape or otherwise.

Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2. 2 30 66 92 . 144 Sözlük .. Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3.... 124 ..İçindekiler Önsöz . Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi . 169  iii . iv 1... UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6. Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5.. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4.

yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. yüzyıl boyunca tanımı. hukuk. yönetiminde söz sahibi uluslararası. 20. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. merkezi. Editörler Doç. Asu Aksoy Yrd. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. Deniz Ünsal iv . İster kentte olsun ister kent dışında.Dr. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. sanat tarihi. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. kararlar çıkarmaktadırlar. sürdürülebilirlik. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. kent planlaması. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız.Dr.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. ekonomi. sosyoloji.Doç. karar. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. siyasi. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. Kültürel miras. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. mimarlık. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. ister endüstri mirası olsun ister kültürel.

.

1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek. Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   . Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek.

göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. s. kitaplar. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. 2009. arşivler. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir.129). Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. resim. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. 1985). Avusturalya’da. Avusturalya’yı meşgul eden. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. Örneğin. Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. 2008. heykel gibi sanat eserleri. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. muhafaza etmek. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. Nitekim. Örneğin. bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. 2009). Bu tür sivil 3   . Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. devletler arasında yerini bulamama.34). tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla. nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. el yazmaları. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. Özetle. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. s. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi.

Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. bunun yanında belli bir uygarlığın. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. II. giderek ciddi tepkilere yol açmış. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. 4   . Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. Venedik Tüzüğü. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. Ne var ki. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. Böylelikle.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. bu tür pasif koruma önlemleri. Birçok modernist mimar ve plancı. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. çok yoğun. 1992). Eski kent merkezlerinin. önemli bir gelişmenin. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. Tüzüğün 1. hala yönetsel. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. 1992). tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Yıkımlar durmakla beraber.

atmosferi. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. Öte yandan. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. müzikleri. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. inançları. 1992). “Kültürel Peyzajlar”. Öte yandan. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. Örneğin. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. koruma. 2000). “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. yeme-içme kültürleri. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. yaşam pratikleri gibi). bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. artan trafik. Buna göre. restore etme. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. halkların adetleri. aurası. hem de doğal mirasını tanımlama. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. hem fonksiyonel. sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. Bu belgede bütünleşik korumanın. belirleme. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması.

emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı. büyük ölçekli kentsel projeler. maden üretim teknikleri. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. Gayrimenkul odaklı. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. yatırımları. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin.htm sayfasını inceleyiniz. 2008 s.milliparklar. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. ormancılık. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. ulaştırma.298). güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. altyapı. 2011). Ancak. 2012).gov. onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli.tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme. endüstri. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   . Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. yönetsel. bu piyasa temelli. tartışınız. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur.

Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. İşte. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. Nitekim. açılımı tartışınız. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. 2009). 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle. yerel mahalle karakterini kaybetmesi.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik.unesco.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

Kayaköy. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. Bu suretle özel 11   .590 sayı. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. Aspendos.0. tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. Bakanlığın hedeflediği gibi. bakım ve onarım hakkını almıştır. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. Noel Baba Müzesi. 11. ikincisi. yaşatılması. Ayasofya Müzesi. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı.KKG. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. Yine 2009 yılının başında. danışma bürosu. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. Bu amaçla. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde.etkin kılınması. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. kültür merkezi. Anadolu Medeniyetleri Müzesi. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. hizmetlerin etkili. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. Olympos. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. Sedir Adası. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle.02.101-30. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir.02.

yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. 2010). yayınlanması. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. sanat stüdyosu ile sinema. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. Yönetim planı ise. coğrafi. müze. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. belgelendirilmesi. sanat atölyesi. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. derlenmesi. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. değerlendirilmesi. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. 1990’lı yıllarda. onarımı ve işletilmesi. yeni vakıfların. gelir vergisi stopaj indirimine. Nitekim.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. yaşatılmasını. arşiv. Kültürel miras alanlarının yönetimi. değerlendirilmesi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. Yasada yönetim alanı. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. arşivlenmesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. bale. opera. yaşatılması. kültür merkezlerinin yapımı. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. sit alanları. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. onarımı veya işletilmesi. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. sanatsal tasarım ünitesi. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. Yatırım alanları. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. 12   . eğitimi. tiyatro. yönetim alanının korunmasını. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. film platosu. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. sanat galerisi. kütüphane. arkeolojik. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. yaşatılması. işletme projesini. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma.

benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. anlamın. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. yaşatılması. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. sürekli izlenen. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. Yönetim Planı. s. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. 13   . İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. 2002. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. 2011. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. Ancak. turizme açmak. Yönetim Planları. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. kültür mirasına atfedilen önemin. rolün değişmesi. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. Madde 3c). ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. 4). Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır.

Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel..Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   . onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal. bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. ziyaretçi yönetimi. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. tarihi park ve bahçeler. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği. 2003. Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı.. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. tarihi yapılar.. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. sayfa 5)..1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton.. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler.

değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. paydaşların belirlenmesi. katılımları. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. 2. bölge sakinlerini. bir süreçtir. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. eğitim. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. izlenmesi. 15   . bilginin paylaşımı. sorunların. tehditler. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir. (Dinçer. bilginin toplanması. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. uygulanmasına. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi.” 1.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. ilgili verilerin toplanması. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. Yönetim planı devamlılık arz eden. kent yöneticilerini. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. yerel yönetimleri. 3. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Fırsatlar. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. 2009). yönetim planının hazırlığı. Burada yönetim planının yapılmasından. benimsenmesi ve paydaşların. nasıl. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. 4. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi.

Kuşkusuz. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. yerli halk. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. İzleme ve Değerlendirme. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. fikir ve katkıların toplanması. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. 6.5. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. 7. görevlendirilmeleri. 13. 9. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. 2003). yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. 10. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. 11. 8. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. Öte yandan. 16   . Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. Bu süreç. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. Taslak yönetim planının hazırlanması. şirketler. 12. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1.

Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. mülkiyet durumları 17   . 2. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. meslekler. paydaşların belirlenmesi.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. sorunların. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. mahalle. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. İş planı projeyi tarifler. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. altyapılar (su. 2003). alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar. envanterlemenin yapılmasıdır. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. ancak veri süreklilik göstermektedir. binalar. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. zanaatler. ilgili verilerin toplanması. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. Koruma alanı bulunduğu kent. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır.

alanı bağlayan yasal çerçeve. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. sayılabilir. Fırsatlar. bölgesel. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. Mekâna ilişkin rölöve. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. 3. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. kullanım durumunun tespit edilerek. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. Veri analizi çalışması anketlerin. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. içinde yer aldığı çevresini.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. tehditler. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. bilimsel analizlerin. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. alanın mülkiyet durumu. niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. Bu kriterlerin ölçülebilir. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Zira. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. 2003). Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. 2003). Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. önemlidir. mimari çizimler. doğal. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. 4. Örneğin. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. tarih çalışmalarını gerektirebilir. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. alanın daha önce nasıl 18   .

kültürel yararlara ilişkindir. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. Bu farklı yolların neler olabileceğini. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. restorasyon. Taslak yönetim planının hazırlanması. yoğun kullanım öngörülen alanlar. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. Örneğin. servis alanları. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. 5. insan yapımı tehditler. kültür mirası alanı. araştırma. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. verilerin. Vizyon. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. kullanım ve sosyoekonomik. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. heyecan uyandırabilmeleri. izleme.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). Vizyon. ziyaret. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. nasıl kullanılacağını tarifler. Vizyon iddialı olmalı. Örneğin. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. özel muamele görmesi gereken alanlar. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. koruma. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Hedefler belgeleme. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. eğitim. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. 6. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. Ayrıca hedefler. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. vizyon. çalışma alanları. Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin.

doğal. kim tarafından sipariş verildiğini. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. Burada alanın durumu. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. 8. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. Hedefler. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. Giriş: Planın amacını. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. Sorunların. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. tehditler. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. 20   . Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. çıkış noktasını. ihtiyacı anlatır. Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. temsilcileri. alanın özellikleri. fikir ve katkıların toplanması. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. kültürel. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. sosyoekonomik anlamı. Yazılı ve sözlü katkıların. 9. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır.

ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. Ancak. net ve kolay okunur olması. 11. Plan. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. ya da yedi. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. 2003). Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. 12. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. ulaşım. 13. Bu takvim tamamlanmadan. 10. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. İzleme ve Değerlendirme. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. Beş yıllık. Örneğin. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir. YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. altyapı. planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. 2003). Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. 21   .

Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi. UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar. 22   . Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. karar süreçlerine katılabilmelidirler. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. altyapı. yerel işyerleri temsilcişleri. 1940’lı ve 50’li yıllarda. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. yerel ve bölgesel yönetimler.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür.   . kültürel mirasa. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. sivil toplum kuruluşları. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. yerel topluluklar. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Paydaşlar alan yönetimi. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. yönetimi. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. II. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. ormancılık. ulaştırma. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir. Tarım. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. şehir planlaması.

Ve Little.) USA: University Press of Florida Publising s. “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value. Patrick. re-imagining the postnation” Heritage Reader. ve Z. s. s. İ. 34. s. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . Ocak No. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. IUCN Gland. Graham Fairclough) London: Routledge.221 Schofield.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı. A. UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. Z. Paris 24-25 Ekim. Timothy (2005). (2008). 179-182. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. Graham Fairclough) London: Routledge. John. “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed. s. A. C. (2011). MF ŞBP 92. B. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader. Switzerland and Cambridge. (2009). Deniz Ünsan). Heritage and Beyond.39 Enlil. s. sayı 8. domus m. “New Heritage. (2008). an Introductory Essay” Heritage Reader (ed. On Living in an Old Country London: Verso 27   . Francesco.20 Thomas. Wright. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. political and pragmatic roots of the Convention’.46-49.204. N. Fairclough. Enlil. (2008). (1992). Stuart. (2008) “Heritage Management. “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. (ed. Mathers.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . ve Enlil. Darvill. Julie.J. (2008). Graham.039/02. Council of Europe. Ve Darvill T. Enlil. s.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. s. (2000).Zeren ve Ayrancı. (2012).08/01. Graham Fairclough) London: Routledge. “The Long Chain: Archeology. ‘The Philosophical. Noel. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall. (ed. Theory and Practice” Heritage Reader. Graham Fairclough) London: Routledge. (ed. Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. 298. (ed. 412 Gülersoy. Zeynep. Graham Fairclough) London: Routledge.Graeme. (1985). WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Dinçer. 199 . M. Z. Lee and Middleton. Fojut. s. (2003). A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. İrem. Graham.

html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. http://www. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler. erişim tarihi Mart 2012) Parlak.org/images/0021/002110/2 11094e.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.htm   28   .unesco.org/doc /dervis_parlak. ) http://unesdoc.planlama. Nils Scheffler.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].planlama.org. www. 2009.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi.-dr. Cultural Heritage Integrated Management Plans.org/new/doc. İclal (2009) Tarihi Yarımada .Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi.org.tarihikentlerbirligi.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi. http://urbact.İnternet Kaynakları Dinçer. www.pdf http://www. D.cevre.

  .

Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   . Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek. Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek.

ev dekorasyonunda. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. Ancak miras. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. kent planlamasında ve turizmde. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. hediyelik eşya dükkanlarında. öncelikle. kültürel miras. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. medya. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. halk oyunlarından. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. geliştirilmesi. türkülerden masallara. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. Bu nedenle. müzik. el sanatlarına. tanıtılması. 31   . kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. kimi zaman olduğu gibi. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. moda dünyasında. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. ünite boyunca. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. Bu ünitede. yayın. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. ekonomi kavramlarını film. filmlerde. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. Öyleyse bu üniteye. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. gösteri sanatları. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. Kültür ekonomisi. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. önce onun nasıl tanımlandığını. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. kamu (o ülkenin insanları) adına. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa.

talebe yönelik. antropolojik. mimarlık bu kategoriye girmektedir. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. televizyon aracılığıyla dağıtır. Görsel sanat eserleri.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. El sanatları ve zanaat. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. edebi eserler. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı. zanaat. tarihi.org ve www. medya ve yaratıcı hizmetler. yayın. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. film. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. film ve video. heykel vb. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir.org. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. tiyatro. esin kaynağını miras.) ve gösteri sanatları (canlı müzik.unesco. folklor ve geleneksel kültür 32   . tasarım. film ve televizyon programları. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. Görsel sanatlar (fotoğraf. yeni medya. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. müzik. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. müzik gösterileri.tr adreslerine bakabilirsiniz. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. resim. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. Örneğin. moda. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir. Medya. gösteri sanatları. Tasarım.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. sanat ve antika piyasası. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. sanat. dans vb.unesco. mimarlık. sanatla sınırlamayarak içine. Kültür endüstrileri. Miras. reklamcılık. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. bilgisayar ve video oyunları. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. video oyunları birer kültür ürünüdür. beceri ve yetenek olan. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. yayıncılık. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat.

20. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. Kültür Ekonomisi Envanteri. Amerika Birleşik Devletleri gibi). CD. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. Hem el sanatları. değer veya kaynak olarak tanımlanması. topluma sunulması. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. kuruluş ve kamu kurumlarıdır. saraylar devlete ait olabileceği gibi. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. Kitap. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. Kültürel miras tarihi. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. konser. kültürel mirasın. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. Asu ve Enlil. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. Kültür ekonomisinin aktörleri. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. fim gibi kültür ürünleri yeniden. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. Bazı ülkelerde orkestralar. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. tarihi yapılar. şenlikler. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). Avusturya. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. paylaşılması. Türkiye’de 20. kütüphaneler. Zeynep. İstanbul 2010. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. zanaat. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. müzeler. müzeler. Buna sosyal devletin küçülmesi. Kültürel miras alanları. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. Japonya. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. Almanya. sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen.

Bugün geldiğimiz noktada miras. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. antropoloji. yolculuk olanakları çok artmış.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. geniş kitleler için. görüntüler. 20. düşünsel (felsefi). mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. 3. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. ülkelere gitmek. düşünceler. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. Türkiye’de 19. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. sosyoloji. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. müzik. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. saraylar gibi anıt eserler. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. Somut Kültürel Miras • • 2. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. Benzerlikler arttıkça. eğitim. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. hem de işletme. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. uluslararası ilişkiler. sürekli hareket halindedir. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). Kültürel miras. sermaye. arkeolojik sitler. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. Dünya. ulusal sınır tanımadan. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. kültürel peysajlar gibi. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. benzer müzikleri dinlemektedirler. kültürel miras alanını da ilgilendiren. sikkeler. Günümüzde. tarihi kentler ve dokular. benzer mekanlarda. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. el yazmaları. Küreselleşen dünyada. kimliğimizle. farklı kentlere. haberler. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. Yine bugünün.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. siyaset bilimi. heykeller. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. benzer yiyecekleri yiyip. 4. Ayrıca. dans. Kuzeyden güneye. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. arkeolojik alanlar. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. anında.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. İnsanlar benzer biçimde giyinip. insan hakları. turizm. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. kültürel miras. gösteri sanatları. arkeolojik eserler vs. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. tarihi kent dokuları vs. fiziki. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. kültürel peyzajlar kadar dil. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. kültürümüzle. gelenek. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Kaleler.

Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. kültür varlıklarının yasadışı ithal. 1970 Sözleşmesi. Aralık 2011 itibariyle. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2).gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. Kültür mirası. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. Görüldüğü üzere. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. Ayrıca. dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. Son yıllarda Türkiye. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. Milliyetçi görüşe göre ise. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. Yine bu görüşe göre. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Evrensellik görüşüne göre.

Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. 1954) önsözünde. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. kültürel mirasın. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. din. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). çeşitli projeler yapmaktadır. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. hangi millete ait olursa olsun. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. hukukun üstünlüğüne. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. eğitim.yönetmeliklerinde. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. Birleşmiş Milletler Eğitim. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. sanat. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Kurumun misyonu. eğitim. Sözleşme ayrıca. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. Bunlara ek olarak. Bu düzenlemeye göre. “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. adalete. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise.

UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. işbirliği. ICCROM. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. kültürler arası diyalog. somut olmayan miras. su altı kültür mirası. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Avrupa çapında insan hakları. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. 1946'dan beri ICOM. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. saha çalışmaları. yasadışı kültür varlığı ticareti. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. araştırma. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. ICOM'un 30. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. silahlı çatışma ve miras. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. dünya mirası. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Dünya Mirası Komitesi. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur.eğitim. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. kültür mirasının korunması.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. 37   . somur kültür mirası ve müzeler. Bu özelliğiyle ICOMOS. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. Eğitim. ICOMOS.

32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. 1954) ve ek protokoller (1954. kültür varlıklarının korunmasına. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. Paris. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Lahey. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. dil. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Paris. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. Kuruluşun faaliyetleri arasında. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. müzik. internet kaynak sitesi ArchNet. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. sosyal. Ağa Han Mimarlık Ödülü. Paris. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. Paris.

Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. 1969). ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. günümüzün çözülememiş. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. Genel Yayın Yönetmeni. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. Kültür Bakanlığı ve YKY. Valetta. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. 1985): Bu sözleşme. Londra. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. Sözleşme kültür mirasının. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. 2005): Bu çerçeve sözleşme. Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. Granada. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. Yunanistan. 39   . Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. T.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. yüzyılda. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. İstanbul. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. 2003. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. Ümit Yaşar Gözüm. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. Faro.C. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir.

araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. eserlerin devlet. Bu düzenlemeden on sene sonra. Bu maddenin. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. yapılar. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. oyma resim ve nakışlar. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir.. nehir. Yine Osmanlı döneminde.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. edebiyata.”(Gerçek 1999:270). tiyatrolar. yüzük taşları. 1884’te. oldukça ileri görüşlüdür. su kemerleri. resimler. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. Yasanın önemli bir vurgusu. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. taş. silah ve aletler. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. tapınaklar ve saraylar. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. heykeller. ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. Yirminci yüzyıl başında. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. otuz beş maddelik.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. sirk denilen eski oyun yerleri. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. fene. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. sanat. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. eski paralar.. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. bilime. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. kaplar. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. altın. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. göl. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. “. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. yerleri. gümüş. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi. bendler ve köprüler. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede.

duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. kasaba surları. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. sit. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. 1946 yılında kurulmuştur. figürinler. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. papirüs. kutsal yapılar. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. vazolar. yaşadıkları devirlerin sosyal. sikkeler. hayratlar. suyolları. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. kabartmalar. tarihi sit. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. haneler. rıhtımlar. hamamlar. pişmiş toprak eşyalar. Kültür varlığını eser değil. 5226 sayılı yeni kanun ile.’ “Tabiat varlıkları. kalıplar. at meydanları. süs eşyaları. steller. dağınık tuğlalar. köprüler. stadyumlar. ‘sit’. kültür. alet ve edavat. kültür varlıklarının 41   . hanlar. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. terk edilmiş putperest tapınakları. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. burçlar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. hipodromlar. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. yer üstünde. ağaçtan yapılmış eşya. sirkoslar. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. külliye. Bugün. yazılı ve kabartmalı kayalar. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. tiyatrolar. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır. kaleler. höyükler. yüzükler. ‘tabiat varlıkları’. oyma ve kakma işleri. heykelcikler. bazilikalar. madalyalar. Örneğin. direkler.” Kültürel miras alanında hem korumanın. skarabeuslar. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. kümbetler. dikili taşlar. şoseler. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. bez. sandukalar.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. Türkiye. vezinler. jeolojik devirlerle. arkeolojik sit. heykeller. oyularak işlenmiş taşlar. mücevherler. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. cam ve sırça kaplar. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. kiliseler. ekonomik. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. taş ve cam kırıkları. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. Bu yasaya 2004 yılında. deri. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. anfitiyatrolar. manastırlar. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler.

bugün.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. Özel sektör kuruluşları. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. yurt dışına çıkarılmaması. Yasa. araştırılması. kurum. 42   . dernekler. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları.” Ören yeri kavramı ise. yönetim planı. Son bölümde de Türkiye’de. Burada Bakanlığın farklı birimleri. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. Şirketler. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. sit alanından farklı olarak. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Yönetim. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. arkeolojik kazılar. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. Kamu sağlığı. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. işletme. Böylece kamu yönetiminin. Örneğin. Alan yönetimi. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. Örneğin. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. korunması. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. firmalar. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. kültür varlıklarının tespiti. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. kuruluş. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş.

özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. 126. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. ve/veya 43   . bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. koordinasyon. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. Bu sebeple. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. 3. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. Örneğin. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. kaynakları düzenleme ve sağlama. Öte yandan. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. bir bakanlık merkez teşkilatı. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. planlama. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. 2. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir.Yapısal bir tanım yapacak olursak. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. gözetim ve takip. kamu yönetimi. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler.

kültür. İl sınırları içinde. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Örneğin. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. Vali il idaresi kanununun 4. mevzuata. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. merkezi yönetim. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. ona sorumlu çalışırlar. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. Bu kapsamda. İl Kültür ve Turizm Müdürü. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. bir kaç ili içerir. sanat. turizm. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. eğitim. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. Bu yetki. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. sosyal hizmetler. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. uygulaması merkezin yetkisindedir. ancak belediye sınırları dışında. Bununla beraber. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. personeli. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. sağlık. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da.

sermaye. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. bankalar. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. mal ve hizmet. Şu durumda. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. arttığı bir sürece işaret etmektedir. Yetki genişliği. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. demiryolları. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Üretim merkezde toplanmıştı. İşletmecilik. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. verimlilik. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. Uluslarasrası Para Fonu. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. Belediye Kanunu belediyeyi. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. Vali. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. hızını ve memnuniyetini artırmak. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır.bulunur. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. • • • • • Performans. piyasa odaklı kamu yönetimi. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. girişimcilik. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. Öyleyse.   . gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal.

Özelleştirme. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. Toplam kalite yönetimi. Özelleştirme. hizmette halka yakınlık. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. yerel yönetimlerin. Buna “yönetişim” denir. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. kararların. sivil toplum örgütlerinin. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. hem politikaların.bağımsızdırlar. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. vakıfların. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. 46   . yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. hazırlık sürecinin. Bazı ülkelerde özelleştirme. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. üniversitelerin. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. 14. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. hükümetin. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. Örneğin. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. Küreselleşme. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. meslek kuruluşlarının. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. Bu tasarı. performans yönetimi. Devletin küçülmesi. Bu durumun. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. stratejik yönetim. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. sendikaların. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. 3. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir.

tanıtmak. tarih.TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. geliştirmek. Bu kanun. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. Merkezden Yönetim I. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. geliştirmek. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. bölümü 63. yaymak. Kanunun 5. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. tanıtmak.C. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. Anayasasının 11. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. yerel yönetimler. maddesine göre “Devlete. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. turizmin geliştirilmesi. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. yaşatmak. T. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. pazarlanması. yaymak. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). 47   . tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. merkez. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. Kültür ve Turizm Bakanlığı. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. değerlendirmek ve benimsetmek. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir.

KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. Şekil 2. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. korunmasını. kazılar. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. Ayrıca. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. müzeler.tr. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak. 48   . Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. teşvik ve kamulaştırma. Her bölge bir kaç ili içermektedir. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1).gov. Yetki. illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Bununla beraber. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları.kultur. bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir.

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Şişli. Kastamonu. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu. Eyüp.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51. Türkiye’nin. 49   . bölgesel olmaları sebebiyle. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. 1. II. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi.1. Örneğin. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. Bu düzenleme. Örneğin.Şekil 2. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. Kırıkkale. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler.tr. 1972 yılında.gov. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir. Çankırı. Ankara. Örneğin. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır. İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. 2012) 1.kulturvarliklari.

maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Koruma Kurulları yanında. restitüsyon. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar. Örneğin. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. sanat tarihi. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. Milas Müzesi Müdürlüğü.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. rölöve. Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. Yüksek Kurul koruma. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. Örneğin. onarım.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. Buna göre müze müdürlüğü. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. hukuk. Görevleri. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . Koruma Bölge Kurulları. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. 1. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. gruplandırılmasını yapmak. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. restorasyon. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. Zeki Müren Sanat Müzesi. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. Mausoleum Anıt Müzesi. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. 1. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. inşaat.

Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. pazarlama. meslek odaları. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. kültür malzemesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. her çeşit hizmet. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. opera. DÖSİMM. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. yayın ve benzeri satış gelirleri. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. 51   . Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. süreli sergiler. her türlü ücretler. eserin korunması ve geliştirilmesi. Ayrıca müzeler. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. dinlenme yerleri ile salon. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. sanat eseri. tematik gelişim ve vizyon. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. tiyatro. yeme. mal. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. içme.5tir. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. taşınır mallarla. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. konser. Bununla beraber. Kurul. KVMGM bunun ortalama %15ini alır.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. tarihi eser kaçakçılığı takibine. bale.

Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. sahne sanatları arşiv. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. her türlü baskı. sinema sanatı. hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. el sanatları. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. yayınlanması. su bedeli indirimi ve enerji desteği. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. enformasyon. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. festival düzenleme. onarımı ve işletilmesiyle kültür. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. satış yerleri ve sergiler açmak. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. müzeler. eğitimi. kütüphanecilik.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. mahalli idarelere. güzel sanatlar. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. fotoğraf. derlenmesi. belgelendirilmesi. tanıtma. Sponsorluk Yasası. anıtlar. folklor gösterileri. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. dökümantasyon. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. 2004’de yürürlüğe girmiştir. gelir vergisi stopaj indirimi. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. arşivlenmesi. bibliyografya. film. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. folklor. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. radyo ve televizyon programları. 52   . yayın.

eğitim veya uygulama merkezleri. restorasyon. katalog. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. bakım ve onarımı. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. atölye. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. broşür. sanatı. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. film. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. stüdyo ve film platosu kurulması. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. kaset. onarımı. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. kamu yararına çalışan dernekler. müze. köyler. yaşatılması. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. Somut olmayan kültürel miras. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. Kütüphane. edebiyatı. tarihi. güzel sanatlar. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. belediyeler. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. tiyatro. Kurtarma kazıları. rölöve. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. CD ve DVD gibi manyetik. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. opera. Buna göre. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. il özel idareleri. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. sinema. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü.

6. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. müze ve örenyerlerinde. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . 3. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. 9. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. 8. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. Müze için. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. 4. yürütülmesi. 5. 7. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. geliştirilmesi. Koruma laboratuarı açılması. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. 2. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır.

Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir. özel sektörün yatırımcı. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. imârethaneler. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. II. sağlık. 55   . toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. mazbut. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din.1.234. Sözleşme süresi boyunca 464. faaliyetleri ve denetimi. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. yönetim biçimine göre. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre. “vakıfların yönetimi. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. 17 müze ve örenyerinde. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. Söz konusu cironun 169. tahsilat. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. 1.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. medrese ve camiiler. aşevleri. Özelleştirme. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. bayındırlık. 2. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına.721’dir.305. belge ve kayıtları. işletmeci. Vakıflar. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. muhafazası. onarımı ve yaşatılması. 2. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. 3.098. hamam. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. Bu kanunla. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince. “Türk Kahvesi”. eğitim. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. mülhak.

mescit. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. zaviye. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. 56   . özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. türbe. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. Vakıflar Meclisi. ana hizmet birimleri. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları.3. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. medrese. Ayırca. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. Merkez teşkilatı. Genel Müdür. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. sebil. kervansaray. yeni vakıflarca seçilecek üç. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. hamam. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş. şahısların isteği üzerine. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. Meclis.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. Eğitim. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. mevlevihane. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. han.

3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www.tr.vgm. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye. restorasyonu ve korunmasını sağlar.Şekil 2. berat. projelendirilmesi. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek. hüccet ve benzeri belgelerin 57   . Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. envanteri. ferman.gov.

RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir.org. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır.htm. Restore et-işlet-devret (RiD). tasnif etmek ve arşivlemek. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır. Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir. 58   . bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır.tr/cengelhan/turkce/index.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır.rmk-museum. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak.

Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. 16. Turizm. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Çatısı alaturka kiremit olan Han. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. kuru bakliyat. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. Çengelhan. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. Nisan 2005’te Rahmi M. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. III. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. ve 17. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. hububat. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir.Çengelhan. Bu bağlamda İl özel idareleri. Bununla beraber. kasır. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. Çengelhan Otelcilik. tipik bir Anadolu kervansarayı. tiftik. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. Organizasyon. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. olarak inşa edilmiştir. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. İnşaat ve Restorasyon A. Çengelhan. 20. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan. Rahmi M. tiftik ürünleri. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. T. urgan. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları.Ş. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. 26 odası ile hizmet vermiştir.C. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. Mayıs 2004  59   . Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel. İlki. nalburiye malzemeleri.

60   . Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların. basit onarım izinlerini verip takip ederler. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya.Koruma. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. il özel idareleri bünyesinde.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. Toplanan bu kaynak. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. 1. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. restitüsyon. Ayrıca. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. projelendirme. 3. 4.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. Öyleyse.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. 2. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız.

kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. Bunun sebebi mirasın kültür.Özet Bugün. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. dağılımını kurumlar. Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. hizmet ve ürünler yer alır. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. On dokuzuncu yüzyılda. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. kültürel miras. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. 61   . Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. Vakfılar Genel Müdürlüğü. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. Böylece. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. tanıtılması. O halde kültürel mirasın korunması. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. tarih. Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. bu ürünlerin biricik olmaları. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. yetki akışını. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Sualtı sit alanları e. Sivilleşme b. Yenileme alanları ilan etmek d. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. İl Özel İdaresi 5. Özelleştirme d. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Arkeolojik kazıları desteklemek c. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. 1954 Lahey Sözleşmesi b.Kendimizi Sınayalım 1. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Örgütlenme 2. Valilik 3. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. Kamulaştırma d. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. Yerelleşme c. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. Kamulaştırma c. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Yetki genişliği b. Büyükşehir Belediyesi e. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Halk Hikayeleri c. Folklor b. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . Vakıf e. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Teşkilatlanma 4. Yönetişim e. Geleneksel Mimari d. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. Çağdaş resim 7. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. 1949 Cenevre Konvansiyonu e.

e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. 63   . c. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 8. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a. 9. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. 10. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c. 3. e. 7. 5. kazı ve denetleme b. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10.9.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. 6. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Belediyeye bağlı koruma. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. 2. 4. d. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD.korumakurullari. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur. Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3. 64   .Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş.tr/) öğrenebilirsiniz. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. Örneğin. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. İkinci eser Antalya. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. tarihi köprüler ve yollar. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır.gov. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir. sergilendiği. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir. yapı ve mekânların yapımına. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. özgün dini yapılar. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir.

tr www. United Union Press. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Polatoğlu.tr http://www. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara. (2011): İstanbul. UNCTAD. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. Çözüm Önerileri. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis.kulturturizm. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan. (1998).kultur. Deniz.tr/Metin.tr/ http://www. G. (2009). Geleneksel Yayıncılık.tr/cengelhan/turkce/index.gov. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara.korumakurullari. Ayça İnce).gov.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. Sibel.millisaraylar. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu. Modeller. Zeynep. Kültür Ekonomisi Envanteri.(2008). Ankara Gerçek.org   . The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making. Ahmet Nohutçu.gov. Shabbir and Dennis A Rodinelli.kulturturizm. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. H. Seçkin Yayınları.vgm. Gül.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim. Serhan Ada. Asu ve Enlil.gov. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları.html 65 Url 2: http://dosim. (1999).unesco.tr/ Url 5: http://www.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları. İstanbul 2010: İstanbul. Türk Müzeciliği: Ankara. Ferruh. Ünsal. H.gov.kulturturizm.org. (2011).tr/ Url 3: http://mevzuat.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. (ed.basbakanlik.gov. Tartışmalar.gov.(2007). Dünya ve Türkiye Yansımaları. (2009).Asım Balcı.rmkmuseum. Aykut.Aspx?M evzuatKod=1. M. Decentralizing Governance.tr www. Öcal. “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed. Cheema. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz.5. (2003). Özel. Ayça İnce).gov.

3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek.

Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. 2009). miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. İ. 2006. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. J. 2001 ve Okyay. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. Bu tanım. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir.yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. 2006). 2007). sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. (De Boer. yüzyılın başlarında. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. Rodwell. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet.& Vincent. • •  67 . “Miras bizim geçmişten aldığımız. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. Aynı zamanda. 2007 ve Stubbs. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. 2005). tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır.M. O dönemin çalışmaları. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir.. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. mekânsal kalite. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons.

1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. su kemeri. restorasyonda stil birliği. kale. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran. toplumsal. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. “19. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. idari geleneklerinin. konular İtalya.1995). Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. yenileme vb. kurumsal özelliklerinin. ek. 2008).• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. Siyasi. köprü. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. 2004). Tekeli (1980 ve 1998). tiyatro. 2002 ve Durukan. 17. düzenleyici yapılarının.unesco. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. yoksulluk kadar büyük bir problemdir. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. ekonomik. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. Bu yüzyıl. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . arkeolojik kazıların düzenlenmesi. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. Dinçer ve Akın (1995). yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları.org/ sayfasını inceleyiniz.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. 2002). saray. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir.

koruma alanını da etkilemiştir. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. 1999). kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır.2002). 2002). Alacahöyük. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. Kuruluş yıllarında ulaşım. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 .1980). O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. Dönemin kent planlamasına 19. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. Kimlik sorunu. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir. sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. 2006). Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. Millet Parkı. 1977). Bu özellikler arasında Halkevi. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. Çankırıkapı. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. önemli bir gelişmenin. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran.Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. 1996 ve Binan. Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır.1995). yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. bayındırlık.1980). Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. bunun yanında belli bir uygarlığın. Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. Tüzüğün 1. 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. 1980). Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal.

Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine. 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. Bu yönetmeliğin 2. Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. vd. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir.ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. kapsamı. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. geliştirilmesi. 1995). uzman eleman. Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim.04. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. 2004). ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. 1995). 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan.02. Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin. 2010). Kurul.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. sit alanı anlayışı. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Turizm ve Tanıtma. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır.1983 tarih ve 17959 sayılı RG). değerlendirilmesi. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın. işlev kazandırılması ve  70 . Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. 1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. Tarihi Sit. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. 1990). çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. uygulamanın denetimi. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır.. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır.2003). Yasa. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan.

1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. 1981). maddesi “Devlet. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. Bursa. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği.1990). Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur.yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. 2008). “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. Yasa. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. 1996). Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. Ankara. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. İzmir. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. Antalya. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. Diyarbakır. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. tarih.bunun için gerekli yasal. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. mimari vb. Konya. Diğer taraftan. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. 1995). 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. Anayasa’nın 63. birçok konuda olduğu gibi. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş.

katılımcı planlama. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. kentsel yoksulluğun artması. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. 2000). Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken.. 2005). O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır. tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş.. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil. kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir. kurumların yetkilerinin ayrışmaya. 2006). parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır.ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır.tarihi kentsel alanların korunması konusu.  72 . Bu etkilerden en önemlisi. Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma. 1990). İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. 2008). Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin.uçurumlar. Örneğin. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir...

Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. kentlerin ekonomik değerini artırarak. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir. 2008). yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır. 9272’si arkeolojik.2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir.07. (Kayın.07. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay. Kültürel miras. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. yenileme alan ve projelerinin. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması. 1846 yılında  73 . burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. uygulama etaplarının ve finansmanının. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. 1996) bir envanterden. 2010 yılı itibariyle.4. 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3). Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05. sağlıklaştırma. Tarlabaşı. 14. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. 2010). Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir.Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19.

“Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. pazarlanması. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”. 23. “İkramiye ve Cezalar”.07. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır. tespit işlemleri. tanıtmak. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. müzeler. İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş.08. Sondaj. yerel yönetimler. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. geliştirmek. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5). 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. yaymak. 74  . kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. Uygulama ve Denetim Büroları. değerlendirmek ve benimsetmek.07. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. İzin.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir. Kazı ve Define Arama”. tescilli binaların bakımı. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. 2007. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Kanun. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. turizmin geliştirilmesi. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. 78 madde. “Araştırma. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. fonksiyon değişiklikleri. 17. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. onarımı. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). Koruma.1995). değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). Bu kapsamda. 2004. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. Kütüphaneler. rölöve. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu.

Kayseri. Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. sanat tarihi. Edirne. İstanbul II. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Trabzon. Gösterimi. Adana. Karabük. Ankara Yenileme Alanları. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Arkeolojik Sitler. İstanbul I. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. gruplandırılmasını yapmak. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. Samsun. Görüşülecek konu. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Maden İşleri Genel Müdürü. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Koruma ve Kullanma Koşulları. Doğal (Tabii) Sitler. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. Çanakkale. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Kentsel Sitler. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Koruma ve Kullanma Koşulları. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. Erzurum. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. Uygulaması. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. İzmir II. Orman Genel Müdürü. Antalya. İstanbul III. Muğla. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Aydın. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. hukuk. Konya. 2011 yılı itibariyle. Eskişehir. Şanlıurfa. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Müze Müdürlüğü. Diyarbakır. Vakıflar Genel Müdürü. Ankara. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. Nevşehir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. Sivas.  75 . Gaziantep. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. Kocaeli. İstanbul V. Bakım ve Onarımları. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. İstanbul VI. İzmir I. İstanbul Yenileme Alanları. Koruma ve Kullanma Koşulları. İstanbul IV. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. İstanbul VII. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. Bakanlık Müsteşarı. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Kütahya. Bursa. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. Denetimi.

onarımı. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. restitüsyon. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi. hamam. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. mimarlık. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. hatta reddetmelerini getirmiştir. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. mevlevihane. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. han. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. tabiat anıtları. mühendislik. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. şehir planlama. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından. Ayrıca. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir.02. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler. kervansaray.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır. İl Özel İdareleri bünyesinde. Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı.07.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. milli parklar. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. mescit. tabiat parkları. zaviye. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. sulak  76 . projelendirme. korunması. medrese. Genel Müdürlük. tabiatı koruma alanları. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20. değerlendirilmesi.kultur. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. sebil. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini.gov. türbe.

kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek.07. höyükler. evler. 2011). köprüler. Bu alanların yönetilmesini sağlamak. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. bedestenler. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. freskler. Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. siteller. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. simkeşhane. tarihi kışla. arastalar. ziraat. resimli ve kabartmalı kayalar. yer üstünde. kümbet. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Tarihi mağaralar. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. bazilikalar. hazireler. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. sunaklar. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. rıhtımlar. mesafe taşları. muvakkithane.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. kapalı çarşılar. tarihi saraylar. tümülüsler. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. mezarlıklar. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. resimli mağaralar. kiliseler. sandukalar. sinagoglar. Kaya mezarlıkları. kale. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. burç. manastırlar. kervansaraylar. hisar. namazgâhlar. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. su kemerleri. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). mozaikler. su yolları. sarnıç ve kuyular. tersaneler. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. köşkler. türbe ve kitabeler. estetik. darphane. imarethane. Yasada “kültür varlıkları”. eski sınırları belirten delikli taşlar. yazılı. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. eski anıt ve duvar kalıntıları. çeşme ve sebiller. harabeler. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. han. külliyeler. musallalar. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. hamam ve medreseler. mescitler. • •  77 . Koruma Kurullarınca mimari. şifahane.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. tarihi yol kalıntıları. sur. çevre. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. camiler. dikili taşlar. kabartmalar. yalılar ve konaklar. Ancak. ören yerleri. kültür. akropol ve nekropoller. tekke ve zaviyeler. kaya sığınakları. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. peyzaj mimarı. tarihi. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) .

ekonomik. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. ilginç özellik ve  78 . ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. bitki örtüleri.12. Kentsel sit: Mimari. Yapılacak tespitlerde. sanat.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). tarihsel. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. Bu tanım ve açıklamalara göre. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.07. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). Bu alanlarda. yaşadıkları devirlerin sosyal. duvarlar) bulundukları alanlardır. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan. Yasada sit tanımı. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14). Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır.07. Denetimi. jeolojik devirlere. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. Doğal Sit: Yer üstünde. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. kültür ve tabiat varlıklarının tarih.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. yer altında veya su altında. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. mühendislik. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır. yerleşim dokuları. Bünyelerinde mimarlık. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser. Kentsel sit alanın korunmasında. yaşadıkları devirlerin sosyal. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır.11. Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. şehir planlama.10. Devletin imkânları göz önünde tutularak.06. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. Gösterimi. yerel.1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. bahçeler. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır.06. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. III.2005 tarih ve 25842 sayılı RG). II. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. Uygulaması.

Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. restoratör mimar.377 sit alanı bulunmaktadır. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. İlgili idareler. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. sanat tarihçisi.08. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır.50’sini oluşturmaktadırlar. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. 239 (%2.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. arkeolog. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. en geç altı ay içinde karara bağlanır. kültürel. Bu itirazlar. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). alanın konumu.68).güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. Geçiş dönemi ilanı. tarihi sitler. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. kısmen inşa edilmiş. 31 (%0.07. kentsel sitler. III. kentsel arkeolojik sitler.32).27) adettir.4. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. Yasanın bu tanımı.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. 2011). Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. Yukarıda da belirtildiği üzere 17. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. kamu kurumları. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır.07. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 . meslek odaları. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. 150 (%1. mühendis. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. Bu alanlarda.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. II. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. arkeolojik. 27. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere.13’lük pay almaktadırlar. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. sosyolog.. Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. sanatsal. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. bilimsel. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez.10). tarihsel.

Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”.tr/belge/1-42800/eski2yeni. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır.kulturvarliklari. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. “…plan. Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta.. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır.10. 2010). genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında. standart. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. sistem yönetmelik.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır.2011). güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu. “…Kurumların.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”. Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25.gov. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. • • • • • •  80 .

1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. yeni kazı alanları açılmıştır. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. II. 1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. bu kontrolün “devlet. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur. Kurul. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. mekânsal kalite. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. 18. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak.

Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. şeklinde tanımlanmaktadır. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. korunması. yaymak. Yasada sit tanımı. geliştirmek. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. Vakıf kurumu günümüzde 20. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. kültür. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. imar afları yaygınlaşırken. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Ayrıca “…Sit. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. tanıtmak. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili.02. değerlendirilmesi. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. müzeler. saptanması. değerlendirmek ve benimsetmek. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. tek başına yeterli olamamıştır. rölöve. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. onarımı. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Tarihi Sit. korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. “tarih 82  . kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları.

arkeolojik sit. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır. doğal sit. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. kamu kurumları. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. ekonomik. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81.50’sini oluşturmaktadırlar. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. meslek odaları. Kentsel sit. yaşadıkları devirlerin sosyal. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.  83 . Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri.

Ebniye Kanunu c. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Özel teşebbüs d. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir.Kendimizi Sınayalım 1. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. e. Yerel Yönetimler b. Müze-i Hümayun d. Uluslararası Kurumlar 2. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. 19.Sürdürülebilirlik. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. katılımcı planlama. (II) (I) (III) (IV) b. Venedik Tüzüğü IV. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Protokol Bölgesi kavramı 6. (III) (I) (IV) (II) 4. d. Yerel halk e. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. b. (III) (I) (II) (IV) d. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. (III) (IV) (I) (II) e. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. b.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. d. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. Dünya Miras Sözleşmesi II. (III) (II) (I) (IV) c. c. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. Göç d. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. Devlet kurumları c. e. I. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. Önceki dönemlerde “tarihi.

5. 9. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. 4. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Rölöve. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a.  85 .9. e. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. 3. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. 7. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir.kulturvarliklari. 2003). Bu tipolojinin. 2003).tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli. topyekûn dönüştürmesi’dir.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır.html  86 .kulturturizm. Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal.gov.gov. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli.

aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 . bir miras. öncü bir STK olmaktır. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. halkla bütünleşen.org. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam. Vakıf Başkanı Prof. bilinçli.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı.tr/default. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. Metin Sözen’dir. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır. iyileştirmek. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır.org/index.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur. korumak. doğal. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi.cekulvakfi. TEMA’nın vizyonu. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak. Vakfın amacı. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. tarihsel. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur.tema. kaybolan geleceği kurtarmak.org. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında. kültürel. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur. açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. Dr. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. yaşatmak. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan.

301–312. Işık. Akın. Z. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. Madran. Duru. İstanbul Afa-Intermedia. Yayımlanmamış Doktora Tezi. E & FN Spon Publishing Dinçer. Delafons. (2005). Mimarlık. Wiley) Eng. (1995). (2000). Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. (2004). (ed. (1981) The City in West Europe (ed. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. B. İ. Politics and Preservation: London. “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Leroy )s. İstanbul. “Koruma Planlamasında İlk Aşama. N. E.261. Uygulama: Avrupa Deneyimi. S. Z. Taylor & Francis. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. (1975). İ. Yüce Aşkun). “Yapı. Doktora Tezi. A History of Architectural Conservation : Oxford. Enlil. Hendrik Bäßler Verlag. "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". J. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. s.M. Mevzuat.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. (2006). (2010).27–33. İslam.& Vincent. Jokilehto. Butterworth-Heinemann. J. B. P. (2001) “France”. S.” domus m. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. (1995).246. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul. s. (2005). Berlin. Longuet. D. (2001). İ.Dilek Özdemir (Der. Enlil. 2006/2 s. T.19. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli.). Süreçler ve Türkiye” Planlama. Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. (2006). Kozaman Som.59-76. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo.29-38 Akozan.117–137. Z. Mülkiye. Z. Tanımlar. Kentsel Dönüşümde Politika. Y. C. S. Evren. Arts and P. M. İ.235247. S. (2011).ss. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. s. Arslan. and New York: Chichester Publishing De Boer. s. (2002). (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul. 225255. J.). G. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. J. s. İstanbul Uygulamaları (ed. Z. ve Özgönül. L. Springer.Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. c.161–181. No: 24 Günay. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. C. Bateman. Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  . (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul. İ.İlgi.Nirven). s. (1996). J. İTÜ.43–45. 8. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. (2005). F. ve O. N. (1999). No: 47. J. S.9–24. O. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran.2. s. Ashworth. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. Erder. DGSA Yayını. Dilek Özdemir). (1999). Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. Z. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Binan. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard). (1990). Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. Durukan. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara. M. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. Burtenshaw. Ahunbay. s. E. İ. ÇÜ MMF Dergisi. G. Dinçer. vd. (2010). İstanbul: Nobel Yayınevi.46-49. M. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”.

Yüksek Lisans Tezi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut.html (01. D. S. Monumentum. http://www. G.1–24. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”. P. Doktora Tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları.06.06. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. B. Blackwell Yalçıntan.06.12. Zeren. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”.pdf (10.tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek. (1980). İ.php?ko du=89&dergi=3 ( 03. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul.P.225–25 Akın.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03. s.8–112.org. T. (2008).Özkasım.edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature.icomos. F. N.O. M. S. 2005/1. M.2011)  89 . D.2011) Slatyer. Tapan.2008/3. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation. ss.com/index. Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell. s. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”.2011) Luxen.(2003).. Özden vd. http://www. Conservation and Sustainability in Historic Cities.Y. John Wiley &Sons Inc. Şehircilik Kongresi 2. S. World Heritage Convention Issue. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. Tekeli.pdf (03. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”. ss. kitap (ed. Tarih Vakfı. N. 76 s.tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13. Ankara: ODTÜ Yayınları. Şen. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık.). “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”. (1984).2011) Kayın.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1.pdf (03. (1990).H.06.Özden vd. H. (2008).spo.org. (2009).(2005). Zeren.getty. Tamer Gök): Ankara. (2003).tubitak.2012 Dinçer. S. (Der. J.2-7. Yüksek Lisans Tezi. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed.06. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”.mo.12-13. http://www.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. (2007). (1995). İ.tr/mimarlikdergisi/index. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.international.spo. Blackwell Publishing. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul. s.gov. http://www. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları. Yenimimar.P.S. s. "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed. N. İ.316. S. Yiğit Gülöksüz).” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. Planlama Dergisi.338. Tekeli.tr/yayinlar/dergi_goster. (1995).12.2011) Göksu.http://www.21-30. Sey. (2006). “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri. R. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I. (1981).2011) Duyguluer.C. İ.org. Yıldız Sey): İstanbul.9-12. Tekeli. (1998).35–48. Planlama Dergisi. Stubbs. Planlama. Worthing. s. s. http://www. & Bond. E. P.yenimimar. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 2006/4. (2009). “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed. http://www.27-37.

Url4http://whc.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.gov.org/en/list ve http://whc.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.2011) Url16http://teftis.tr/belge/184942/ilke-kararlari.kultur.gov.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.html (15.gov.gov.12.html (17.html (18.2011) Url17http://teftis.gov.2011) Url2http://www.(03.2011) Url6http://kumid.tr/bts/ (17.html (17.pdf (10.tr/belge/184942/ilke-kararlari.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.htm 22.org/en/activities/567/ (15.gov.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.12.kentges.gov.2011) Url7http://did.2011) Url28http://www.12.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.tr/belge/173560/yonetmelikler.resmigazete.gov.unesco.12.unesco.aspx# (12.gov.icomos.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.kulturturizm.12.12.12.12.html (15.2011) Url21http://www.tr/belge/142800/eski2yeni.html (17.html (03.2011) Url27http://www.tr/ana-sayfa/187096/20111227.2010).12.html (18.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.kulturturizm.kulturturizm.gov.2011) Url20http://www.12.2011) Url13http://www.12.html (10.kulturvarliklari.2010).gov.06.kulturturizm.html (25.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.01.06.pdf (11.12.06.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.org/athens_charter.gov.pdf (19.2011) Url25http://teftis.06.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.01.06.gov.01.kultur.gov.unesco.abra.12.2011) Url23http://teftis.2011) Url19http://www. Url12http://www.2011) Url10http://whc.pdf (11.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.2011) Url11http://www.2011) Url18http://teftis.html (17.cevreorman.2011)  90 .pdf (11.kulturvarliklari.kulturvarliklari.aspx (09.2010).org/en/activities/638/ (15.12.12.2005.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.kulturvarliklari.gov.2011) Url15http://www.vgm.gov.gov.kulturturizm. Url3http://teftis.kulturturizm.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault. pdf (15.2011).eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.kulturturizm.gov.gov.gov.gen.tr/Kentges/KentgesN edir.2011) Url24http://teftis.html (12. Url5http://kumid.kulturturizm.org/en/guidelines (03.12.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.06.2011) Url8http://whc.unesco.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.12.html ve http://www.2012) Url22http://teftis.korumakurullari.gov.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.2011) Url14http://www.kulturturizm.html (17.html (10.2011) Url26http://teftis.2011) Url9http://kumid.12.06.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. Manyas Gölü. Burdur Gölü. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. Bütün bu koşullara ek olarak. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir.com/pdfs/Catal_SMP_TR. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. tampon bölge. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. Valilikler. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. 1971)” ile girmiştir. Ramsar Sözleşmesi. 2008)” ile girmiştir. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. alan yönetimi ve yönetim planı. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine. 2004 yılında tamamlanan bu proje. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. Management. www. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. Sit alanlarının korunması. Bu plan da uygulamaya girememiştir. 94   .C. Kızılırmak Deltası. 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır.Uygulama rehberine göre. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır. Göksu Deltası.doc sayfasını ziyaret ediniz. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. yönetim sistemleri. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Akşehir ve Eber Gölleri. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. sınırlar. Bozulmamışlık niteliği içinde. Afyon Acıgöl. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. T. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. onaylanarak uygulamaya girememiştir. İğne Ada Longozu. Education.catalhoyuk.

UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. Adıyaman”. 95   . Afrodisias. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. Bu sorunun çözümü olarak. Çatalhöyük. Koruma politikalarının. Katılımcılık ilkesi. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması.09.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. Alan Başkanının atanmasının ardından. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır.10. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. “Nemrut Dağı Yönetim Planı. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. Uluslararası düzeyde. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. onaylanması. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. Efes.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. bu soruna çözüm olarak. Bunlar içinde ise Bursa. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. “Kaynak Yaratılması. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Bu amaçla. 27. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. Bu sorun. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına.

Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. yönetim. Sona eren bir süreç değil.. Diğer rehberler içinde. 96   . olanakları ve personeli belirler. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. 1978). planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. programlara. Yönetim Planı. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. 1993). Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. sürekli izlenen. Bu planlar. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. Yönetim Planı. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. 2003). Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. 2005). koruma. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. Örneklerde. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. 1995). Yönetim Planı. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. Günümüzde ve gelecekte. koruma. “Yönetim Planı” kavramı. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. IUCN önderliğinde Thomas. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. yönetim planlarının. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. Yönetim Planının. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. koruma alanının korunmasını. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. 2006). 1992). plancı. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. Etkin operasyonlar. alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. Yönetim Planı. tarihi ve doğal alanların korunması. kullanımları. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. kullanılması. Yönetim Planı. 2008). problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. alanın kullanımını. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. Yönetim planları. yasal açıdan emredici bir belge değil. işletme projesini. koruma alanındaki kaynakları. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada.

alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. Bunlara ek olarak yönetim planının. 1994). bakım programı. Çalışmada. korunan değerin. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. kültürel kaynağın tanımıyla. Müdahale gerçekleştikten sonra. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Çalışmada. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. “Management Planning Toolkit”. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. ekonomik faktörler. demografik büyüme ve gerileme. kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . Ayrıca. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. araştırma. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. 1993). kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. 1993). değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. Bu rehberler. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. alanın eğitim. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. envanterin. 2005) sayılabilir. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. Bu bölümünde. Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. Rehbere göre.

plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. eşgüdüm ve denetleme kurulu. sit alanları. “sit alanları. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. 98   . daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. onaylanması. geliştirilmesi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır.11. stereo-fotogrametri. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri. 1993). planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır. Rehbere göre. yaşatılması. alan başkanı.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. Yönetim Planı Yönetim planı ise. yönetim alanı. yönetim planlarının hazırlanması. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu.7. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. coğrafi. Kültür ve Turizm Bakanlığı. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. arkeolojik. yönetim alanlarının belirlenmesi. değerlendirilmesi. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. işletme projesini.

İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. İlgili kanun ve yönetmelikte. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. yönetim 99   . arkeolojik. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır. yönetim alanının belirlenmesi. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. alanı yeterince tanıyan. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. Alan başkanının. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. alan yönetiminin oluşturulması. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. Şekil 4. kentsel sitlerde ilgili belediye. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması.

Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. onarım. arkeoloji. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. yönetim planlarının uygulamasını denetler. meslek odaları temsilcileri. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. c. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. kaynak araştırması yapmak. Alanın sunum. şehir ve bölge planlama. tanıtım. eğitim. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. üniversitelerin mimarlık. kamu yönetimi. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. Alan başkanı. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. koruma. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. Denetim Birimi. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. şehir ve bölge planlama. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. tavsiyeler. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. d. sivil toplum örgütleri temsilcileri. sanat tarihi. b. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. arkeoloji. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. Danışma kurulu. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. sunum. bakım. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. Denetim birimi. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. alan başkanı. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. e. kamu yönetimi. Danışma Kurulunun. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. sanat tarihi. 100   .

peyzaj mimarlığı. coğrafi. kamu yönetimi. teşhir. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. şehir ve bölge planlama. sosyal. kültürel. onarım. • • Ayrıca. şehir ve bölge planlama. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. hidroloji. sosyal. yönetim planı taslağının. Kültür varlıklarının yönetiminde. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. üniversitelerin mimarlık. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. arkeoloji. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. 101   . yöntemler ve araçların geliştirilmesi.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. işletme. doğal. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. erişim. kamu yönetimi. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. sanat tarihi. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. • • • • • • • İlgili yönetmelikte. üniversitelerin mimarlık. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. tarihçi. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. tasarım ve uygulamada. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. ziraat mühendisliği. alanın niteliğine göre sosyolog. sivil toplum örgütleri. restorasyon. reklamcı. kültürel. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. Koruma. biyoloji. ekonomist. konservasyon alanında. sanat tarihi. restitüsyon. turizm işletmeciliği. antropolog. kamu yönetimi. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

planlama politikaları. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. bölgesel. sınırları. alanın mülkiyeti. mimari. sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte.co.       Şekil 4. yerel. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması. alanın yönetiminde ortak bir yerel. Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5). ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. arkeolojik. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. Bu geniş amaç içinde. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak.uk) Uygulama. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. alanın kavranmasının güçlendirilmesi. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü. alandaki değerler. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). 105   .cityofbath. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl).

sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. Bath Yönetim Planında yer alan konular. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır.Şekil 4. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri.uk) Vizyon. tehditler. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar. öneriler. koruma. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur.o. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. http://www. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması. yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi. kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin.bbc.4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council. stratejiler. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. 2004): • Tüm politikalar. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir.gov. yönetimsel yapı.uk) Şekil 4.bathnes. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. dokusunun.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde. öneriler. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey.com. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   . gönüllü. analizler. kuruluş.picatrail.1972).

daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. 107   . Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir.Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. Konular. hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. Şekil 4. son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. 2004).

etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri.Tablo 4. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan.2008 108   . yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun.2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular.

mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   . etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram.Tablo 4.

çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır.Tablo 4. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının. uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. 2004) UYG. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular. geliştirmek ve şehrin ekonomik. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. HEDEFİ KONU YORUM. Özellikle 18. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla.

2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. 2004) UYG. “Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   . çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.Tablo 4.

Tablo 4. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. 2004) UYG. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   . yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının.

Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. Temel eylemler için fon sağlanması. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. 2004). bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. Bath Yönetim Planında da. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council.

Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Media and Sport. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. 2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . Bath Federation of Residents Association. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. Envolve. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Bath Preservation Trust. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir. ICOMOS UK.• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. National Trust. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. English Heritage. değerlerin durumu. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. Bath Chamber of Commerce. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. Department for Culture. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. Bath & North East Somerset Council. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. Mali olanaklar. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. Bath Society.

İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Konstantin Hipodromu. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. yönetim planının onaylanması. 15. Plan.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. Valens (Bozdoğan) Kemeri. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. John II. 10 yıl ya da daha fazla. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. Devam eden. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. Küçük Ayasofya Camii (eski St. 17. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. Uzun (L). uygulanması. Genel Konferansı’nda kabul edilen. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. 16. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. 2 yıl. Bu Alanlar içinde. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. denetlenmesi. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. Kriter (ii). Yüzyıl Topkapı Sarayı. sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. 14 ve 15. Süleymaniye Camii külliyesi.Ş. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. A. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. Orta (O). Aya Sofya. 115   . Aya İrini. Yönetim planlarının en önemli misyonu. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci. 1972 yılında UNESCO’nun 17. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. 6 yıl. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi.

Hazırlanan yönetim planının. ve 34. ve son olarak 35. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. 2:Süleymaniye.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil. İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş.33. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında..Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. Planda. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. 6) Şekil 4.. Arkeolojik Park.31. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30. geniş kapsamlı. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir.32. 116   .. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar. 22.04. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır.6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek.

Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. 3. 2. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması. hedef. strateji ve eylemlerin belirlenmesi. 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. Şekil 4.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. 4. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi. Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. 117   .7) 1.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2.

Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Bu bölümde. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. (Ramsar Convention. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. temel stratejiler. işletme projesini. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. Yönetim Planlarında. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. temel özellikleri tartışılmış. değerlendirilmesi. Bu süreç sürekli olarak izlenir. yaşatılması. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. “…sit alanları. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. 118   . Yönetim planları. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. Yönetim Planı. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. alanın geleceğine ilişkin vizyon. alanın korunması. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. yaşatılmasını. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Kanun Yönetim Alanı’nı. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. Yönetim planları.

b. Denetim Birimi e. c. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Alan Başkanı b. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. e. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. Ramsar Sözleşmesi d. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. b. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. Danışma Kurulu c. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Sürekli izlenen. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c.Kendimizi Sınayalım 1. Denetleme Birimi 7. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c.C. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. Danışma Kurulu c. e. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. d. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. Koordinatör 8. c. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b.   . Belediye Meclisi b. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. d. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. d. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. Danışma Kurulu T. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. Kentsel dönüşümün sağlanması d. b. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. c. Koruma Kurulu d. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3.

Bu rehberler. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. konaklama. IUCN önderliğinde Thomas. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. müze. Diğer rehberler içinde. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yeme-içme. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. 8. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. 3. 2005) sayılabilir. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yürürlüğe girmemiştir. 2. 4. 5. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. 9. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. “Management Planning Toolkit”. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. içeriği. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Onaylanmamış. ziyaretçi merkezi. 1994). bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. ziyaretçi güzergâhları. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. 7. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. daha çok doğal ya da kültürel 120   .

Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   . Ziyaretçi Yönetimi. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi. 15. İstanbul.19-34. 3.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin. bunları çözmeye yönelik hedefler. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. Günay. O. iki seviyede tespit edilmiştir. Z.11.2007. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. and Jokilehto. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. B. (2011). J. Ayrancı. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. Erişebilirlik. Parks Ringbeck. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. ICCROM. Ayrancı.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. B.. İ. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı. Yönetim ve Organizasyon.M. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. Bilinçlendirme ve Katılım. Roma. Gülersoy Zeren. Feilden. Ndosi. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. Eğitim. İrem. Basılmamış Rapor.02. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. (danışman: N. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. TMMOB Mimarlar Odası. İ. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede. s.. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir.2005. Nuran. N.

H.org/en/list Bath North & East Somerset Council.07). (21. Thomas. www. Young. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention.10). and Terrace..tr www. www. whc. Çatalhöyük Yönetim Planı.htm.gov.doc (15.org.whc. www.kultur.07).tr www.03. and Young.07).kad. World Commission on Protected Areas (WCPA).unesco.co.iucn.uk www.htm.. http://www.08.02. www. Durham City Council.07).ramsar. B.unesco.htm. 2002. Introduction. Management and Monitoring Challenges. 1993.co. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan.great-britain.org.02. (10.co. Durham Riverbanks Management Plan.uk www. J. C. 2006.uk www.uk/Pid/5142 26k.istanbul.ww. (15.10.cityofbath.com/pdfs/Catal_SMP_TR.03. whc.org www.gov.icomos.bathnes.catalhoyuk. (05. L. Lodge. 122   .org/opgutoc. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas.tr UNESCO World Heritage Centre.bbc. (15..uk/worldheritage/1.durhamcity.org/opgutoc.08.2010).İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. B.com/pamukkale.2010).unesco. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region. (30. and Phillips. Middleton.gov.gov. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide.org/themes/wcpa/pubs/guidelines. Department of Environmental Services. 2004. www.asp Ramsar Convention.akanmimarlik. www. A.htm. 2003.

  .

Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek.

hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. mimari önemleri. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. Sözleşme’nin 1. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. bilimsel. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. bütün insanlık. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. ilgi çekici örneklerinin insanlığın. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. ve 2. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. silahlı çatışmalar. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan. “Kültürel miras” anıtlar. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. sosyal. Tarih. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. 125   . doğal. estetik.

126   . uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. Resim 5. korumanın devamlı olup olmadığı. karmaşık sitleri. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta. DM alanlarının korunma durumları. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. yalnız bulunduğu ülkenin değil. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. ülkelere prestij kazandıran. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. uluslararası toplum bir araya gelmekte. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. kültürel. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir.

3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30. yılı. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel.ii. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   .Resim 5. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda. Resim 5.iv ve v. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri.iii. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir.

Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. Doğu Avrupa’dan. Linstrum) special issue published for ICOMOS. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. çöller. Monumentum. (ed. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış. Butterworths. D. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. endüstri mirası. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. The International Journal of Architectural Conservation. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir. 1984 128   . gençlik forumları. Bu amaçla konferanslar. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. Halkın bilinçlenmesi. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. kültürel yollar. sergiler. Resim 5. daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. küçük Pasifik Adaları’ndan. yıldönümü kutlanacaktır.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. The World Heritage Convention.

yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. değerlendirilmesini yapar ve oylar. kültürel veya karmaşık sitler. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. Bu amaçla. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. aynı tip anıt veya sitin. alanın korunma durumunu gözler. bütünlük yönünden de değerlendirilir. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. Duyulan gereksinime göre. 183’ü “doğal”. İkinci aşama. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . Her yıl yapılabilen bu başvurular. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. başvuru. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Doğal veya kültürel sitler.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. farklı kültürlerin. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. Bunlardan 725’i “kültürel”. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. merkezde yapılır.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. Değerlendirme. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. coğrafi alanların özgün. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. yerel yetkililer. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak.

güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü.unesco. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. Temsil edici.org/en/budapestdeclaration. Arap ülkeleri. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi.çalışılmaktadır. htpp:// whc. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. dengeli. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. Avrupa ve Kuzey Amerika. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. Asya ve Pasifik. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir.unesco. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. kabulü. içeriğinin denetlenmesi. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. Latin Amerika ve Karayipler’dir. sorunları çözmeye yardımcı olur. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. 130   . Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. Bunlar Afrika. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. Uluslararası yardımların eşgüdümü. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir.

8. 7. 9. Biçim ve tasarımda özgünlük.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. ender rastlanan bir temsilcisi olması. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. yönetim sistemi. 4. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. Yersel. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. inançlar. 10. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. yenilenmiş. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. geleneksel insan yerleşimi. 6. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. anıtsal sanatlar. • • Özgünlük değerlendirmesi. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. üstün evrensel değerin yanı sıra. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. 5. grafik özellikleri. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. söz konusu varlığın korunma durumu. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. Özgünlük açıklaması. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. 2. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. koruma yöntemleri farklıdır. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması. 3. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. 131   . 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. fikirler.

Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir. Yer ve konumun özgünlüğü. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. Diğer iç ve dış etkenler. faraziyeye yer verilmez. Gelenekler.iii ve iv. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. tarihi. Resim 5.6: Kommagene Kralı I. Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük. başlıkları altında ele alınmaktadır. 132   . teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. Kullanım ve işlevde özgünlük. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır. Ruh ve duygular. Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir.

Resim 5. Üye ülkelere ünik olmayan. Tüm dünya için ünik. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. sadece yerel. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun. Resim 5. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. özgünlüğünü. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. Varlığın önemini ne kadar koruduğu.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . değerlendirilmesi gerekir. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır.

Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. Kaçak kazılar ve yapılaşma. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. savaşlar. Dünya gibi yuvarlak olan logo. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. yangın. 134   . ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. hava kirliliği. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar. yangın. sel.9: Yunanistan’da II. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. deprem. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. turizm ve yapılaşma baskıları. Resim 5. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır.Evrensel değer taşıyan eserlerin. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. Dışta bir daire. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır.

Eğer tehlike ciddiyse. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir.Resim 5. ilgili uluslararası kuruluşları. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. Bilgi. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. DM Merkezini. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. ICOMOS. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. danışman kuruluşları. değerlendirilmesi ve izlenmesi. UNESCO. Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. IUCN. Bu amaçla ICCROM. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır. bölgesel. duyarlı bireyler. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. üye devletleri. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. 135   .

Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. Tehlike aşıldığında. eğer tehlike geçmez. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. bütünlüğünü. Mısır hükümetiyle görüşülerek. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. üstün evrensel değerini yitirirse. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. Resim 5. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Aksi durum geçerli olursa.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır.

arkeolojik sitlerin. Terk edilen DM alanlarının. kentlerin ekonomik gelişmesine. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. kentler ve kırsal alanlarda. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. Kültürel işlevler. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. Turizmin artması. doku çok farklı etkiler. karakterlerini değiştirmeden. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. harap olmaları kaçınılmazdır. Ölçek. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. konaklama. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. Resim 5. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. kimi binaların müzeye çevrilmesi. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. Bu nedenle. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. Dengeyi korumak. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. renk. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. bahçe duvarları yıkılarak. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. benzersiz 137   . istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Bu alanları onarmak. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta.

DM Sözleşmesine üye olan devletler. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. görsel bütünlüğünü korumak için. Rüstem Paşa Camii. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. Kültürel varlıklar için kullanılan i. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. Mısır Çarşısı. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. Bayezıt Camii ve Kulesi. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. Nuruosmaniye. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. nedeni belirtilir. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. kilise. Boyutu. . İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. 138   . Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii.Resim 5. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. çekirdek alan çevresinde. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. Bu siluetin korunması. . Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. yoğun. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş.x. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. alan sınırları belirli türlerin habitatları.vi. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. bakış noktaları sunan. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. ayrıca DM alanına anlam katacak.

bilimsel. estetik. Bu amaçla. Kültürel miras anıtlar. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. sel. silahlı çatışmalar. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. aynı tip anıt veya sitin. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. bütün insanlık. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. Doğal miras olağandışı fiziksel. sergiler. Bunlardan 725’ i kültürel. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. coğrafi alanların özgün. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. Bu amaçla konferanslar. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. yangın. deprem. farklı kültürlerin. Tarih. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. gençlik forumları. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. Savaşlar. 183’ü doğal. DM alanlarının korunma durumları. Doğal etkenler yanında. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. mimari önemleri. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. 139   . günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. hava kirliliği. turizm ve yapılaşma baskıları. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan. korumanın devamlı olup olmadığı. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. yangın. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır.

UIA e. Dünya Mirası Komitesi c. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. Birleşmiş Milletler b. ICCROM d. Eserlerini restore etmeleri b. Dünyada barışın tesisini b. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. ICOM b. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. ICOMOS c. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. Sokaklara yangın muslukları konulur d. IFLA 4.Kendimizi Sınayalım 1. Yangın sigortası yapılır b. UNESCO d. ICOMOS b. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. Europa Nostra 2. Binalar güçlendirilir 6. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. Avrupa Birliği e. UNESCO’nun çabalarını c. Dünyanın içinin boşaldığını 7. DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. English Heritage d. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. IUCN c. ICCROM’a üye olmaları d. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. Önliste nedir? a. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. Tehlikede olan DM ne demektir? a. IUCN 5. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. CRATerre b. Dünya Mirası Merkezi e. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. Avrupa Konseyi c. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Deprem sigortası yapılır c. Council of Europe d. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. Afrika ülkelerine insani yardımı c. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Europa Nostra e. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. Dijital arşiv oluşturmaları 3. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. DM alanında yangın olmuştur b.

5. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. Kaçak kazılar ve yapılaşma. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. 8. onun korunması için hem yerel. turizm ve yapılaşma baskıları. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. yangın. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. savaşlar. 4. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. Bilinçlenmeye bağlı olarak. 7.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. 3. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. 9. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. 6. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. deprem. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. hava kirliliği. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. 141   . sel. yangın. değerlendirmesini yapar ve oylar.

Management Guidelines for World Heritage Sites. 13-123 FEILDEN. “İstanbul’un Tarihi Alanları”.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. M. JOKILEHTO. Ankara 2006. Roma 1998 UNESCO. G. ICCROM. s. ICCROM.). Pulhan) T. Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. Ankara 2008 STOVEL. Dünya Mirasında Türkiye. Jukka. Öcal. (Ed. Paris 2005 142   .C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.. Zeynep. (ed. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage. Herb. Bernard M. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention. Roma 1993 OĞUZ.

  .

Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Ortaya Çıkışı. Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Tanımı. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek.

ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. yapıların. İmalathâne ve fabrikalar. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. eserlerin. araç. makineler. ulaşım özellikleri. yüzyıldan sonrayı işaret eder. madenler ile işleme ve arıtma alanları. demiryolu. hayatın her alanını etkisi altına alırken. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. 18. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. 145   . yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. teknolojik. doğal ve kentsel peyzajların. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. siyasal. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. hatta 20. Sanayi Devrimi. ambarlar ve depolar. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. yüzyılda. yüzyıl. atölyeler. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. sosyal. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. liman gibi ulaşım alanları. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. Sanayi yapıları ve alanları. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. “endüstri arkeolojisi”dir. gereç ve donanımlar. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. sanayi kültürünün tarihsel. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. insan yerleşimlerinin. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. “endüstri” ise. teknolojik. artık hammaddenin elde edildiği. enerji üretim ve iletim tesisleri. iktisadi. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. “Endüstri mirası” ise. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. teknolojik. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. başta ekonomik olmak üzere. işletim süreçleri. dünyada yarım yüzyıl. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

yapıların kurulacakları alanları belirlerken. hayvan. 1981). Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. 20. 1760’lardan itibaren. 146   . yüzyılın başlarından itibaren Fransa. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. 1997). gaz boruları. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. TANIMI. yüzyıla kadar yapılarda taş. 1780’li yıllarda da. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. Çok katlı yapılar. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. 18. Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. kanallar. Almanya. Örneğin 1750’lerde. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. dinlenme alanları vb. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. Sonuçta ulaşım ve iletişim. 18. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. fabrikada çalışanları için konutlar. kömür üretimi. ibadet. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. 19. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. Sermaye kıtlığı yoktu. hayvan. üretimi sağlayan insan. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. daha sonra ise. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. Avrupa’da. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. yüzyılın başlarında da İtalya. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. özellikle de İngiltere’de 18. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. 1998). fabrika inşa etme. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. çatı vb. yüzyılda üretim için kullanılan insan. Sanayi Devrimi tekniğin. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. 1981). Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. Örneğin. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. ORTAYA ÇIKIŞI. sokaklar. köprüler. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu.

Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. Tophane-i Âmire. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır. Hasköy. deri-ayakkabı (Beykoz). Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. 20. 18. Yeni buluşları. Göksu. Unkapanı. elektrik (Silahtarağa). Öyle ki. Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. 1998) yayınını okuyunuz. silah (Dolmabahçe). 1997). Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. dolayısıyla bol olan mineral. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. Fransa. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. dokuma (Haliç). üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. 19. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. yüzyıldan 19.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . 1997). yüzyılın sonuna kadar. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. tuğla (Haliç. un (Paşalimanı/Üsküdar. İstanbul. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. cam (Yedikule). Kasımpaşa.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. başka etmenler de rol oynamıştır. 1997). Büyükdere/Sarıyer). Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. Tablo 6. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. Büyükada) fabrikaları. Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. kağıt (Kağıthâne).

1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. 1992). Özetle. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. 1990). Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. temelleri 15. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. 1985). Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. 1985). bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. güney kıyısında Büyükdere. Almanya. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. 1992). 1997). 19. Avrupa makinesi. Endüstriyel yapıları “enerji. Cibali Tütün Fabrikası. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. 1992). Ancak teknolojinin. 1997). teknisyenler. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. Şirket-i Hayriye gibi). Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. 19. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. Kentte 18. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. 1997). Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. gıda. Yedikule Gazhanesi. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir.İstanbul’da 17. Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. İkinci aşama ise. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. Bakırköy Bez Fabrikası. 1990). Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. hammaddesi. teknik uzmanların. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. Lengerhâne. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. Fabrikaların ustaları gittiğinde. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. deri ve kimya üretimi ile maden. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. İstinye koyundaki tersane. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. giyim ve dokuma. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. 1850’den sonra yabancı sermaye. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. kısmen yerli. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark.

2: İstanbul’da 20. yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. Tersane-i Âmire. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi.1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. 1996). gemi vb. fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20. çalışanlarının konut. uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). metal strüktürlü. 2005). Tablo 6. Tophane-i Âmire. saray yakınında kurulmuştur. Üretim geniş açıklıklı. 149   . iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. 2000 (Köksal Arşivi). üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir. İstanbul’da 19. gıda.• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. yüzyıl ve 20. 2005).

1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. Resim 6. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. tüketim mallarına yönelik olmuştur. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. 1985). Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. sanayileşme. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. Eskişehir. Örneğin. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. nüfus artışı. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür.A. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. Anadolu kentleri arasında bazıları. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. sistemli. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. 2003 (Köksal Arşivi). 1973). Fabrikaların işleve dayalı. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. fabrika 150   . Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. Öyle ki. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. H.2: Hasanpaşa Gazhanesi. Fabrikaların kuruldukları yerlerde. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. Bu durum.

bunların etrafında yemekhane. “Dokuma. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. Tesise ait tüm yapılar. Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. fosfat. Nazilli (pamuklu). Fabrika ile birlikte kentlerde. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. 1973). Bu tesisler. Bursa (merinos). sosyal tesis. Tesislerin hemen hepsi. maden işleme. böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. lokal. lokal. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. işçiler için lojmanlar. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). spor alanları. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. hastane.üretim sistemi. Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. kağıt. seramik). kibrit). bunun yanında veya içinde yönetim binası. şişe-cam). Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). yemekhane. İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). kütüphane. benzerliği de beraberinde getirmiştir. Gemlik (suni ipek). iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. rasyonel ve gridal plan şemaları ile. insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. spor ve rekreasyon alanları. Ereğli (1937). hastane. okul. 151   . Bursa (1935). en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır.  Resim 6. 1950’ler (Köksal Arşivi). Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). sinema. tek veya iki katlı olup. Kayseri (1935). İzmit (kağıt.3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik.

1985). yığma yapı olup. madencilik. ancak bir farkla. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. projelendirilmesi. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. sosyal. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. Örneğin. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir. 152   . Örneğin. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. evli. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. testere çatı sistemi uygulanmıştır.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. işçi. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. Lojmanlar. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. Sonuç olarak. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. kuruldukları dönemin ideolojik. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. idare binalarını. Dünya Savaşı. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. Bu plan. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. Örneğin. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. Yukarıda adı geçen bu tesisler. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur.

yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. yıkılmaları gündeme gelmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. Örneğin. kent dışına taşınmaları.4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. Issawi’nin The Economic History of Turkey. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. ya da konum olarak. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. Bakırköy Bez Fabrikası. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. 2005 (Köksal Arşivi). rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. 1995). mekân. Cibali Tütün Fabrikası gibi. 1980) okuyunuz. mazotlu motorların yaygınlaşması. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb.   Resim 6. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. Örneğin. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. ya da tamamen kapatılmaları. siyasi. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. İstinye Tersanesi. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. 153   .

Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur.mnactec. 1990’larda işlevini yitirmiştir. Oysa. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. terk edilmiş. zararlı gazlar. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. konumunun uygun olmaması. 20. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır. hammadde yetersizliği. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. Özetle. özgünlük değeri. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. yayınlar çıkarmaktadır. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır.cat/ticcih. tarihi değeri.htm ve http://en. Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. sembolik değeri. üretim sisteminin değişmesi. Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. 154   . işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz. Devletin hammadde üretimini desteklememesi.cat/ticcih/industrial_heritage. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. Tüzüğün adı. hurda olarak satılmış. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren.wikipedia. turistik altyapı. www. www. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır.mnactec. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. TICCIH. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir.

sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). 15.ERIH. Türkiye’de TICCIH. anıtsal yapı. Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında. 26). köprüler. ideallere.unesco. 6. teknik grup. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. yeni perspektifler sunma olanağı. Yaşayan. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. özel ulaşım ağı. yaşayan geleneklere. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir.org/world_heritageve http://whc. 17). ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. Bir yapının. Sözkonusu ölçütler. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. yol. yegâne. mimari. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. demiryolları.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. 5.alanın kalitesi. 18. 3. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. 155   . ulaşım araçları. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin.icomos. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur. 4. 1. Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). 6. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. 17). özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. 16.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. (Komite.international. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. aynı zamanda kanallar. 2. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17). Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. inançlara. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. bu ölçüte uyan yapının. ERIH vb. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir). araba. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). toplu ulaşım ağı.

31. ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). sukemeri. 29. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. 30. Endüstriyel üretimle birlikte. 31. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. 37). mimari ve planlama açısından önemli. hizmet yapıları. bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1. 30. 21. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. dini yapılar. veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. 19. 7. 13. 23. ya da özel bir örnek olması (3. 10. 27). 32. Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. • • • • • • • Görüldüğü üzere. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. 20. çalışanlar için inşa edilen konutlar. 9. 34.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. 22. 6). 36). bölgenin kısmen. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur.org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz. 23. köprü. ya da örneklerden biri olması (12. yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. 13. 24. 156   .icomos. 35). sosyoloji. yapının. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların.international. 19. 14. 37) veya tek örnek (2. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. 26. 24. 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). geç 19. ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. 33). korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 32). 29. yüzyıl veya 20. 28. 32. 25. 24.

Bölüm 4. İsveç 30. İsveç 29. İngiltere ve Kuzey İrlanda 24.4. bkz.Tablo 6. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Fransa 17. Hollanda 20.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. İsveç 31. Meksika 33. Hindistan 18. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23. Fransa 15. sürekli güncelleştirilmekte. İtalya 26. F.Çek Cumhuriyeti 12. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. Meksika 34. Küba 32. Almanya 4.84 vd.4 ve E. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra. 2005). İngiltere’de.17-18. Avusturya 5. Brezilya 10. bkz. F. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır.2 ve E.2) Völklingen Demir İşletmesi. Bolivya 9. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi. Essen. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Brezilya 11. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. Hollanda 19. İspanya 27. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. Woudagemaal (D. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. Finlandiya 14. 157   . Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. Çin 13. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. Polonya 36. Bölüm 4.4. İspanya 28. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir. Belçika 8. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Belçika 7. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. D. Norveç 35. Slovakya 37. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır.2 ve Şekil E. Fransa 16. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E. Almanya’da. Bu yolla envanter sistemleri. Almanya 3.10). Avusturya 6. Almanya 2.

1. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. Ancak endüstri müzesinde. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. 1992). 2. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. 3. Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . işçilerin günlük yaşamları. Özgün donanımını yitirmemiş. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. sunulan dönemin sosyal. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. ekonomik ve teknik gelişimi. 1995). Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır.ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. 2005). Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması. çok fazla hasar görmemiş. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. Endüstri binalarının. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. Yeniden işlevlendirme sırasında. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. teknik donatının yerinde sunulması. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. 1992). Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. sadece mimari mirası koruma açısından değil. 1995). Kimi zaman ise. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir.

heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. 4. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır. Endüstri yapıları içindeki makineler de. Bu koşullarda. Yapı müze işlevini alacaksa. yapıyı tekrar yaşama katarak. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. doğa koşulları. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. 1995). bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır.gereklidir (Föhl. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. 1995). Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. steril ortamlarda. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak.    159   . 1999:146-7). diğer bir yapı için uygun olmayabilir. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. Zaman. görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. Yalıtılmış. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. gürültü. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. ömrünü uzatmak olmalıdır. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. 1999). rant kaygısı. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. sosyal. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt.

eğitim yerleri vb. kamu mekânları. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır. çok amaçlı kültür merkezleri. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır. 160   . yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. yüksek fırınlar. Ruhr Bölgesi. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. 60’ı ulusal. 1999). İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl.hollandroute.route-industriekultur. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. limanlar. 2 milyonluk iş yeri. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. 1993). Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. İngiltere için http://industrialarchaeology. metal işletmeleri. bakabilirsiniz.com/ adresine ve Hollanda için http://www. kömür işletmeleri. kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir.de/ adresine. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5.de/index. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş. azalan doğal kaynaklar. 1999). ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. 20. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya.nl/index. teknik ve endüstri müzeleri. 1999).org/ adresine. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser. 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın.zollverein. Fransa için http://www. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. 1999).php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. eğlence ve dinlence yerleri. 1992). su kuleleri.html adresini ziyaret edebilirsiniz. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. 1992 ile Cossons. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. 19.cilac. doğal su kaynakları. türbinler. demir yolu bağlantıları. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. değişen üretim sistemleri.346 milyonluk nüfusu.

6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.route-industriekultur.de).route-industriekultur.de). 161   . Resim 6.Resim 6.5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.

de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. seminerler. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır. 2006).route-industriekultur. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur.de). Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. otopark. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır.route-industriekultur.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Resim 6. 2005 ile Köksal ve Ahunbay. daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. İzmir. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir. şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır.Resim 6.route-industriekultur. 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   . Türkiye’de ise İstanbul. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın. Yemekhâne. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır. Olduğu gibi korunan kompleks. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır.

itu. tarım. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. ülkenin farklı bölgelerindeki. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi.org. at arabaları. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır. Müzede Rahmi M.devredilen işletme. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları). İstanbul (Köksal Arşivi). bisikletler-motosikletler.htm adresini ziyaret edebilirsiniz. ahşap atölyesi. Koç Galerisi. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke.santralistanbul. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz. kızak. zeytinyağı fabrikası. ne-nasıl çalışır.edu. otomobiller. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. Bu konuda farkındalık kazanmak.tr/turkce/index. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. gemi buhar makinesi. dene-öğren.tr/index. bebek arabaları. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. gemi makineleri.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. sualtı. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise. Çağdaş Sanatlar Merkezi. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır.9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali.   Resim 6. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi. dizel motorları-buhar makineleri. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır. sakat arabaları.rmk-museum. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. bilgisayar tarihi. 163   .

Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. toplantılar yapılmış. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. 164   . Buna yönelik çabalar 20. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup. Sanayileşme çabaları. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir.

İşletilmektedir c. 19. d. Aynı şekilde çok katlı olarak b. Verimli topraklarda 5. 2. yüzyılın ortası e.Kendimizi Sınayalım 1. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. yüzyıl e. tarih vb. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. Tek katlı olarak e. İzmir e. İstanbul b. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. 17. alanlarla ilgilenir. Almanya b. Kırsal alanlarda d. amacıyla ne zaman   . mimari. 19. yüzyıl b. b. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. 19. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. yüzyılın sonu 9. UNESCO c. c. UNICEF 10. Ankara c. Anadolu kentleri d. Ankara c. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. e. yüzyılın sonu c. Su kaynakları kenarlarında c. Amerika d. Eskişehir e. yüzyılın ortası b. Kentsel alanlarda e. TICCIH d. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. 20. 20. 16. Hollanda 4. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. arkeoloji. e. yüzyıl 3. Arkeoloji ile ilgilenir. 20. ERIH b. Bursa 8. Yıkılmıştır b. Geniş topraklarda b. Fransa c. İstanbul b. d. İzmir d. 18. 20. Endüstri ile ilgilenir. İngiltere e. Antalya 7. yüzyıl d. Gökdelen olarak 165 6. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. ICOMOS e. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. yüzyıl c. yüzyılın başı d. Teknoloji ile ilgilenir.

19. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. Sıra Sizde 3 19. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. atölyeler. 9. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. yayınlar çıkarmaktadır. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. liman gibi ulaşım alanları. Anadolu’da kurulan tesisler. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. ya mekân. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. İmalathâne ve fabrikalar. Yüzyılda ise. 5. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. ambarlar ve depolar. demiryolu. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. sosyal. 10. 2. sanayi kültürünün tarihsel. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. 4. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. 3. siyasi. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. ERIH vb. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ya konum olarak. Tanımı. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. makineler. enerji üretim ve iletim tesisleri. 8. teknolojik. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Türkiye’de ise. 6. 166   . d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ortaya Çıkışı. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Ortaya Çıkışı. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Tanımı.

Köksal. Köksal. 5. (1992). Hobsbawm. Deutsche Bauzeitschrift. Ökçün. 56-61. Ankara. G. s. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. Mantran.6. (1997). T. New York. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. Yeni Araştırmalar. M. Trinder. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. İhsanoğlu. R. C. (1993). (1973). (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. 1913. (1999). Toprak. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Edebiyat Fakültesi Yayını. s. İstanbul. Cossons. Routledge. (1985). Avusturya ve İsveç. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. E. Almanya. s. “IBA Emscher Park”. Ganser. Arbeiten und Wohnen”. E. İngiltere. Z. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. Türk Tarih Kurumu. T. İstanbul. Y. G. The Economic History of Turkey. 1760-1796. İstanbul. (1992). 1800-1914. yıl: 50. Tayanç. Ekonomi Sözlüğü. Sanayi ve Kepenek. Londra. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Münih. sayı: 7. Föhl. İstanbul. (1992). Oxford. Bodensee. Osmanlı Sanayii. İstanbul. E. 99-100. 167   . s. (2006). 30. İstanbul. cilt: 5. Z. İstanbul Üniversitesi. s. Museum und Denkmalpflege. Köksal. Jesberg. vd. İTÜ Yayını. Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. Ankara. G. 119-28. T. (1999). İstanbul. (1997). Yeni Görüşler. 1345-1347. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. Chitty. 1500-1914. Clark. s. ed.. A Case Study of Ironbridge Gorge. İTÜ Dergisi/a. N. Chicago. J. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. (1999). Hançerlioğlu. Höhmann. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. K. Milliyet Yayınları. A. İmparatorluk. sayı: 47. G. P. R. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. Föhl. Londra. B. sayı: 2. ed. c. 7. (1973). G. c. sayı: 2. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. İstanbul. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. 125-136. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. Deutsche Bauzeitschrift. (1980). cilt: 2. Almanya. sayı: 7. Ş. T. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. “Bauen für Kultur. İstanbul. ve Ahunbay. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. 50 yılda Türk Sanayi.1991. (1992). s. Rosenheim. Yayınlanmamış Y. Almanya. s. “Strukturwandel.5-1. (1981). Pamuk. Blockley. The BP Book of Industrial Archaeology. Kraft. 17. 107-15. Bericht über ein Internationales Symposium. 37-52.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. B. (1996). (2005). Ankara. ICOM ve ICOMOS Almanya. Bauten der Industrie und Technik. O. (1995). Presentation and Preservation. Lisans Tezi. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Yayınlanmamış Doktora Tezi. (1990). (1998). Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. Issawi. Ankara. Bonn. A.

  .

Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. temsiller. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. anlatımlar.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. 169   . yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. risklere hazırlık. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. biricik. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. kültürel mekanlardır” (Oğuz. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır. Kısmen. grupların. bilgi ve beceriler. ünik. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. bunlara ilişkin araç ve gereçler. Kültürel varlıklar için ICOMOS. izlenmesi. Kültürel varlıklar için 6. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır.