T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

Dr. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. photocopy.Gör. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. magnetic tape or otherwise. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system. without permission in writing from the University. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. Cemalettin Yıldız Öğr. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Dr. or transmitted in any form or by any means mechanical.800 adet basılmıştır.Gör. Seçil Banar Öğr.Gör. elektronik. ESKİŞEHİR. Haziran 2012  ii . electronic. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç. basılamaz ve dağıtılamaz. fotokopi.Doç. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz.Dr. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik.Dr.

Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5... UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6.. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4.. 2 30 66 92 .. 144 Sözlük . 124 . Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3. iv 1.. 169  iii .İçindekiler Önsöz . Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2... Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi .

uluslararası ve ulusal sözleşmeler. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. kent planlaması. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. Editörler Doç. merkezi. siyasi.Dr. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. sanat tarihi. 20. Deniz Ünsal iv . miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor. ekonomi. mimarlık. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. hukuk. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. sosyoloji. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. İster kentte olsun ister kent dışında. yüzyıl boyunca tanımı. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. yönetiminde söz sahibi uluslararası. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. karar. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. sürdürülebilirlik. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir.Doç. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. kararlar çıkarmaktadırlar. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. Asu Aksoy Yrd. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte.Dr. Kültürel miras. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz.

.

Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   . Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek.1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. devletler arasında yerini bulamama. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. Nitekim. Örneğin. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. Örneğin. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. Avusturalya’yı meşgul eden.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. 1985).34). 2008. Özetle. kitaplar. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. s. 2009). uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. Avusturalya’da. s. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. muhafaza etmek.129). Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. Bu tür sivil 3   . arşivler. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. heykel gibi sanat eserleri. anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. resim. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. el yazmaları. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. 2009. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır.

diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. Birçok modernist mimar ve plancı. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. 1992). ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. Tüzüğün 1. çok yoğun. Böylelikle. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. giderek ciddi tepkilere yol açmış. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. Ne var ki. 4   . hala yönetsel. Yıkımlar durmakla beraber. 1992). Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. II. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. önemli bir gelişmenin. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. bu tür pasif koruma önlemleri. Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. Eski kent merkezlerinin. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Venedik Tüzüğü. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. bunun yanında belli bir uygarlığın. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan.

Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. koruma. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . Öte yandan. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. yaşam pratikleri gibi). Örneğin. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. yeme-içme kültürleri. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. aurası. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”. 1992). Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. 2000). Buna göre. “Kültürel Peyzajlar”. halkların adetleri.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması. atmosferi. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. müzikleri. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. hem fonksiyonel. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. inançları. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. Bu belgede bütünleşik korumanın. belirleme. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. hem de doğal mirasını tanımlama. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. Öte yandan. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. artan trafik. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. restore etme. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel.

Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough.milliparklar.htm sayfasını inceleyiniz. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. Gayrimenkul odaklı. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır.gov. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. bu piyasa temelli. yönetsel. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır. maden üretim teknikleri. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır.298). büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. altyapı. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. ulaştırma. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   . 2012). 2011). endüstri. büyük ölçekli kentsel projeler. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. Ancak. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. tartışınız. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal. ormancılık. yatırımları. 2008 s. emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır.tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme.

Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. 2009). Nitekim. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle. İşte. Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması.unesco. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. yerel mahalle karakterini kaybetmesi. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. açılımı tartışınız.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. Olympos. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. danışma bürosu.etkin kılınması. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. kültür merkezi. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. Aspendos. Bu suretle özel 11   . kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. Kayaköy.02. yaşatılması.0. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız. 11. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek.590 sayı.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. hizmetlerin etkili. Noel Baba Müzesi. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır. tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta.KKG. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. Bu amaçla. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir. Yine 2009 yılının başında. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Bakanlığın hedeflediği gibi. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. Sedir Adası. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. Anadolu Medeniyetleri Müzesi.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. Ayasofya Müzesi. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). bakım ve onarım hakkını almıştır. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. ikincisi.02.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız.101-30.

planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. değerlendirilmesi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. onarımı veya işletilmesi. arkeolojik. bale. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. onarımı ve işletilmesi. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. Yönetim planı ise. belgelendirilmesi. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. Kültürel miras alanlarının yönetimi. tiyatro.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. Nitekim. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. değerlendirilmesi. 2010). sanat galerisi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. coğrafi. sanatsal tasarım ünitesi. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. arşivlenmesi. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. 12   . sanat stüdyosu ile sinema. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. yeni vakıfların. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. yönetim alanının korunmasını. kütüphane. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. yayınlanması. yaşatılması. film platosu. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. kültür merkezlerinin yapımı. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. sanat atölyesi. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. gelir vergisi stopaj indirimine. yaşatılmasını. işletme projesini. opera. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. arşiv. eğitimi. müze. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. Yasada yönetim alanı. derlenmesi. sit alanları. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. 1990’lı yıllarda. Yatırım alanları. yaşatılması. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması.

Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. 2002. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. turizme açmak. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. 2011. Madde 3c). Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır. Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. Ancak. rolün değişmesi. sürekli izlenen. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. 4). 13   . yaşatılması. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. anlamın.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. Yönetim Planı. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması. kültür mirasına atfedilen önemin. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. s. Yönetim Planları.

tarihi park ve bahçeler. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir.. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı. doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi..1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton..Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. tarihi yapılar. ziyaretçi yönetimi. sayfa 5). sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal.. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   . Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları.. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı. 2003. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği.

4. kent yöneticilerini. değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. izlenmesi. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. yerel yönetimleri. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Fırsatlar. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. paydaşların belirlenmesi. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. yönetim planının hazırlığı. bilginin paylaşımı. (Dinçer. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. nasıl. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir.” 1. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. sorunların. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. bir süreçtir. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. 3. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. Burada yönetim planının yapılmasından.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. ilgili verilerin toplanması. 2009). Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. tehditler. katılımları. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. eğitim. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. bilginin toplanması. 2. uygulanmasına. 15   . planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. benimsenmesi ve paydaşların. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. Yönetim planı devamlılık arz eden. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir. bölge sakinlerini. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin.

Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. 6. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. yerli halk. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. şirketler. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. Öte yandan. Taslak yönetim planının hazırlanması. Kuşkusuz. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. 9. 12. 10. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. görevlendirilmeleri. Bu süreç. fikir ve katkıların toplanması. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. 7. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. 8. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. 11. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. İzleme ve Değerlendirme. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. 2003). vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. 16   . eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. 13. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak.5. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda.

bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. ilgili verilerin toplanması. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. 2003). Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. envanterlemenin yapılmasıdır. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. meslekler. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. 2. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. sorunların. altyapılar (su.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. mahalle. zanaatler. mülkiyet durumları 17   . binalar. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. İş planı projeyi tarifler. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. ancak veri süreklilik göstermektedir. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. paydaşların belirlenmesi. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. Koruma alanı bulunduğu kent. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar.

niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. alanı bağlayan yasal çerçeve. Zira. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. 3. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. alanın mülkiyet durumu. 2003). sayılabilir. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. 2003). ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. kullanım durumunun tespit edilerek. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. Bu kriterlerin ölçülebilir. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. alanın daha önce nasıl 18   . alanın ve çevresinin sosyoekonomik. önemlidir. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. bilimsel analizlerin. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. tehditler. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. mimari çizimler. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. bölgesel. 4. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. içinde yer aldığı çevresini. Fırsatlar. Veri analizi çalışması anketlerin. ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. doğal. tarih çalışmalarını gerektirebilir. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. Mekâna ilişkin rölöve. Örneğin.

Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. özel muamele görmesi gereken alanlar. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. kullanım ve sosyoekonomik. nasıl kullanılacağını tarifler. Ayrıca hedefler. izleme. Taslak yönetim planının hazırlanması. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. 5. Örneğin. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Vizyon. çalışma alanları. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. Örneğin.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). yoğun kullanım öngörülen alanlar. servis alanları. vizyon. heyecan uyandırabilmeleri. verilerin. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. Hedefler belgeleme. eğitim. insan yapımı tehditler. Vizyon iddialı olmalı. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. kültür mirası alanı. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Bu farklı yolların neler olabileceğini. restorasyon. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. araştırma. Vizyon. kültürel yararlara ilişkindir. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. 6. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. koruma. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . ziyaret.

Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. Sorunların. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Yazılı ve sözlü katkıların. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. Hedefler. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. çıkış noktasını. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. tehditler. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. doğal. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. kim tarafından sipariş verildiğini. sosyoekonomik anlamı. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. ihtiyacı anlatır. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. 20   . fikir ve katkıların toplanması. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. alanın özellikleri. Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. 8. kültürel. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Giriş: Planın amacını. temsilcileri. Burada alanın durumu. Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. 9. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar.

Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. İzleme ve Değerlendirme. 2003). Ancak. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. 11.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. Bu takvim tamamlanmadan. Plan. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. net ve kolay okunur olması. ulaşım. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. 13. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır. 10. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. 21   . Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. 12. Beş yıllık. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. 2003). planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. altyapı. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. Örneğin. ya da yedi. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir.

Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız. UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar. 22   .Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

ulaştırma. sivil toplum kuruluşları. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. yerel işyerleri temsilcişleri. yönetimi. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. altyapı. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. Tarım. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. şehir planlaması. yerel ve bölgesel yönetimler. yerel topluluklar. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar.   . Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. karar süreçlerine katılabilmelidirler. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. kültürel mirasa. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. Paydaşlar alan yönetimi. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. ormancılık. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. 1940’lı ve 50’li yıllarda. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. II. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür.

Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. 179-182. s. sayı 8. Council of Europe. (2008). “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value. s. (ed. Patrick. s. domus m. “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. (2008).” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri .Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı.039/02. Mathers. (ed. On Living in an Old Country London: Verso 27   . “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed. ve Z. İrem. (2000). (2008). (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall.08/01.46-49. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. (1992). an Introductory Essay” Heritage Reader (ed.Zeren ve Ayrancı. Paris 24-25 Ekim. Graham Fairclough) London: Routledge.221 Schofield. (2003). “New Heritage. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . MF ŞBP 92. Fairclough. B. Theory and Practice” Heritage Reader. Graham Fairclough) London: Routledge. ‘The Philosophical. (ed. (2011). 34. M.39 Enlil. C. (2008). Lee and Middleton. “The Long Chain: Archeology. A. Z. s. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . s.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. John. Graham Fairclough) London: Routledge. Noel. Switzerland and Cambridge. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader.) USA: University Press of Florida Publising s.204. Heritage and Beyond. (1985). UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. Enlil. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. (2012). Stuart. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. (ed. Francesco. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. IUCN Gland. Ve Little. Fojut. İ. Graham Fairclough) London: Routledge. 199 . Wright. Dinçer. s. political and pragmatic roots of the Convention’. Z. Ocak No. 298.J. Ve Darvill T. Zeynep. 412 Gülersoy. Graham Fairclough) London: Routledge. (2009). (2008) “Heritage Management. Timothy (2005). Julie. A. Enlil. ve Enlil. s. Deniz Ünsan). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. s. N. Graham.20 Thomas. Graham. A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. Darvill.Graeme. re-imagining the postnation” Heritage Reader.

-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi.org.pdf http://www.tarihikentlerbirligi.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. http://urbact. ) http://unesdoc. D.htm   28   . www.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi. 2009. İclal (2009) Tarihi Yarımada .planlama. Nils Scheffler.cevre.unesco.planlama.org/images/0021/002110/2 11094e. Cultural Heritage Integrated Management Plans.org.İnternet Kaynakları Dinçer.org/new/doc.org/doc /dervis_parlak. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler.Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi. www.-dr.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. erişim tarihi Mart 2012) Parlak. http://www.

  .

Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   .2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek. Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek. Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Ancak miras. Öyleyse bu üniteye. Bu nedenle. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. tanıtılması. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. Kültür ekonomisi. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. medya. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. filmlerde. moda dünyasında. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. ünite boyunca. gösteri sanatları. kamu (o ülkenin insanları) adına. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. kent planlamasında ve turizmde. kimi zaman olduğu gibi. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. ekonomi kavramlarını film. halk oyunlarından. türkülerden masallara. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. öncelikle. 31   . kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. geliştirilmesi. ev dekorasyonunda. müzik. yayın. kültürel miras. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. önce onun nasıl tanımlandığını. Bu ünitede. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. hediyelik eşya dükkanlarında. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. el sanatlarına.

Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. sanat. yayıncılık. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. mimarlık. film ve televizyon programları. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. tasarım.org ve www. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. reklamcılık. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat.unesco. Görsel sanatlar (fotoğraf.tr adreslerine bakabilirsiniz. esin kaynağını miras. film. video oyunları birer kültür ürünüdür. gösteri sanatları. Miras. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. zanaat. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. beceri ve yetenek olan. antropolojik. heykel vb. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. müzik. film ve video. sanat ve antika piyasası. Kültür endüstrileri. Örneğin. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. sanatla sınırlamayarak içine. yeni medya.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. talebe yönelik. tarihi.) ve gösteri sanatları (canlı müzik. mimarlık bu kategoriye girmektedir. Görsel sanat eserleri. edebi eserler. medya ve yaratıcı hizmetler.unesco. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. televizyon aracılığıyla dağıtır. dans vb. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. Tasarım. moda. tiyatro. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. yayın. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras.org. El sanatları ve zanaat. folklor ve geleneksel kültür 32   . müzik gösterileri. Medya. bilgisayar ve video oyunları. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. resim.

konser. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. müzeler. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. tarihi yapılar. Kültür Ekonomisi Envanteri. Almanya. 20. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. Kültür ekonomisinin aktörleri. müzeler. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. topluma sunulması. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. Kültürel miras alanları. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. Buna sosyal devletin küçülmesi. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. fim gibi kültür ürünleri yeniden. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. Hem el sanatları. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. saraylar devlete ait olabileceği gibi. sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. Asu ve Enlil. kuruluş ve kamu kurumlarıdır. Kültürel miras tarihi.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. Türkiye’de 20. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. şenlikler. Avusturya. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. Bazı ülkelerde orkestralar. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. paylaşılması. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. değer veya kaynak olarak tanımlanması. Zeynep. Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. Japonya. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. Kitap. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). İstanbul 2010. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. CD. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. zanaat. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. kütüphaneler. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. Amerika Birleşik Devletleri gibi). ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . kültürel mirasın.

kültürel peyzajlar kadar dil. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. eğitim. sosyoloji. gelenek. Küreselleşen dünyada. insan hakları. 4. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. el yazmaları. arkeolojik eserler vs. sürekli hareket halindedir. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. benzer müzikleri dinlemektedirler. tarihi kentler ve dokular. benzer yiyecekleri yiyip. saraylar gibi anıt eserler. ülkelere gitmek. dans. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. haberler. geniş kitleler için. arkeolojik alanlar. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). sikkeler. 20. anında. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları. arkeolojik sitler. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. yolculuk olanakları çok artmış. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. 3. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. Somut Kültürel Miras • • 2. heykeller. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. İnsanlar benzer biçimde giyinip.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. siyaset bilimi. kültürel miras. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. antropoloji. Kültürel miras. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. sermaye. tarihi kent dokuları vs.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. kültürel miras alanını da ilgilendiren. mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. kimliğimizle. Kuzeyden güneye. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır. ulusal sınır tanımadan. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. gösteri sanatları. Türkiye’de 19. Benzerlikler arttıkça. düşünsel (felsefi). turizm. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. Yine bugünün. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. düşünceler. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. farklı kentlere. hem de işletme. Bugün geldiğimiz noktada miras. Kaleler. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. benzer mekanlarda. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. fiziki. müzik. Günümüzde. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. görüntüler. kültürümüzle. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. Dünya. kültürel peysajlar gibi. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. uluslararası ilişkiler. Ayrıca.

ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. Milliyetçi görüşe göre ise. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. 1970 Sözleşmesi. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). Kültür mirası. Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. Son yıllarda Türkiye. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. kültür varlıklarının yasadışı ithal. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. Görüldüğü üzere. Evrensellik görüşüne göre. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. Aralık 2011 itibariyle. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. Yine bu görüşe göre. Ayrıca. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir.

bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. Kurumun misyonu. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. eğitim. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. Sözleşme ayrıca. hukukun üstünlüğüne. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. çeşitli projeler yapmaktadır. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. Birleşmiş Milletler Eğitim.yönetmeliklerinde. adalete. hangi millete ait olursa olsun. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. eğitim. kültürel mirasın. Bunlara ek olarak. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. din. sanat. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. Bu düzenlemeye göre. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. 1954) önsözünde. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra.

ICOMOS. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. kültürler arası diyalog. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi.eğitim. Eğitim. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. saha çalışmaları. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. 1946'dan beri ICOM. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. araştırma. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). Dünya Mirası Komitesi. 37   . Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Avrupa çapında insan hakları.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. yasadışı kültür varlığı ticareti. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. işbirliği. silahlı çatışma ve miras. ICOM'un 30. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. somur kültür mirası ve müzeler. su altı kültür mirası. somut olmayan miras. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. ICCROM. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. kültür mirasının korunması. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. dünya mirası. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. Bu özelliğiyle ICOMOS. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi.

Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Paris. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . Lahey. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. Kuruluşun faaliyetleri arasında. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. Paris. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. Paris. 1954) ve ek protokoller (1954. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. dil. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. sosyal. kültür varlıklarının korunmasına. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. internet kaynak sitesi ArchNet. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. müzik. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. Paris. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Ağa Han Mimarlık Ödülü. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir.

Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Faro. İstanbul. 1985): Bu sözleşme. Kültür Bakanlığı ve YKY. Londra. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Granada. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Valetta. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. T. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Ümit Yaşar Gözüm. 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. 2005): Bu çerçeve sözleşme. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. Sözleşme kültür mirasının. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. yüzyılda. Yunanistan. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. günümüzün çözülememiş. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. Genel Yayın Yönetmeni. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO.C. 1969). Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. 39   . İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. 2003.

1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. edebiyata. Yirminci yüzyıl başında. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. altın. kaplar. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. otuz beş maddelik. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. 1884’te.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. Bu düzenlemeden on sene sonra. “. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. tiyatrolar.. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). sirk denilen eski oyun yerleri. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. yüzük taşları. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. eski paralar. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. yerleri. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. fene. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. su kemerleri. gümüş. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. bilime. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. resimler. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik.”(Gerçek 1999:270). taş. Yasanın önemli bir vurgusu. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. silah ve aletler. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur. bendler ve köprüler. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. yapılar. oyma resim ve nakışlar. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. eserlerin devlet. Yine Osmanlı döneminde. sanat. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. nehir. göl. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. oldukça ileri görüşlüdür. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. Bu maddenin.. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. tapınaklar ve saraylar. heykeller.

yazılı ve kabartmalı kayalar. Türkiye. sit. manastırlar. yaşadıkları devirlerin sosyal. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. sandukalar. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. tarihi sit. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. haneler. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. bez. Kültür varlığını eser değil. alet ve edavat. sirkoslar. stadyumlar. jeolojik devirlerle. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. kiliseler. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. ‘sit’. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. papirüs. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. heykeller. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. vezinler. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. at meydanları. kaleler. hanlar. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. anfitiyatrolar. suyolları. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. rıhtımlar. direkler. kutsal yapılar. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. bazilikalar. yer üstünde. sikkeler. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. kalıplar. deri. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. hipodromlar. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. cam ve sırça kaplar. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. ‘tabiat varlıkları’. hamamlar. taş ve cam kırıkları. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. 1946 yılında kurulmuştur. kabartmalar. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti.’ “Tabiat varlıkları.” Kültürel miras alanında hem korumanın. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. oyularak işlenmiş taşlar. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. Örneğin. kültür varlıklarının 41   . vazolar. pişmiş toprak eşyalar. arkeolojik sit. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. steller. şoseler. kümbetler. höyükler. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. madalyalar. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. mücevherler. figürinler. 5226 sayılı yeni kanun ile. dikili taşlar. külliye. oyma ve kakma işleri. burçlar. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır. Bu yasaya 2004 yılında. süs eşyaları. hayratlar. tiyatrolar. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. terk edilmiş putperest tapınakları. kültür. yüzükler. kasaba surları. köprüler. skarabeuslar. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. ekonomik. Bugün. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. ağaçtan yapılmış eşya. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. dağınık tuğlalar. heykelcikler. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil.

sit alanından farklı olarak. İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. korunması. işletme.” Ören yeri kavramı ise. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. Yasa. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. arkeolojik kazılar. 42   . merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. yurt dışına çıkarılmaması. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. kültür varlıklarının tespiti. firmalar. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. bugün. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. yönetim planı. Şirketler. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim. Böylece kamu yönetiminin.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. Yönetim. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. Kamu sağlığı. Son bölümde de Türkiye’de. Örneğin. Örneğin. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. Alan yönetimi. Özel sektör kuruluşları. dernekler. kuruluş. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. Burada Bakanlığın farklı birimleri. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. araştırılması. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. kurum.

Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. bir bakanlık merkez teşkilatı. 2. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için.Yapısal bir tanım yapacak olursak. planlama. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. koordinasyon. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. kaynakları düzenleme ve sağlama. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. gözetim ve takip. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. kamu yönetimi. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. Örneğin. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. 3. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. Bu sebeple. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. Öte yandan. ve/veya 43   . Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. 126.

Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. Bununla beraber. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. İl sınırları içinde. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. turizm. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. eğitim. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. sağlık. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. bir kaç ili içerir. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. İl Kültür ve Turizm Müdürü. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. Vali il idaresi kanununun 4. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. sanat. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. merkezi yönetim. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. kültür. ancak belediye sınırları dışında. uygulaması merkezin yetkisindedir. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. Bu yetki. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Örneğin. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. Bu kapsamda. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. sosyal hizmetler. ona sorumlu çalışırlar. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. personeli. mevzuata. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar.

Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. bankalar. mal ve hizmet. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. girişimcilik. Yetki genişliği. Vali. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler.bulunur. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. Öyleyse. Belediye Kanunu belediyeyi. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2.   . hızını ve memnuniyetini artırmak. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. İşletmecilik. verimlilik. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. Uluslarasrası Para Fonu. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. demiryolları. • • • • • Performans. sermaye. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. piyasa odaklı kamu yönetimi. arttığı bir sürece işaret etmektedir. Üretim merkezde toplanmıştı. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. Şu durumda. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı.

devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. Özelleştirme. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. Örneğin. vakıfların. Bu durumun. Buna “yönetişim” denir. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. üniversitelerin. Bu tasarı. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. Küreselleşme. meslek kuruluşlarının. Toplam kalite yönetimi. 3. sivil toplum örgütlerinin. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. 46   . Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir.bağımsızdırlar. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. stratejik yönetim. Özelleştirme. kararların. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. performans yönetimi. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. 14. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. hazırlık sürecinin. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. Bazı ülkelerde özelleştirme. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. Devletin küçülmesi. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. hem politikaların. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. sendikaların. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. hükümetin. yerel yönetimlerin. hizmette halka yakınlık. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir.

merkez. tarih. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). geliştirmek. turizmin geliştirilmesi. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Merkezden Yönetim I. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. Kanunun 5.C. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek. pazarlanması. yaymak. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. geliştirmek. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. tanıtmak. Kültür ve Turizm Bakanlığı. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. değerlendirmek ve benimsetmek. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. T. 47   .TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. yaşatmak.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. tanıtmak. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. maddesine göre “Devlete. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. Bu kanun. Anayasasının 11. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. bölümü 63. yerel yönetimler. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. yaymak.

48   . illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. teşvik ve kamulaştırma. Şekil 2. bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir. müzeler.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. Yetki.kultur. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). Her bölge bir kaç ili içermektedir. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. korunmasını. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. kazılar. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir.tr. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları. Ayrıca. Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1).gov. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını. Bununla beraber. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek.

sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. 1972 yılında. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Şişli. Eyüp. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. Örneğin. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51. Çankırı. Örneğin. bölgesel olmaları sebebiyle.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www.kulturvarliklari. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. 1. Ankara. Bu düzenleme. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır.gov. Türkiye’nin. II. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. 2012) 1.Şekil 2. 49   . Örneğin. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu.1. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. Kırıkkale. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler. İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. Kastamonu. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir.tr.

5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. restitüsyon. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. inşaat. Örneğin. restorasyon. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. Örneğin. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. Koruma Bölge Kurulları. hukuk. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. 1. gruplandırılmasını yapmak. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. sanat tarihi. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. Görevleri. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. Zeki Müren Sanat Müzesi.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. onarım. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. Koruma Kurulları yanında. rölöve. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. Mausoleum Anıt Müzesi. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. Yüksek Kurul koruma. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. 1. Milas Müzesi Müdürlüğü.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. Buna göre müze müdürlüğü. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. Fethiye Müzesi Müdürlüğü.

DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. Bununla beraber. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. tematik gelişim ve vizyon. taşınır mallarla. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. yayın ve benzeri satış gelirleri. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. her çeşit hizmet. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. tiyatro. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. meslek odaları. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. kültür malzemesi. Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. süreli sergiler. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. tarihi eser kaçakçılığı takibine. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. eserin korunması ve geliştirilmesi. her türlü ücretler. dinlenme yerleri ile salon. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir.5tir. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. pazarlama. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. opera. konser. mal. bale. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. yeme. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. DÖSİMM. Ayrıca müzeler. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. 51   . 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. Kurul. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. sanat eseri. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. içme.

dökümantasyon. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. arşivlenmesi. film. tanıtma. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. Sponsorluk Yasası. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. belgelendirilmesi. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. derlenmesi. 52   .DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. folklor gösterileri. radyo ve televizyon programları. folklor. enformasyon. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. 2004’de yürürlüğe girmiştir. el sanatları. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. her türlü baskı. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. mahalli idarelere. festival düzenleme. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. satış yerleri ve sergiler açmak. yayın. su bedeli indirimi ve enerji desteği. hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. müzeler. onarımı ve işletilmesiyle kültür. anıtlar. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. bibliyografya. sahne sanatları arşiv. güzel sanatlar. fotoğraf. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). eğitimi. gelir vergisi stopaj indirimi. sinema sanatı. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. yayınlanması. kütüphanecilik.

yaşatılması. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. Kurtarma kazıları. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. sinema. müze. Somut olmayan kültürel miras. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. kamu yararına çalışan dernekler. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. kaset. film. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. il özel idareleri. stüdyo ve film platosu kurulması. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. Buna göre. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. bakım ve onarımı. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. tarihi. edebiyatı. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. atölye. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. Kütüphane. onarımı. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. katalog.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . köyler. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. güzel sanatlar. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. restorasyon. CD ve DVD gibi manyetik. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. eğitim veya uygulama merkezleri. belediyeler. sanatı. broşür. rölöve. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. opera. tiyatro. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı.

güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. 4. 6. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . 7. geliştirilmesi. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. müze ve örenyerlerinde. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. 9. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. yürütülmesi. 8. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. Müze için. 3. 5. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. 2. Koruma laboratuarı açılması.

II. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince. eğitim. 3. 2. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. Sözleşme süresi boyunca 464. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. bayındırlık. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. 1. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. “vakıfların yönetimi. tahsilat. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. yönetim biçimine göre. sağlık. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. Vakıflar.305. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. özel sektörün yatırımcı. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. Söz konusu cironun 169. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. mülhak. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. 55   . idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır.1. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına.721’dir. aşevleri. 2. toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre. onarımı ve yaşatılması. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler.234. muhafazası. faaliyetleri ve denetimi. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. hamam. imârethaneler. mazbut. Özelleştirme. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. medrese ve camiiler.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. Bu kanunla. “Türk Kahvesi”.098. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. belge ve kayıtları. işletmeci. 17 müze ve örenyerinde.

hamam. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. Merkez teşkilatı.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. sebil. Vakıflar Meclisi. zaviye. kervansaray. türbe.3. mevlevihane. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. ana hizmet birimleri. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. Genel Müdür. Ayırca. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. mescit. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. medrese. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. 56   . kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. Meclis. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. yeni vakıflarca seçilecek üç. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. Eğitim. şahısların isteği üzerine. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. han. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş.

projelendirilmesi. ferman.tr. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye.3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www. berat. hüccet ve benzeri belgelerin 57   .gov. envanteri. Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında.Şekil 2. restorasyonu ve korunmasını sağlar.vgm.

tr/cengelhan/turkce/index. tasnif etmek ve arşivlemek.rmk-museum. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. Restore et-işlet-devret (RiD). kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak.htm. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. 58   .org. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak.

bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları. ve 17. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. tipik bir Anadolu kervansarayı. Mayıs 2004  59   . İlki. Bu bağlamda İl özel idareleri.C. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. Rahmi M. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır.Çengelhan. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. Bununla beraber. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. kasır. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. tiftik ürünleri. başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel.Ş. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. 26 odası ile hizmet vermiştir. kuru bakliyat. İnşaat ve Restorasyon A. Çengelhan. urgan. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. Organizasyon. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. Nisan 2005’te Rahmi M. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. olarak inşa edilmiştir. III. 16. hububat. Turizm. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. Çatısı alaturka kiremit olan Han. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan. tiftik. Çengelhan. T. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. 20. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. Çengelhan Otelcilik. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. nalburiye malzemeleri. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir.

2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. Toplanan bu kaynak. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. 3. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. 1. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. Öyleyse. 60   . alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. il özel idareleri bünyesinde. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. projelendirme. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların.Koruma. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır. 2. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. Ayrıca. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. restitüsyon. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. 4. basit onarım izinlerini verip takip ederler. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler.

yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. Vakfılar Genel Müdürlüğü. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. kültürel miras. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. On dokuzuncu yüzyılda. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. O halde kültürel mirasın korunması. tanıtılması. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. dağılımını kurumlar. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. yetki akışını. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. bu ürünlerin biricik olmaları. tarih. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. Böylece. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. 61   . Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Bunun sebebi mirasın kültür. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. hizmet ve ürünler yer alır.Özet Bugün.

Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Özelleştirme d. Arkeolojik kazıları desteklemek c.Kendimizi Sınayalım 1. Teşkilatlanma 4. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Çağdaş resim 7. Sualtı sit alanları e. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . Vakıf e. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. Yenileme alanları ilan etmek d. Yerelleşme c. İl Özel İdaresi 5. Yönetişim e. Valilik 3. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Halk Hikayeleri c. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. Sivilleşme b. Örgütlenme 2. Yetki genişliği b. Büyükşehir Belediyesi e. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Kamulaştırma d. Kamulaştırma c. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. 1954 Lahey Sözleşmesi b. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. Geleneksel Mimari d. Folklor b.

Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. 4. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. 7. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.9. e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Belediyeye bağlı koruma. 3. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır. c. 63   . Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. 2.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği. 8. d. 9. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. 5. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. kazı ve denetleme b. c.

yapı ve mekânların yapımına. özgün dini yapılar. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz.korumakurullari. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. 64   . eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. Örneğin. Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD. sergilendiği. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır. tarihi köprüler ve yollar. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz.gov.tr/) öğrenebilirsiniz. İkinci eser Antalya.

Modeller. Çözüm Önerileri. Ferruh.gov.millisaraylar.korumakurullari. Shabbir and Dennis A Rodinelli. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun).2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim. Serhan Ada. Asu ve Enlil.vgm. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları.5.tr/cengelhan/turkce/index. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları. (2011): İstanbul. M. (2009). Zeynep. Aykut. Dünya ve Türkiye Yansımaları. Polatoğlu.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www.tr http://www. Sibel. (ed. G. (1999).tr www. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara.tr/ Url 5: http://www. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. (2003). Cheema. Kültür Ekonomisi Envanteri.gov.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy.gov.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara.gov. Ayça İnce). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.(2007). UNCTAD.tr/Metin. Deniz. H. İstanbul 2010: İstanbul. “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed. (2009).tr/ http://www. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar. Ünsal.(2008). Decentralizing Governance.org   .rmkmuseum. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis. Özel.kulturturizm. Türk Müzeciliği: Ankara.html 65 Url 2: http://dosim.tr/ Url 3: http://mevzuat.org.gov. (2011).Asım Balcı. (1998). Gül. Ayça İnce). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Geleneksel Yayıncılık.gov.Aspx?M evzuatKod=1. Seçkin Yayınları.tr www. Tartışmalar. Öcal. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008).kultur. H.unesco.kulturturizm. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz.basbakanlik.gov. Ankara Gerçek. Ahmet Nohutçu. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making.kulturturizm. United Union Press. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu.gov.

Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek. Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 .3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. “Miras bizim geçmişten aldığımız.. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. 2001 ve Okyay. Bu tanım. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. İ. • •  67 . 2007 ve Stubbs. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. Aynı zamanda. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik.M. tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. 2009). Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. 2005). miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. O dönemin çalışmaları. 2007). yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. Rodwell. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir. mekânsal kalite. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. 2006. J. (De Boer.& Vincent. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. yüzyılın başlarında. sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20. 2006).

saray. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. “19. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları. 2002). 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. toplumsal. Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. Dinçer ve Akın (1995). TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. düzenleyici yapılarının. Tekeli (1980 ve 1998). idari geleneklerinin. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). Siyasi. kale. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. restorasyonda stil birliği. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. 2004).org/ sayfasını inceleyiniz. Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. Bu yüzyıl. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. köprü. ekonomik. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. ek. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi.1995).• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. kurumsal özelliklerinin. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. yoksulluk kadar büyük bir problemdir. su kemeri. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. tiyatro.unesco. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. 2008). 2002 ve Durukan. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. konular İtalya. yenileme vb. 17.

Alacahöyük. Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler.1995). Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. bayındırlık. kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II. Kimlik sorunu. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. Kuruluş yıllarında ulaşım. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. Dönemin kent planlamasına 19. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. önemli bir gelişmenin. 1977). bunun yanında belli bir uygarlığın. Tüzüğün 1. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. koruma alanını da etkilemiştir. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. 2002). Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. 1996 ve Binan. 2006). Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal.1980). obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Bu özellikler arasında Halkevi.1980). Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. 1980).2002). Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız.Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. 1999). Çankırıkapı. Millet Parkı.

ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. 1995). Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması.ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. Tarihi Sit. ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. 2010). uygulamanın denetimi. Yasa. vd. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. 1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan. sit alanı anlayışı. Turizm ve Tanıtma.02. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. 1995). 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. geliştirilmesi.. işlev kazandırılması ve  70 . Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. 2004). Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. uzman eleman. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir.04.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. değerlendirilmesi.2003). Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. kapsamı. Bu yönetmeliğin 2. Kurul. Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın.1983 tarih ve 17959 sayılı RG). Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. 1990).

2008). Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. 1995). 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. maddesi “Devlet. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. Diğer taraftan. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. Bursa. 1996). tarih. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. Yasa. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. birçok konuda olduğu gibi. koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Anayasa’nın 63. Antalya. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. Diyarbakır. Konya. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur.1990). korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. Ankara. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından.bunun için gerekli yasal. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. 1981).yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. mimari vb. İzmir.

. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen.uçurumlar. Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. Bu etkilerden en önemlisi. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. kurumların yetkilerinin ayrışmaya. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş. katılımcı planlama. kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma.ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. kentsel yoksulluğun artması. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır. sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. 2005). 1990). özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir.tarihi kentsel alanların korunması konusu. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. Örneğin. Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir.  72 .. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. 2008). 2000). İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır.. 2006). kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi..

2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. uygulama etaplarının ve finansmanının. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. 9272’si arkeolojik. 2010). (Kayın. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. 1846 yılında  73 . 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3).Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. sağlıklaştırma. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05.07. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır. 2008). 2010 yılı itibariyle. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. Kültürel miras.4. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. kentlerin ekonomik değerini artırarak. yenileme alan ve projelerinin. Tarlabaşı.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 1996) bir envanterden. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay.07. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. 14. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki.

İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. turizmin geliştirilmesi. Bu kapsamda. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. değerlendirmek ve benimsetmek. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. tanıtmak. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5). Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. müzeler.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir. tespit işlemleri. 2004. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. İzin.1995). değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. Kanun. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. 2007. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. yerel yönetimler. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. pazarlanması. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. 74  . Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. Sondaj. fonksiyon değişiklikleri.08. “İkramiye ve Cezalar”. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. onarımı. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. 1926 yılında bu daire kaldırılarak.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. Kütüphaneler. 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. tescilli binaların bakımı. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. rölöve. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. Uygulama ve Denetim Büroları.07. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. geliştirmek. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). yaymak. 78 madde. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. Koruma. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır. “Araştırma. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23.07. 17. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. Kazı ve Define Arama”. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. 23. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak.

Koruma bölge kurulları arkeoloji. 2011 yılı itibariyle. İstanbul V. Ankara. Ankara Yenileme Alanları. Koruma ve Kullanma Koşulları. Trabzon.  75 . Antalya. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Edirne. İstanbul VII. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. Sivas.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Uygulaması. Bakanlık Müsteşarı. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Koruma ve Kullanma Koşulları. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. İstanbul II. Adana. Bursa. Gaziantep. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. Koruma ve Kullanma Koşulları. Samsun. Vakıflar Genel Müdürü. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Eskişehir. Diyarbakır. Orman Genel Müdürü. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Gösterimi. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. Çanakkale. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. Doğal (Tabii) Sitler. Kocaeli. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. Kentsel Sitler. İstanbul IV. İzmir I. Görüşülecek konu. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. Konya. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Kayseri. hukuk. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Kütahya. Erzurum. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. İstanbul VI. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. Denetimi. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. İstanbul I. Şanlıurfa. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. Bakım ve Onarımları. Muğla. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Arkeolojik Sitler. gruplandırılmasını yapmak. Müze Müdürlüğü. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. Karabük. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. İstanbul Yenileme Alanları. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Maden İşleri Genel Müdürü. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Aydın. İzmir II. sanat tarihi. İstanbul III. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. Nevşehir.

Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. değerlendirilmesi. Genel Müdürlük. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. onarımı. Ayrıca.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. milli parklar. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). kervansaray. İl Özel İdareleri bünyesinde. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. projelendirme. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. restitüsyon.07. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. han. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. tabiat parkları. sebil. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma. hatta reddetmelerini getirmiştir. tabiat anıtları. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. sulak  76 .gov. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini. mühendislik. şehir planlama.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. mevlevihane. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti.02. tabiatı koruma alanları. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır. medrese. mimarlık. korunması. zaviye. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. hamam. mescit. türbe. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20.kultur.

mescitler. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. Koruma Kurullarınca mimari. han.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. evler. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. 2011). eski sınırları belirten delikli taşlar. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. darphane. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. külliyeler. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. ören yerleri. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. peyzaj mimarı. yer üstünde. kabartmalar. tekke ve zaviyeler. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. harabeler. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. hamam ve medreseler. çevre. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. türbe ve kitabeler. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. manastırlar. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. kervansaraylar. bedestenler. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. hisar. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. Kaya mezarlıkları. eski anıt ve duvar kalıntıları. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. su yolları. tarihi. sandukalar. hazireler. tarihi saraylar. resimli ve kabartmalı kayalar. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . sunaklar. tarihi kışla. çeşme ve sebiller. köprüler. köşkler. sarnıç ve kuyular. Tarihi mağaralar. musallalar. burç.07. akropol ve nekropoller. höyükler. kültür. freskler. tarihi yol kalıntıları. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. imarethane. rıhtımlar. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. namazgâhlar. simkeşhane. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. muvakkithane. kümbet. Ancak. Bu alanların yönetilmesini sağlamak. camiler. ziraat. arastalar. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. sinagoglar. siteller. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. mozaikler. tümülüsler. su kemerleri. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. estetik. yazılı. sur. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. şifahane. kale. resimli mağaralar. dikili taşlar. Yasada “kültür varlıkları”. bazilikalar. kaya sığınakları. mezarlıklar. • •  77 . taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. kapalı çarşılar. kiliseler. mesafe taşları. tersaneler. yalılar ve konaklar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır.

Bu tanım ve açıklamalara göre. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. II. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. yaşadıkları devirlerin sosyal.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. Yapılacak tespitlerde. Uygulaması. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. yer altında veya su altında. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek.06. şehir planlama. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. Doğal Sit: Yer üstünde. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. sanat. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır.10. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler.07. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04. Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser. III.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). Bu alanlarda.2005 tarih ve 25842 sayılı RG).2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14). ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. Denetimi. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. Bünyelerinde mimarlık. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. ilginç özellik ve  78 .12. Devletin imkânları göz önünde tutularak.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). bahçeler.07. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. tarihsel. yerleşim dokuları. estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar.06. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. Yasada sit tanımı. yaşadıkları devirlerin sosyal. yerel. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. Kentsel sit: Mimari.11. jeolojik devirlere.1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. Gösterimi.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. bitki örtüleri. duvarlar) bulundukları alanlardır. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. Kentsel sit alanın korunmasında. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. ekonomik. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. kültür ve tabiat varlıklarının tarih. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. mühendislik. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan.

Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. kamu kurumları. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp. 27. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. sanatsal. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. Bu alanlarda.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. mühendis. alanın konumu. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir. arkeolojik. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere. tarihsel. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 .07. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. III.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). kültürel.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. bilimsel. Geçiş dönemi ilanı. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. arkeolog.4.32).377 sit alanı bulunmaktadır. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. tarihi sitler. 239 (%2. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez.13’lük pay almaktadırlar.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. restoratör mimar.10).68). II.. 150 (%1.50’sini oluşturmaktadırlar. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. en geç altı ay içinde karara bağlanır. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. İlgili idareler. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir.08. 31 (%0.07. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. kısmen inşa edilmiş. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. sanat tarihçisi. Bu itirazlar. Yasanın bu tanımı.27) adettir. meslek odaları. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. 2011). kentsel sitler. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. kentsel arkeolojik sitler. Yukarıda da belirtildiği üzere 17. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. sosyolog.

kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir. Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı.gov.2011). 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta. Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. sistem yönetmelik. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. standart.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. “…Kurumların. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması.tr/belge/1-42800/eski2yeni.10. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır.. • • • • • •  80 . Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi.kulturvarliklari. 2010). tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında. “…plan.

Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. mekânsal kalite. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Kurul. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. bu kontrolün “devlet. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. yeni kazı alanları açılmıştır. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . 18. II. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken. 1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş.

“tarih 82  . Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. kültür.02. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. saptanması.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. yaymak. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. müzeler. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. Yasada sit tanımı. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. onarımı. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak. Vakıf kurumu günümüzde 20. imar afları yaygınlaşırken. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. tanıtmak. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. değerlendirmek ve benimsetmek. geliştirmek. şeklinde tanımlanmaktadır. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. korunması. tek başına yeterli olamamıştır. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. değerlendirilmesi. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. rölöve. Ayrıca “…Sit.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Tarihi Sit.

Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. doğal sit. arkeolojik sit. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. Kentsel sit.  83 . sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. ekonomik. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. kamu kurumları. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. yaşadıkları devirlerin sosyal. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır.50’sini oluşturmaktadırlar. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. meslek odaları.

Protokol Bölgesi kavramı 6. Venedik Tüzüğü IV. (III) (IV) (I) (II) e. I. Müze-i Hümayun d. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. b. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. e. (II) (I) (III) (IV) b. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. katılımcı planlama. (III) (II) (I) (IV) c. Ebniye Kanunu c. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. Yerel halk e. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b.Sürdürülebilirlik. Dünya Miras Sözleşmesi II. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. (III) (I) (IV) (II) 4. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. (III) (I) (II) (IV) d. Göç d. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. d. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. 19. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a.Kendimizi Sınayalım 1. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Devlet kurumları c. Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. b. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. e. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. c. Önceki dönemlerde “tarihi. Yerel Yönetimler b. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. Uluslararası Kurumlar 2. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. d. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. Özel teşebbüs d.

restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d.9. 2. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler.  85 . 5. 10. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. 3. Rölöve. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. 9. 4. 8. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

2003). Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri.kulturturizm. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür. Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir. Bu tipolojinin. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler.html  86 .gov.gov. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis.kulturvarliklari. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak. 2003). topyekûn dönüştürmesi’dir.

Dr.tr/default. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak.org. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. doğal. kaybolan geleceği kurtarmak. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. iyileştirmek. korumak. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur.tema. yaşatmak.org/index. TEMA’nın vizyonu. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır. bilinçli. Metin Sözen’dir. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. Vakfın amacı.aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. öncü bir STK olmaktır. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. Vakıf Başkanı Prof. bir miras. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. halkla bütünleşen. kültürel.org. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 .cekulvakfi. tarihsel. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak.

Işık. G. No: 47. Mimarlık. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. (2005).27–33. (1999). (2005). A History of Architectural Conservation : Oxford. (2001) “France”.161–181. İstanbul Uygulamaları (ed. Süreçler ve Türkiye” Planlama. İ. Yayımlanmamış Doktora Tezi. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul. (1981) The City in West Europe (ed. Doktora Tezi. (1995). DGSA Yayını.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. (2006). J. M. O. (1999). Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard).59-76. Z. c. Berlin. İTÜ. N. s. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. (ed.117–137. J. (1995).). Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. D. Ahunbay. E. Burtenshaw. İ.& Vincent. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed.Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. İ. s.261. F. S. B. İ. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway.246.235247. Durukan. ve O. No: 24 Günay. S. N. Enlil. “Koruma Planlamasında İlk Aşama. (1990). Z. Arslan. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. Mülkiye. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul.19. İstanbul Afa-Intermedia. s. C. M. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. İslam. vd. ÇÜ MMF Dergisi.Nirven). Yüce Aşkun). Kentsel Dönüşümde Politika. s. (2011). Leroy )s. "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". M. (2002). 225255. Kozaman Som. Arts and P. Taylor & Francis. s.” domus m. G. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. S.). “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. (1996). İstanbul.9–24. Politics and Preservation: London. P.M. Springer. J. Tanımlar. Z. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara.29-38 Akozan. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  .2. İ. E. Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. B. and New York: Chichester Publishing De Boer. T.Dilek Özdemir (Der. (2005). Ashworth. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. Evren. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul. Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. s. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo. Jokilehto. ve Özgönül. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller.46-49. Butterworth-Heinemann. 8.301–312. Dilek Özdemir). Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Enlil. S. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. J. Binan. L. E & FN Spon Publishing Dinçer. İstanbul: Nobel Yayınevi. (2000). Bateman. Madran. Erder. C. J. Longuet. s. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. Duru. Dinçer. Z.43–45.ss. s. Z. “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Akın. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. (2001). “Yapı. Uygulama: Avrupa Deneyimi. 2006/2 s. Wiley) Eng. J. Hendrik Bäßler Verlag. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul. (2004). (2006). Y. Z. İ. (2010). Mevzuat. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. Delafons. S. (1975). (2010).İlgi.

S. D. Planlama Dergisi. s. T.(2005). N. Ankara: ODTÜ Yayınları.Y.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”.spo.27-37. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”.tr/mimarlikdergisi/index. Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell. (1980).spo. Şen. Planlama Dergisi. Blackwell Yalçıntan. Conservation and Sustainability in Historic Cities. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I.pdf (03.S. N. s. İ.8–112. D. S.2011) Göksu.06.P. "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.C.06.yenimimar. http://www. P. s. John Wiley &Sons Inc. & Bond. G. Özden vd.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. (1998). Blackwell Publishing. http://www. s.H. E. İ.icomos. http://www. http://www.com/index. H.http://www. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. (1995). Doktora Tezi.21-30.Özkasım. Zeren. Yüksek Lisans Tezi.316. Zeren. Tekeli.org. (2003). Worthing.international.tubitak. B. M. (1981).org.06.org.2011)  89 . Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed.9-12. (1995).getty.06. Tarih Vakfı. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul.tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13.). Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul. S. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation.O. İ.12-13. S. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları. World Heritage Convention Issue.225–25 Akın.edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature.(2003). M.pdf (10. Yüksek Lisans Tezi. Yıldız Sey): İstanbul. F. (Der. (2008). Tekeli.tr/yayinlar/dergi_goster. Şehircilik Kongresi 2. Yiğit Gülöksüz).tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek.2011) Luxen. Tekeli. Yenimimar. Planlama. (2007).2011) Slatyer. 2006/4.2011) Duyguluer. Monumentum. Sey.Özden vd.2012 Dinçer.html (01. N. İ. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”. Kültür ve Turizm Bakanlığı.35–48. (2008). “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”. http://www. ss.12. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.P. Stubbs.. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık. s. (2009).) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed. s.06.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”.338.mo.gov. 76 s. 2005/1. Tapan.php?ko du=89&dergi=3 ( 03. (2006). P. S.2008/3.2-7. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul. http://www.pdf (03. ss.1–24.2011) Kayın. R. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”. (2009). kitap (ed. Tamer Gök): Ankara. (1990). “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”.12.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03. J. (1984). “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri.

2011) Url21http://www.tr/belge/142800/eski2yeni.2011) Url10http://whc.12.06.12.gov.kulturvarliklari.12.kulturturizm.gov. Url5http://kumid.2011) Url19http://www. Url3http://teftis.kulturturizm.06.2011) Url14http://www.pdf (11.tr/belge/184942/ilke-kararlari.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.12. Url12http://www.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.kulturturizm.resmigazete.pdf (11.unesco.12.gov.2011) Url18http://teftis.06.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.unesco.gov.unesco.12.2011)  90 .tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.html (17.kulturvarliklari.gov.2011) Url28http://www.kulturturizm.gov.12.12.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.01.html (17.2012) Url22http://teftis.2010).12.tr/Kentges/KentgesN edir.01.gov.kulturturizm.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.html (15.2011) Url24http://teftis.korumakurullari.2011) Url15http://www.html (17.(03.pdf (11.12.gov.2011) Url17http://teftis.2011) Url11http://www.html (18.gov.tr/belge/173560/yonetmelikler.12.org/en/activities/638/ (15.kultur.06.html (03.2011) Url2http://www.vgm.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.gov.gov.gov.2011) Url20http://www.2005.html (18.kulturturizm.2011) Url13http://www.2011) Url27http://www. pdf (15.2011).gov.12.html (10.2011) Url8http://whc.2011) Url23http://teftis.kulturvarliklari.kulturturizm.gen.12.pdf (19.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.06.org/en/guidelines (03.12.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.unesco.html (17.html (17.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.2011) Url25http://teftis.html (15.org/en/activities/567/ (15.aspx (09.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.12.html ve http://www.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.gov.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.kultur.2011) Url9http://kumid.gov.12.tr/ana-sayfa/187096/20111227.htm 22.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.12. Url4http://whc.2011) Url6http://kumid.2011) Url26http://teftis.html (12.gov.gov.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.gov.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.2010).icomos.01.06.cevreorman.gov.kulturturizm.kentges.kulturvarliklari.2010).html (10.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.tr/belge/184942/ilke-kararlari.gov.org/en/list ve http://whc.12.2011) Url7http://did.html (25.gov.2011) Url16http://teftis.pdf (10.org/athens_charter.abra.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.06.aspx# (12.tr/bts/ (17.kulturturizm.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

Akşehir ve Eber Gölleri. Bu plan da uygulamaya girememiştir. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. 2008)” ile girmiştir. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. tampon bölge. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. 2004 yılında tamamlanan bu proje. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir.C. 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. T. www. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Göksu Deltası.doc sayfasını ziyaret ediniz. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. Afyon Acıgöl. Education. Sit alanlarının korunması. Ramsar Sözleşmesi. 94   . alan yönetimi ve yönetim planı. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Burdur Gölü. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. Manyas Gölü. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Bütün bu koşullara ek olarak. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. 1971)” ile girmiştir. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. Valilikler.com/pdfs/Catal_SMP_TR. Management. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. Bozulmamışlık niteliği içinde. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine. sınırlar. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir.Uygulama rehberine göre. yönetim sistemleri. Kızılırmak Deltası. İğne Ada Longozu.catalhoyuk. onaylanarak uygulamaya girememiştir. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir.

Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır.09. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. 27. Bu sorun. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. Katılımcılık ilkesi. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. “Nemrut Dağı Yönetim Planı. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. Çatalhöyük. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. Alan Başkanının atanmasının ardından. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. Bu amaçla. “Kaynak Yaratılması. Bu sorunun çözümü olarak. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. Uluslararası düzeyde. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. Efes. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Afrodisias. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. onaylanması.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. Koruma politikalarının. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. Bunlar içinde ise Bursa. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. bu soruna çözüm olarak. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. Adıyaman”. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin.10. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu. 95   . Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması.

revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. Yönetim Planı. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. koruma. 1995). süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. yasal açıdan emredici bir belge değil. Örneklerde. alanın kullanımını. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. 1978). alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. tarihi ve doğal alanların korunması. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı.. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. Diğer rehberler içinde. 2008). “Guidelines for Protected Area Management Categories”. programlara. yönetim. 1993). Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. Sona eren bir süreç değil. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. işletme projesini. “Yönetim Planı” kavramı. 2006). uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. IUCN önderliğinde Thomas. olanakları ve personeli belirler. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. plancı. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. 2003). Bu planlar.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. koruma alanının korunmasını. kullanılması. koruma alanındaki kaynakları. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. sürekli izlenen. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. 96   . eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. Yönetim Planı. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. Günümüzde ve gelecekte. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. Yönetim planları. Yönetim Planı. yönetim planlarının. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. Yönetim Planı. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. kullanımları. 1992). 2005). 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. Yönetim Planı. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. Etkin operasyonlar. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. Yönetim Planının. koruma. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ.

Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. 1993).Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. “Management Planning Toolkit”. alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır. ekonomik faktörler. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. kültürel kaynağın tanımıyla. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. Çalışmada. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. araştırma. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. Müdahale gerçekleştikten sonra. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. bakım programı. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. envanterin. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. alanın eğitim. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. Rehbere göre. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. Bunlara ek olarak yönetim planının. Bu bölümünde. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. korunan değerin. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . 1994). yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. 1993). 2005) sayılabilir. Ayrıca. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. Çalışmada. demografik büyüme ve gerileme. Bu rehberler. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE.

bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. stereo-fotogrametri. işletme projesini. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27. yaşatılması. Yönetim Planı Yönetim planı ise. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir. arkeolojik. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. 98   . plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. alan başkanı. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. eşgüdüm ve denetleme kurulu. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır.11. yönetim planlarının hazırlanması.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. yönetim alanlarının belirlenmesi. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin.7. geliştirilmesi. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. coğrafi. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. onaylanması. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. sit alanları. Rehbere göre.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. değerlendirilmesi. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. “sit alanları. 1993). yönetim alanı.

Şekil 4. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce.İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. Alan başkanının. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. arkeolojik. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. yönetim alanının belirlenmesi. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. yönetim 99   . kentsel sitlerde ilgili belediye. alan yönetiminin oluşturulması. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. alanı yeterince tanıyan. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. İlgili kanun ve yönetmelikte. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar.

bakım. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. kamu yönetimi. meslek odaları temsilcileri. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. d.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. c. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. tanıtım. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. kaynak araştırması yapmak. koruma. Denetim Birimi. şehir ve bölge planlama. üniversitelerin mimarlık. arkeoloji. sanat tarihi. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. şehir ve bölge planlama. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. tavsiyeler. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. Denetim birimi. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. sivil toplum örgütleri temsilcileri. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. onarım. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. Danışma kurulu. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. Alan başkanı. 100   . yönetim planlarının uygulamasını denetler. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. e. alan başkanı. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. kamu yönetimi. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. eğitim. sunum. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. Alanın sunum. b. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. sanat tarihi. arkeoloji. Danışma Kurulunun. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak.

sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. restorasyon. arkeoloji. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. alanın niteliğine göre sosyolog. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. teşhir. peyzaj mimarlığı. üniversitelerin mimarlık. sanat tarihi. şehir ve bölge planlama. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. ekonomist. sosyal. turizm işletmeciliği. konservasyon alanında. sanat tarihi. antropolog. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. sosyal. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. Kültür varlıklarının yönetiminde. tarihçi. kültürel. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. üniversitelerin mimarlık. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. 101   . kültürel. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. restitüsyon. kamu yönetimi. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. coğrafi. kamu yönetimi. yönetim planı taslağının.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. hidroloji. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. işletme. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. doğal. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. • • Ayrıca. sivil toplum örgütleri. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. yöntemler ve araçların geliştirilmesi. biyoloji. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. tasarım ve uygulamada. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. kamu yönetimi. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. erişim. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. şehir ve bölge planlama. reklamcı. Koruma. ziraat mühendisliği. onarım. • • • • • • • İlgili yönetmelikte.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

105   . mimari. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6).2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü.       Şekil 4. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. alanın kavranmasının güçlendirilmesi. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl). peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. alanın yönetiminde ortak bir yerel. arkeolojik. bölgesel. sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. planlama politikaları. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. alanın mülkiyeti. alandaki değerler. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel.uk) Uygulama. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. sınırları.co. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5).cityofbath. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte. Bu geniş amaç içinde. yerel.

erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir. analizler. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey. dokusunun. Bath Yönetim Planında yer alan konular. öneriler. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır.gov. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi. öneriler. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır. yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. gönüllü.1972). http://www. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır.uk) Vizyon. kuruluş. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   .4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde.uk) Şekil 4. kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin. tehditler. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. koruma. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. yönetimsel yapı. stratejiler.picatrail. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar.bbc. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. 2004): • Tüm politikalar. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council.Şekil 4.com.o.bathnes. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar.

Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır. hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır. Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir. 107   . Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. 2004).Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. Şekil 4. Konular. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular.

2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular.2008 108   . yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri. ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.Tablo 4. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.

2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi. etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.Tablo 4. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   .2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.

HEDEFİ KONU YORUM. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla.Tablo 4. uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. Özellikle 18. çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. 2004) UYG.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak. geliştirmek ve şehrin ekonomik. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının.

şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak.Tablo 4. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan. çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. “Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   . 2004) UYG. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular.

yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   .Tablo 4. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. 2004) UYG.

Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. Bath Yönetim Planında da. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. 2004). uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. Temel eylemler için fon sağlanması. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir.

2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. Bath & North East Somerset Council. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. Bath Federation of Residents Association. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir.• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Media and Sport. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. English Heritage. Bath Society. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Mali olanaklar. Bath Chamber of Commerce. National Trust. değerlerin durumu. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. Envolve. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. Bath Preservation Trust. ICOMOS UK. Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. Department for Culture.

A. 15. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. Valens (Bozdoğan) Kemeri. 6 yıl. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. Küçük Ayasofya Camii (eski St. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. 10 yıl ya da daha fazla. Konstantin Hipodromu. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. 17. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. Genel Konferansı’nda kabul edilen. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci. Aya İrini.Ş. Plan. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. 1972 yılında UNESCO’nun 17. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Kriter (ii). İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. Orta (O). 16. Yönetim planlarının en önemli misyonu. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. 14 ve 15. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. Yüzyıl Topkapı Sarayı. uygulanması. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. Uzun (L). yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. 115   . Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. Devam eden. John II. yönetim planının onaylanması. 2 yıl. sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. Aya Sofya. denetlenmesi. Süleymaniye Camii külliyesi. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. Bu Alanlar içinde. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır.

6) Şekil 4. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30.Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. 22. Arkeolojik Park..04.. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. Planda. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir.32. Hazırlanan yönetim planının..31. İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında. 116   .33. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil. ve son olarak 35. 2:Süleymaniye. geniş kapsamlı. ve 34.6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek.

Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. 2. 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2.7) 1.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. 4. 3. hedef. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. 117   .7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. strateji ve eylemlerin belirlenmesi. Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. Şekil 4.

planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. Yönetim Planı. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. Kanun Yönetim Alanı’nı. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. alanın geleceğine ilişkin vizyon. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. Bu süreç sürekli olarak izlenir. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. yaşatılmasını. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. değerlendirilmesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. temel stratejiler. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. temel özellikleri tartışılmış. Bu bölümde. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. Yönetim Planlarında. işletme projesini. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. alanın korunması. Yönetim planları. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. (Ramsar Convention. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. 118   . alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. yaşatılması. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Yönetim planları. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. “…sit alanları.

Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. e. b. Danışma Kurulu c. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. e. Sürekli izlenen. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. c. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b.Kendimizi Sınayalım 1. Danışma Kurulu T. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. Alan Başkanı b. Denetleme Birimi 7. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. d. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. Denetim Birimi e. d. c. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a.C. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. b. c. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. d. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Danışma Kurulu c. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Belediye Meclisi b. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a. Koruma Kurulu d. Koordinatör 8. Kentsel dönüşümün sağlanması d. Ramsar Sözleşmesi d. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a.   . b. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. içeriği. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. “Management Planning Toolkit”. daha çok doğal ya da kültürel 120   . bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. 9. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. IUCN önderliğinde Thomas. 5. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. 2005) sayılabilir. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. müze. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. 8. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. yeme-içme. Bu rehberler. 10. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. Diğer rehberler içinde. ziyaretçi merkezi. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. ziyaretçi güzergâhları. Onaylanmamış. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. 4. 7. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. 6. konaklama. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. 1994). c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Yürürlüğe girmemiştir. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   .. B. İrem. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. ICCROM.02. O. TMMOB Mimarlar Odası. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir. 15. Günay. İstanbul. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı.2005. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. Gülersoy Zeren. J. bunları çözmeye yönelik hedefler. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. (2011). N. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. Ayrancı. Ndosi. Feilden. İ. B. Eğitim. (danışman: N.2007. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. s. Nuran.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites.19-34. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. Bilinçlendirme ve Katılım. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi. iki seviyede tespit edilmiştir. Roma. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi.M. Erişebilirlik. Parks Ringbeck. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. Ziyaretçi Yönetimi. Yönetim ve Organizasyon.. 3. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. Z. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. Basılmamış Rapor.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. Ayrancı.11. İ. and Jokilehto. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları.

gov.htm. 122   . (21.co.icomos.07). (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention.org/opgutoc. Durham Riverbanks Management Plan. (30.. Introduction. H.unesco.org.doc (15.org www.uk www.htm.co.İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre.com/pamukkale.gov. whc.tr www. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı.bathnes.catalhoyuk. http://www.tr UNESCO World Heritage Centre.asp Ramsar Convention. J.. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region. www. Department of Environmental Services.org.istanbul.07).akanmimarlik. www. 1993.kultur. B. Young. World Commission on Protected Areas (WCPA).com/pdfs/Catal_SMP_TR. A. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas. whc.kad.unesco. Middleton.uk/Pid/5142 26k. 2004. and Young.02.. L.great-britain.gov. Durham City Council. Lodge.08. (10.cityofbath.tr www.uk www.10). (15.htm.02.03. www.org/themes/wcpa/pubs/guidelines.08.unesco. B. (05.whc. (15. 2002.10.uk/worldheritage/1. Management and Monitoring Challenges.ww.org/opgutoc.2010).07).ramsar.bbc. and Phillips. www.07). and Terrace.durhamcity. www.gov. www. C.co.uk www. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan.org/en/list Bath North & East Somerset Council.iucn. 2003.htm. Thomas.2010).03. Çatalhöyük Yönetim Planı. 2006.

  .

Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. 125   . ve 2. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. Sözleşme’nin 1. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. ilgi çekici örneklerinin insanlığın. Tarih. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. sosyal. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. mimari önemleri. “Kültürel miras” anıtlar. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. silahlı çatışmalar. hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. doğal. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. bütün insanlık. estetik. bilimsel. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık.

Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. kültürel. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. DM alanlarının korunma durumları. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. uluslararası toplum bir araya gelmekte. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. karmaşık sitleri. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. 126   . Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. yalnız bulunduğu ülkenin değil.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. ülkelere prestij kazandıran. Resim 5. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. korumanın devamlı olup olmadığı. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında.

(Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   .3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30. 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır.Resim 5. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir.iii. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. yılı.iv ve v.ii. Resim 5. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır.

kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. The International Journal of Architectural Conservation. yıldönümü kutlanacaktır. Bu amaçla konferanslar. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. D. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. endüstri mirası. Linstrum) special issue published for ICOMOS. Doğu Avrupa’dan. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. sergiler. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir. Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. The World Heritage Convention. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. Halkın bilinçlenmesi. gençlik forumları. çöller. Butterworths. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. küçük Pasifik Adaları’ndan. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. Resim 5. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. (ed. kültürel yollar. Monumentum.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. 1984 128   . savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını.

UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. yerel yetkililer. kültürel veya karmaşık sitler. Doğal veya kültürel sitler. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. değerlendirilmesini yapar ve oylar. Her yıl yapılabilen bu başvurular. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. 183’ü “doğal”.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. Duyulan gereksinime göre. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. coğrafi alanların özgün. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . ünik kültürel ve doğal varlıklarının. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. İkinci aşama. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. aynı tip anıt veya sitin. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. alanın korunma durumunu gözler. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. Bu amaçla. bütünlük yönünden de değerlendirilir. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. başvuru. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. farklı kültürlerin.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Bunlardan 725’i “kültürel”. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. Değerlendirme. merkezde yapılır.

bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. kabulü. Arap ülkeleri. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi.unesco. htpp:// whc.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. Latin Amerika ve Karayipler’dir. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. Uluslararası yardımların eşgüdümü. Temsil edici. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak. sorunları çözmeye yardımcı olur.org/en/budapestdeclaration. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. Bunlar Afrika. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. içeriğinin denetlenmesi.çalışılmaktadır. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. Asya ve Pasifik. Avrupa ve Kuzey Amerika. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. dengeli. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. 130   . taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı.unesco. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması.

Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. 6. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. • • Özgünlük değerlendirmesi. 4. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. koruma yöntemleri farklıdır. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. Özgünlük açıklaması. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. 2. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. inançlar. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. ender rastlanan bir temsilcisi olması. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. geleneksel insan yerleşimi. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. 9. yönetim sistemi. anıtsal sanatlar. yenilenmiş. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. fikirler. 131   .DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. Yersel. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. 5. 3. 10. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. 7. üstün evrensel değerin yanı sıra. grafik özellikleri. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. söz konusu varlığın korunma durumu. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. 8. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. Biçim ve tasarımda özgünlük.

6: Kommagene Kralı I. faraziyeye yer verilmez. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir. teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. Diğer iç ve dış etkenler. Yer ve konumun özgünlüğü. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin. Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür. Ruh ve duygular. tarihi. Gelenekler. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. 132   . Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. başlıkları altında ele alınmaktadır. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir.iii ve iv. Kullanım ve işlevde özgünlük. Resim 5.

Tüm dünya için ünik. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. Resim 5. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . Varlığın önemini ne kadar koruduğu. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. Üye ülkelere ünik olmayan. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. sadece yerel. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır. değerlendirilmesi gerekir. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir. özgünlüğünü. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir.Resim 5.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları.

Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. turizm ve yapılaşma baskıları. 134   . Resim 5. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. Dışta bir daire. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. sel. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. Kaçak kazılar ve yapılaşma. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır. yangın. Dünya gibi yuvarlak olan logo. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği.Evrensel değer taşıyan eserlerin. yangın. hava kirliliği. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında.9: Yunanistan’da II. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. savaşlar. deprem. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır.

değerlendirilmesi ve izlenmesi. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. Bu amaçla ICCROM. IUCN. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır. üye devletleri. duyarlı bireyler. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. ICOMOS. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. danışman kuruluşları.Resim 5. bölgesel.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. Eğer tehlike ciddiyse. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. 135   . Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. UNESCO. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. DM Merkezini. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. ilgili uluslararası kuruluşları. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. Bilgi. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması.

üstün evrensel değerini yitirirse. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. bütünlüğünü. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. Tehlike aşıldığında. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. Aksi durum geçerli olursa. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. Resim 5. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. eğer tehlike geçmez. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. Mısır hükümetiyle görüşülerek.

istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. doku çok farklı etkiler. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. Bu alanları onarmak. konaklama. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. kimi binaların müzeye çevrilmesi. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. Dengeyi korumak. Terk edilen DM alanlarının. bahçe duvarları yıkılarak. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. harap olmaları kaçınılmazdır. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. kentler ve kırsal alanlarda. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. Turizmin artması. Ölçek.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. Resim 5. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. benzersiz 137   . doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. Kültürel işlevler. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. Bu nedenle. karakterlerini değiştirmeden. kentlerin ekonomik gelişmesine. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. arkeolojik sitlerin. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. renk.

138   . Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde.Resim 5. . Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen.x. Mısır Çarşısı. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. görsel bütünlüğünü korumak için. ayrıca DM alanına anlam katacak. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. Bu siluetin korunması. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. nedeni belirtilir. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. Nuruosmaniye. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. .vi. Boyutu. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. çekirdek alan çevresinde. kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. DM Sözleşmesine üye olan devletler. kilise. bakış noktaları sunan. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. Bayezıt Camii ve Kulesi. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. alan sınırları belirli türlerin habitatları. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Kültürel varlıklar için kullanılan i. yoğun. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. Rüstem Paşa Camii. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır.

ünik kültürel ve doğal varlıklarının. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. 139   . Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. Kültürel miras anıtlar. estetik. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. bütün insanlık. turizm ve yapılaşma baskıları. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. 183’ü doğal. Bunlardan 725’ i kültürel. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. Tarih. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. mimari önemleri. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. farklı kültürlerin. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. DM alanlarının korunma durumları. Doğal etkenler yanında. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. aynı tip anıt veya sitin. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. hava kirliliği. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. bilimsel. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. korumanın devamlı olup olmadığı. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. yangın.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. yangın. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. coğrafi alanların özgün. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. gençlik forumları. Bu amaçla. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. sel. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. Bu amaçla konferanslar. Savaşlar. silahlı çatışmalar. Doğal miras olağandışı fiziksel. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. sergiler. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. deprem. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan.

Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. Önliste nedir? a. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. Tehlikede olan DM ne demektir? a. English Heritage d. ICOMOS c. UNESCO d. ICCROM’a üye olmaları d. Dünyada barışın tesisini b. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c. IUCN c. UIA e. IFLA 4. Yangın sigortası yapılır b. Europa Nostra e. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. DM alanında yangın olmuştur b. Birleşmiş Milletler b. Deprem sigortası yapılır c. Dijital arşiv oluşturmaları 3. UNESCO’nun çabalarını c.Kendimizi Sınayalım 1. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. Dünya Mirası Merkezi e. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Eserlerini restore etmeleri b. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. Council of Europe d. Europa Nostra 2. Dünyanın içinin boşaldığını 7. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . Avrupa Konseyi c. DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. Dünya Mirası Komitesi c. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. Binalar güçlendirilir 6. IUCN 5. CRATerre b. Avrupa Birliği e. ICCROM d. Afrika ülkelerine insani yardımı c. Sokaklara yangın muslukları konulur d. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. ICOMOS b. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. ICOM b.

d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. onun korunması için hem yerel. 7. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. deprem. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. 9. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. hava kirliliği. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. sel. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. 4. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. 141   . Kaçak kazılar ve yapılaşma. 3. 5. yangın. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. Bilinçlenmeye bağlı olarak. 2. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 6. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. değerlendirmesini yapar ve oylar. turizm ve yapılaşma baskıları. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. savaşlar. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yangın. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

Ankara 2008 STOVEL. G. Dünya Mirasında Türkiye. Bernard M. Management Guidelines for World Heritage Sites. JOKILEHTO. Jukka.). Roma 1998 UNESCO.C. ICCROM. Zeynep. Öcal. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage. 13-123 FEILDEN. Roma 1993 OĞUZ. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Paris 2005 142   . s.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. “İstanbul’un Tarihi Alanları”. M. Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. (Ed. Ankara 2006. (ed. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention. ICCROM.. Pulhan) T. Herb.

  .

Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Tanımı. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Ortaya Çıkışı. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek.

sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. teknolojik. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. atölyeler. yüzyıl. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. ulaşım özellikleri. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. İmalathâne ve fabrikalar. iktisadi. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. demiryolu. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. teknolojik. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. Sanayi yapıları ve alanları. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. yüzyılda. “endüstri arkeolojisi”dir. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. sanayi kültürünün tarihsel. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. insan yerleşimlerinin. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. yapıların. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. hatta 20. liman gibi ulaşım alanları. sosyal. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. teknolojik. ambarlar ve depolar. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. eserlerin. araç. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. enerji üretim ve iletim tesisleri. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. dünyada yarım yüzyıl. işletim süreçleri. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. “Endüstri mirası” ise. hayatın her alanını etkisi altına alırken. artık hammaddenin elde edildiği. başta ekonomik olmak üzere. 18. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. Sanayi Devrimi. “endüstri” ise. siyasal. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. gereç ve donanımlar. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. 145   . yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. doğal ve kentsel peyzajların. yüzyıldan sonrayı işaret eder. makineler.

üretimi sağlayan insan. 18. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. Sermaye kıtlığı yoktu. fabrikada çalışanları için konutlar. 1760’lardan itibaren. yüzyılın başlarından itibaren Fransa. daha sonra ise. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. yüzyılın başlarında da İtalya. ibadet. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. kömür üretimi. hayvan. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. 1997). sokaklar. köprüler. Örneğin 1750’lerde. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. 19. kanallar. fabrika inşa etme. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. TANIMI. Sonuçta ulaşım ve iletişim. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. yüzyıla kadar yapılarda taş. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. Örneğin. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. 1780’li yıllarda da.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. 1981). Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. ORTAYA ÇIKIŞI. yüzyılda üretim için kullanılan insan. dinlenme alanları vb. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. 1998). Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. 146   . çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. hayvan. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. 20. gaz boruları. çatı vb. Sanayi Devrimi tekniğin. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. özellikle de İngiltere’de 18. Avrupa’da. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. 1981). yüzyıla kadar uzanmaktadır. Almanya. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. Çok katlı yapılar. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. 18. yapıların kurulacakları alanları belirlerken. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır.

Büyükdere/Sarıyer).1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. 1997). üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. Göksu. 19. 1997). ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. İstanbul. 1998) yayınını okuyunuz. Unkapanı. elektrik (Silahtarağa). Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. dokuma (Haliç). un (Paşalimanı/Üsküdar. 1997). ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. Yeni buluşları. Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır. yüzyıldan 19. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. yüzyılın sonuna kadar. Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. başka etmenler de rol oynamıştır. 20.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . silah (Dolmabahçe). yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. Tophane-i Âmire. kağıt (Kağıthâne). dolayısıyla bol olan mineral. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. Hasköy. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. cam (Yedikule). Öyle ki. Büyükada) fabrikaları. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. Tablo 6. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. Kasımpaşa. Fransa. deri-ayakkabı (Beykoz). deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. tuğla (Haliç. 18. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır.

Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. 1997). güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. Fabrikaların ustaları gittiğinde. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. teknisyenler. Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. Bakırköy Bez Fabrikası. 1850’den sonra yabancı sermaye. gıda. temelleri 15. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. Yedikule Gazhanesi. kısmen yerli. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. 19. Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. teknik uzmanların. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. hammaddesi. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. Ancak teknolojinin. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. giyim ve dokuma. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. 19. Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. Cibali Tütün Fabrikası. İstinye koyundaki tersane. İkinci aşama ise. 1992). yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran.İstanbul’da 17. Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. deri ve kimya üretimi ile maden. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. 1992). Şirket-i Hayriye gibi). Kentte 18. Özetle. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. Lengerhâne. 1997). 1997). 1985). yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. 1990). Almanya. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. 1992). ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. güney kıyısında Büyükdere. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. 1990). 1985). Avrupa makinesi. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. Endüstriyel yapıları “enerji. Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir.

yüzyıl ve 20. gıda. Tersane-i Âmire. Üretim geniş açıklıklı. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20. saray yakınında kurulmuştur. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. gemi vb. yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. Tablo 6. metal strüktürlü. Tophane-i Âmire. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi).1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir. 2000 (Köksal Arşivi). mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. İstanbul’da 19. tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. 2005). ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. 149   . 1996). fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. çalışanlarının konut.2: İstanbul’da 20. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005).• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. 2005).

çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. sistemli. 2003 (Köksal Arşivi). 1985). Örneğin. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. Fabrikaların işleve dayalı. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. Bu durum. Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış.2: Hasanpaşa Gazhanesi. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. fabrika 150   . 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. Eskişehir. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. Resim 6. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. Anadolu kentleri arasında bazıları. tüketim mallarına yönelik olmuştur.A. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. 1973). Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. sanayileşme. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. H. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. nüfus artışı. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. Öyle ki. Fabrikaların kuruldukları yerlerde.

1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. Tesislerin hemen hepsi. bunların etrafında yemekhane. yemekhane. böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. 151   . seramik). kağıt. okul. 1973). lokal. Ereğli (1937). Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). Bu tesisler.  Resim 6. 1950’ler (Köksal Arşivi). Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. spor alanları. Gemlik (suni ipek). spor ve rekreasyon alanları. hastane. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. maden işleme. fosfat. işçiler için lojmanlar. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. kütüphane. Tesise ait tüm yapılar. Bursa (1935). Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. “Dokuma. Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). benzerliği de beraberinde getirmiştir. Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir).3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. sinema. Bursa (merinos).üretim sistemi. sosyal tesis. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. lokal. Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. Fabrika ile birlikte kentlerde. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. kibrit). rasyonel ve gridal plan şemaları ile. hastane. iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). tek veya iki katlı olup. bunun yanında veya içinde yönetim binası. Kayseri (1935). 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. İzmit (kağıt. İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. Nazilli (pamuklu). insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. şişe-cam).

1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. projelendirilmesi. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. Sonuç olarak. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. yığma yapı olup. kuruldukları dönemin ideolojik. Lojmanlar. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. Örneğin. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. testere çatı sistemi uygulanmıştır. Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. Yukarıda adı geçen bu tesisler. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. sosyal. madencilik. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. Örneğin. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. ancak bir farkla. 152   . idare binalarını. evli. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. işçi. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. 1985). tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. Bu plan. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. Dünya Savaşı. Örneğin.

Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. Örneğin. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. yıkılmaları gündeme gelmiştir. 153   . Bakırköy Bez Fabrikası. siyasi. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine.4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler.   Resim 6. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. Cibali Tütün Fabrikası gibi. kent dışına taşınmaları. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır. İstinye Tersanesi. ya da tamamen kapatılmaları. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. mekân. 2005 (Köksal Arşivi). İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. 1995). Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. mazotlu motorların yaygınlaşması. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. Issawi’nin The Economic History of Turkey. Örneğin. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. 1980) okuyunuz. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. ya da konum olarak. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması.

Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. Özetle. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. özgünlük değeri. yayınlar çıkarmaktadır. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır. TICCIH. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur.mnactec.wikipedia. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır. sembolik değeri. turistik altyapı. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. www. 1990’larda işlevini yitirmiştir. hurda olarak satılmış. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. www. hammadde yetersizliği. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri. Tüzüğün adı. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır.mnactec. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. Oysa. 154   . tarihi değeri. konumunun uygun olmaması. Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren.cat/ticcih/industrial_heritage. 20. zararlı gazlar.htm ve http://en. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir. terk edilmiş. üretim sisteminin değişmesi. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi.cat/ticcih.

3. bu ölçüte uyan yapının. 16. 18. araba. özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. ERIH vb.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. inançlara. 15. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir). Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir.ERIH. 17). Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. aynı zamanda kanallar. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur. Bir yapının. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. ulaşım araçları. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. 17). Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. 155   . toplu ulaşım ağı. 4. teknik grup. Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında.alanın kalitesi. Yaşayan. 26). yeni perspektifler sunma olanağı. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. yol. ideallere. 1. Sözkonusu ölçütler.org/world_heritageve http://whc. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). demiryolları. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir.international. köprüler. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www.unesco. mimari.icomos. Türkiye’de TICCIH. 5. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir. özel ulaşım ağı. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. 2. 6. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. yaşayan geleneklere. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. yegâne. (Komite. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. anıtsal yapı. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17). kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). 6. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra.

org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz. 9. 26. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. Endüstriyel üretimle birlikte. bölgenin kısmen. hizmet yapıları. 30. sukemeri.international. 37) veya tek örnek (2. 32. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. 156   . ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. 10. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. mimari ve planlama açısından önemli.icomos. 19. 13. 13. 32. 27).• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. 21. 37). ya da örneklerden biri olması (12. 28. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. 6). köprü. 14. 25. geç 19. yüzyıl veya 20. sosyoloji. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. 30. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. 24. 31. Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. 19. 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). 24. 29. 23. ya da özel bir örnek olması (3. 23. 36). bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1. 33). dini yapılar. 34. 22. yapının. 24. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. çalışanlar için inşa edilen konutlar. ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. 35). yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. 20. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. 7. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. 31. 29. 32). veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. • • • • • • • Görüldüğü üzere.

Finlandiya 14. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. Woudagemaal (D. İspanya 28. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E. Almanya’da.10). Meksika 33.2 ve Şekil E. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi. geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. bkz. Küba 32.2 ve E. F. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. Belçika 7. Almanya 3.2) Völklingen Demir İşletmesi. Hollanda 20. Hollanda 19. F. 157   . Fransa 16.17-18. Hindistan 18. İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. Norveç 35. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. İspanya 27. Almanya 4. 2005). Bölüm 4. İsveç 29. Polonya 36. Bu yolla envanter sistemleri. Bolivya 9. İtalya 26. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. Essen. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Bölüm 4.Tablo 6. Avusturya 5.4. Meksika 34. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. bkz.4 ve E. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. İngiltere’de. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. Brezilya 11. Slovakya 37. D. Avusturya 6.4. sürekli güncelleştirilmekte. Belçika 8. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23. İsveç 30.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Çin 13. Fransa 17. İsveç 31. Fransa 15.Çek Cumhuriyeti 12. Brezilya 10. Almanya 2. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir.84 vd. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra.

sunulan dönemin sosyal. Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur.ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. 2005). sadece mimari mirası koruma açısından değil. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. Kimi zaman ise. 2. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. ekonomik ve teknik gelişimi. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması. 1. Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. 3. Özgün donanımını yitirmemiş. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. 1995). Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. Endüstri binalarının. koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. teknik donatının yerinde sunulması. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. 1992). yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. işçilerin günlük yaşamları. Yeniden işlevlendirme sırasında. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. çok fazla hasar görmemiş. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. 1995). Ancak endüstri müzesinde. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. 1992). Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir.

1995). sosyal. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. steril ortamlarda. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. 1999). eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. Yapı müze işlevini alacaksa. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. doğa koşulları. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. ömrünü uzatmak olmalıdır. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. Bu koşullarda. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. Yalıtılmış. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır.    159   . taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir.gereklidir (Föhl. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. 1999:146-7). makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. 1995). Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. Zaman. gürültü. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. Endüstri yapıları içindeki makineler de. 4. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. yapıyı tekrar yaşama katarak. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. rant kaygısı.

kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. kamu mekânları. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. 60’ı ulusal. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. yüksek fırınlar. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft.cilac. İngiltere için http://industrialarchaeology.html adresini ziyaret edebilirsiniz.346 milyonluk nüfusu. teknik ve endüstri müzeleri. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser.nl/index. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. 1992 ile Cossons. demir yolu bağlantıları. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya. çok amaçlı kültür merkezleri. 20. türbinler. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. 1999). Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır.route-industriekultur. eğitim yerleri vb. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. 1999). 1993). su kuleleri. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları.com/ adresine ve Hollanda için http://www. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www.de/ adresine.org/ adresine. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. bakabilirsiniz. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. 2 milyonluk iş yeri. doğal su kaynakları. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser.hollandroute.zollverein. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. 1992). 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın. 1999).php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. eğlence ve dinlence yerleri. İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl.de/index. Ruhr Bölgesi. metal işletmeleri. azalan doğal kaynaklar. 160   . 19. değişen üretim sistemleri. 1999). Fransa için http://www. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. kömür işletmeleri. limanlar.

6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.de).de). 161   .route-industriekultur. Resim 6.route-industriekultur.5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.Resim 6.

Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   . şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www.route-industriekultur. Olduğu gibi korunan kompleks. 2006). seminerler.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın.route-industriekultur.Resim 6. Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. 2005 ile Köksal ve Ahunbay. İzmir.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. otopark. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. Yemekhâne.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. Resim 6. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.route-industriekultur. Türkiye’de ise İstanbul.de).

zeytinyağı fabrikası. tarım. 163   . Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır. dene-öğren.   Resim 6. İstanbul (Köksal Arşivi). Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. kızak. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. otomobiller.9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. dizel motorları-buhar makineleri. denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır. gemi makineleri. at arabaları.org. sakat arabaları.itu. Bu konuda farkındalık kazanmak.tr/index. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. Müzede Rahmi M. gemi buhar makinesi.santralistanbul. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. Koç Galerisi. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır. sualtı. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin. bebek arabaları. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları). ne-nasıl çalışır.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz.devredilen işletme. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise. ahşap atölyesi. ülkenin farklı bölgelerindeki.rmk-museum. bisikletler-motosikletler. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır. Çağdaş Sanatlar Merkezi.edu. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi.tr/turkce/index.htm adresini ziyaret edebilirsiniz.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. bilgisayar tarihi.

Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. 164   . Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. Sanayileşme çabaları. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. toplantılar yapılmış. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş. Buna yönelik çabalar 20. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir.

İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. Hollanda 4. 17. Fransa c. 20. yüzyılın ortası e. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. yüzyıl c. Ankara c. Su kaynakları kenarlarında c. c. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. Verimli topraklarda 5. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. yüzyıl 3. Yıkılmıştır b. İstanbul b. Anadolu kentleri d. arkeoloji.Kendimizi Sınayalım 1. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. İngiltere e. İzmir d. tarih vb. d. yüzyılın sonu c. ERIH b. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. amacıyla ne zaman   . TICCIH d. mimari. Antalya 7. Amerika d. yüzyılın başı d. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. yüzyılın sonu 9. Kırsal alanlarda d. ICOMOS e. İzmir e. Eskişehir e. İşletilmektedir c. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. Teknoloji ile ilgilenir. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. Geniş topraklarda b. Kentsel alanlarda e. e. d. yüzyılın ortası b. Bursa 8. 20. UNESCO c. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. Endüstri ile ilgilenir. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. 19. alanlarla ilgilenir. İstanbul b. Aynı şekilde çok katlı olarak b. 20. Ankara c. UNICEF 10. yüzyıl d. yüzyıl b. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. e. 2. 20. 19. Gökdelen olarak 165 6. Arkeoloji ile ilgilenir. Almanya b. 19. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. yüzyıl e. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. Tek katlı olarak e. b. 16. 18.

2. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ortaya Çıkışı. Sıra Sizde 3 19. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Anadolu’da kurulan tesisler. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ortaya Çıkışı. ambarlar ve depolar. 9. yayınlar çıkarmaktadır. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. teknolojik. Tanımı. liman gibi ulaşım alanları. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. sanayi kültürünün tarihsel. demiryolu. atölyeler. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. enerji üretim ve iletim tesisleri. ya mekân. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. İmalathâne ve fabrikalar. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. siyasi. makineler. madenler ile işleme ve arıtma alanları. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. sosyal. 166   . ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. ya konum olarak. 6. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. 5. Türkiye’de ise. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Tanımı. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. ERIH vb. 7. 4. 8. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. 19. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. Yüzyılda ise. 3. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”.

P. Ekonomi Sözlüğü. Almanya. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. ed. İstanbul. G. T. s. Cossons. Bonn. (1997). 1345-1347. Presentation and Preservation. Ankara. Ökçün. Yayınlanmamış Doktora Tezi. E.6. E. Oxford. R. Tayanç. sayı: 7. s. “Bauen für Kultur.1991. İhsanoğlu. Hobsbawm. Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. İstanbul. Yeni Araştırmalar. (1980). Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. A. Routledge. Deutsche Bauzeitschrift. Bodensee. (1992). Köksal. İstanbul. T. ed. İstanbul. Ş. Z. sayı: 2. Issawi. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. Mantran. 56-61. ICOM ve ICOMOS Almanya. s. Jesberg. Föhl. Osmanlı Sanayii. Sanayi ve Kepenek. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. 37-52. ve Ahunbay. T. O. Chicago. s. “Strukturwandel. Köksal. (1990). (1998). A. sayı: 47. (1996). 17. Deutsche Bauzeitschrift. R. 1913. 7. sayı: 7. Rosenheim. (1973). Ankara. s. 1500-1914. G. Türk Tarih Kurumu. 167   . İmparatorluk. New York. İTÜ Dergisi/a. G. Almanya. İstanbul. Londra. (2006). İngiltere. Köksal. (1999). T. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. 50 yılda Türk Sanayi. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. 30. c. 119-28. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. (1999). Avusturya ve İsveç. Milliyet Yayınları. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. 125-136. (1995). Arbeiten und Wohnen”. Höhmann. Ankara. Blockley. (2005). “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. (1985). Bericht über ein Internationales Symposium. İstanbul. Edebiyat Fakültesi Yayını. (1992). Yeni Görüşler. Hançerlioğlu. Londra. G. (1992). B. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. (1997). İstanbul. cilt: 2. Y. (1992). Clark. Trinder. Ganser. “IBA Emscher Park”. İstanbul. 1760-1796. 107-15. 1800-1914. B. A Case Study of Ironbridge Gorge. N. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. sayı: 2. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. cilt: 5. Kraft. Föhl. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. yıl: 50. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. s. 99-100.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. The BP Book of Industrial Archaeology. (1993). Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul Üniversitesi. E. s. K. Münih. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. (1981). The Economic History of Turkey. C. Z. (1999). Yayınlanmamış Y. Almanya. s. J. (1973). Ankara. 5. Bauten der Industrie und Technik. Museum und Denkmalpflege. İstanbul. Chitty. İTÜ Yayını. Pamuk. M. Lisans Tezi.. c. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”.5-1. G. Toprak. vd.

  .

grupların. ünik. Kültürel varlıklar için 6. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. temsiller. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. 169   . Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. risklere hazırlık. biricik. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. bilgi ve beceriler. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. anlatımlar. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. kültürel mekanlardır” (Oğuz. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. izlenmesi. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır. Kültürel varlıklar için ICOMOS.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. bunlara ilişkin araç ve gereçler. Kısmen.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful