T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

or transmitted in any form or by any means mechanical. electronic. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr.Gör.800 adet basılmıştır. Tevfik Fikret Uçar Öğr. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. Cemalettin Yıldız Öğr. fotokopi. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Doç. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik.Gör.Gör. basılamaz ve dağıtılamaz. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. ESKİŞEHİR. elektronik.Dr. Haziran 2012  ii . manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz. Seçil Banar Öğr.Dr. magnetic tape or otherwise. photocopy. without permission in writing from the University. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof.Gör.Dr.

. Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2.. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4... 169  iii . Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5. iv 1. Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi .. 2 30 66 92 ..İçindekiler Önsöz . UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6. 144 Sözlük .. 124 . Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3..

Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. kararlar çıkarmaktadırlar. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. merkezi. ekonomi. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. yüzyıl boyunca tanımı. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. kent planlaması. 20. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. siyasi. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor.Dr. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. Asu Aksoy Yrd.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. sosyoloji. sanat tarihi. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. karar. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz.Dr.Doç. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. yönetiminde söz sahibi uluslararası. hukuk. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. Editörler Doç. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. Kültürel miras. sürdürülebilirlik. Deniz Ünsal iv . mimarlık. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. İster kentte olsun ister kent dışında.

.

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   .

nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. Avusturalya’yı meşgul eden. Bu tür sivil 3   . yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. Örneğin. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi.34). tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. muhafaza etmek. arşivler. anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. 2009. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. 2008.129). Örneğin. Nitekim. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. Özetle. 1985). Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. Avusturalya’da. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. s. resim. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. 2009). bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. el yazmaları. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. devletler arasında yerini bulamama. heykel gibi sanat eserleri. kitaplar. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. s.

Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. çok yoğun. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. hala yönetsel. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. bu tür pasif koruma önlemleri. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. bunun yanında belli bir uygarlığın. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. önemli bir gelişmenin. II.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. Venedik Tüzüğü. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. 1992). böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. 1992). diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur. Eski kent merkezlerinin. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. Birçok modernist mimar ve plancı. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. Yıkımlar durmakla beraber. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. Tüzüğün 1. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. 4   . koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. Böylelikle. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. Ne var ki. giderek ciddi tepkilere yol açmış.

koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. atmosferi. Örneğin. aurası. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. 2000). bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. restore etme. “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. yaşam pratikleri gibi). sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. artan trafik. Öte yandan. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. müzikleri. Bu belgede bütünleşik korumanın. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. hem fonksiyonel. “Kültürel Peyzajlar”. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. yeme-içme kültürleri. belirleme. inançları. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. koruma. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. Öte yandan. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. 1992). fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . hem de doğal mirasını tanımlama. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. Buna göre. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. halkların adetleri. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması.

şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar.htm sayfasını inceleyiniz. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı. maden üretim teknikleri. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. altyapı. büyük ölçekli kentsel projeler. yönetsel.milliparklar. bu piyasa temelli. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal.298). kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. Gayrimenkul odaklı. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. yatırımları. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. tartışınız. Ancak. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. ormancılık.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. ulaştırma. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   . 2008 s. endüstri. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır.tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme.gov. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. 2011). Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. 2012). onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır.

unesco. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . 2009). Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması. Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. yerel mahalle karakterini kaybetmesi.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. açılımı tartışınız. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . Nitekim. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. İşte.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

Anadolu Medeniyetleri Müzesi. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. Bakanlığın hedeflediği gibi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı.02. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. bakım ve onarım hakkını almıştır. kültür merkezi. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız.590 sayı. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir.KKG. hizmetlerin etkili. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. danışma bürosu. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. Sedir Adası. özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. Ayasofya Müzesi.etkin kılınması.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler.0. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. Aspendos. Bu suretle özel 11   . tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Kayaköy. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Bu amaçla. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır. Olympos. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. Yine 2009 yılının başında. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde.02.101-30. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. yaşatılması. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. 11. ikincisi. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. Noel Baba Müzesi. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır.

onarımı veya işletilmesi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. opera. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. derlenmesi. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. arşivlenmesi. yayınlanması. yaşatılmasını. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. onarımı ve işletilmesi. değerlendirilmesi. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. kültür merkezlerinin yapımı. sanat stüdyosu ile sinema. eğitimi. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. sit alanları. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. yeni vakıfların. sanat galerisi. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. Yasada yönetim alanı. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. coğrafi. bale. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. Yatırım alanları. 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. Yönetim planı ise. kütüphane. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. yaşatılması. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. arkeolojik. 1990’lı yıllarda. yaşatılması. film platosu. gelir vergisi stopaj indirimine. yönetim alanının korunmasını. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. işletme projesini. müze. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. arşiv. tiyatro. değerlendirilmesi. sanatsal tasarım ünitesi. belgelendirilmesi. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. sanat atölyesi. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. 2010). Kültürel miras alanlarının yönetimi. 12   . Nitekim. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil.

2002. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. sürekli izlenen. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. Madde 3c). korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. 13   . yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. kültür mirasına atfedilen önemin. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. Yönetim Planı. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. turizme açmak. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. s. rolün değişmesi. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. Ancak. 4). benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. anlamın. yaşatılması. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. 2011. Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. Yönetim Planları. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması.

yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek... doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları. Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel.. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler.. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği. tarihi yapılar. ziyaretçi yönetimi. Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. tarihi park ve bahçeler.1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   . sayfa 5).Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. 2003. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak.. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor.

kent yöneticilerini. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. tehditler. 2. Yönetim planı devamlılık arz eden. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir.” 1. Fırsatlar. benimsenmesi ve paydaşların. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. izlenmesi. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. Burada yönetim planının yapılmasından. 15   . 2009). Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. bir süreçtir.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. 4. bilginin paylaşımı. yerel yönetimleri. 3. nasıl. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. bilginin toplanması. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. sorunların. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. yönetim planının hazırlığı. bölge sakinlerini. (Dinçer. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. paydaşların belirlenmesi. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. uygulanmasına. ilgili verilerin toplanması. eğitim. katılımları. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle.

Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. fikir ve katkıların toplanması. İzleme ve Değerlendirme. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. 11. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. 13. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. 12. 8. 16   . Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. 2003). vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. görevlendirilmeleri. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır.5. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. Taslak yönetim planının hazırlanması. 10. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Öte yandan.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. şirketler. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. yerli halk. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. Kuşkusuz. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. 6. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. 7. 9. Bu süreç. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir.

Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. binalar. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. mahalle. 2003). Koruma alanı bulunduğu kent. envanterlemenin yapılmasıdır. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. 2. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar. sorunların. zanaatler. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. ilgili verilerin toplanması. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. İş planı projeyi tarifler. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. mülkiyet durumları 17   . altyapılar (su. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. paydaşların belirlenmesi.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. ancak veri süreklilik göstermektedir. meslekler.

ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. sayılabilir. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. mimari çizimler. kullanım durumunun tespit edilerek. Zira. alanı bağlayan yasal çerçeve. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. 4. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. Mekâna ilişkin rölöve. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. Veri analizi çalışması anketlerin. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. bilimsel analizlerin. tarih çalışmalarını gerektirebilir. 2003). Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. 3. bölgesel. alanın daha önce nasıl 18   . Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. 2003). mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. Fırsatlar. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. Bu kriterlerin ölçülebilir. doğal. tehditler. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. Örneğin. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. içinde yer aldığı çevresini. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. önemlidir. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. alanın mülkiyet durumu.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir.

hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. 5. eğitim. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. Ayrıca hedefler. vizyon. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). ziyaret. Taslak yönetim planının hazırlanması. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. verilerin. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. özel muamele görmesi gereken alanlar. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. servis alanları. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. çalışma alanları. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. kültürel yararlara ilişkindir. Bu farklı yolların neler olabileceğini. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. nasıl kullanılacağını tarifler. Örneğin. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. Vizyon. koruma. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. restorasyon. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Hedefler belgeleme. izleme. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. heyecan uyandırabilmeleri. Vizyon iddialı olmalı. kültür mirası alanı. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. insan yapımı tehditler. kullanım ve sosyoekonomik. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. yoğun kullanım öngörülen alanlar. Vizyon. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. araştırma. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Örneğin. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. 6.

Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. temsilcileri. kim tarafından sipariş verildiğini. fikir ve katkıların toplanması.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. doğal. tehditler. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. kültürel. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. Burada alanın durumu. sosyoekonomik anlamı. Sorunların. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. Yazılı ve sözlü katkıların. alanın özellikleri. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. ihtiyacı anlatır. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. çıkış noktasını. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. 8. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. 9. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. 20   . Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. Hedefler. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. Giriş: Planın amacını.

planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. 21   . Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. 10. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. İzleme ve Değerlendirme. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. 2003). planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. 2003). Bu takvim tamamlanmadan. ya da yedi. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. Beş yıllık. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. altyapı. Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. 11. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. net ve kolay okunur olması. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. Örneğin. Plan.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. 13. Ancak. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. 12. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. ulaşım.

Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız. 22   . UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar.Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir.   . turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. kültürel mirasa. yerel topluluklar. 1940’lı ve 50’li yıllarda. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. Paydaşlar alan yönetimi. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. şehir planlaması. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. altyapı. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. sivil toplum kuruluşları. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. yerel işyerleri temsilcişleri. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. II. yerel ve bölgesel yönetimler. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. ulaştırma. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. yönetimi. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. ormancılık. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. Tarım. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. karar süreçlerine katılabilmelidirler.

MF ŞBP 92. 179-182.39 Enlil. B. İrem. s. Switzerland and Cambridge. (1985). Graham Fairclough) London: Routledge. (2011). Wright. Patrick. Heritage and Beyond. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Fairclough. 412 Gülersoy.Zeren ve Ayrancı. Graham Fairclough) London: Routledge. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison. Ocak No. Enlil. Francesco. (1992). (ed. M. (2012).08/01.221 Schofield. Dinçer. Graham Fairclough) London: Routledge. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . s. (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall. ‘The Philosophical. s.20 Thomas.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. Ve Darvill T. political and pragmatic roots of the Convention’. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader.) USA: University Press of Florida Publising s. (2008). Enlil. ve Z. Timothy (2005). Julie.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. Noel. Deniz Ünsan). Graham. Council of Europe. s. Fojut. 298. “New Heritage. (2003). Graham. C. (ed. Z. A. s. Lee and Middleton. A. N. an Introductory Essay” Heritage Reader (ed.46-49. s. Graham Fairclough) London: Routledge. re-imagining the postnation” Heritage Reader. John. (2008). Theory and Practice” Heritage Reader. (2008). “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. Paris 24-25 Ekim.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı. “The Long Chain: Archeology. s.039/02. Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. On Living in an Old Country London: Verso 27   . Z.J. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. 34. domus m. Zeynep. “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. (ed. A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. ve Enlil. (2009). Mathers. İ. Graham Fairclough) London: Routledge. “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value.204. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed.Graeme. 199 . Stuart. s. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . (ed. IUCN Gland. Ve Little. UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. (2008). (2008) “Heritage Management. (2000). sayı 8. Darvill.

İclal (2009) Tarihi Yarımada .planlama.tarihikentlerbirligi.unesco.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. www.org.Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi.pdf http://www.-dr. http://urbact. Cultural Heritage Integrated Management Plans. D.org/images/0021/002110/2 11094e.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi. Nils Scheffler. www.İnternet Kaynakları Dinçer.planlama. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler.htm   28   .cevre.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi. erişim tarihi Mart 2012) Parlak.org/new/doc. 2009. ) http://unesdoc.org/doc /dervis_parlak. http://www.html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].org.

  .

Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   . Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek.

Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. kimi zaman olduğu gibi. öncelikle. ekonomi kavramlarını film. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. hediyelik eşya dükkanlarında. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. önce onun nasıl tanımlandığını. yayın. el sanatlarına. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. kültürel miras. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. Bu nedenle. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. Bu ünitede. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. Öyleyse bu üniteye. tanıtılması. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. medya. moda dünyasında. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. müzik. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. kamu (o ülkenin insanları) adına. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. ev dekorasyonunda. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. gösteri sanatları. türkülerden masallara. ünite boyunca. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. Ancak miras. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. kent planlamasında ve turizmde. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. 31   . kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. Kültür ekonomisi. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. filmlerde. halk oyunlarından. geliştirilmesi.

antropolojik. Miras. müzik. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. film ve televizyon programları. dans vb. tasarım. sanatla sınırlamayarak içine. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat. folklor ve geleneksel kültür 32   . resim. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. sanat.tr adreslerine bakabilirsiniz. esin kaynağını miras. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. edebi eserler. sanat ve antika piyasası. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. yayıncılık. Görsel sanatlar (fotoğraf. yayın. Tasarım. mimarlık bu kategoriye girmektedir. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini.org.org ve www. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın.unesco. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur.unesco. televizyon aracılığıyla dağıtır. yeni medya. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. Kültür endüstrileri. zanaat. talebe yönelik. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. mimarlık. müzik gösterileri. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. film. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı.) ve gösteri sanatları (canlı müzik. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir. moda. El sanatları ve zanaat. Örneğin. bilgisayar ve video oyunları. Görsel sanat eserleri. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. video oyunları birer kültür ürünüdür. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. medya ve yaratıcı hizmetler. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. reklamcılık. Medya. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. tiyatro. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. beceri ve yetenek olan. gösteri sanatları. heykel vb. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. film ve video. tarihi.

Zeynep. 20. Japonya. zanaat. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Almanya. sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. Kültür Ekonomisi Envanteri. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. Buna sosyal devletin küçülmesi. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. Kültürel miras alanları. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. müzeler. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. saraylar devlete ait olabileceği gibi. Türkiye’de 20. Kültürel miras tarihi. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. değer veya kaynak olarak tanımlanması. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. Kitap. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. tarihi yapılar. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. topluma sunulması. kuruluş ve kamu kurumlarıdır. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . Asu ve Enlil. müzeler. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. Avusturya. şenlikler. Amerika Birleşik Devletleri gibi). Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. kütüphaneler. Hem el sanatları. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. fim gibi kültür ürünleri yeniden. CD. paylaşılması. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. konser. Bazı ülkelerde orkestralar. İstanbul 2010. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. kültürel mirasın. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. Kültür ekonomisinin aktörleri. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy.

tarihi kent dokuları vs. Kuzeyden güneye. Somut Kültürel Miras • • 2. Küreselleşen dünyada. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. Kaleler. insan hakları. turizm. kimliğimizle. benzer mekanlarda. sikkeler. mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. görüntüler. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. arkeolojik alanlar. fiziki. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. Günümüzde. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. kültürel peyzajlar kadar dil. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. benzer müzikleri dinlemektedirler. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. saraylar gibi anıt eserler. tarihi kentler ve dokular. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. İnsanlar benzer biçimde giyinip. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. ülkelere gitmek.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. sosyoloji. 20. sürekli hareket halindedir. ulusal sınır tanımadan.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. düşünceler. Türkiye’de 19. hem de işletme. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. benzer yiyecekleri yiyip. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. Benzerlikler arttıkça. eğitim. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. uluslararası ilişkiler. gelenek. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. siyaset bilimi. kültürel peysajlar gibi. arkeolojik sitler. haberler. Dünya. düşünsel (felsefi). antropoloji. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. Bugün geldiğimiz noktada miras. müzik. 3. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). Kültürel miras. sermaye. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. farklı kentlere. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. dans. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. kültürel miras. Yine bugünün. anında. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. gösteri sanatları. el yazmaları. heykeller. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. geniş kitleler için. kültürel miras alanını da ilgilendiren. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. kültürümüzle. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. arkeolojik eserler vs. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur. Ayrıca. yolculuk olanakları çok artmış. 4. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji.

dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. 1970 Sözleşmesi. Evrensellik görüşüne göre. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Yine bu görüşe göre. Ayrıca. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. Aralık 2011 itibariyle. Son yıllarda Türkiye. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. Milliyetçi görüşe göre ise. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Görüldüğü üzere. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. kültür varlıklarının yasadışı ithal. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. Kültür mirası. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler.

Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. sanat. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. hangi millete ait olursa olsun. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. çeşitli projeler yapmaktadır.yönetmeliklerinde. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. kültürel mirasın. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. hukukun üstünlüğüne. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). eğitim. “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. eğitim. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. Birleşmiş Milletler Eğitim. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. Bunlara ek olarak. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. 1954) önsözünde. Sözleşme ayrıca. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. Kurumun misyonu. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Bu düzenlemeye göre. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. din. adalete. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir.

yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. ICOM'un 30. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. somur kültür mirası ve müzeler. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. su altı kültür mirası. kültürler arası diyalog. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. Avrupa çapında insan hakları. ICCROM. Dünya Mirası Komitesi. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. dünya mirası. ICOMOS. 1946'dan beri ICOM. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. yasadışı kültür varlığı ticareti.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır.eğitim. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. kültür mirasının korunması.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. araştırma. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Bu özelliğiyle ICOMOS. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). silahlı çatışma ve miras. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. 37   . işbirliği. somut olmayan miras. Eğitim. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. saha çalışmaları. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır.

1954) ve ek protokoller (1954. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. dil. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. sosyal. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. müzik. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. kültür varlıklarının korunmasına. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Paris. Lahey. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. Ağa Han Mimarlık Ödülü. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. Paris. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. Paris. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. Paris. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . internet kaynak sitesi ArchNet. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. Kuruluşun faaliyetleri arasında. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır.

Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. 2005): Bu çerçeve sözleşme. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 39   . 2003. Yunanistan. Sözleşme kültür mirasının. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 1985): Bu sözleşme. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. Faro. günümüzün çözülememiş. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. İstanbul. Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. Londra. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi.C. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Valetta. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. Genel Yayın Yönetmeni. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Kültür Bakanlığı ve YKY. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. Granada. yüzyılda. T. 1969). 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. Ümit Yaşar Gözüm.

toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur. kaplar. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. bendler ve köprüler. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. yerleri.. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. silah ve aletler. fene. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. su kemerleri. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. yüzük taşları.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik. altın. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. sanat. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. eserlerin devlet. bilime. çalışmaların ne şekilde denetleneceği.”(Gerçek 1999:270). Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. oyma resim ve nakışlar. sirk denilen eski oyun yerleri. gümüş. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. göl. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. resimler. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. Yine Osmanlı döneminde. taş. oldukça ileri görüşlüdür. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. yapılar. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. eski paralar. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). tiyatrolar. edebiyata. Bu düzenlemeden on sene sonra. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. otuz beş maddelik. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. 1884’te. Yirminci yüzyıl başında. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. “. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. heykeller. tapınaklar ve saraylar.. Bu maddenin. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. nehir. Yasanın önemli bir vurgusu. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi.

köprüler. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. Bugün.” Kültürel miras alanında hem korumanın. külliye. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. ‘sit’. jeolojik devirlerle. süs eşyaları. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. heykelcikler. terk edilmiş putperest tapınakları.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. yaşadıkları devirlerin sosyal. mücevherler. papirüs. ekonomik. ağaçtan yapılmış eşya. şoseler. hipodromlar. Örneğin. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. manastırlar. yazılı ve kabartmalı kayalar. suyolları. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. yüzükler. bez. heykeller. tarihi sit. Kültür varlığını eser değil. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır. kalıplar. direkler. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. kümbetler. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. at meydanları. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. anfitiyatrolar. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. kasaba surları. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. kültür. kabartmalar. sirkoslar. sit. kültür varlıklarının 41   . tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. haneler. hamamlar. deri. 5226 sayılı yeni kanun ile. höyükler. sandukalar.’ “Tabiat varlıkları. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. ‘tabiat varlıkları’. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. Türkiye. vazolar. skarabeuslar. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. vezinler. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. arkeolojik sit. oyma ve kakma işleri. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. bazilikalar. pişmiş toprak eşyalar. tiyatrolar. madalyalar. rıhtımlar. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. hayratlar. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. cam ve sırça kaplar. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. burçlar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. 1946 yılında kurulmuştur. dağınık tuğlalar. Bu yasaya 2004 yılında. figürinler. taş ve cam kırıkları. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. yer üstünde. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. hanlar. kutsal yapılar. kiliseler. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. dikili taşlar. sikkeler. alet ve edavat. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. stadyumlar. kaleler. steller. oyularak işlenmiş taşlar.

Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. Örneğin. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. kuruluş. işletme. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız. Böylece kamu yönetiminin. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. Yasa. araştırılması.” Ören yeri kavramı ise. arkeolojik kazılar. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. dernekler. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Son bölümde de Türkiye’de. Örneğin. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. firmalar. İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. yurt dışına çıkarılmaması. 42   . kültür varlıklarının tespiti. Özel sektör kuruluşları. Burada Bakanlığın farklı birimleri. kurum. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. Yönetim. Şirketler. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. yönetim planı. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. sit alanından farklı olarak. bugün. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. korunması. Alan yönetimi. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. Kamu sağlığı. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim.

yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. 2. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler.Yapısal bir tanım yapacak olursak. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. 126. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. Öte yandan. kaynakları düzenleme ve sağlama. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. Bu sebeple. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. kamu yönetimi. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. Örneğin. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. planlama. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. bir bakanlık merkez teşkilatı. gözetim ve takip. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. 3. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. ve/veya 43   . Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. koordinasyon. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir.

yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. sosyal hizmetler. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. sağlık. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. merkezi yönetim. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. Örneğin. personeli. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. sanat. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. turizm. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Bu kapsamda. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Bununla beraber. İl Kültür ve Turizm Müdürü. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. uygulaması merkezin yetkisindedir. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. ancak belediye sınırları dışında. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. eğitim. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. bir kaç ili içerir. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. kültür. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. İl sınırları içinde. mevzuata. Vali il idaresi kanununun 4. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. Bu yetki. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. ona sorumlu çalışırlar. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir.

Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. Üretim merkezde toplanmıştı.bulunur. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. Belediye Kanunu belediyeyi. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. bankalar. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. Vali. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. Şu durumda. girişimcilik. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. sermaye. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur.   . Öyleyse. hızını ve memnuniyetini artırmak. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. Yetki genişliği. İşletmecilik. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. piyasa odaklı kamu yönetimi. • • • • • Performans. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. Uluslarasrası Para Fonu. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. demiryolları. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. arttığı bir sürece işaret etmektedir. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. verimlilik. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. mal ve hizmet. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi.

merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. 46   . kararların. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. üniversitelerin. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. 14. Özelleştirme. Özelleştirme. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir.bağımsızdırlar. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. hazırlık sürecinin. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. meslek kuruluşlarının. Küreselleşme. stratejik yönetim. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. Toplam kalite yönetimi. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. Bu durumun. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. hükümetin. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. hizmette halka yakınlık. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. Buna “yönetişim” denir. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. vakıfların. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. Bu tasarı. Örneğin. Devletin küçülmesi. sivil toplum örgütlerinin. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. performans yönetimi. sendikaların. 3. hem politikaların. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. Bazı ülkelerde özelleştirme. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. yerel yönetimlerin.

kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Bu kanun. merkez. pazarlanması. T.TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. maddesine göre “Devlete. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. 47   . yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. bölümü 63. Anayasasının 11. tarih. geliştirmek. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). yaymak. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. geliştirmek. yaymak. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı. değerlendirmek ve benimsetmek. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir. tanıtmak. Kanunun 5. turizmin geliştirilmesi. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. yerel yönetimler. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. tanıtmak. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir.C. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. Merkezden Yönetim I. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. yaşatmak. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek.

Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1). kazılar. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Bununla beraber. müzeler. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir.tr. 48   . Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. Yetki. korunmasını. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir.gov. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını.kultur. Ayrıca. Her bölge bir kaç ili içermektedir. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. teşvik ve kamulaştırma. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. Şekil 2.

Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. 49   . 2012) 1. Eyüp. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu.1.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www. Kırıkkale. Türkiye’nin. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Ankara. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. bölgesel olmaları sebebiyle. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. Çankırı. Örneğin. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51.Şekil 2. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır.gov.kulturvarliklari. II. Bu düzenleme. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. Örneğin. Örneğin. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. 1972 yılında. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. Şişli.tr. İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. 1. Kastamonu.

Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. 1. gruplandırılmasını yapmak. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. Örneğin. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir. Koruma Bölge Kurulları.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. Zeki Müren Sanat Müzesi. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. Koruma Kurulları yanında. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. Mausoleum Anıt Müzesi. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. restitüsyon. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. restorasyon. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . onarım. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. inşaat. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. hukuk. sanat tarihi. Yüksek Kurul koruma. Milas Müzesi Müdürlüğü. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. Örneğin. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. Buna göre müze müdürlüğü. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. 1. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. Görevleri. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. rölöve.

Ayrıca müzeler. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. dinlenme yerleri ile salon. bale. sanat eseri. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). eserin korunması ve geliştirilmesi. yeme. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. her türlü ücretler. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. tematik gelişim ve vizyon. içme. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. pazarlama. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. 51   .ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. meslek odaları. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. taşınır mallarla. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. Bununla beraber.5tir. yayın ve benzeri satış gelirleri. tarihi eser kaçakçılığı takibine. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. opera. mal. DÖSİMM. tiyatro. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. kültür malzemesi. konser. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. her çeşit hizmet. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. süreli sergiler. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. Kurul.

hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. 52   . onarımı ve işletilmesiyle kültür. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. el sanatları. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. derlenmesi. folklor gösterileri. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. mahalli idarelere. anıtlar. 2004’de yürürlüğe girmiştir. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. sinema sanatı. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. gelir vergisi stopaj indirimi. satış yerleri ve sergiler açmak. folklor. tanıtma. arşivlenmesi. eğitimi. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). enformasyon. bibliyografya.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. festival düzenleme. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. fotoğraf. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. belgelendirilmesi. yayın. her türlü baskı. müzeler. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. yayınlanması. su bedeli indirimi ve enerji desteği. film. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. kütüphanecilik. güzel sanatlar. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. sahne sanatları arşiv. Sponsorluk Yasası. radyo ve televizyon programları. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. dökümantasyon.

belediyeler. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. stüdyo ve film platosu kurulması. Kütüphane. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. CD ve DVD gibi manyetik. yaşatılması. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. sinema. eğitim veya uygulama merkezleri. onarımı. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. atölye. tiyatro. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. Kurtarma kazıları. genel ve özel bütçeli kamu idareleri.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. film. müze. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. Somut olmayan kültürel miras. köyler. kaset. Buna göre. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. edebiyatı. sanatı. broşür. güzel sanatlar. bakım ve onarımı. il özel idareleri. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. kamu yararına çalışan dernekler. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. restorasyon. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). katalog. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. tarihi. opera. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. rölöve.

3. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. 2. 4. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. yürütülmesi. 5. müze ve örenyerlerinde. 6. 7. Müze için. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. 8. 9. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. geliştirilmesi. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . Koruma laboratuarı açılması. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır.

234. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. muhafazası.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. mazbut. hamam.305. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir. 55   . Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. 17 müze ve örenyerinde. yönetim biçimine göre. Bu kanunla. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. eğitim.721’dir. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. “Türk Kahvesi”. toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. sağlık. özel sektörün yatırımcı. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. 3. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. Vakıflar. imârethaneler. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. Sözleşme süresi boyunca 464. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır. aşevleri. mülhak. faaliyetleri ve denetimi. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. “vakıfların yönetimi. onarımı ve yaşatılması. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. Özelleştirme. işletmeci. 2. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. Söz konusu cironun 169.1. bayındırlık. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince.098. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre. tahsilat. belge ve kayıtları. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. 2. 1. medrese ve camiiler.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. II.

Meclis. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. 56   . Merkez teşkilatı. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. mescit. yeni vakıflarca seçilecek üç. han. şahısların isteği üzerine. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. hamam. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. zaviye. türbe. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. Ayırca. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. Vakıflar Meclisi. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır.3. mevlevihane. sebil. ana hizmet birimleri. medrese. kervansaray. Eğitim. Genel Müdür.

projelendirilmesi. hüccet ve benzeri belgelerin 57   . Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. envanteri.3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek.tr.gov. ferman. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi.Şekil 2. restorasyonu ve korunmasını sağlar. berat.vgm.

küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak. kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. Restore et-işlet-devret (RiD). günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır.org.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. 58   . gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan.rmk-museum. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. tasnif etmek ve arşivlemek. Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak.tr/cengelhan/turkce/index. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir.htm. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması.

Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. 16. ve 17. Nisan 2005’te Rahmi M. Rahmi M. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. Çengelhan Otelcilik. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. 20. Bununla beraber. T. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. olarak inşa edilmiştir. Çengelhan. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. Bu bağlamda İl özel idareleri. Çatısı alaturka kiremit olan Han. urgan. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. Turizm. hububat. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. Organizasyon. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel.Çengelhan. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. III. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. tiftik ürünleri. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. Mayıs 2004  59   . yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. tiftik. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. İlki. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. kasır. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. 26 odası ile hizmet vermiştir. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. İnşaat ve Restorasyon A. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. tipik bir Anadolu kervansarayı. nalburiye malzemeleri. kuru bakliyat. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş.Ş. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. Çengelhan.C. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür.

yeni anlamlar kazanmaya devam eder. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. Ayrıca. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. 4. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların. Öyleyse. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. restitüsyon. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. 1. 2. 3. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. projelendirme.Koruma. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. il özel idareleri bünyesinde. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. Toplanan bu kaynak.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. basit onarım izinlerini verip takip ederler. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. 60   . belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler.

bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. kültürel miras. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar.Özet Bugün. O halde kültürel mirasın korunması. 61   . On dokuzuncu yüzyılda. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. bu ürünlerin biricik olmaları. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. yetki akışını. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. dağılımını kurumlar. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. tarih. tanıtılması. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. Vakfılar Genel Müdürlüğü. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. Böylece. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. hizmet ve ürünler yer alır. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. Bunun sebebi mirasın kültür.

Geleneksel Mimari d. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Sualtı sit alanları e. Folklor b. Sivilleşme b. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. Büyükşehir Belediyesi e. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. Özelleştirme d. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Yerelleşme c. Kamulaştırma d. Çağdaş resim 7. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . Yetki genişliği b.Kendimizi Sınayalım 1. Halk Hikayeleri c. Vakıf e. İl Özel İdaresi 5. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Yönetişim e. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Valilik 3. 1954 Lahey Sözleşmesi b. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Teşkilatlanma 4. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. Örgütlenme 2. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Arkeolojik kazıları desteklemek c. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Kamulaştırma c. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Yenileme alanları ilan etmek d.

7. c. 8. 5. Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. Belediyeye bağlı koruma. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. c. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. 10. kazı ve denetleme b. 63   . c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4.9.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır. 6. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. 3. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. d.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

64   . özgün dini yapılar. tarihi köprüler ve yollar.tr/) öğrenebilirsiniz. sergilendiği. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir.korumakurullari. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. Örneğin. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. İkinci eser Antalya. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. yapı ve mekânların yapımına. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır.gov. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3.

Ayça İnce). United Union Press. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz.korumakurullari.Aspx?M evzuatKod=1. Ayça İnce).basbakanlik. (1999).millisaraylar. H. Polatoğlu. Tartışmalar. (2003). The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making. (1998).gov.(2007). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.Asım Balcı. Ankara Gerçek. Decentralizing Governance.tr/Metin. Gül. (2009).Yararlanılan Kaynaklar Aksoy.tr/ Url 3: http://mevzuat. (2011).org. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları.kulturturizm. Cheema. Seçkin Yayınları.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. Ünsal.kultur.(2008). Kültür Ekonomisi Envanteri. Geleneksel Yayıncılık. Asu ve Enlil. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar.gov.tr/ Url 5: http://www.kulturturizm. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis.gov. UNCTAD. (ed.tr www. M. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara.kulturturizm. Dünya ve Türkiye Yansımaları. Ahmet Nohutçu. İstanbul 2010: İstanbul. Ferruh.rmkmuseum. Serhan Ada. H. Modeller. (2009).org   . Zeynep.tr/cengelhan/turkce/index. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. Öcal. Türk Müzeciliği: Ankara.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim.html 65 Url 2: http://dosim. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara. Deniz.gov.tr/ http://www. (2011): İstanbul.vgm.gov. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. Özel.gov. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları.tr www. Sibel.tr http://www.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu. Çözüm Önerileri. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008). Aykut.gov. Shabbir and Dennis A Rodinelli.gov. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun). “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed.unesco.5. G. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek. Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek.3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek.

Aynı zamanda. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. 2007). KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. 2001 ve Okyay. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. • •  67 . ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. “Miras bizim geçmişten aldığımız. Bu tanım. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik. tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. J. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. İ. 2005). Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. Rodwell. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. 2007 ve Stubbs. 2006. 2006).Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational.M. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir.. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. yüzyılın başlarında. 2009).yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet.& Vincent. O dönemin çalışmaları. mekânsal kalite. (De Boer.

Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. yenileme vb. 2004). yoksulluk kadar büyük bir problemdir. 17. 2002 ve Durukan. 2008). piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. Bu yüzyıl. saray. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi.unesco. kale. köprü. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları.org/ sayfasını inceleyiniz. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. Dinçer ve Akın (1995). “19. Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir. idari geleneklerinin. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. Siyasi. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . toplumsal. Tekeli (1980 ve 1998). Batıdaki süreçlerden etkilenerek. kurumsal özelliklerinin. 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. su kemeri. ek. konular İtalya. Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran.1995). 2002). Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. tiyatro. restorasyonda stil birliği. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). ekonomik. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). düzenleyici yapılarının.• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar.

Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. önemli bir gelişmenin. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. Alacahöyük. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. 2006). 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran. Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir.1980). kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). 1980). Çankırıkapı. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). 1977). örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II. İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. Tüzüğün 1.1995). koruma alanını da etkilemiştir. bayındırlık. yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal. 2002). 1996 ve Binan. Bu özellikler arasında Halkevi.1980). 1999). 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Dönemin kent planlamasına 19. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. Kimlik sorunu. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. Millet Parkı. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Kuruluş yıllarında ulaşım. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. bunun yanında belli bir uygarlığın.2002).Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır.

1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. uzman eleman. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. 2010). 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. geliştirilmesi. çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. kapsamı. 1995). Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. Bu yönetmeliğin 2. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur.2003). Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın. uygulamanın denetimi. vd.04. değerlendirilmesi. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır.1983 tarih ve 17959 sayılı RG). Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur.. 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim. ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın.ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. Turizm ve Tanıtma. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. işlev kazandırılması ve  70 . Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. 1995). uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. Yasa. sit alanı anlayışı. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. 2004). Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. Kurul. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. 1990).02. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir. Tarihi Sit. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş.

koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . Diyarbakır. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir.bunun için gerekli yasal. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. mimari vb. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. 1995). 1996). Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. tarih. Diğer taraftan. Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. İzmir. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. Yasa. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur. Anayasa’nın 63. 2008). 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. Ankara. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. birçok konuda olduğu gibi. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar.1990).yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. Konya. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. Bursa. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. maddesi “Devlet. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. 1981). kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. Antalya. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş.

. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır.. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş.tarihi kentsel alanların korunması konusu. 2008). sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir. 2005). Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. kuramsal olarak sürdürülebilirlik... Örneğin. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. katılımcı planlama. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu. Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır.  72 . 1990). Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı. kurumların yetkilerinin ayrışmaya.ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır. kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. 2006). Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. 2000). kentsel yoksulluğun artması. Bu etkilerden en önemlisi. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar.uçurumlar.

Tarlabaşı. 1846 yılında  73 . 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3).4. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. 2010).2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay. yenileme alan ve projelerinin. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. (Kayın. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. 2010 yılı itibariyle. uygulama etaplarının ve finansmanının. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır.Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. 9272’si arkeolojik. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”. 2008). Koruma alanı içindeki iş yerlerinin. kentlerin ekonomik değerini artırarak. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. 1996) bir envanterden. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması.07. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. sağlıklaştırma. Kültürel miras. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır.07. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. 14.

onarımı. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. 2007. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. pazarlanması. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. tanıtmak. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. rölöve. 74  . Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”.07. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını.07. “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5). 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. geliştirmek. müzeler. yerel yönetimler. Kütüphaneler. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. 23.08. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. tespit işlemleri.1995).Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). 17. Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. değerlendirmek ve benimsetmek. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). Kanun. “İkramiye ve Cezalar”. Sondaj. turizmin geliştirilmesi. Kazı ve Define Arama”. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”. yaymak. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Uygulama ve Denetim Büroları. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). 2004. 78 madde. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. İzin. “Araştırma. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. Bu kapsamda. tescilli binaların bakımı. fonksiyon değişiklikleri.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. Koruma. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir.

Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. Orman Genel Müdürü. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. İzmir I. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. Trabzon. Bursa. İstanbul III. Edirne. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. Nevşehir. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. Eskişehir. Koruma ve Kullanma Koşulları. Muğla. Müze Müdürlüğü. İstanbul VII. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Şanlıurfa. hukuk. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. Kütahya. İstanbul IV. Aydın. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. 2011 yılı itibariyle. Gösterimi. sanat tarihi. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. Koruma ve Kullanma Koşulları. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Kentsel Sitler. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. Uygulaması. İstanbul I. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır.  75 . Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Bakım ve Onarımları. Konya. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. Bakanlık Müsteşarı. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Arkeolojik Sitler. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. İzmir II. Kocaeli. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. Karabük. Çanakkale. İstanbul VI. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. Ankara. Antalya. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. gruplandırılmasını yapmak. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Vakıflar Genel Müdürü. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. Maden İşleri Genel Müdürü. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. İstanbul V. İstanbul Yenileme Alanları. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. Sivas. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Adana. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Koruma ve Kullanma Koşulları. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. Kayseri. Denetimi. İstanbul II. Gaziantep. Erzurum. Görüşülecek konu. Diyarbakır. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Samsun. Doğal (Tabii) Sitler. Ankara Yenileme Alanları.

restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. mevlevihane. şehir planlama. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). sulak  76 . envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. onarımı. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. mühendislik. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir.07. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. değerlendirilmesi. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. zaviye. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir.gov. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre. mescit. korunması. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. medrese. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. restitüsyon. Ayrıca. hatta reddetmelerini getirmiştir. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. sebil. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. Genel Müdürlük. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler.kultur.02. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. tabiatı koruma alanları. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini. han. projelendirme. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. milli parklar. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. tabiat parkları. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. mimarlık. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20. türbe. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. tabiat anıtları. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. İl Özel İdareleri bünyesinde. kervansaray. hamam.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından.

Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. sandukalar. simkeşhane. imarethane. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. köprüler. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. tarihi yol kalıntıları. Kaya mezarlıkları. evler. mozaikler. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. tarihi. 2011). kaya sığınakları. harabeler. çevre. kiliseler. manastırlar. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. külliyeler. kümbet. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. Tarihi mağaralar. su yolları. Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. yalılar ve konaklar. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. dikili taşlar. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. höyükler. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. tümülüsler. estetik. türbe ve kitabeler. kale. musallalar. • •  77 . “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. Ancak. mescitler. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. kültür. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. mezarlıklar. Yasada “kültür varlıkları”. eski anıt ve duvar kalıntıları. peyzaj mimarı. sinagoglar. ziraat. camiler. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. tersaneler. hisar. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. ören yerleri. tarihi kışla. eski sınırları belirten delikli taşlar.07. yer üstünde. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. sarnıç ve kuyular. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. tarihi saraylar. han. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. rıhtımlar. köşkler. namazgâhlar. burç. hamam ve medreseler. muvakkithane. resimli ve kabartmalı kayalar. kabartmalar. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. tekke ve zaviyeler. arastalar. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. hazireler. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . siteller. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. freskler. sur. Bu alanların yönetilmesini sağlamak.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. su kemerleri. bedestenler. kapalı çarşılar. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). kervansaraylar. şifahane. resimli mağaralar. bazilikalar. yazılı. Koruma Kurullarınca mimari. akropol ve nekropoller. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. darphane. sunaklar. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. mesafe taşları. çeşme ve sebiller.

tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. yer altında veya su altında.2005 tarih ve 25842 sayılı RG). Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. duvarlar) bulundukları alanlardır. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04. Devletin imkânları göz önünde tutularak. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. bitki örtüleri. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. Kentsel sit: Mimari.07. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. Uygulaması. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. tarihsel. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. Bu tanım ve açıklamalara göre. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. Denetimi. sanat. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. ekonomik. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. mühendislik.06. III. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. Gösterimi. yaşadıkları devirlerin sosyal. II. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.10. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması.12. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). jeolojik devirlere. Kentsel sit alanın korunmasında. Doğal Sit: Yer üstünde. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. Yapılacak tespitlerde. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. Bünyelerinde mimarlık. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14).1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. bahçeler.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). yer üstünde ve su altındaki ürünlerini.07. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar. yerleşim dokuları. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. yerel. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler.06. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler. şehir planlama. Yasada sit tanımı. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır.11.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. ilginç özellik ve  78 . yaşadıkları devirlerin sosyal.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). Bu alanlarda. kültür ve tabiat varlıklarının tarih.

sanat tarihçisi. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır. alanın konumu. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. arkeolojik. tarihsel.10).4. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. arkeolog. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler.07.13’lük pay almaktadırlar. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez. kentsel sitler. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. sosyolog. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. 27. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 . 31 (%0. kültürel. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması.07. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir.27) adettir. mühendis. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. Yukarıda da belirtildiği üzere 17.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. Bu alanlarda. II. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. III. Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak.. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. restoratör mimar. Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). 239 (%2. Bu itirazlar. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. bilimsel. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere. kentsel arkeolojik sitler. 2011). Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Geçiş dönemi ilanı. meslek odaları.377 sit alanı bulunmaktadır. sanatsal. en geç altı ay içinde karara bağlanır. kısmen inşa edilmiş. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). Yasanın bu tanımı. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. İlgili idareler. tarihi sitler. kamu kurumları.50’sini oluşturmaktadırlar.08. 150 (%1.32). planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir.68). Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir.

proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. “…plan. Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir.. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. “…Kurumların. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu. güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd.gov. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır.2011). kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”.10. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. • • • • • •  80 . Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. standart. 2010). Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması.kulturvarliklari.tr/belge/1-42800/eski2yeni. sistem yönetmelik. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25.

bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. yeni kazı alanları açılmıştır. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. 18. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. II. mekânsal kalite. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. bu kontrolün “devlet. 1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Kurul.

geliştirmek. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. “tarih 82  . 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. tanıtmak.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. değerlendirmek ve benimsetmek. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. müzeler. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. tek başına yeterli olamamıştır. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. rölöve. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. imar afları yaygınlaşırken. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. Tarihi Sit. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. kültür. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. korunması. Vakıf kurumu günümüzde 20. Yasada sit tanımı. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. değerlendirilmesi. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. Ayrıca “…Sit. yaymak.02. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. şeklinde tanımlanmaktadır. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. saptanması. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. onarımı. korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili.

Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. yaşadıkları devirlerin sosyal.50’sini oluşturmaktadırlar. arkeolojik sit. doğal sit. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. Kentsel sit. meslek odaları. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar.  83 . ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. ekonomik.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. kamu kurumları. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.

e. c. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. Yerel Yönetimler b. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. Önceki dönemlerde “tarihi. Özel teşebbüs d. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. Ebniye Kanunu c. b. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. d. Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. 19. b. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Dünya Miras Sözleşmesi II. (III) (II) (I) (IV) c. Protokol Bölgesi kavramı 6. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. (III) (IV) (I) (II) e. I. e. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. katılımcı planlama.Sürdürülebilirlik. Yerel halk e. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. (II) (I) (III) (IV) b. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. (III) (I) (II) (IV) d.Kendimizi Sınayalım 1. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. estetik özellikler” temel belirleyici iken. yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. (III) (I) (IV) (II) 4. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. Göç d. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. d. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. Devlet kurumları c. Venedik Tüzüğü IV. Uluslararası Kurumlar 2.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. Müze-i Hümayun d.

3. 4. 9. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. 5. 10. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Rölöve. 8. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.9. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e. 2. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a.  85 . Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e.

Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler.kulturturizm. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak. 2003). Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür. Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis.kulturvarliklari.html  86 . 2003). Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Bu tipolojinin.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri.gov.gov. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www. topyekûn dönüştürmesi’dir. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir.

aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. Vakıf Başkanı Prof. Vakfın amacı. Dr. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 . halkla bütünleşen. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. kaybolan geleceği kurtarmak. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www.org/index. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur.tema. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan. açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. Metin Sözen’dir. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. iyileştirmek. kültürel. bilinçli. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak.org. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. TEMA’nın vizyonu. korumak. doğal. öncü bir STK olmaktır.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır.org. tarihsel. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında. bir miras.cekulvakfi.tr/default. yaşatmak.

ÇÜ MMF Dergisi. Yüce Aşkun). (2004). (1995). Wiley) Eng. S. S. B.Nirven). “Koruma Planlamasında İlk Aşama. Z. s. “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. N. Evren. Duru. and New York: Chichester Publishing De Boer. vd. “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. s.117–137. Z. Süreçler ve Türkiye” Planlama. Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. (ed. Erder. Jokilehto.301–312. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard).ss. Enlil. (2001) “France”. Z. Arts and P. c.161–181. ve Özgönül. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. “Yapı. (2005). Z. (2010). Delafons. O. M. s. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  . Hendrik Bäßler Verlag. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul.59-76. Mevzuat. Işık.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. Tanımlar. F. Akın. İTÜ. s. (1999). İ. T.M. İ. Mimarlık. Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.Dilek Özdemir (Der. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. J. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. (1995).). Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der.2. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. s. Binan. Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. (2000). İslam. (1981) The City in West Europe (ed. Doktora Tezi. Leroy )s. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. Butterworth-Heinemann. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. E & FN Spon Publishing Dinçer. N. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul.235247. Politics and Preservation: London. G. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. İstanbul: Nobel Yayınevi. Z. İ. s. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. Mülkiye.29-38 Akozan. s. 8. Ashworth. (2001). (2006). Enlil. Y. (1996). Burtenshaw. Yayımlanmamış Doktora Tezi.& Vincent. J. Longuet. İ. Springer. (2006). Kentsel Dönüşümde Politika. J. “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. S. Madran. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul.). D.” domus m. E. İstanbul Uygulamaları (ed. J.43–45. Bateman. (2005). C. M. DGSA Yayını. Kozaman Som. (2011). No: 24 Günay. İ. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. ve O. B. s. İstanbul. (1999). Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo. Dinçer. Arslan. Durukan. M. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara. Uygulama: Avrupa Deneyimi.261. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul. (1990). Z.46-49. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. No: 47. Berlin. İ.246. C.27–33. E. (1975). Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. A History of Architectural Conservation : Oxford. P. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. İstanbul Afa-Intermedia. (2002).9–24.Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. L. Dilek Özdemir). S. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. Ahunbay. (2005). 225255. 2006/2 s.19. (2010). J. G. J. S. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto.İlgi. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. Taylor & Francis. "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler".

& Bond.2008/3. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul.O.international.2-7. 2006/4.org.27-37.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. N.2012 Dinçer.spo. ss. Şehircilik Kongresi 2. Yıldız Sey): İstanbul.pdf (03. ss. (1998).(2005). P.2011) Kayın.338. “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”. M. Planlama. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara. Planlama Dergisi. (2009). (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık.12-13. P. Yenimimar. Yiğit Gülöksüz). "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed.2011) Luxen. Ankara: ODTÜ Yayınları. s.21-30.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1. (2009). “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. http://www.06. S. İ. World Heritage Convention Issue. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut. Zeren. İ. Sey. E.tr/mimarlikdergisi/index.pdf (03. Kültür ve Turizm Bakanlığı.225–25 Akın. Tapan. Tarih Vakfı. Tamer Gök): Ankara. Worthing. Tekeli. İ. “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri.35–48.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03.gov. (1984). Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell.spo.tubitak. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”. S. (1990). Monumentum. s.edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”.06.pdf (10. (2007).Özkasım. http://www.06. Tekeli. N. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.S.php?ko du=89&dergi=3 ( 03.(2003). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları.316. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”. (2008).getty. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”.2011) Göksu.9-12.Y. G.12. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I.2011)  89 . John Wiley &Sons Inc. R. http://www. Conservation and Sustainability in Historic Cities. (1995). J. 76 s.Özden vd. İ.P.2011) Duyguluer.mo. S. s.org. (1980). Özden vd.tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek. Şen.. D. M. (1981). D. B. (2006). S.1–24.yenimimar.org.tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”.C. s. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation.2011) Slatyer. http://www.12. Yüksek Lisans Tezi. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul.06. http://www. Planlama Dergisi. F. Blackwell Publishing. Stubbs. (2008). T. Blackwell Yalçıntan. s. http://www.). H.06. (Der. Yüksek Lisans Tezi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. S.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed. (2003). Tekeli. Doktora Tezi.http://www. N.com/index.8–112.tr/yayinlar/dergi_goster. Zeren. (1995). kitap (ed.P.icomos.H.html (01. s. 2005/1.

tr/Kentges/KentgesN edir.06.html ve http://www.gov.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.gen.12.korumakurullari.gov.kulturturizm.gov.pdf (10.12.gov. Url4http://whc.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.12.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.gov.gov.org/athens_charter.2011) Url28http://www.kulturturizm.12.06.kentges.2011)  90 .eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.12.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03. Url12http://www.icomos.2010).kultur.12.gov.html (03.unesco.(03.html (18.html (12.html (18.01.2011) Url23http://teftis.kulturturizm.gov.gov.kulturturizm.12.12.html (17.html (10.12.2011) Url17http://teftis.tr/belge/184942/ilke-kararlari.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.2011) Url15http://www.2011) Url2http://www.kulturturizm.html (17.tr/belge/142800/eski2yeni.12.kulturvarliklari.gov.2011) Url21http://www.2011) Url26http://teftis.tr/belge/184942/ilke-kararlari.html (17.pdf (11.2011) Url14http://www.kulturturizm.2011) Url13http://www.pdf (11.2011) Url8http://whc.06.kulturvarliklari.kulturturizm.org/en/activities/638/ (15.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.tr/ana-sayfa/187096/20111227.2011) Url18http://teftis.gov.gov.gov.12.pdf (19. Url5http://kumid.unesco.resmigazete.2011) Url7http://did.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.kulturturizm.kulturvarliklari.2011) Url10http://whc.kultur.html (25.2010).06.2011) Url11http://www.org/en/activities/567/ (15.2011).tr/belge/173560/yonetmelikler.abra.12.kulturturizm.2011) Url25http://teftis.html (17.2011) Url16http://teftis.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.12.2011) Url19http://www.gov.2012) Url22http://teftis.12.2005.org/en/guidelines (03.01.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.pdf (11.vgm. Url3http://teftis.2011) Url6http://kumid.2010).gov.2011) Url9http://kumid.12.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.01.kulturvarliklari.gov.html (15.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.2011) Url27http://www. pdf (15.aspx# (12.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.06.unesco.cevreorman.2011) Url24http://teftis.gov.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.html (15.12.gov.2011) Url20http://www.gov.unesco.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.html (10.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.tr/bts/ (17.org/en/list ve http://whc.06.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.aspx (09.gov.htm 22.html (17.12.gov.12.06.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

yönetim sistemleri. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. onaylanarak uygulamaya girememiştir. Education. 2004 yılında tamamlanan bu proje. Manyas Gölü. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. Afyon Acıgöl. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. Management. sınırlar. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. 2008)” ile girmiştir. Bozulmamışlık niteliği içinde. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı.Uygulama rehberine göre. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. 94   . 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. www.catalhoyuk. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır. 1971)” ile girmiştir. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. Burdur Gölü. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. tampon bölge. Göksu Deltası. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. İğne Ada Longozu. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca.doc sayfasını ziyaret ediniz. alan yönetimi ve yönetim planı.C. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Bu plan da uygulamaya girememiştir. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Sit alanlarının korunması. Bütün bu koşullara ek olarak. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. Akşehir ve Eber Gölleri.com/pdfs/Catal_SMP_TR. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. Ramsar Sözleşmesi. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Valilikler. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. T. Kızılırmak Deltası.

kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. 95   . Koruma politikalarının. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. Uluslararası düzeyde. Bu sorun. Alan Başkanının atanmasının ardından. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. Afrodisias. 27. Bu amaçla. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. Bu sorunun çözümü olarak.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. Adıyaman”. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. Katılımcılık ilkesi. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. Efes. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15.10. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. bu soruna çözüm olarak. Çatalhöyük.09. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı. “Kaynak Yaratılması. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. onaylanması. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. Bunlar içinde ise Bursa. “Nemrut Dağı Yönetim Planı.

ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. “Yönetim Planı” kavramı. Yönetim Planının. olanakları ve personeli belirler. IUCN önderliğinde Thomas. 1995). Etkin operasyonlar. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. Yönetim Planı. koruma. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. 96   . Sona eren bir süreç değil. sürekli izlenen. Örneklerde. Günümüzde ve gelecekte. koruma alanının korunmasını. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. koruma alanındaki kaynakları. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. 2003). süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. Yönetim planları. Yönetim Planı. 1993). 2008). yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. 2006). Yönetim Planı. işletme projesini. alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. yönetim planlarının. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. 2005). plancı. Bu planlar. 1992). tarihi ve doğal alanların korunması. kullanımları. Yönetim Planı. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. koruma. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. 1978). kullanılması. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. programlara. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. yasal açıdan emredici bir belge değil. yönetim. alanın kullanımını. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. Diğer rehberler içinde. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır.. Yönetim Planı.

Ayrıca. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. 1993). Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. bakım programı. yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. Bunlara ek olarak yönetim planının. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. alanın eğitim. 1993). envanterin. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . 2005) sayılabilir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. ekonomik faktörler. alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. Müdahale gerçekleştikten sonra. demografik büyüme ve gerileme. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. Bu rehberler. “Management Planning Toolkit”. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. Çalışmada. Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. kültürel kaynağın tanımıyla. Bu bölümünde. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. Çalışmada. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. araştırma. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. korunan değerin. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. 1994). Rehbere göre.

her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. işletme projesini.11. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. yaşatılması. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri. alan başkanı. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik. yönetim alanı. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. arkeolojik. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır.7. stereo-fotogrametri. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. 1993). plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. yönetim alanlarının belirlenmesi. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. değerlendirilmesi. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. sit alanları. “sit alanları. Rehbere göre.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. onaylanması. 98   . Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. eşgüdüm ve denetleme kurulu. yönetim planlarının hazırlanması. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. Yönetim Planı Yönetim planı ise. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. geliştirilmesi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. coğrafi.

ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. arkeolojik. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. yönetim alanının belirlenmesi. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. yönetim 99   .İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. Şekil 4. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması. alanı yeterince tanıyan. alan yönetiminin oluşturulması. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. Alan başkanının. kentsel sitlerde ilgili belediye. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. İlgili kanun ve yönetmelikte. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte.

yönetim planlarının uygulamasını denetler. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. Alan başkanı. sanat tarihi. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. c. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. eğitim. arkeoloji. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. e. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. kamu yönetimi. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. 100   . Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. şehir ve bölge planlama. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. Denetim birimi. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. koruma. tanıtım. Danışma kurulu. Denetim Birimi. onarım. alan başkanı. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. arkeoloji. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. Alanın sunum. tavsiyeler. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. sunum. d. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. meslek odaları temsilcileri. b. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. şehir ve bölge planlama. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. kamu yönetimi. sanat tarihi. sivil toplum örgütleri temsilcileri. kaynak araştırması yapmak. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. Danışma Kurulunun. üniversitelerin mimarlık. bakım.

• • • • • • • İlgili yönetmelikte. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. kamu yönetimi. şehir ve bölge planlama. tarihçi. işletme. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. ziraat mühendisliği. Koruma. teşhir. sivil toplum örgütleri. • • Ayrıca. Kültür varlıklarının yönetiminde. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. 101   . üniversitelerin mimarlık. arkeoloji. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. ekonomist. restitüsyon. coğrafi. turizm işletmeciliği. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. kamu yönetimi. sosyal. şehir ve bölge planlama. reklamcı. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. konservasyon alanında. yöntemler ve araçların geliştirilmesi. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. kültürel. erişim. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. kamu yönetimi. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. sanat tarihi. biyoloji. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. restorasyon. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. alanın niteliğine göre sosyolog. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. tasarım ve uygulamada. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. sanat tarihi. sosyal. üniversitelerin mimarlık. hidroloji. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. peyzaj mimarlığı. antropolog. doğal. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. onarım. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. yönetim planı taslağının. kültürel.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. alandaki değerler. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. Bu geniş amaç içinde. bölgesel. arkeolojik. yerel. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5).       Şekil 4. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. planlama politikaları. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. alanın yönetiminde ortak bir yerel. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin.co. alanın kavranmasının güçlendirilmesi.uk) Uygulama. sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü. alanın mülkiyeti.cityofbath. 105   . ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl). Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). sınırları. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. mimari.

1972). Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur. 2004): • Tüm politikalar. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar.o. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir. öneriler.uk) Şekil 4. yönetimsel yapı. koruma. http://www. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   .4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. Bath Yönetim Planında yer alan konular. gönüllü.uk) Vizyon. stratejiler. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar.com. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. analizler. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması.Şekil 4. kuruluş.picatrail. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır. öneriler.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www.bbc.bathnes. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. dokusunun. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde.gov. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. tehditler. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri.

hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. 107   . son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. 2004).Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Konular. konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır. Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. Şekil 4. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır.

2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular.Tablo 4. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek. ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun.2008 108   . etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.

yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   . HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının.Tablo 4. etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi.

çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular. geliştirmek ve şehrin ekonomik. HEDEFİ KONU YORUM. uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak. Özellikle 18.Tablo 4. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. 2004) UYG. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının.

“Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   .2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan. çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.Tablo 4. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan. 2004) UYG. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde.

Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   . HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının. 2004) UYG. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün.Tablo 4. yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler.

Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. 2004). ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. Temel eylemler için fon sağlanması. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. Bath Yönetim Planında da. bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında.

Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. Department for Culture. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. English Heritage. Mali olanaklar. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . Media and Sport. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Bath Chamber of Commerce. Bath Society. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. Bath Federation of Residents Association. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir.• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Envolve. 2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. Bath & North East Somerset Council. değerlerin durumu. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. ICOMOS UK. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir. National Trust. Bath Preservation Trust. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir.

İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. Küçük Ayasofya Camii (eski St. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. 17. 2 yıl. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. Valens (Bozdoğan) Kemeri. Yönetim planlarının en önemli misyonu. Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. Genel Konferansı’nda kabul edilen. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. Konstantin Hipodromu. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Yüzyıl Topkapı Sarayı. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. Aya İrini. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. 6 yıl. Uzun (L). İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. uygulanması. A. 16. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır.Ş. Süleymaniye Camii külliyesi. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. 15. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. John II. Devam eden. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. Aya Sofya. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. Kriter (ii). Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. 14 ve 15. 10 yıl ya da daha fazla. Bu Alanlar içinde. 1972 yılında UNESCO’nun 17. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. Plan. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. Orta (O). sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. yönetim planının onaylanması. 115   . denetlenmesi. dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır.

daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar. Arkeolojik Park.. geniş kapsamlı.. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir. 6) Şekil 4.32. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30.33. 22.31. 2:Süleymaniye. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü.6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil.Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen.. ve son olarak 35. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi.04. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında. ve 34. 116   . İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş. Planda. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. Hazırlanan yönetim planının.

2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. Şekil 4. 4. Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. 2. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2. strateji ve eylemlerin belirlenmesi.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı.7) 1. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. 3. 117   . hedef. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi.

temel stratejiler. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. yaşatılmasını. “…sit alanları. Yönetim planları. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. temel özellikleri tartışılmış. Kanun Yönetim Alanı’nı. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. yaşatılması. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Yönetim Planı. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. değerlendirilmesi. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. 118   . Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. alanın geleceğine ilişkin vizyon. Yönetim planları. (Ramsar Convention. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. işletme projesini. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. Bu süreç sürekli olarak izlenir. alanın korunması. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Yönetim Planlarında. Bu bölümde. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır.

Sürekli izlenen. b. d. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. c. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. d. Ramsar Sözleşmesi d. e. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı.C. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Koordinatör 8. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. b. Denetim Birimi e. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. Danışma Kurulu c. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. e. c. Alan Başkanı b. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. d. c. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Belediye Meclisi b. Koruma Kurulu d.   . Kentsel dönüşümün sağlanması d.Kendimizi Sınayalım 1. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. b. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. Denetleme Birimi 7. Danışma Kurulu T. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. Danışma Kurulu c. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d.

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. konaklama. 6. 10. 4. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Yürürlüğe girmemiştir. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. yeme-içme. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. ziyaretçi güzergâhları. içeriği. ziyaretçi merkezi. 9. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. müze. bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. 2. 7. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bu rehberler. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. IUCN önderliğinde Thomas. 8. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. 5. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. Diğer rehberler içinde. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2005) sayılabilir. 3. daha çok doğal ya da kültürel 120   . e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. 1994). “Management Planning Toolkit”. Onaylanmamış. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını.

Ayrancı. TMMOB Mimarlar Odası. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. Ziyaretçi Yönetimi. B. Gülersoy Zeren.02. İstanbul. Eğitim. Basılmamış Rapor. 15. B. İ.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. s. Erişebilirlik. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. Ayrancı. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. Feilden. J. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. Ndosi. Nuran. bunları çözmeye yönelik hedefler. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı.19-34. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   . (2011). and Jokilehto. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. N. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. Parks Ringbeck. (danışman: N. O. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi.M. Yönetim ve Organizasyon. iki seviyede tespit edilmiştir. ICCROM.11. İ. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede. 3. İrem. Bilinçlendirme ve Katılım.. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. Günay. Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi. Roma. Z.2007..2005.

08. J.uk/worldheritage/1.org www. www. (15.07).org. Lodge.kultur. (15. www.10).icomos.08. Çatalhöyük Yönetim Planı.07). 2003. B.org. Durham Riverbanks Management Plan.03. 1993.uk/Pid/5142 26k.unesco. 2002.htm. http://www.10. C.07).bbc.istanbul.İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre. (30.org/opgutoc..iucn. World Commission on Protected Areas (WCPA). 122   .uk www.gov.catalhoyuk.. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region. www.whc.co.gov.htm.gov.02.co. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas. Management and Monitoring Challenges.03.com/pamukkale.com/pdfs/Catal_SMP_TR. whc. 2006. Middleton.cityofbath.durhamcity. Thomas.ramsar.tr UNESCO World Heritage Centre.2010).doc (15. (10.02. and Terrace.co. 2004.htm. (05..asp Ramsar Convention. whc. A.org/opgutoc. www. Young. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention.great-britain.unesco. Department of Environmental Services.uk www. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. H.tr www. Durham City Council. www. www.07). Introduction.kad. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan.tr www.ww. L.2010). (21.htm.bathnes.org/en/list Bath North & East Somerset Council. and Young.uk www.akanmimarlik. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide.gov.unesco. and Phillips. B.org/themes/wcpa/pubs/guidelines.

  .

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek.

hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. doğal. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. 125   . bütün insanlık. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. sosyal. mimari önemleri. “Kültürel miras” anıtlar. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. estetik.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. ve 2. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. Sözleşme’nin 1. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. silahlı çatışmalar. ilgi çekici örneklerinin insanlığın. Tarih. bilimsel. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan.

evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma. kültürel. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. korumanın devamlı olup olmadığı. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. 126   . sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. uluslararası toplum bir araya gelmekte. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. Resim 5. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. DM alanlarının korunma durumları. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. karmaşık sitleri. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. ülkelere prestij kazandıran. yalnız bulunduğu ülkenin değil. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların.

3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30.iii. Resim 5. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   .2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir. 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir.iv ve v. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış.Resim 5. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların.ii. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. yılı. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri.

Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. çöller. Butterworths.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. Doğu Avrupa’dan. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. küçük Pasifik Adaları’ndan. kültürel yollar. (ed. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. D. Halkın bilinçlenmesi. gençlik forumları. The World Heritage Convention. Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. Resim 5. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. Bu amaçla konferanslar. daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. 1984 128   . yıldönümü kutlanacaktır. Monumentum. endüstri mirası. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. The International Journal of Architectural Conservation. sergiler. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. Linstrum) special issue published for ICOMOS. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir.

Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Duyulan gereksinime göre. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. Değerlendirme. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. coğrafi alanların özgün. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. İkinci aşama. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Bu amaçla. Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. değerlendirilmesini yapar ve oylar. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. alanın korunma durumunu gözler. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. 183’ü “doğal”. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. Doğal veya kültürel sitler. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. merkezde yapılır. farklı kültürlerin. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. aynı tip anıt veya sitin. Bunlardan 725’i “kültürel”. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. yerel yetkililer. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. kültürel veya karmaşık sitler. Her yıl yapılabilen bu başvurular. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. bütünlük yönünden de değerlendirilir. başvuru.

Latin Amerika ve Karayipler’dir. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. Uluslararası yardımların eşgüdümü. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak.org/en/budapestdeclaration.unesco.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. Asya ve Pasifik. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. Temsil edici. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. Avrupa ve Kuzey Amerika. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. Bunlar Afrika. sorunları çözmeye yardımcı olur. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc. Arap ülkeleri. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması. 130   . htpp:// whc. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. dengeli. içeriğinin denetlenmesi. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi.unesco. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir.çalışılmaktadır. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. kabulü. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi.

Biçim ve tasarımda özgünlük. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. 7. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. • • Özgünlük değerlendirmesi. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. anıtsal sanatlar. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. 10. üstün evrensel değerin yanı sıra. ender rastlanan bir temsilcisi olması. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. fikirler. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. 131   . yönetim sistemi. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. Yersel. yenilenmiş. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. 4. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. 3. 5. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. 2. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. grafik özellikleri. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. 9. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. 8. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. geleneksel insan yerleşimi. söz konusu varlığın korunma durumu. koruma yöntemleri farklıdır. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. 6. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. Özgünlük açıklaması. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. inançlar. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir.

Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir. faraziyeye yer verilmez. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. tarihi.6: Kommagene Kralı I. Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir.iii ve iv. Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. başlıkları altında ele alınmaktadır. 132   . Yer ve konumun özgünlüğü. Gelenekler. teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir. Diğer iç ve dış etkenler. Ruh ve duygular. Kullanım ve işlevde özgünlük. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri. Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük. Resim 5. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda.

Resim 5. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. özgünlüğünü. sadece yerel. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. değerlendirilmesi gerekir. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Tüm dünya için ünik. Varlığın önemini ne kadar koruduğu.Resim 5. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. Üye ülkelere ünik olmayan.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır.

deprem. Dünya gibi yuvarlak olan logo.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. Dışta bir daire. hava kirliliği. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. yangın.Evrensel değer taşıyan eserlerin. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. savaşlar. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. yangın. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar.9: Yunanistan’da II. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. Resim 5. 134   . turizm ve yapılaşma baskıları. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. Kaçak kazılar ve yapılaşma. sel.

DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. bölgesel. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. IUCN. duyarlı bireyler. Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir. değerlendirilmesi ve izlenmesi.Resim 5. ilgili uluslararası kuruluşları. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. Eğer tehlike ciddiyse. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. danışman kuruluşları.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. Bilgi. DM Merkezini. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. 135   . 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. ICOMOS. yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. UNESCO. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır. Bu amaçla ICCROM. üye devletleri. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir.

artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. Mısır hükümetiyle görüşülerek. bütünlüğünü. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. Tehlike aşıldığında. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. eğer tehlike geçmez. İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. Aksi durum geçerli olursa. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. üstün evrensel değerini yitirirse. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. Resim 5. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse.

arkeolojik sitlerin. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. benzersiz 137   . bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. kentler ve kırsal alanlarda. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. Turizmin artması.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. kimi binaların müzeye çevrilmesi. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. Bu nedenle. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. Terk edilen DM alanlarının. renk. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. harap olmaları kaçınılmazdır. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. kentlerin ekonomik gelişmesine. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. konaklama. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. doku çok farklı etkiler. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. Ölçek. bahçe duvarları yıkılarak. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. Bu alanları onarmak. Kültürel işlevler. karakterlerini değiştirmeden. Resim 5. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. Dengeyi korumak. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti.

kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. Rüstem Paşa Camii. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. çekirdek alan çevresinde.Resim 5. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. Mısır Çarşısı. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş. 138   .vi. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. görsel bütünlüğünü korumak için. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. Boyutu. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. kilise. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. nedeni belirtilir. bakış noktaları sunan.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. alan sınırları belirli türlerin habitatları. Kültürel varlıklar için kullanılan i. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. Nuruosmaniye. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. . Bayezıt Camii ve Kulesi. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. Bu siluetin korunması.x. ayrıca DM alanına anlam katacak. DM Sözleşmesine üye olan devletler. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. yoğun. . Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek.

DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan. Savaşlar. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. Bu amaçla. korumanın devamlı olup olmadığı. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. Bunlardan 725’ i kültürel. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. hava kirliliği. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. DM alanlarının korunma durumları. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. bütün insanlık. gençlik forumları. sel. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. Doğal miras olağandışı fiziksel. Bu amaçla konferanslar. yangın. coğrafi alanların özgün. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. farklı kültürlerin. turizm ve yapılaşma baskıları. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. 139   . mimari önemleri. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. Tarih. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. sergiler. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. Kültürel miras anıtlar. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. 183’ü doğal. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. estetik. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. deprem. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. aynı tip anıt veya sitin. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. silahlı çatışmalar. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. Doğal etkenler yanında. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. yangın. bilimsel. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır.

Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Europa Nostra e. IFLA 4. Dünyada barışın tesisini b. Sokaklara yangın muslukları konulur d. English Heritage d. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. Önliste nedir? a. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. UNESCO d. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. DM alanında yangın olmuştur b. Yangın sigortası yapılır b. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. ICCROM’a üye olmaları d. ICOMOS b. IUCN 5. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. Avrupa Konseyi c. Tehlikede olan DM ne demektir? a. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. Europa Nostra 2. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Afrika ülkelerine insani yardımı c. CRATerre b. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. Council of Europe d. Dünyanın içinin boşaldığını 7. ICOM b. Birleşmiş Milletler b. IUCN c. Binalar güçlendirilir 6. Dünya Mirası Merkezi e. Dünya Mirası Komitesi c. Avrupa Birliği e. ICCROM d. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Dijital arşiv oluşturmaları 3. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. Eserlerini restore etmeleri b. UIA e. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. Deprem sigortası yapılır c. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c.Kendimizi Sınayalım 1. UNESCO’nun çabalarını c. ICOMOS c.

insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. 5. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. değerlendirmesini yapar ve oylar. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. hava kirliliği. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bilinçlenmeye bağlı olarak. 7. turizm ve yapılaşma baskıları. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. 141   . deprem. savaşlar. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. yangın. 6. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. 4. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. onun korunması için hem yerel. 8. sel. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. 3. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kaçak kazılar ve yapılaşma. yangın. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 9. 2. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

13-123 FEILDEN. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage. M. Roma 1998 UNESCO.). Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. JOKILEHTO. Ankara 2006. ICCROM.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. Pulhan) T. (Ed. Dünya Mirasında Türkiye. Öcal. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention. Herb. Management Guidelines for World Heritage Sites. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Paris 2005 142   . Ankara 2008 STOVEL. s. Bernard M. Zeynep. Jukka. (ed. Roma 1993 OĞUZ..C. ICCROM. “İstanbul’un Tarihi Alanları”. G.

  .

Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. Tanımı. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Ortaya Çıkışı.

18. sanayi kültürünün tarihsel. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. artık hammaddenin elde edildiği. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. iktisadi. araç. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. yüzyıldan sonrayı işaret eder. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. hayatın her alanını etkisi altına alırken. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. yapıların. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. hatta 20. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. siyasal. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. sosyal. insan yerleşimlerinin. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. teknolojik. “endüstri” ise. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. eserlerin. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. Sanayi Devrimi. makineler. başta ekonomik olmak üzere. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. ulaşım özellikleri. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. teknolojik. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. teknolojik. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. “Endüstri mirası” ise. atölyeler. 145   . gereç ve donanımlar. Sanayi yapıları ve alanları. demiryolu. yüzyıl. enerji üretim ve iletim tesisleri. doğal ve kentsel peyzajların. liman gibi ulaşım alanları. yüzyılda. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. işletim süreçleri. ambarlar ve depolar. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. dünyada yarım yüzyıl. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. “endüstri arkeolojisi”dir. İmalathâne ve fabrikalar.

1981). çatı vb. yüzyılın başlarında da İtalya. TANIMI. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. yüzyılın başlarından itibaren Fransa. 1780’li yıllarda da. hayvan. 146   . yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. 18. köprüler. Sonuçta ulaşım ve iletişim. yüzyıla kadar yapılarda taş.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. 1998). 1760’lardan itibaren. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. yapıların kurulacakları alanları belirlerken. Sanayi Devrimi tekniğin. 1981). üretimi sağlayan insan. daha sonra ise. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. hayvan. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. gaz boruları. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. Örneğin 1750’lerde. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. ibadet. sokaklar. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. özellikle de İngiltere’de 18. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. 20. ORTAYA ÇIKIŞI. Örneğin. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. yüzyılda üretim için kullanılan insan. 18. fabrikada çalışanları için konutlar. kanallar. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. dinlenme alanları vb. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. Avrupa’da. Sermaye kıtlığı yoktu. 19. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. yüzyıla kadar uzanmaktadır. fabrika inşa etme. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. Almanya. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. 1997). Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. kömür üretimi. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. Çok katlı yapılar.

Büyükdere/Sarıyer). deri-ayakkabı (Beykoz). ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. Yeni buluşları.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. 1997). teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. Unkapanı. Büyükada) fabrikaları. Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. silah (Dolmabahçe). un (Paşalimanı/Üsküdar. tuğla (Haliç. Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . başka etmenler de rol oynamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. yüzyılın sonuna kadar. kağıt (Kağıthâne). 20. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. Fransa. Öyle ki. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. elektrik (Silahtarağa). 18. ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. cam (Yedikule). Kasımpaşa. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. yüzyıldan 19. Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. dolayısıyla bol olan mineral. Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. 1997). Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. 19. dokuma (Haliç). 1998) yayınını okuyunuz. Hasköy. Tophane-i Âmire. üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. İstanbul. Tablo 6. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. 1997). Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. Göksu.

1992). temelleri 15. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. 19. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. 1992). 1985). teknik uzmanların. gıda. Cibali Tütün Fabrikası. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. 1997). Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. Yedikule Gazhanesi. deri ve kimya üretimi ile maden. güney kıyısında Büyükdere.İstanbul’da 17. kısmen yerli. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Almanya. 1850’den sonra yabancı sermaye. 1992). İstinye koyundaki tersane. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. giyim ve dokuma. 19. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. Avrupa makinesi. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. İkinci aşama ise. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. Bakırköy Bez Fabrikası. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. Şirket-i Hayriye gibi). Lengerhâne. teknisyenler. 1990). öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. Özetle. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. 1997). Oysa İngiltere ve ardından Fransa. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. hammaddesi. 1997). Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. Endüstriyel yapıları “enerji. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. Ancak teknolojinin. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. 1990). Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. 1985). Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. Kentte 18. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. Fabrikaların ustaları gittiğinde. ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte.

uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. saray yakınında kurulmuştur. Tablo 6. iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. gemi vb. mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. yüzyıl ve 20.2: İstanbul’da 20. İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20. Tophane-i Âmire. fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal.1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz.• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. 2005). çalışanlarının konut. Tersane-i Âmire. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. Üretim geniş açıklıklı. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. 149   . Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). metal strüktürlü. 2005). aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. gıda. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. İstanbul’da 19. 1996). tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. 2000 (Köksal Arşivi). Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir.

sanayileşme. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Öyle ki. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. sistemli. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. Anadolu kentleri arasında bazıları. H. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. Bu durum. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. Örneğin. Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. Resim 6. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Eskişehir. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. nüfus artışı. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. Fabrikaların işleve dayalı. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. 1985). sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. 1973). 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. Fabrikaların kuruldukları yerlerde.A. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. fabrika 150   . Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası.2: Hasanpaşa Gazhanesi. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. 2003 (Köksal Arşivi). çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. tüketim mallarına yönelik olmuştur. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir.

hastane. sosyal tesis. Tesislerin hemen hepsi. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır. Nazilli (pamuklu). bunların etrafında yemekhane. Bursa (merinos). Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). “Dokuma. böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. hastane. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. Gemlik (suni ipek). 151   . şişe-cam). maden işleme. Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. lokal. yemekhane. kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. kütüphane. insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış.3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. spor alanları. kağıt. rasyonel ve gridal plan şemaları ile. Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). Kayseri (1935). Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. okul. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. Fabrika ile birlikte kentlerde. fosfat. benzerliği de beraberinde getirmiştir.üretim sistemi. bunun yanında veya içinde yönetim binası. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. 1950’ler (Köksal Arşivi). Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). İzmit (kağıt. Tesise ait tüm yapılar. Ereğli (1937). lokal. Bu tesisler. Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). Bursa (1935). 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. 1973). Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. kibrit). tek veya iki katlı olup. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. spor ve rekreasyon alanları. seramik). sinema. işçiler için lojmanlar.  Resim 6. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu).

Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir. projelendirilmesi. idare binalarını. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. 152   . Yukarıda adı geçen bu tesisler. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. madencilik. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. sosyal. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. Örneğin. 1985). Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. Örneğin. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. Sonuç olarak. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. kuruldukları dönemin ideolojik. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. evli. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. Örneğin. yığma yapı olup. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. Lojmanlar. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. Bu plan. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. işçi. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. ancak bir farkla. Dünya Savaşı. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. testere çatı sistemi uygulanmıştır. tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri.

çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Örneğin. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. siyasi. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. yıkılmaları gündeme gelmiştir. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır.   Resim 6. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. ya da konum olarak. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. mazotlu motorların yaygınlaşması.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. Cibali Tütün Fabrikası gibi. İstinye Tersanesi. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. 2005 (Köksal Arşivi). Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. ya da tamamen kapatılmaları. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. 153   . SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. kent dışına taşınmaları. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. 1980) okuyunuz.4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. mekân. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. 1995). Örneğin. Issawi’nin The Economic History of Turkey. Bakırköy Bez Fabrikası.

Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. özgünlük değeri. www. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi.cat/ticcih/industrial_heritage. Özetle.mnactec. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. zararlı gazlar. hammadde yetersizliği. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. üretim sisteminin değişmesi. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. 154   . hurda olarak satılmış. sembolik değeri. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir. yayınlar çıkarmaktadır. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. www. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. turistik altyapı. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. terk edilmiş. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. Tüzüğün adı.htm ve http://en. konumunun uygun olmaması. Oysa. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık.wikipedia. 20. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20.cat/ticcih. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. 1990’larda işlevini yitirmiştir. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri.mnactec. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. tarihi değeri. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. TICCIH.

mimari. yaşayan geleneklere. özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. 6. Bir yapının. (Komite. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5.international.ERIH. köprüler. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. Türkiye’de TICCIH. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. yol. Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. araba. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. 15. özel ulaşım ağı. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir). ulaşım araçları. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. teknik grup. bu ölçüte uyan yapının. ideallere. anıtsal yapı. aynı zamanda kanallar. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. 26). yeni perspektifler sunma olanağı.org/world_heritageve http://whc. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. 18. 16. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. 155   . 17). yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. Sözkonusu ölçütler. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. yegâne. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17).icomos. 3.alanın kalitesi. 6. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. inançlara. Yaşayan. toplu ulaşım ağı. ERIH vb. 4. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. demiryolları. 1. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. 5. 2. 17). dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında.unesco. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir.

24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. bölgenin kısmen. sukemeri. 29. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. 29. 27). Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. geç 19. ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. sosyoloji. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. 21. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. 19. dini yapılar. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. 32). 14. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. 31. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. 36). 31. 24. 23. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). 24.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1. 7. 10. mimari ve planlama açısından önemli. yapının. 25. 30. • • • • • • • Görüldüğü üzere.international. ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. 24. 13. 37) veya tek örnek (2. 9.org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz.icomos. Endüstriyel üretimle birlikte. 19. 37). 35). 26. çalışanlar için inşa edilen konutlar. ya da örneklerden biri olması (12. hizmet yapıları. 156   . 22. 6). veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. köprü. 28. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur. 20. 30. 13. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 32. 33). 23. 32. ya da özel bir örnek olması (3. 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. yüzyıl veya 20. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. 34.

Almanya 3. Slovakya 37. sürekli güncelleştirilmekte. Finlandiya 14. İspanya 27. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra.4.4. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. Hollanda 20.4 ve E. D. Hindistan 18. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. İsveç 31.84 vd. Küba 32. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E.2 ve E. Hollanda 19. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. F. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. İtalya 26.2) Völklingen Demir İşletmesi. İngiltere’de. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. Bu yolla envanter sistemleri. İsveç 29.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Meksika 34. Avusturya 5. Woudagemaal (D.17-18. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. Essen. Polonya 36. Çin 13. İspanya 28. Bölüm 4. F.10).Çek Cumhuriyeti 12.2 ve Şekil E. Avusturya 6. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Meksika 33. Belçika 7. Norveç 35. geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. Almanya 4. İsveç 30. Fransa 17. bkz. Fransa 15. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23. Brezilya 10. Fransa 16. Almanya 2. Bölüm 4.Tablo 6. Belçika 8. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. Brezilya 11. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Bolivya 9. Almanya’da. 2005). İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. 157   . bkz. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir.

ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Endüstri binalarının. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. 1992). Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. 1995). uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. Ancak endüstri müzesinde. 3. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. 2005). çok fazla hasar görmemiş. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. 1. dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. sunulan dönemin sosyal. Yeniden işlevlendirme sırasında. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. teknik donatının yerinde sunulması. ekonomik ve teknik gelişimi. 2. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. 1995). Özgün donanımını yitirmemiş. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. 1992).ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. işçilerin günlük yaşamları. koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. sadece mimari mirası koruma açısından değil. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. Kimi zaman ise.

gereklidir (Föhl. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür.    159   . farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. steril ortamlarda. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. Endüstri yapıları içindeki makineler de. özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. gürültü. Bu koşullarda. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. Yapı müze işlevini alacaksa. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. 1999). herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. 1995). Yalıtılmış. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. rant kaygısı. görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. 1995). makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. sosyal. bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. doğa koşulları. ömrünü uzatmak olmalıdır. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. yapıyı tekrar yaşama katarak. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. 4. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. Zaman. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. 1999:146-7). endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır.

yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft. 160   . Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş. 1999). kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. Fransa için http://www. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. kamu mekânları. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. demir yolu bağlantıları.nl/index. teknik ve endüstri müzeleri. İngiltere için http://industrialarchaeology.hollandroute.de/ adresine.346 milyonluk nüfusu. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran.route-industriekultur.cilac. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. eğlence ve dinlence yerleri. 20.org/ adresine. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. 1999).zollverein. metal işletmeleri. 1992 ile Cossons. 1999). Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın. değişen üretim sistemleri. İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl.html adresini ziyaret edebilirsiniz. 1992). su kuleleri. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser. 1999). çok amaçlı kültür merkezleri. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır.de/index. Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. limanlar. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. eğitim yerleri vb. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Ruhr Bölgesi. 2 milyonluk iş yeri. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. doğal su kaynakları.com/ adresine ve Hollanda için http://www. 60’ı ulusal. yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. 1993). yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. kömür işletmeleri. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir. 19. türbinler. azalan doğal kaynaklar. yüksek fırınlar. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. bakabilirsiniz.php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır.

de).6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.route-industriekultur. Resim 6.de).5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.Resim 6.route-industriekultur. 161   .

İzmir. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır.Resim 6.route-industriekultur. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır. 2006). Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir.route-industriekultur. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz.de). 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   .route-industriekultur. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal. Türkiye’de ise İstanbul. daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın. otopark. Yemekhâne. 2005 ile Köksal ve Ahunbay. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. Resim 6. Olduğu gibi korunan kompleks. seminerler.

bilgisayar tarihi.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir.org. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır.edu. zeytinyağı fabrikası. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları).9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır. bisikletler-motosikletler. bebek arabaları. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. İstanbul (Köksal Arşivi). işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke. ahşap atölyesi. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır. Müzede Rahmi M. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb.santralistanbul. otomobiller. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M.devredilen işletme. dene-öğren.   Resim 6. ülkenin farklı bölgelerindeki. Bu konuda farkındalık kazanmak. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır. sakat arabaları. tarım. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. 163   .rmk-museum.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. gemi buhar makinesi. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www.htm adresini ziyaret edebilirsiniz. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. Koç Galerisi. gemi makineleri. Çağdaş Sanatlar Merkezi. kızak. ne-nasıl çalışır.tr/turkce/index. sualtı. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin. at arabaları.itu.tr/index. dizel motorları-buhar makineleri. denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır.

bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş. Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. toplantılar yapılmış. 164   . bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. Sanayileşme çabaları. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. Buna yönelik çabalar 20.

Endüstri ile ilgilenir. b. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. 2. 16. Hollanda 4. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. 18. Anadolu kentleri d. yüzyılın sonu c. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. Kırsal alanlarda d. İşletilmektedir c. Teknoloji ile ilgilenir. Bursa 8. yüzyılın ortası e. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. Eskişehir e. Gökdelen olarak 165 6. Fransa c. Tek katlı olarak e. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. ERIH b. Amerika d. 20. Arkeoloji ile ilgilenir. mimari. 19. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. Yıkılmıştır b. yüzyıl b. e. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. Verimli topraklarda 5. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. amacıyla ne zaman   . yüzyıl d. Geniş topraklarda b. İzmir d.Kendimizi Sınayalım 1. 20. yüzyılın başı d. Kentsel alanlarda e. yüzyılın sonu 9. tarih vb. 20. Antalya 7. yüzyıl 3. e. yüzyılın ortası b. Aynı şekilde çok katlı olarak b. ICOMOS e. alanlarla ilgilenir. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. d. yüzyıl c. Almanya b. UNESCO c. 19. Ankara c. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. İstanbul b. UNICEF 10. Su kaynakları kenarlarında c. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. yüzyıl e. d. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. c. 19. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. 20. arkeoloji. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. TICCIH d. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. Ankara c. İstanbul b. 17. İzmir e. İngiltere e.

a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. ya konum olarak. makineler. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. 10. 2. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. atölyeler. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. 8. Sıra Sizde 3 19. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. demiryolu. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. ERIH vb. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ya mekân. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ambarlar ve depolar. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. Tanımı. Ortaya Çıkışı. yayınlar çıkarmaktadır. 19. 3. 166   . liman gibi ulaşım alanları. siyasi. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. 6. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Anadolu’da kurulan tesisler. sosyal. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. Türkiye’de ise. sanayi kültürünün tarihsel. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. Tanımı. enerji üretim ve iletim tesisleri. Ortaya Çıkışı. İmalathâne ve fabrikalar.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. Yüzyılda ise. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. teknolojik. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir.

5-1. New York. A. 30. 17. ed. G. “IBA Emscher Park”. (2005).6. (2006). İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. (1999). J. s. E. Deutsche Bauzeitschrift. Avusturya ve İsveç. Edebiyat Fakültesi Yayını. İhsanoğlu. sayı: 2. sayı: 7. Toprak. (1993). R. İstanbul. Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. İstanbul. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. Bericht über ein Internationales Symposium. (1999). “Osmanlı Sanayi Devrimi”. s. (1990). İstanbul Üniversitesi. Köksal. Köksal. Ş. (1992). 1913. Hobsbawm.1991. İstanbul. Londra. A. 119-28. T. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. Deutsche Bauzeitschrift. 1500-1914. B. İstanbul. İTÜ Dergisi/a. Pamuk. (1992). (1981). Ankara. (1998). T. s. Yayınlanmamış Y. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. İstanbul. Rosenheim. Bauten der Industrie und Technik. Ankara. Bodensee. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. O. N. Almanya. (1992). Deutsche Kunst und Denkmalpflege. Clark. Blockley. Y. ve Ahunbay. c. İmparatorluk. Köksal. (1985). Höhmann. Almanya. ed. s. s. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. ICOM ve ICOMOS Almanya. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. C. P. (1995). Oxford. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Museum und Denkmalpflege. sayı: 7. Türk Tarih Kurumu. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. Jesberg. Chicago. İstanbul. Osmanlı Sanayii. 7. 5. (1996). E. Arbeiten und Wohnen”. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 1345-1347. G. R. A Case Study of Ironbridge Gorge. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. Issawi. Yayınlanmamış Doktora Tezi. s. s. Routledge. The BP Book of Industrial Archaeology. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. İngiltere. Mantran. cilt: 5. Münih. Lisans Tezi. Milliyet Yayınları. G. 167   . 50 yılda Türk Sanayi. c. B. Tayanç. Ankara. 99-100. (1973). Bonn. (1999). 125-136. Ganser. vd. İstanbul. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. Hançerlioğlu. 1800-1914. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. cilt: 2. (1997).. Ankara. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. G. Z. The Economic History of Turkey. İstanbul. G. (1997). (1973). Kraft. 107-15. Londra. Cossons. Chitty. Ökçün. T. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. “Bauen für Kultur. Z. sayı: 2. Almanya. Föhl. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. s. (1980). 56-61. Trinder. T. Föhl. Yeni Araştırmalar. 1760-1796. Yeni Görüşler. 37-52. K. M. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. sayı: 47. E. Ekonomi Sözlüğü. yıl: 50. Sanayi ve Kepenek. (1992). “Strukturwandel. İstanbul. Presentation and Preservation. İTÜ Yayını.

  .

bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. Kısmen. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. risklere hazırlık. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. 169   . bilgi ve beceriler.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. biricik. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. kültürel mekanlardır” (Oğuz. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. anlatımlar. izlenmesi. bunlara ilişkin araç ve gereçler. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır. temsiller. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır. doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. ünik. grupların. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. Kültürel varlıklar için 6. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. Kültürel varlıklar için ICOMOS. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful