T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

Tevfik Fikret Uçar Öğr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç. electronic.Doç.Gör. basılamaz ve dağıtılamaz.Dr. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. magnetic tape or otherwise. or transmitted in any form or by any means mechanical. without permission in writing from the University.Gör. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. elektronik. photocopy. Seçil Banar Öğr.Dr. fotokopi.Dr. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof.Gör.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.Gör. Tevfik Fikret Uçar Öğr.800 adet basılmıştır. Cemalettin Yıldız Öğr. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik. manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz. ESKİŞEHİR.Dr. Haziran 2012  ii . Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system.

2 30 66 92 ... 124 . Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi . iv 1.. UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6... 169  iii .İçindekiler Önsöz . Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4. 144 Sözlük ... Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5. Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3..

Doç. hukuk. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. Editörler Doç. kararlar çıkarmaktadırlar. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. karar.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. İster kentte olsun ister kent dışında. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. sürdürülebilirlik. kent planlaması. mimarlık. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. 20. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. Deniz Ünsal iv .Dr. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. siyasi. Asu Aksoy Yrd. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. yüzyıl boyunca tanımı. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. sosyoloji. yönetiminde söz sahibi uluslararası. Kültürel miras. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. sanat tarihi. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. ekonomi.Dr. merkezi. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir.

.

Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek.1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek. Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   .

s. 2008. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. muhafaza etmek. yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. Örneğin. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. 1985).129). Nitekim. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. 2009). arşivler. Örneğin. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. Avusturalya’yı meşgul eden. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. Özetle. Avusturalya’da. kitaplar. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. resim. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. Bu tür sivil 3   . anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. heykel gibi sanat eserleri. 2009. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir.34). Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. devletler arasında yerini bulamama. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla. bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. s. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar. el yazmaları.

çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. Böylelikle. Birçok modernist mimar ve plancı. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. 4   . Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. bu tür pasif koruma önlemleri. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Venedik Tüzüğü. Yıkımlar durmakla beraber. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. 1992). İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. bunun yanında belli bir uygarlığın. giderek ciddi tepkilere yol açmış. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. çok yoğun. Tüzüğün 1. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. önemli bir gelişmenin. Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir. hala yönetsel. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. Ne var ki. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. 1992). Eski kent merkezlerinin.

“Kültürel Peyzajlar”. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. artan trafik. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”.Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. restore etme. hem fonksiyonel. 2000). hem de doğal mirasını tanımlama. halkların adetleri. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. yaşam pratikleri gibi). sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. koruma. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. 1992). Öte yandan. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. Buna göre. inançları. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. Örneğin. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. atmosferi. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. Öte yandan. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. Bu belgede bütünleşik korumanın. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. müzikleri. belirleme. yeme-içme kültürleri. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. aurası. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların.

Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. 2012). altyapı. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. endüstri. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   .htm sayfasını inceleyiniz. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. bu piyasa temelli. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır.298). maden üretim teknikleri. yatırımları.gov. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı. Gayrimenkul odaklı. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. 2008 s. 2011). Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. ulaştırma. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil.tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme.milliparklar. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. Ancak. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. tartışınız. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. büyük ölçekli kentsel projeler. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. ormancılık. yönetsel. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır.

İşte. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır.Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir. 2009). Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları. Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. Nitekim. yerel mahalle karakterini kaybetmesi. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle.unesco. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. açılımı tartışınız. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   .

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

 Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü.0. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. danışma bürosu.KKG. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde.etkin kılınması. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. Sedir Adası. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. Kayaköy.101-30. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta. Anadolu Medeniyetleri Müzesi.590 sayı. Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız.02. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır.02. Noel Baba Müzesi. Bu suretle özel 11   . ikincisi. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. yaşatılması. hizmetlerin etkili. Aspendos. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. 11. Ayasofya Müzesi. bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). bakım ve onarım hakkını almıştır. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı. kültür merkezi. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. Yine 2009 yılının başında. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Bakanlığın hedeflediği gibi.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. Bu amaçla. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır. Olympos.

2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. 1990’lı yıllarda. 2010). bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. onarımı veya işletilmesi. yaşatılması. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. arşivlenmesi. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. Yatırım alanları. Yönetim planı ise. Nitekim. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. sanatsal tasarım ünitesi. opera. yönetim alanının korunmasını. film platosu. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. sit alanları. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. derlenmesi. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. 1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. arkeolojik. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. yaşatılması. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. arşiv. değerlendirilmesi. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. yaşatılmasını. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. sanat stüdyosu ile sinema. tiyatro. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. bale. onarımı ve işletilmesi. gelir vergisi stopaj indirimine. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. eğitimi. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. Kültürel miras alanlarının yönetimi. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. işletme projesini. Yasada yönetim alanı. değerlendirilmesi. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. yeni vakıfların. sanat galerisi. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. 12   . Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. yayınlanması. belgelendirilmesi. müze. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. kültür merkezlerinin yapımı. kütüphane. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. coğrafi. sanat atölyesi.

koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. 13   . Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik. benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. Madde 3c). Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. turizme açmak. kültür mirasına atfedilen önemin. Ancak. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. s.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. Yönetim Planı. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. sürekli izlenen. yaşatılması. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. 2002. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. 2011. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. 4).’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. rolün değişmesi. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. Yönetim Planları. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. anlamın. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir.

izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı.1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. sayfa 5). ziyaretçi yönetimi. ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı.. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak.Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları.... bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. tarihi park ve bahçeler. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal. Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel. 2003. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. tarihi yapılar. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   .. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği.

hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. yönetim planının hazırlığı. paydaşların belirlenmesi. Fırsatlar. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. bölge sakinlerini. Burada yönetim planının yapılmasından. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. 3. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. sorunların. uygulanmasına. izlenmesi. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. yerel yönetimleri. kent yöneticilerini. 15   . Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir. 4. nasıl.” 1. ilgili verilerin toplanması. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. bilginin toplanması. tehditler. 2. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. benimsenmesi ve paydaşların. bir süreçtir. eğitim. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. (Dinçer. katılımları. 2009). Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. Yönetim planı devamlılık arz eden. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. bilginin paylaşımı. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir.

yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. yerli halk. Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir.5. Taslak yönetim planının hazırlanması. 2003). Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. 12. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. Bu süreç. vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. şirketler. fikir ve katkıların toplanması. İzleme ve Değerlendirme. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. Öte yandan. 8. Kuşkusuz. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. görevlendirilmeleri. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. 11. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. 13. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda. 9. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. 7. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. 6. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. 16   . 10. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır.

mülkiyet durumları 17   . 2. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. ancak veri süreklilik göstermektedir. envanterlemenin yapılmasıdır. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. ilgili verilerin toplanması. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. mahalle. 2003). Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. binalar. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton. zanaatler. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. İş planı projeyi tarifler. Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. altyapılar (su. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. sorunların. meslekler. paydaşların belirlenmesi. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. Koruma alanı bulunduğu kent. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların.

ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. 4. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. Örneğin. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. Fırsatlar. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. Bu kriterlerin ölçülebilir. önemlidir. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. mimari çizimler. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. bölgesel. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. doğal. 2003). ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. tarih çalışmalarını gerektirebilir. alanın daha önce nasıl 18   . alanın mülkiyet durumu. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. Zira. sayılabilir. tehditler. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. kullanım durumunun tespit edilerek. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi. bilimsel analizlerin. 2003). Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. alanı bağlayan yasal çerçeve. Veri analizi çalışması anketlerin. 3. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. içinde yer aldığı çevresini. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. Mekâna ilişkin rölöve.

restorasyon. Vizyon. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. Ayrıca hedefler. 5. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. heyecan uyandırabilmeleri. özel muamele görmesi gereken alanlar. çalışma alanları. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. Vizyon iddialı olmalı. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. vizyon. yoğun kullanım öngörülen alanlar. Vizyon. koruma. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. kültür mirası alanı. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. Bu farklı yolların neler olabileceğini. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. 6. verilerin. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. eğitim. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. nasıl kullanılacağını tarifler. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. servis alanları. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . kültürel yararlara ilişkindir. insan yapımı tehditler. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir.kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). ziyaret. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. kullanım ve sosyoekonomik. Taslak yönetim planının hazırlanması. araştırma. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. izleme. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. Hedefler belgeleme. Örneğin. Örneğin.

Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. alanın özellikleri. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. Hedefler. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. sosyoekonomik anlamı. 20   . kültürel. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. 8. fikir ve katkıların toplanması. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. kim tarafından sipariş verildiğini. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. doğal. çıkış noktasını. temsilcileri. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. 9. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. Burada alanın durumu. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. tehditler. Sorunların. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. Giriş: Planın amacını. ihtiyacı anlatır. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Yazılı ve sözlü katkıların.

Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. 10. 13. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. 2003). on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. 11. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir. 21   . YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. altyapı. Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. 2003). Ancak. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. ulaşım. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. İzleme ve Değerlendirme. Örneğin. Bu takvim tamamlanmadan. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. Beş yıllık. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. ya da yedi. Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. 12. Plan. net ve kolay okunur olması. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır.

UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar.Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi. Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız. 22   .

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

yerel topluluklar. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. altyapı. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. ormancılık. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. karar süreçlerine katılabilmelidirler. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Paydaşlar alan yönetimi. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. II. Tarım. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. 1940’lı ve 50’li yıllarda. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. yerel ve bölgesel yönetimler. yerel işyerleri temsilcişleri. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. kültürel mirasa. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır.   . turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. ulaştırma. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. sivil toplum kuruluşları. yönetimi. şehir planlaması. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim.

Julie. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. Fojut. s. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . On Living in an Old Country London: Verso 27   . (1985).20 Thomas. Council of Europe.08/01. “The Long Chain: Archeology.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed.46-49. (ed. (2008) “Heritage Management. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value. s. İ. Wright. M. s. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. s. İrem. Graham Fairclough) London: Routledge. Francesco. Stuart. Heritage and Beyond. 179-182.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı. Ocak No. Dinçer. ‘The Philosophical. Ve Darvill T. (ed. Darvill. C. (2000). (2011). Z. ve Enlil. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin. (2008). Timothy (2005). an Introductory Essay” Heritage Reader (ed. A. Deniz Ünsan). (2003).Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. 298. s.) USA: University Press of Florida Publising s. Graham Fairclough) London: Routledge.J. (2012). (ed. (1992). IUCN Gland. 412 Gülersoy. Graham Fairclough) London: Routledge.39 Enlil. (2008). B. 199 . A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes. Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. Theory and Practice” Heritage Reader. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . political and pragmatic roots of the Convention’. Noel. Enlil. 34. Graham Fairclough) London: Routledge. ve Z. Graham. UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison. Graham. Fairclough. John. “New Heritage.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . Lee and Middleton.204. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader.039/02. s.Zeren ve Ayrancı. Graham Fairclough) London: Routledge. Patrick. (ed. (2009). (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall. Switzerland and Cambridge. s. (2008). Paris 24-25 Ekim. Z. Mathers. Zeynep. MF ŞBP 92. “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. A. domus m. re-imagining the postnation” Heritage Reader. sayı 8. Enlil. N. Ve Little. s. (2008).221 Schofield.Graeme.

html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010]. 2009.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/.planlama.tarihikentlerbirligi.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi. http://www. erişim tarihi Mart 2012) Parlak.htm   28   . ) http://unesdoc.org/images/0021/002110/2 11094e.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi.-dr.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi.org/doc /dervis_parlak.İnternet Kaynakları Dinçer.org. Cultural Heritage Integrated Management Plans. http://urbact.unesco.cevre. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler.org.pdf http://www. Nils Scheffler. D. www.org/new/doc. İclal (2009) Tarihi Yarımada .planlama. www.

  .

Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek. Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   .

ekonomi kavramlarını film. kamu (o ülkenin insanları) adına. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. Öyleyse bu üniteye. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. geliştirilmesi. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. tanıtılması. halk oyunlarından. el sanatlarına. moda dünyasında. Ancak miras. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. kent planlamasında ve turizmde. ev dekorasyonunda. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. medya. 31   . müzik. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. gösteri sanatları. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. yayın. öncelikle. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. hediyelik eşya dükkanlarında.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. ünite boyunca. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. kimi zaman olduğu gibi. kültürel miras. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir. Bu nedenle. önce onun nasıl tanımlandığını. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. filmlerde. Bu ünitede. Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. Kültür ekonomisi. türkülerden masallara.

unesco. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. yayıncılık. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. Medya. bilgisayar ve video oyunları. edebi eserler.tr adreslerine bakabilirsiniz. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. dans vb. film. gösteri sanatları. mimarlık. heykel vb. video oyunları birer kültür ürünüdür. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. Görsel sanatlar (fotoğraf. tarihi.org. medya ve yaratıcı hizmetler. Kültür endüstrileri. hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir. tasarım.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. yeni medya. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. müzik. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. Görsel sanat eserleri.unesco. El sanatları ve zanaat. moda. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. film ve televizyon programları.org ve www. talebe yönelik. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. mimarlık bu kategoriye girmektedir. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. resim. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat.) ve gösteri sanatları (canlı müzik. sanat ve antika piyasası. tiyatro. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. sanatla sınırlamayarak içine. antropolojik. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. sanat. Miras. folklor ve geleneksel kültür 32   . beceri ve yetenek olan. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. zanaat. müzik gösterileri. reklamcılık. film ve video. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. esin kaynağını miras. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. yayın. Örneğin. Tasarım. televizyon aracılığıyla dağıtır.

Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. şenlikler. Kitap. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. Asu ve Enlil. kültürel mirasın. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. paylaşılması. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. konser. İstanbul 2010. 20. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. Kültürel miras alanları. CD. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. değer veya kaynak olarak tanımlanması. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar. kütüphaneler. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. zanaat. kuruluş ve kamu kurumlarıdır. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. müzeler. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. Kültür Ekonomisi Envanteri. Kültürel miras tarihi. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. Avusturya. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. Japonya. fim gibi kültür ürünleri yeniden. Türkiye’de 20. Bazı ülkelerde orkestralar. Zeynep. sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. saraylar devlete ait olabileceği gibi. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. Hem el sanatları. Buna sosyal devletin küçülmesi. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. tarihi yapılar. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. Almanya. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. Kültür ekonomisinin aktörleri. topluma sunulması. yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır. Amerika Birleşik Devletleri gibi). müzeler.

düşünceler. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. İnsanlar benzer biçimde giyinip. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. haberler. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. kimliğimizle. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır. tarihi kentler ve dokular. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. fiziki. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . Dünya. mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. benzer müzikleri dinlemektedirler. heykeller. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. antropoloji. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. ülkelere gitmek. Kaleler. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. Yine bugünün. Somut Kültürel Miras • • 2. kültürel peyzajlar kadar dil. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır. kültürel peysajlar gibi. gösteri sanatları. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. sikkeler. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. turizm. anında.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. arkeolojik sitler. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. saraylar gibi anıt eserler. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. düşünsel (felsefi). el yazmaları. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. Benzerlikler arttıkça. sürekli hareket halindedir. görüntüler. sermaye. benzer mekanlarda. yolculuk olanakları çok artmış. uluslararası ilişkiler. farklı kentlere. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. Günümüzde. arkeolojik alanlar. Kuzeyden güneye. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. geniş kitleler için. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. Kültürel miras. Küreselleşen dünyada. eğitim. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. gelenek. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. tarihi kent dokuları vs. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. siyaset bilimi. 3. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. 20. arkeolojik eserler vs. kültürel miras alanını da ilgilendiren. Ayrıca. müzik. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir. Bugün geldiğimiz noktada miras. Türkiye’de 19. kültürel miras. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. hem de işletme. 4. sosyoloji. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız. benzer yiyecekleri yiyip. dans. ulusal sınır tanımadan. insan hakları. kültürümüzle. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur.

Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. Aralık 2011 itibariyle. Yine bu görüşe göre. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. Kültür mirası. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). Milliyetçi görüşe göre ise. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Görüldüğü üzere. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. Son yıllarda Türkiye. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. Ayrıca. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. 1970 Sözleşmesi. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. Evrensellik görüşüne göre. kültür varlıklarının yasadışı ithal.

2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. Birleşmiş Milletler Eğitim. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. eğitim. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. Bunlara ek olarak. sanat. Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. din. hukukun üstünlüğüne. eğitim. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. Bu düzenlemeye göre.yönetmeliklerinde. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. 1954) önsözünde. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. çeşitli projeler yapmaktadır. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. kültürel mirasın. hangi millete ait olursa olsun. “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. Kurumun misyonu. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. adalete. Sözleşme ayrıca.

yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. ICOMOS. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. su altı kültür mirası. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. 1946'dan beri ICOM. ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir. işbirliği. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. dünya mirası. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. kültür mirasının korunması. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. Avrupa çapında insan hakları. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. araştırma. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. kültürler arası diyalog. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. saha çalışmaları.eğitim. ICCROM. silahlı çatışma ve miras. Eğitim. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. somut olmayan miras. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. Bu özelliğiyle ICOMOS. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). Dünya Mirası Komitesi. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. somur kültür mirası ve müzeler. yasadışı kültür varlığı ticareti. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur. 37   . doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. ICOM'un 30.

Paris. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. 1954) ve ek protokoller (1954. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. Kuruluşun faaliyetleri arasında. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. internet kaynak sitesi ArchNet. Ağa Han Mimarlık Ödülü. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. Paris. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Paris. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. sosyal. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. Lahey. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra. Paris. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. dil. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. kültür varlıklarının korunmasına. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. müzik.

Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. Sözleşme kültür mirasının. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Ümit Yaşar Gözüm. İstanbul.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. Londra. 1985): Bu sözleşme. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. Yunanistan.C. Faro. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. Valetta. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. yüzyılda. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. T. 39   . 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. Granada. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Kültür Bakanlığı ve YKY. Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. Genel Yayın Yönetmeni. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. 2005): Bu çerçeve sözleşme. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. 2003. Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. günümüzün çözülememiş. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. 1969).

çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. eserlerin devlet. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. gümüş. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. altın. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. sirk denilen eski oyun yerleri. ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). bilime. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. nehir. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. 1884’te. Yasanın önemli bir vurgusu. Yirminci yüzyıl başında. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir. oyma resim ve nakışlar. taş. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. yerleri. ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. kaplar. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. yüzük taşları. silah ve aletler. sanat. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. oldukça ileri görüşlüdür. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak.. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. yapılar. otuz beş maddelik. fene. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. resimler. eski paralar. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. Bu düzenlemeden on sene sonra. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. “. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. edebiyata. heykeller. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. göl. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır.”(Gerçek 1999:270). Bu maddenin. tiyatrolar. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. bendler ve köprüler.. Yine Osmanlı döneminde. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. tapınaklar ve saraylar. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . su kemerleri.

papirüs. direkler. Bugün. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. ‘tabiat varlıkları’. 5226 sayılı yeni kanun ile. heykelcikler. alet ve edavat. rıhtımlar. sit. kültür. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’ndan. kültür varlıklarının 41   . kalıplar. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. hanlar. sandukalar. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır. Örneğin. Türkiye. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. at meydanları. cam ve sırça kaplar. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. tiyatrolar. süs eşyaları. oyma ve kakma işleri. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. steller. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. vazolar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. yer üstünde. skarabeuslar. suyolları.’ “Tabiat varlıkları. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. taş ve cam kırıkları. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. dağınık tuğlalar. köprüler. arkeolojik sit. vezinler. bazilikalar. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. yaşadıkları devirlerin sosyal. bez. manastırlar. terk edilmiş putperest tapınakları. yüzükler. hamamlar. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre.” Kültürel miras alanında hem korumanın. külliye. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. hayratlar. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. höyükler.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. Bu yasaya 2004 yılında. kabartmalar. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. mücevherler. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. sirkoslar. stadyumlar. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. figürinler. ekonomik. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. heykeller. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. yazılı ve kabartmalı kayalar. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. kümbetler. jeolojik devirlerle. kutsal yapılar. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. kiliseler. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. şoseler. burçlar. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. kasaba surları. pişmiş toprak eşyalar. 1946 yılında kurulmuştur. oyularak işlenmiş taşlar. ağaçtan yapılmış eşya. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. dikili taşlar. sikkeler. kaleler. Kültür varlığını eser değil. anfitiyatrolar. deri. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. tarihi sit.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. madalyalar. haneler. hipodromlar. ‘sit’. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır.

İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. dernekler. Örneğin. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. Yönetim. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. kurum. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Yasa. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti. kültür varlıklarının tespiti. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. sit alanından farklı olarak. Kamu sağlığı. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. firmalar. kuruluş. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. araştırılması. “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. Alan yönetimi. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. arkeolojik kazılar. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. işletme. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Son bölümde de Türkiye’de. Burada Bakanlığın farklı birimleri. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. Böylece kamu yönetiminin. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. 42   . örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. korunması. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. Şirketler. Örneğin. Özel sektör kuruluşları. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir.” Ören yeri kavramı ise. bugün. yurt dışına çıkarılmaması. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. yönetim planı. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız.

3. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. koordinasyon. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. 126. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir. kamu yönetimi. kaynakları düzenleme ve sağlama. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır.Yapısal bir tanım yapacak olursak. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. ve/veya 43   . rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler. Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. Öte yandan. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. planlama. bir bakanlık merkez teşkilatı. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. gözetim ve takip. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. 2. Örneğin. Bu sebeple. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez.

Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . bir kaç ili içerir. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. sosyal hizmetler. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. Örneğin. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. Vali il idaresi kanununun 4. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. turizm. personeli. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. merkezi yönetim. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Bu kapsamda. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. sağlık. ona sorumlu çalışırlar. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. Bununla beraber. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. İl sınırları içinde. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. kültür. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. ancak belediye sınırları dışında. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. uygulaması merkezin yetkisindedir. Bu yetki. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. eğitim. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. İl Kültür ve Turizm Müdürü. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. sanat. mevzuata. Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir.

kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. bankalar. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. hızını ve memnuniyetini artırmak. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. demiryolları. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz. il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. Şu durumda. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. mal ve hizmet. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası. • • • • • Performans. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir.bulunur. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. İşletmecilik. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir.   . verimlilik. Vali. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. Belediye Kanunu belediyeyi. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. Uluslarasrası Para Fonu. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. arttığı bir sürece işaret etmektedir. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir. sermaye. Öyleyse. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. Yetki genişliği. girişimcilik. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. Üretim merkezde toplanmıştı. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. piyasa odaklı kamu yönetimi.

Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. performans yönetimi. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. sendikaların. stratejik yönetim. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. vakıfların. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. meslek kuruluşlarının. Özelleştirme. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. üniversitelerin. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. Bu durumun. Devletin küçülmesi. Örneğin. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır.bağımsızdırlar. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. 46   . Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. Toplam kalite yönetimi. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. sivil toplum örgütlerinin. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. kararların. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. Özelleştirme. hem politikaların. yerel yönetimlerin. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. hizmette halka yakınlık. Buna “yönetişim” denir. Bazı ülkelerde özelleştirme. hükümetin. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. Küreselleşme. hazırlık sürecinin. 14. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. 3. Bu tasarı.

Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Merkezden Yönetim I. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. yerel yönetimler. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. turizmin geliştirilmesi. tarih. Anayasasının 11. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. pazarlanması. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır.TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. geliştirmek. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. tanıtmak. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 47   . değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. geliştirmek. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. yaşatmak. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. değerlendirmek ve benimsetmek. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir. T. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. merkez. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. Bu kanun. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir.C. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. yaymak. tanıtmak. maddesine göre “Devlete. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. Kanunun 5. yaymak. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. bölümü 63.

Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1). müzeler.kultur. KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM).Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir.tr. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. Yetki. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir. 48   . Her bölge bir kaç ili içermektedir. korunmasını. Bununla beraber.gov. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. teşvik ve kamulaştırma. Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek. Ayrıca. bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir. kazılar. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını. illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. Şekil 2.

İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. Örneğin. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51.tr. Ankara.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www. bölgesel olmaları sebebiyle. Kırıkkale. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. Bu düzenleme. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu. 1. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir.Şekil 2.1. 49   . İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. 2012) 1. Eyüp. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Örneğin. Türkiye’nin.gov.kulturvarliklari. Şişli. Kastamonu. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler. Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu. 1972 yılında. Örneğin. Çankırı. II. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir.

Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. Yüksek Kurul koruma. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. Koruma Bölge Kurulları. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. Milas Müzesi Müdürlüğü. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. gruplandırılmasını yapmak. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. Görevleri. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. onarım.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. sanat tarihi. Koruma Kurulları yanında. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. inşaat.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. 1. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. Mausoleum Anıt Müzesi. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. restorasyon. Buna göre müze müdürlüğü. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir. restitüsyon. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. Örneğin. Örneğin. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. hukuk. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. Zeki Müren Sanat Müzesi. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. rölöve. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. 1.

1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. opera. süreli sergiler. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. eserin korunması ve geliştirilmesi. yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. konser. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. tematik gelişim ve vizyon. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. her çeşit hizmet. tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. kültür malzemesi. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. içme. mal.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki. DÖSİMM. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur. taşınır mallarla. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. yayın ve benzeri satış gelirleri. tarihi eser kaçakçılığı takibine. her türlü ücretler. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. sanat eseri. meslek odaları. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. Kurul. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. yeme.5tir. 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için. bale. Ayrıca müzeler. 51   . personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. dinlenme yerleri ile salon. tiyatro. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. pazarlama. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. Bununla beraber.

derlenmesi. 52   . arşivlenmesi. her türlü baskı. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. anıtlar. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. festival düzenleme. film. Sponsorluk Yasası. müzeler. bibliyografya. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. yayın. tanıtma. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. sinema sanatı. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. satış yerleri ve sergiler açmak. sanat ve kültürel mirasın araştırılması.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. 2004’de yürürlüğe girmiştir. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. fotoğraf. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. enformasyon. gelir vergisi stopaj indirimi. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). el sanatları. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler. folklor gösterileri. kütüphanecilik. onarımı ve işletilmesiyle kültür. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. mahalli idarelere. belgelendirilmesi. sahne sanatları arşiv. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. radyo ve televizyon programları. folklor. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. dökümantasyon. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. yayınlanması. su bedeli indirimi ve enerji desteği. eğitimi. güzel sanatlar.

Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. kaset. edebiyatı. bakım ve onarımı. film. kamu yararına çalışan dernekler. tiyatro. broşür. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. tarihi.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. köyler. yaşatılması. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. katalog. müze. restorasyon. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. Somut olmayan kültürel miras. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. il özel idareleri. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. Kurtarma kazıları. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. stüdyo ve film platosu kurulması. atölye. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . sanatı. sinema. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. eğitim veya uygulama merkezleri. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. CD ve DVD gibi manyetik. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. Kütüphane. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. güzel sanatlar. belediyeler. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. Buna göre. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. opera. rölöve. onarımı.

Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . Müze için. müze ve örenyerlerinde. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır. yürütülmesi. geliştirilmesi. 4. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. 8. Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. 6. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. 7. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. 3. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Koruma laboratuarı açılması. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10. 2. 9. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11. 5. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13.

II. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. 17 müze ve örenyerinde. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. bayındırlık. diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince. Sözleşme süresi boyunca 464. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. 2. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. belge ve kayıtları. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. 55   . hamam.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. 3. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. 1.234. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. “Türk Kahvesi”. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. 2. Söz konusu cironun 169. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. tahsilat. imârethaneler. Özelleştirme. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları.1. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır.098. medrese ve camiiler. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. mazbut. sağlık. mülhak. eğitim. yönetim biçimine göre. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. Vakıflar. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına. “vakıfların yönetimi. işletmeci.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. muhafazası. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. Bu kanunla. özel sektörün yatırımcı. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. faaliyetleri ve denetimi. aşevleri. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür.305. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre.721’dir. onarımı ve yaşatılması. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir.

mescit. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar. zaviye. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır.3. Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş. Genel Müdür. medrese. Eğitim. hamam. Merkez teşkilatı. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. kervansaray. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. sebil. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. Vakıflar Meclisi. şahısların isteği üzerine. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. han. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. türbe. Ayırca. ana hizmet birimleri. mevlevihane. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. yeni vakıflarca seçilecek üç. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. Meclis. 56   . Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır.

tr.vgm. ferman. Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye. berat. projelendirilmesi. restorasyonu ve korunmasını sağlar. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi.gov. envanteri.3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www.Şekil 2. hüccet ve benzeri belgelerin 57   . Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek.

Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir.tr/cengelhan/turkce/index.rmk-museum.org. sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. Restore et-işlet-devret (RiD). Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması.htm. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak.tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. tasnif etmek ve arşivlemek. 58   .

ve 17. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. Çengelhan. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. olarak inşa edilmiştir. nalburiye malzemeleri. Organizasyon. tiftik ürünleri. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. Çatısı alaturka kiremit olan Han. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. Turizm. Cumhuriyet’in miras aldığı saray. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. İlki. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. tiftik. tipik bir Anadolu kervansarayı.C. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. III. Çengelhan Otelcilik. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. kasır. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. Bu bağlamda İl özel idareleri. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. 16. Bununla beraber. Mayıs 2004  59   . başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır.Çengelhan. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. kuru bakliyat. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Nisan 2005’te Rahmi M. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. 20. Çengelhan. Rahmi M. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu.Ş. Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. İnşaat ve Restorasyon A. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. 26 odası ile hizmet vermiştir. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları. T. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. urgan. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. hububat. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan.

4.Koruma.Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur. Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini. 2. Ayrıca. basit onarım izinlerini verip takip ederler. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. Öyleyse. 60   . il özel idareleri bünyesinde. Toplanan bu kaynak. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. 3. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. restitüsyon. projelendirme. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. 1. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz.

Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. Vakfılar Genel Müdürlüğü. tanıtılması. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. tarih. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. On dokuzuncu yüzyılda. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. kültürel miras. O halde kültürel mirasın korunması. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. Bunun sebebi mirasın kültür. Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. yetki akışını. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. hizmet ve ürünler yer alır. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri.Özet Bugün. Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar. dağılımını kurumlar. Böylece. 61   . uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. bu ürünlerin biricik olmaları. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran.

Folklor b. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b.Kendimizi Sınayalım 1. Geleneksel Mimari d. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Sualtı sit alanları e. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. Arkeolojik kazıları desteklemek c. Yerelleşme c. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Kamulaştırma d. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Büyükşehir Belediyesi e. Kamulaştırma c. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Valilik 3. İl Özel İdaresi 5. Sivilleşme b. Teşkilatlanma 4. Çağdaş resim 7. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. Yenileme alanları ilan etmek d. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. Halk Hikayeleri c. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Yönetişim e. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Yetki genişliği b. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a. Özelleştirme d. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Vakıf e. Örgütlenme 2. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . 1954 Lahey Sözleşmesi b.

Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği. 63   . 2. 9. 3. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c. 6. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. 10. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır.9. d.c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. kazı ve denetleme b. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Uluslararası eski eser ticaretini destekler. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. Belediyeye bağlı koruma. e. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a.

Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3.korumakurullari. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. sergilendiği. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. Örneğin. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir.gov.tr/) öğrenebilirsiniz. özgün dini yapılar. tarihi köprüler ve yollar.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur. 64   . yapı ve mekânların yapımına. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. İkinci eser Antalya.

tr www.tr/ Url 3: http://mevzuat. Serhan Ada. Ünsal. Deniz. İstanbul 2010: İstanbul.(2007). Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan. (2009). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz.Asım Balcı. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu. Cheema. Özel.gov. (2011): İstanbul. Zeynep. Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları.org   . İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis.gov.tr www. Öcal. Sibel. Asu ve Enlil. Decentralizing Governance. Modeller.tr/cengelhan/turkce/index.(2008). Gül. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları.basbakanlik.gov. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008). G. Aykut. Çözüm Önerileri.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim.tr/ http://www. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. Ahmet Nohutçu. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy.gov. Dünya ve Türkiye Yansımaları. H. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun). Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar.org.kulturturizm.korumakurullari. Shabbir and Dennis A Rodinelli. (2003).gov.gov. United Union Press. Geleneksel Yayıncılık. Polatoğlu. H. (1999). “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed.Aspx?M evzuatKod=1.millisaraylar.kulturturizm.html 65 Url 2: http://dosim. Tartışmalar.vgm. UNCTAD.tr/Metin. M.tr/ Url 5: http://www.unesco.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www. Seçkin Yayınları.tr http://www.5. Türk Müzeciliği: Ankara.kultur. Ayça İnce). Ayça İnce). The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making. Ferruh. (2009).gov. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada. (2011). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (ed. (1998). Ankara Gerçek. Kültür Ekonomisi Envanteri.rmkmuseum.kulturturizm.gov.

bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek. Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek.3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek.

Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik. J. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. O dönemin çalışmaları. 2007 ve Stubbs. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. Bu tanım. İ. 2006). yüzyılın başlarında. • •  67 . sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. 2009). Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi.& Vincent.yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. “Miras bizim geçmişten aldığımız. devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir.. (De Boer. miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. 2001 ve Okyay. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. mekânsal kalite. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. 2005). Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. Rodwell. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20.M. tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. 2006. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19. Aynı zamanda. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. 2007).

ekonomik. Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. Bu yüzyıl. Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. 2004). Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. 2002). Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. idari geleneklerinin. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir.org/ sayfasını inceleyiniz. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. 2008).1995). ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. 17. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. toplumsal. köprü. yenileme vb. Dinçer ve Akın (1995). 2002 ve Durukan. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977).• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları. yoksulluk kadar büyük bir problemdir. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran. Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. konular İtalya. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır. saray. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. düzenleyici yapılarının. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. tiyatro. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. “19. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir.unesco. Siyasi. 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. kale.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. su kemeri. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. ek. Tekeli (1980 ve 1998). Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. kurumsal özelliklerinin. restorasyonda stil birliği. Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi.

yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli.1980). İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II.2002). Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. Bu özellikler arasında Halkevi. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. 1977).Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. 1980). Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. bunun yanında belli bir uygarlığın. Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). 2006). geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. Çankırıkapı. 1999). Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . Millet Parkı. 1996 ve Binan. Dönemin kent planlamasına 19. eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Tüzüğün 1. Kuruluş yıllarında ulaşım. kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). bayındırlık. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir.1995). Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. Alacahöyük. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. koruma alanını da etkilemiştir. önemli bir gelişmenin. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. Kimlik sorunu.1980). 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. 2002).

uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir.1983 tarih ve 17959 sayılı RG). 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır. Tarihi Sit. Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine.02. sit alanı anlayışı. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. 1995). uzman eleman. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir.04. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. Kurul. vd. Turizm ve Tanıtma. Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır. 1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. 1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. değerlendirilmesi. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. kapsamı. 2010). anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. 1990).1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. işlev kazandırılması ve  70 .ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan. 2004). ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. uygulamanın denetimi. 1995). Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. geliştirilmesi. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. Yasa. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş. Bu yönetmeliğin 2. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın.2003). Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin.. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır.

“Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. 1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. Ankara. mimari vb. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. 1995). 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. Anayasa’nın 63. 1996). Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Antalya. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle. korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren.1990). 2008).bunun için gerekli yasal. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. tarih. konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. maddesi “Devlet. Diyarbakır. Bursa. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar.yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. Diğer taraftan. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Konya. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş. Yasa. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. birçok konuda olduğu gibi. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. 1981). Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . İzmir.

Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı. Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın. katılımcı planlama. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. kurumların yetkilerinin ayrışmaya. 2000). kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. 2005). İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş.tarihi kentsel alanların korunması konusu.. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. 2006). Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur. 2008). Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. 1980 sonrasının neoliberal politikaları.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. Örneğin.. 1990). bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. kentsel yoksulluğun artması. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır.  72 . yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece.uçurumlar..ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır.. Bu etkilerden en önemlisi. tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective .

“Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre.07. uygulama etaplarının ve finansmanının. Tarlabaşı. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır. 2010 yılı itibariyle. her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin.07. kentlerin ekonomik değerini artırarak. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir. (Kayın. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. 1996) bir envanterden. 1846 yılında  73 . TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır. 2008). Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır. 9272’si arkeolojik. 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir.2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. sağlıklaştırma. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3).Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19.4. Kültürel miras. 14. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”. yenileme alan ve projelerinin. 2010).2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren.

4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987. fonksiyon değişiklikleri. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. yerel yönetimler. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). yaymak. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. “İkramiye ve Cezalar”. 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. Koruma. 23. 74  . Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. 2007. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5). pazarlanması. Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. Uygulama ve Denetim Büroları. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. 17. rölöve.07. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş. 78 madde. turizmin geliştirilmesi.07. imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. Kanun. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). tespit işlemleri. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. Kütüphaneler. İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. müzeler. İzin. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir. geliştirmek.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. 2004. değerlendirmek ve benimsetmek. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. tescilli binaların bakımı. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. Sondaj. Kazı ve Define Arama”. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Bu kapsamda. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek.08. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. tanıtmak. “Araştırma. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak.1995). onarımı. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik.

Maden İşleri Genel Müdürü. İstanbul Yenileme Alanları. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Çanakkale. Edirne.  75 . Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). Kocaeli. Aydın. Gösterimi. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. Uygulaması. Koruma ve Kullanma Koşulları. sanat tarihi. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Kütahya. Muğla. Gaziantep. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Vakıflar Genel Müdürü. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. Karabük. Müze Müdürlüğü. Ankara Yenileme Alanları. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Erzurum. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. Doğal (Tabii) Sitler. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. Orman Genel Müdürü. Adana. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. Koruma ve Kullanma Koşulları. Görüşülecek konu. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Bursa. İstanbul VII. Koruma ve Kullanma Koşulları. Nevşehir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Ankara.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. gruplandırılmasını yapmak. İstanbul V. Diyarbakır. Samsun. Konya. Şanlıurfa. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. İstanbul III. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Denetimi. Bakım ve Onarımları. Trabzon. İstanbul IV. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. Antalya. hukuk. Sivas. Eskişehir. 2011 yılı itibariyle. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. İstanbul I. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. Kentsel Sitler. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. İstanbul II. Kayseri. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. İzmir II. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. Arkeolojik Sitler. İzmir I. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. İstanbul VI. Bakanlık Müsteşarı.

"Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. korunması. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. hamam. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. değerlendirilmesi. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. kervansaray. mühendislik. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler. zaviye. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır.kultur.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Ayrıca. onarımı. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından. mimarlık. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir.07. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini. tabiatı koruma alanları.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. sebil.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. mescit. restitüsyon. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. han. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11). Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. şehir planlama. hatta reddetmelerini getirmiştir. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. mevlevihane. sulak  76 . türbe. Genel Müdürlük. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. projelendirme. İl Özel İdareleri bünyesinde. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar.gov. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27.02. tabiat parkları. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. tabiat anıtları.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. milli parklar. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. medrese. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır.

kapalı çarşılar. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. camiler. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. Tarihi mağaralar. Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. freskler. tarihi saraylar. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. imarethane. köşkler. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. • •  77 . sinagoglar. 2011). harabeler. mesafe taşları. Yasada “kültür varlıkları”. külliyeler. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. çeşme ve sebiller. bedestenler. rıhtımlar. ören yerleri. eski anıt ve duvar kalıntıları. köprüler. çevre.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. hamam ve medreseler. tümülüsler. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. resimli ve kabartmalı kayalar. yazılı. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. akropol ve nekropoller. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. tarihi. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . namazgâhlar. yer üstünde. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. evler. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız.07. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. Kaya mezarlıkları. mezarlıklar. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. tarihi kışla. hazireler. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. mozaikler. kiliseler. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. tarihi yol kalıntıları. bazilikalar. sunaklar. resimli mağaralar. kale. mescitler. siteller. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. su kemerleri. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. muvakkithane. kümbet. darphane. şifahane. burç. Koruma Kurullarınca mimari. manastırlar. musallalar. eski sınırları belirten delikli taşlar. sur. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. sandukalar. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. ziraat. kaya sığınakları. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. su yolları. arastalar. dikili taşlar. türbe ve kitabeler. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. estetik. höyükler. kültür. kabartmalar. han. yalılar ve konaklar. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. tekke ve zaviyeler. sarnıç ve kuyular. tersaneler. hisar. kervansaraylar. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. simkeşhane. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. peyzaj mimarı. Ancak. Bu alanların yönetilmesini sağlamak.

11. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan. Kentsel sit: Mimari. Yapılacak tespitlerde. Bu tanım ve açıklamalara göre. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. yer altında veya su altında. sanat.1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. mühendislik.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. kültür ve tabiat varlıklarının tarih. Bu alanlarda.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15).07. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. Uygulaması. yerel. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. ekonomik. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. duvarlar) bulundukları alanlardır. II. bitki örtüleri. bahçeler.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14).07.12. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. Kentsel sit alanın korunmasında. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. yaşadıkları devirlerin sosyal. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). Devletin imkânları göz önünde tutularak. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. Doğal Sit: Yer üstünde. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I.2005 tarih ve 25842 sayılı RG). Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır.10. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. şehir planlama. III. Denetimi. yerleşim dokuları. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. yaşadıkları devirlerin sosyal. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Yasada sit tanımı. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. tarihsel. Bünyelerinde mimarlık. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek. Gösterimi.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti. ilginç özellik ve  78 .06.06. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. jeolojik devirlere. Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler.

sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. sanatsal. alanın konumu. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. kültürel.10). Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir.4. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. mühendis.. restoratör mimar. Geçiş dönemi ilanı. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 . Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler.13’lük pay almaktadırlar. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). Yukarıda da belirtildiği üzere 17. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. 27. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. kentsel sitler. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. II. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. Yasanın bu tanımı. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. meslek odaları. İlgili idareler. 150 (%1. kamu kurumları. tarihi sitler. 31 (%0. III. arkeolog. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere.68). İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. kısmen inşa edilmiş. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması.27) adettir. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. 239 (%2. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır.07. arkeolojik. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. sanat tarihçisi.377 sit alanı bulunmaktadır. yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. tarihsel. 2011).07. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler.32). Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Bu alanlarda. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. bilimsel.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir. kentsel arkeolojik sitler. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. sosyolog. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. Bu itirazlar.50’sini oluşturmaktadırlar. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp.08. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. en geç altı ay içinde karara bağlanır.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan.

2011). Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler. 2010). Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir. • • • • • •  80 . Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer. standart. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir. Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www.10.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır. “…Kurumların.gov. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”.kulturvarliklari.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. “…plan. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir. • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu.tr/belge/1-42800/eski2yeni.. sistem yönetmelik. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır. Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir.

Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. II. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. 1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. mekânsal kalite. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. Kurul. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. 18. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. bu kontrolün “devlet. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. yeni kazı alanları açılmıştır. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  . Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir.

tek başına yeterli olamamıştır. 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak.02. tanıtmak. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. “tarih 82  . değerlendirmek ve benimsetmek. Yasada sit tanımı. Ayrıca “…Sit. şeklinde tanımlanmaktadır. değerlendirilmesi. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. imar afları yaygınlaşırken. korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. rölöve. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. müzeler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. geliştirmek. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. Tarihi Sit. saptanması. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. onarımı. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. Vakıf kurumu günümüzde 20. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. korunması.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. yaymak. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. kültür. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”.

tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. Kentsel sit. meslek odaları. kamu kurumları. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. ekonomik. doğal sit. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. yaşadıkları devirlerin sosyal. Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler.  83 . Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. arkeolojik sit.50’sini oluşturmaktadırlar.

Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. Özel teşebbüs d. Uluslararası Kurumlar 2. b. Protokol Bölgesi kavramı 6. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. Yerel halk e. e. Önceki dönemlerde “tarihi. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. Venedik Tüzüğü IV. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. Göç d. (III) (IV) (I) (II) e. (III) (I) (II) (IV) d. I. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. c. 19. Ebniye Kanunu c. Dünya Miras Sözleşmesi II. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. (III) (II) (I) (IV) c. (III) (I) (IV) (II) 4. (II) (I) (III) (IV) b.Sürdürülebilirlik. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. d. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a.Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. e. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. b. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. katılımcı planlama. d. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. Müze-i Hümayun d. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. Devlet kurumları c. Yerel Yönetimler b. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e.

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 9. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Rölöve. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10. 4. 2.  85 . Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d.9. 8. 6. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. 7. e. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. 10. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3.

html  86 .Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır. topyekûn dönüştürmesi’dir.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis. dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler. Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak.kulturvarliklari. Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli. İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür.gov.kulturturizm. 2003). Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. Bu tipolojinin.gov. Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. 2003). sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir.

soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. kültürel.cekulvakfi. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak. yaşatmak.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. öncü bir STK olmaktır. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. bilinçli. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. tarihsel. doğal. Vakfın amacı. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. kaybolan geleceği kurtarmak. Dr. TEMA’nın vizyonu. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. Metin Sözen’dir.tr/default. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. korumak. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. bir miras. iyileştirmek. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan.org. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak.aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan. Vakıf Başkanı Prof.org. açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 .org/index.tema. halkla bütünleşen. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında.

Akın. E. vd. Arslan. Z. ve Özgönül. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. DGSA Yayını. “Yapı. B. Enlil. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. Wiley) Eng. Z. 2006/2 s. Ashworth. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. (2004). Evren.59-76. s. Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. ve O. E & FN Spon Publishing Dinçer. Işık. (1999). Berlin. Erder. (2006). İstanbul. “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. G.235247. D. (1995). s. Arts and P. (2011). İstanbul Uygulamaları (ed. 225255. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. No: 47. Bateman. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. (1990). “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. M. “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. s. B. A History of Architectural Conservation : Oxford. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul.” domus m. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Z. Hendrik Bäßler Verlag. Z.261.Nirven). 8. İstanbul: Nobel Yayınevi. L. Binan. J. İ. J. s. (2002).). Politics and Preservation: London.İlgi. İ. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara.117–137. Springer. J. Leroy )s. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. İ. (2010). S.Dilek Özdemir (Der.301–312. (2006).ss. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. F. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. (2005). Durukan. S. (ed. Tanımlar. s. Süreçler ve Türkiye” Planlama. Kozaman Som. Mimarlık.246. (1981) The City in West Europe (ed.43–45. Burtenshaw.29-38 Akozan. Kentsel Dönüşümde Politika. İslam. Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2010). Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. İ. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul.& Vincent. Jokilehto.27–33. Mülkiye. Dilek Özdemir).2. s. Delafons. c. Butterworth-Heinemann. (2000). Enlil. P.M. J. S. J. and New York: Chichester Publishing De Boer. (1975). “Koruma Planlamasında İlk Aşama. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. Y. İstanbul Afa-Intermedia. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. No: 24 Günay. N. Ahunbay. Longuet. s. (2001) “France”. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. İ. M. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. Z. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul. J. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo. O.). Z. E. (2001). s. “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Madran. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  .19. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller. S. C. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard).Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. Doktora Tezi. (1999). İ. (1996). S. ÇÜ MMF Dergisi. (2005). (1995). Mevzuat. M.9–24.161–181. (2005). Yüce Aşkun). Taylor & Francis. Dinçer. G. Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. C.46-49. Duru. T. Uygulama: Avrupa Deneyimi. İTÜ. Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. N.

N. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara. Tapan. Planlama Dergisi. (2007).06.spo. World Heritage Convention Issue. H. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık. E.H. Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell.C.mo.spo. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler. 2006/4. “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”.2011)  89 . ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.(2003). (1995).org. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.S. Tekeli. (1980). s.06. Doktora Tezi. s.27-37. s. http://www.06.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1. Yenimimar.yenimimar. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul.tubitak. İ. (1998).06. http://www.12. ss. Stubbs.icomos.2012 Dinçer. S.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed. Blackwell Yalçıntan.pdf (03. Şen. Özden vd. http://www. İ.tr/yayinlar/dergi_goster. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”.2011) Luxen. John Wiley &Sons Inc. N. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”. S. Monumentum. s.P.). Time Honored: A Global View of Architectural Conservation. s. Worthing. D. D.com/index. Tarih Vakfı. İ. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.org. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul. (1990).tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13.php?ko du=89&dergi=3 ( 03.06.org. 2005/1.225–25 Akın.9-12.2008/3. (2008). G. (2003). “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I. İ. (Der.2011) Kayın.gov. (2008).pdf (10.12-13. (1984).tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”. 76 s.2011) Göksu. P.html (01. kitap (ed. S. http://www..edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature. (1981).2011) Duyguluer. (1995). Yıldız Sey): İstanbul. ss. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed. J.Özkasım. N. Planlama. S. http://www.8–112. Yüksek Lisans Tezi. R.1–24. “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”.2011) Slatyer.tr/mimarlikdergisi/index.35–48.2-7. Yiğit Gülöksüz). S.316. Kültür ve Turizm Bakanlığı.O.Y. (2009). B. s. Planlama Dergisi. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul. “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri. http://www. & Bond.(2005).12. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. T. (2006). (2009).Özden vd. Yüksek Lisans Tezi.pdf (03. Zeren.338. "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed.http://www. Tamer Gök): Ankara. Ankara: ODTÜ Yayınları.P. F.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03. Tekeli. Blackwell Publishing.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. Zeren. Sey. Tekeli.21-30. Şehircilik Kongresi 2.international. P.getty. Conservation and Sustainability in Historic Cities. M. M.

12.12.gov.html (15.01.2011) Url13http://www.2011) Url11http://www.gov.kulturturizm.htm 22.kulturturizm.org/en/list ve http://whc.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.gov.gov.kulturvarliklari.vgm.gov.06.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.12.2010).12.2011) Url7http://did.abra.html (17.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.gov.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi. Url4http://whc.org/athens_charter.unesco. pdf (15.2011) Url28http://www.html (17.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.kulturturizm.01.2011) Url25http://teftis.12.html (18.gov.kulturturizm.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.kultur.12.html (12.html (15.2010).12.gov.2011) Url8http://whc.2011) Url6http://kumid.06.aspx (09.html ve http://www.kulturturizm.kulturturizm.12.2011) Url24http://teftis.tr/Kentges/KentgesN edir.06.12.pdf (11.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.gov.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.kentges.12.2011) Url23http://teftis.resmigazete.12.unesco.gov.kulturvarliklari.gov.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.2011) Url14http://www.html (17.06.gov.kulturturizm.gov.pdf (19.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.2011) Url17http://teftis. Url12http://www.gov. Url3http://teftis.pdf (11.gov.kultur.12.html (25.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.tr/belge/184942/ilke-kararlari.2011).org/en/guidelines (03.html (03.html (10.2005.12.tr/belge/142800/eski2yeni.12.2011) Url20http://www.12.kulturturizm.kulturvarliklari.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.org/en/activities/638/ (15.2011) Url18http://teftis.html (10.icomos.06.html (17.2011) Url27http://www.12.gov.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.korumakurullari.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.2011) Url9http://kumid.gov.aspx# (12.tr/bts/ (17.gov.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.2011) Url21http://www.gov.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.2011) Url19http://www.12.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.unesco.gov.tr/belge/184942/ilke-kararlari.pdf (11.tr/ana-sayfa/187096/20111227.pdf (10.kulturvarliklari.unesco.html (17.kulturturizm.org/en/activities/567/ (15. Url5http://kumid.12.2011) Url2http://www.tr/belge/173560/yonetmelikler.html (18.06.2012) Url22http://teftis.2010).01.gov.(03.2011) Url15http://www.gen.2011) Url10http://whc.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.2011) Url26http://teftis.2011)  90 .cevreorman.2011) Url16http://teftis.06.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

Adıyaman Gölbaşı Gölleri. tampon bölge. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Göksu Deltası. 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. 1971)” ile girmiştir. onaylanarak uygulamaya girememiştir. T. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Education. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. www. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. 2004 yılında tamamlanan bu proje.C. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine. Kızılırmak Deltası. 2008)” ile girmiştir. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Akşehir ve Eber Gölleri. Bu plan da uygulamaya girememiştir.com/pdfs/Catal_SMP_TR. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. Ramsar Sözleşmesi. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi.catalhoyuk. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. Manyas Gölü. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır.doc sayfasını ziyaret ediniz. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. alan yönetimi ve yönetim planı. İğne Ada Longozu. Management. Valilikler. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Burdur Gölü. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. 94   . 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. Bozulmamışlık niteliği içinde. Bütün bu koşullara ek olarak. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. yönetim sistemleri. sınırlar. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. Sit alanlarının korunması.Uygulama rehberine göre. Afyon Acıgöl. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır.

İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. 95   . katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. Koruma politikalarının. Adıyaman”. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir.10. Afrodisias. 27. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. “Kaynak Yaratılması.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. Bu amaçla. Bu sorunun çözümü olarak. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. Bu sorun. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. Bunlar içinde ise Bursa. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır. “Nemrut Dağı Yönetim Planı. Alan Başkanının atanmasının ardından. Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu.09. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. Uluslararası düzeyde. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. bu soruna çözüm olarak. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir. Katılımcılık ilkesi. Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. onaylanması. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. Çatalhöyük. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. Efes. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra.

IUCN önderliğinde Thomas. kullanılması. 1992). Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. yasal açıdan emredici bir belge değil. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. programlara. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. 1993). revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. koruma. koruma alanındaki kaynakları. 96   .. Yönetim planları. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. koruma alanının korunmasını. alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. plancı. kullanımları. 2005). Diğer rehberler içinde. 2008). 2006). problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. koruma. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. Örneklerde. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Sona eren bir süreç değil. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. 1978).Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. yönetim. Yönetim Planının. Etkin operasyonlar. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. 2003). Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. Yönetim Planı. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. yönetim planlarının. Yönetim Planı. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. “Yönetim Planı” kavramı. Günümüzde ve gelecekte. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta. alanın kullanımını. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. 1995). işletme projesini. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. sürekli izlenen. Yönetim Planı. olanakları ve personeli belirler. Yönetim Planı. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. Yönetim Planı. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. Bu planlar. tarihi ve doğal alanların korunması. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak.

1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. Müdahale gerçekleştikten sonra. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. Çalışmada.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. korunan değerin. Rehbere göre. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. Bu rehberler. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. ekonomik faktörler. bakım programı. Bu bölümünde. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. araştırma. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. demografik büyüme ve gerileme. kültürel kaynağın tanımıyla. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. “Management Planning Toolkit”. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. 1994). Çalışmada. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. Ayrıca. Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. envanterin. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . Bunlara ek olarak yönetim planının. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. 1993). kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır. 1993). alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. 2005) sayılabilir. alanın eğitim. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini.

fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “sit alanları. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. Rehbere göre.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır. 1993). ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik.7. yönetim alanlarının belirlenmesi. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. arkeolojik. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. işletme projesini. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. sit alanları. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. Yönetim Planı Yönetim planı ise. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. stereo-fotogrametri. eşgüdüm ve denetleme kurulu. yönetim planlarının hazırlanması. geliştirilmesi. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. alan başkanı.11. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. coğrafi. 98   . Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. yönetim alanı. yaşatılması. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. değerlendirilmesi. bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. onaylanması. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir.

kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. İlgili kanun ve yönetmelikte.İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. kentsel sitlerde ilgili belediye. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. yönetim alanının belirlenmesi. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır. alanı yeterince tanıyan.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. Alan başkanının. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. Şekil 4. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. alan yönetiminin oluşturulması. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. arkeolojik. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. yönetim 99   . kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince.

Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. sivil toplum örgütleri temsilcileri. e. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. kaynak araştırması yapmak. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. arkeoloji. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. koruma. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. sunum. sanat tarihi. Denetim Birimi. onarım. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. arkeoloji. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. kamu yönetimi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. Denetim birimi. Alanın sunum. Danışma kurulu. Alan başkanı. üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. c. meslek odaları temsilcileri. yönetim planlarının uygulamasını denetler. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. bakım. şehir ve bölge planlama. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. b. eğitim. alan başkanı. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. üniversitelerin mimarlık. sanat tarihi. 100   . yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. tanıtım. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. tavsiyeler. d. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. Danışma Kurulunun. kamu yönetimi. şehir ve bölge planlama.

kamu yönetimi. sanat tarihi. reklamcı. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. sanat tarihi. üniversitelerin mimarlık. 101   . restorasyon. tarihçi. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. konservasyon alanında. Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. şehir ve bölge planlama. peyzaj mimarlığı. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. Kültür varlıklarının yönetiminde. şehir ve bölge planlama. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. coğrafi. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. ziraat mühendisliği. • • Ayrıca. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. yöntemler ve araçların geliştirilmesi. hidroloji. üniversitelerin mimarlık. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. antropolog. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. turizm işletmeciliği. Koruma. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. restitüsyon. biyoloji. sivil toplum örgütleri. arkeoloji. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. erişim. • • • • • • • İlgili yönetmelikte. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. ekonomist. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. işletme. kamu yönetimi. sosyal. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. sosyal. teşhir. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. onarım. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. yönetim planı taslağının. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. tasarım ve uygulamada. doğal. kamu yönetimi. kültürel. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. kültürel. alanın niteliğine göre sosyolog. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda.co. alanın yönetiminde ortak bir yerel. ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır.cityofbath. sınırları. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel. Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi. alanın kavranmasının güçlendirilmesi. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü. alanın mülkiyeti. mimari. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. planlama politikaları. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek. yerel. 105   . Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması.       Şekil 4. bölgesel. Bu geniş amaç içinde. arkeolojik.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. alandaki değerler. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5).uk) Uygulama. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl).

yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www. Bath Yönetim Planında yer alan konular. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde.uk) Vizyon.o. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır.picatrail. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar. dokusunun. http://www. 2004): • Tüm politikalar.bbc. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri.uk) Şekil 4. analizler. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. kuruluş. koruma. öneriler. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   . kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin.gov. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi.com.1972). hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir.Şekil 4. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. gönüllü. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur. öneriler. yönetimsel yapı. tehditler. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır.bathnes. stratejiler. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council.4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www.

Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. Konular. konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır. hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular.Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış. Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. 2004). son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Şekil 4. 107   . Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır. Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir.

ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun.2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.2008 108   . etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek.Tablo 4. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri.

HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının.Tablo 4. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   . etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin.

yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının. Özellikle 18. sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla.Tablo 4. HEDEFİ KONU YORUM. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. geliştirmek ve şehrin ekonomik. 2004) UYG. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak.

Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan. “Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   . mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının.Tablo 4.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. 2004) UYG. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.

2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek.Tablo 4. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün. yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. 2004) UYG. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   . çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler.

uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. 2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . 2004). uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. Temel eylemler için fon sağlanması. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir. Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. Bath Yönetim Planında da.

• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. Department for Culture. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. Bath Federation of Residents Association. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   . Bath & North East Somerset Council. Mali olanaklar. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. değerlerin durumu. English Heritage. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması. Media and Sport. Bath Preservation Trust. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. ICOMOS UK. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Bath Chamber of Commerce. Envolve. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. National Trust. Bath Society. 2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda.

Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci.Ş. A.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). Genel Konferansı’nda kabul edilen. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. 10 yıl ya da daha fazla. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. 1972 yılında UNESCO’nun 17. 17. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır. Aya İrini. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. Konstantin Hipodromu. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. Orta (O). Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. 15. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. Küçük Ayasofya Camii (eski St. sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. Kriter (ii). Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. 6 yıl. Bu Alanlar içinde. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. 2 yıl. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. 16. 115   . John II. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. denetlenmesi. Aya Sofya. Uzun (L). Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). yönetim planının onaylanması. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. Plan. uygulanması. Valens (Bozdoğan) Kemeri. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Yönetim planlarının en önemli misyonu. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. Yüzyıl Topkapı Sarayı. Devam eden. 14 ve 15. dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. Süleymaniye Camii külliyesi. Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret.

Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş. 22.31. 6) Şekil 4.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil. Arkeolojik Park.04. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir.32. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30. ve son olarak 35.. Planda. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında..6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. Hazırlanan yönetim planının.Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar. 2:Süleymaniye. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır..33. ve 34. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. geniş kapsamlı. 116   .

hedef. 2. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması. 117   . 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. Şekil 4. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. 4. strateji ve eylemlerin belirlenmesi.7) 1.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. 3.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı.

alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. Yönetim planları. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. Bu süreç sürekli olarak izlenir. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır. işletme projesini. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Yönetim Planlarında. alanın korunması. alanın geleceğine ilişkin vizyon. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. “…sit alanları. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. Kanun Yönetim Alanı’nı. değerlendirilmesi. temel özellikleri tartışılmış. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. (Ramsar Convention. yaşatılması. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. temel stratejiler. Bu bölümde. Yönetim Planı. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. Yönetim planları. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. yaşatılmasını. 118   .

Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a.Kendimizi Sınayalım 1. Belediye Meclisi b. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. c. b. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. Alan Başkanı b. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Ramsar Sözleşmesi d. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2.   . Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Danışma Kurulu T. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. Danışma Kurulu c. Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. e. Denetleme Birimi 7. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. d. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Koordinatör 8. Sürekli izlenen. Danışma Kurulu c. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. Denetim Birimi e. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. d. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Kentsel dönüşümün sağlanması d. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. c. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. b. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a.C. d. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. e. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. b. c. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Koruma Kurulu d.

1994). Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. Yürürlüğe girmemiştir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. 2. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. konaklama. Diğer rehberler içinde. 7. Bu rehberler. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. müze. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ziyaretçi güzergâhları. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. daha çok doğal ya da kültürel 120   . 5. Onaylanmamış. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. 2005) sayılabilir. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. 8. IUCN önderliğinde Thomas. ziyaretçi merkezi. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. 9. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. “Management Planning Toolkit”. yeme-içme. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. 6. içeriği.

TMMOB Mimarlar Odası. Roma. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede. Z.M.. İrem. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   . İ. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. Gülersoy Zeren. Günay. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. 3. Bilinçlendirme ve Katılım. Basılmamış Rapor.. Feilden.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. Ayrancı. İ. O. Erişebilirlik. Ayrancı.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. ICCROM. and Jokilehto. (2011). iki seviyede tespit edilmiştir. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu.02.19-34. 15. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır.11. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. B.2005. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. s. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli. Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin.2007.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. Eğitim. (danışman: N. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı. bunları çözmeye yönelik hedefler. N. Yönetim ve Organizasyon. Ziyaretçi Yönetimi. B. İstanbul. Nuran. Parks Ringbeck. Ndosi. J.

gov.uk www.02. Çatalhöyük Yönetim Planı. Durham City Council.cityofbath. 2002.unesco.03.durhamcity. and Phillips. (15. and Young. World Commission on Protected Areas (WCPA).co... Lodge.org. (15. 2003. Durham Riverbanks Management Plan.07). C.08.uk/Pid/5142 26k.org/en/list Bath North & East Somerset Council.htm. (2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas.08. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. www.gov.org www.kultur.catalhoyuk. B.İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre.htm. Middleton.icomos. www. Management and Monitoring Challenges. 2006.unesco. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. (30. 122   . A.uk www.htm. 2004.tr www. Thomas.10).bathnes. (10.doc (15. www. and Terrace.10. H.gov. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region.tr UNESCO World Heritage Centre. www.tr www.org/opgutoc.unesco.2010). whc.ww.02.co. B. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide. Department of Environmental Services. 1993. http://www. Young.gov.org/themes/wcpa/pubs/guidelines.great-britain. whc. L.htm.whc.07).org.07). www. (05.com/pdfs/Catal_SMP_TR. J.uk/worldheritage/1.03.07). (21.bbc.2010).org/opgutoc. www.asp Ramsar Convention.com/pamukkale.uk www.istanbul. Introduction.co.kad.iucn.. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan.akanmimarlik.ramsar.

  .

Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek. Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek. Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. mimari önemleri. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. 125   . ilgi çekici örneklerinin insanlığın. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. bilimsel. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. silahlı çatışmalar. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. Sözleşme’nin 1.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. Tarih. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. “Kültürel miras” anıtlar. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. sosyal. ve 2. bütün insanlık. doğal. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. estetik.

evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. 126   .Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. DM alanlarının korunma durumları. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. Resim 5. ülkelere prestij kazandıran. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. korumanın devamlı olup olmadığı. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. uluslararası toplum bir araya gelmekte. kültürel. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. karmaşık sitleri. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. yalnız bulunduğu ülkenin değil. Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta.

90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri.iii.3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. Resim 5.iv ve v. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir.ii. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   . yılı. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir.Resim 5. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir. 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde.

daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. küçük Pasifik Adaları’ndan. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. The World Heritage Convention. D. çöller. 1984 128   . Resim 5. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. Linstrum) special issue published for ICOMOS. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. Butterworths.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. Bu amaçla konferanslar. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. sergiler. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. (ed. Doğu Avrupa’dan. The International Journal of Architectural Conservation. gençlik forumları. yıldönümü kutlanacaktır. Monumentum. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. Halkın bilinçlenmesi. kültürel yollar. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir. Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. endüstri mirası.

Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak. Değerlendirme. yerel yetkililer. Bunlardan 725’i “kültürel”. kültürel veya karmaşık sitler. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. değerlendirilmesini yapar ve oylar. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. coğrafi alanların özgün. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. Doğal veya kültürel sitler. 183’ü “doğal”. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. farklı kültürlerin. alanın korunma durumunu gözler. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. Her yıl yapılabilen bu başvurular.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . İkinci aşama. merkezde yapılır. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. Duyulan gereksinime göre. bütünlük yönünden de değerlendirilir. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. aynı tip anıt veya sitin. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. Bu amaçla. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. başvuru. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında.

DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. Temsil edici. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. Avrupa ve Kuzey Amerika. Latin Amerika ve Karayipler’dir. Arap ülkeleri. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır. aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. kabulü. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. htpp:// whc.unesco. Asya ve Pasifik. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc.çalışılmaktadır.org/en/budapestdeclaration. sorunları çözmeye yardımcı olur. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. Bunlar Afrika. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir.unesco. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. içeriğinin denetlenmesi. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. Uluslararası yardımların eşgüdümü. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. dengeli. 130   . Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız.

yenilenmiş. üstün evrensel değerin yanı sıra. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. 4.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. koruma yöntemleri farklıdır. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması. grafik özellikleri. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. geleneksel insan yerleşimi. Özgünlük açıklaması. 6. • • Özgünlük değerlendirmesi. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. söz konusu varlığın korunma durumu. 131   . fikirler. kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. inançlar. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. 3. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. 10. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. 9. 2. Biçim ve tasarımda özgünlük. 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. yönetim sistemi. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. anıtsal sanatlar. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. ender rastlanan bir temsilcisi olması. 8. 7. Yersel. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. 5.

Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. Gelenekler. Ruh ve duygular. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir. faraziyeye yer verilmez.iii ve iv. Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. Resim 5. strüktürün korunmuş olmasını öngörür.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. Diğer iç ve dış etkenler. tarihi. Kullanım ve işlevde özgünlük. Yer ve konumun özgünlüğü. Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür. 132   . teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır. başlıkları altında ele alınmaktadır. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük.6: Kommagene Kralı I. Dil ve diğer somut olmayan miras türleri.

sadece yerel. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun. değerlendirilmesi gerekir. Resim 5. özgünlüğünü. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir.Resim 5. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır. Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. Üye ülkelere ünik olmayan.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. Varlığın önemini ne kadar koruduğu. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. Tüm dünya için ünik. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır.

savaşlar. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır. 134   . Resim 5. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. Dışta bir daire. hava kirliliği. yangın. yangın. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. Kaçak kazılar ve yapılaşma. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. sel. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. turizm ve yapılaşma baskıları. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar. deprem. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak.Evrensel değer taşıyan eserlerin. Dünya gibi yuvarlak olan logo. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı.9: Yunanistan’da II.

değerlendirilmesi ve izlenmesi. Bu amaçla ICCROM.Resim 5. IUCN. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. üye devletleri. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır. ICOMOS. Bilgi. 135   . Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. bölgesel. Eğer tehlike ciddiyse. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. UNESCO. Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. danışman kuruluşları. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. ilgili uluslararası kuruluşları. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. DM Merkezini. duyarlı bireyler. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması.

Aksi durum geçerli olursa. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören. Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek. üstün evrensel değerini yitirirse. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. Resim 5. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. Mısır hükümetiyle görüşülerek. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. Tehlike aşıldığında. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. bütünlüğünü. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. eğer tehlike geçmez.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar.

kimi binaların müzeye çevrilmesi. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. benzersiz 137   . bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. harap olmaları kaçınılmazdır. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. Resim 5. doku çok farklı etkiler. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. konaklama. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. karakterlerini değiştirmeden. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. bahçe duvarları yıkılarak. kentler ve kırsal alanlarda.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. arkeolojik sitlerin. Terk edilen DM alanlarının. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. Bu alanları onarmak. Ölçek.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. Kültürel işlevler. kentlerin ekonomik gelişmesine. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. Bu nedenle. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. Dengeyi korumak. renk. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. Turizmin artması. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta.

. Bayezıt Camii ve Kulesi. Kültürel varlıklar için kullanılan i. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. kilise. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye.x. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. DM Alanı sınırlarının tanımlanması. ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. Boyutu. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. alan sınırları belirli türlerin habitatları. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. Mısır Çarşısı. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. . Nuruosmaniye. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. çekirdek alan çevresinde. yoğun. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. Bu siluetin korunması.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. Rüstem Paşa Camii. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. nedeni belirtilir. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. DM Sözleşmesine üye olan devletler.vi. Tampon bölge DM alanının çevreleyen. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. ayrıca DM alanına anlam katacak. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. 138   . yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. görsel bütünlüğünü korumak için. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı.Resim 5. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. bakış noktaları sunan. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir.

Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. Kültürel miras anıtlar. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. 183’ü doğal. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir. farklı kültürlerin. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. sergiler. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. sel. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. Tarih. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. Bu amaçla. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. Doğal etkenler yanında. hava kirliliği. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. deprem. turizm ve yapılaşma baskıları. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. 139   . İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. yangın. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. aynı tip anıt veya sitin. Bunlardan 725’ i kültürel. korumanın devamlı olup olmadığı. bütün insanlık. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. silahlı çatışmalar. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. bilimsel. estetik. coğrafi alanların özgün. Bu amaçla konferanslar. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. Doğal miras olağandışı fiziksel.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. gençlik forumları. mimari önemleri. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. yangın. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. Savaşlar. DM alanlarının korunma durumları.

UIA e. ICCROM d. Yangın sigortası yapılır b. Önliste nedir? a. Dünya Mirası Komitesi c. ICOMOS c. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. Avrupa Birliği e. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Council of Europe d. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. Sokaklara yangın muslukları konulur d. Dünyanın içinin boşaldığını 7. DM alanında yangın olmuştur b. UNESCO d. Birleşmiş Milletler b. Dijital arşiv oluşturmaları 3. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10. IFLA 4. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Dünyada barışın tesisini b. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. ICOM b. Binalar güçlendirilir 6. Eserlerini restore etmeleri b. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. CRATerre b. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. ICCROM’a üye olmaları d. Avrupa Konseyi c. Tehlikede olan DM ne demektir? a. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. Afrika ülkelerine insani yardımı c. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. Dünya Mirası Merkezi e. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. ICOMOS b. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c.Kendimizi Sınayalım 1. Europa Nostra e. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. IUCN 5. English Heritage d. Deprem sigortası yapılır c. Europa Nostra 2. IUCN c. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. UNESCO’nun çabalarını c.

sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 8. 6. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. sel. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. savaşlar. Bilinçlenmeye bağlı olarak. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yangın. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 141   . değerlendirmesini yapar ve oylar. onun korunması için hem yerel. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kaçak kazılar ve yapılaşma. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. 3. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. turizm ve yapılaşma baskıları. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. hava kirliliği. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. deprem. yangın. 2. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar.

Paris 2005 142   . Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention.C. Roma 1998 UNESCO. JOKILEHTO.. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Zeynep. Management Guidelines for World Heritage Sites. ICCROM. G. s. Roma 1993 OĞUZ. “İstanbul’un Tarihi Alanları”. Dünya Mirasında Türkiye. Öcal.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. (ed.). ICCROM. Ankara 2006. 13-123 FEILDEN. (Ed. Herb. M. Jukka. Pulhan) T. Ankara 2008 STOVEL. Bernard M. Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage.

  .

Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Ortaya Çıkışı. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   . Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Tanımı. Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek.

eserlerin.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. 18. teknolojik. Sanayi Devrimi. Sanayi yapıları ve alanları. “Endüstri mirası” ise. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. hatta 20. ulaşım özellikleri. dünyada yarım yüzyıl. başta ekonomik olmak üzere. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. “endüstri arkeolojisi”dir. yapıların. atölyeler. yüzyılda. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. sanayi kültürünün tarihsel. yüzyıldan sonrayı işaret eder. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. enerji üretim ve iletim tesisleri. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. siyasal. 145   . başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. ambarlar ve depolar. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. doğal ve kentsel peyzajların. iktisadi. teknolojik. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. teknolojik. hayatın her alanını etkisi altına alırken. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. araç. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. makineler. İmalathâne ve fabrikalar. işletim süreçleri. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. demiryolu. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. sosyal. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. “endüstri” ise. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. yüzyıl. gereç ve donanımlar. insan yerleşimlerinin. artık hammaddenin elde edildiği. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. liman gibi ulaşım alanları. sosyal ve siyasal boyutları ile 19.

metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. 1780’li yıllarda da. 146   . yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. kanallar. Avrupa’da. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. sokaklar. çatı vb.Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. ORTAYA ÇIKIŞI. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. Sonuçta ulaşım ve iletişim. Sermaye kıtlığı yoktu. fabrika inşa etme. kömür üretimi. yüzyıla kadar yapılarda taş. köprüler. Örneğin 1750’lerde. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. 1981). demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. 1998). Çok katlı yapılar. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. yüzyılın başlarından itibaren Fransa. Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. daha sonra ise. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. 1981). Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. üretimi sağlayan insan. 18. Almanya. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. 1760’lardan itibaren. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. yüzyılda üretim için kullanılan insan. Örneğin. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. Sanayi Devrimi tekniğin. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu. dinlenme alanları vb. ibadet. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. gaz boruları. 1997). TANIMI. hayvan. yüzyılın başlarında da İtalya. hayvan. özellikle de İngiltere’de 18. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. 18. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. fabrikada çalışanları için konutlar. yapıların kurulacakları alanları belirlerken. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. 20.

Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. Fransa. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. Unkapanı. cam (Yedikule). Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. Göksu. 19. Tophane-i Âmire. İstanbul. Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. 20. Hasköy. çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. 18. 1998) yayınını okuyunuz. 1997). Büyükada) fabrikaları. dolayısıyla bol olan mineral. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. un (Paşalimanı/Üsküdar. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. Öyle ki. ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. yüzyılın sonuna kadar. Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. Tablo 6. Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . silah (Dolmabahçe). yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. Yeni buluşları. başka etmenler de rol oynamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nda 17.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. tuğla (Haliç. Kasımpaşa. elektrik (Silahtarağa). Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. 1997). kağıt (Kağıthâne). ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. Büyükdere/Sarıyer). Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. 1997). deri-ayakkabı (Beykoz). dokuma (Haliç). üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. yüzyıldan 19.

Şirket-i Hayriye gibi). Ancak teknolojinin. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. Cibali Tütün Fabrikası. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. 1992). • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. Fabrikaların ustaları gittiğinde. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. Lengerhâne. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. Yedikule Gazhanesi. hammaddesi. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. Özetle. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. 1990). Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. teknik uzmanların. Almanya. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. güney kıyısında Büyükdere. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. kısmen yerli. 1997). yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. Kentte 18. 1997). Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. 1985). 1985). yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. 19. 19. Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. Avrupa makinesi. temelleri 15. 1992). Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. İstinye koyundaki tersane. İkinci aşama ise. çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. giyim ve dokuma. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. gıda. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. 1850’den sonra yabancı sermaye. Endüstriyel yapıları “enerji. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. deri ve kimya üretimi ile maden. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır.İstanbul’da 17. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. 1992). Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. 1997). Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. Bakırköy Bez Fabrikası. teknisyenler. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. 1990).

İstanbul’da 19.2: İstanbul’da 20. metal strüktürlü. iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. 149   . fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. çalışanlarının konut. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi.1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. yüzyıl ve 20. uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. Tophane-i Âmire. yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir. Tablo 6. Tersane-i Âmire. gemi vb. gıda. 1996). saray yakınında kurulmuştur.• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. 2000 (Köksal Arşivi). Üretim geniş açıklıklı. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). 2005). Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. 2005). İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19.A. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. fabrika 150   . çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. Fabrikaların işleve dayalı. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. Anadolu kentleri arasında bazıları. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. tüketim mallarına yönelik olmuştur. Eskişehir. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. sanayileşme. Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. Fabrikaların kuruldukları yerlerde. Bu durum. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Resim 6. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. Öyle ki. nüfus artışı. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. Örneğin. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. 1973). 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. 1985). sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. H. Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. 2003 (Köksal Arşivi). sistemli.2: Hasanpaşa Gazhanesi.

lokal. “Dokuma. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır.3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. hastane. Bursa (1935). Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. bunların etrafında yemekhane. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. şişe-cam). Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). kağıt. Nazilli (pamuklu). Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. maden işleme. Gemlik (suni ipek). 1950’ler (Köksal Arşivi). Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. Bu tesisler. işçiler için lojmanlar. sinema. Tesislerin hemen hepsi. Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası.üretim sistemi. kibrit). Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). Kayseri (1935). bunun yanında veya içinde yönetim binası. Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. fosfat. Tesise ait tüm yapılar. sosyal tesis. kütüphane. Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. hastane. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. lokal. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. 151   . spor alanları. 1973).  Resim 6. kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. okul. benzerliği de beraberinde getirmiştir. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. İzmit (kağıt. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. Bursa (merinos). Ereğli (1937). yemekhane. tek veya iki katlı olup. İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). rasyonel ve gridal plan şemaları ile. 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. seramik). Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. spor ve rekreasyon alanları. Fabrika ile birlikte kentlerde. yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar.

Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. Bu plan. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. işçi. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. yığma yapı olup. tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. Yukarıda adı geçen bu tesisler. kuruldukları dönemin ideolojik. madencilik. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. idare binalarını. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. Örneğin. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. evli. Örneğin. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. Dünya Savaşı. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. projelendirilmesi. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. Lojmanlar. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. sosyal. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. Sonuç olarak. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. 152   . yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. 1985). Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. testere çatı sistemi uygulanmıştır. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. ancak bir farkla. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. Örneğin. gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir.

Bakırköy Bez Fabrikası. 1980) okuyunuz. 2005 (Köksal Arşivi). bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir.   Resim 6. mekân.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. ya da konum olarak. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. yıkılmaları gündeme gelmiştir. siyasi. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır. Örneğin. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. ya da tamamen kapatılmaları. 153   . gelişen kent merkezlerinde kalmaları. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. Cibali Tütün Fabrikası gibi. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. 1995).4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. Issawi’nin The Economic History of Turkey. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. İstinye Tersanesi. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. kent dışına taşınmaları. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir. mazotlu motorların yaygınlaşması. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi. Örneğin. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır.

yayınlar çıkarmaktadır. hammadde yetersizliği. sembolik değeri. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. zararlı gazlar. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. 20. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır.wikipedia. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri. Oysa. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. 154   . Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. konumunun uygun olmaması. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır. www.htm ve http://en. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir.mnactec. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. özgünlük değeri.cat/ticcih. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. Özetle. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. terk edilmiş. TICCIH. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. turistik altyapı.cat/ticcih/industrial_heritage. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. üretim sisteminin değişmesi. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. tarihi değeri. 1990’larda işlevini yitirmiştir. Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. Tüzüğün adı. hurda olarak satılmış.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz.mnactec. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. www. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur.

özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. Sözkonusu ölçütler. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17). 6. yeni perspektifler sunma olanağı. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. 15. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. 17). 1. bu ölçüte uyan yapının. teknik grup. Türkiye’de TICCIH. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina. 3. kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). anıtsal yapı. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. aynı zamanda kanallar. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. 17).international. ulaşım araçları. yegâne.unesco. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur. ERIH vb. Bir yapının. ideallere. inançlara. toplu ulaşım ağı. demiryolları. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6).org/world_heritageve http://whc. 26). Yaşayan. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. mimari. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12.de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. 16. 18. özel ulaşım ağı. (Komite. 5. yol. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir). 155   . Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3). 6. ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir. ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi.icomos. 4. araba. 2. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. yaşayan geleneklere. köprüler. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5.alanın kalitesi.ERIH.

yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. 37) veya tek örnek (2. etrafında yapılaşmanın başlamış olması.icomos. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. ya da özel bir örnek olması (3. mimari ve planlama açısından önemli. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. 32. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 26. ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. 19. 29. Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). yapının. 35).international. 21. 34. 28. hizmet yapıları. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1. 27).org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz. 156   . dini yapılar. 23. 33). ya da örneklerden biri olması (12. 36). 25. yüzyıl veya 20. Endüstriyel üretimle birlikte. çalışanlar için inşa edilen konutlar. geç 19. • • • • • • • Görüldüğü üzere. 13. 6). veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. 24. 31. 22. 37). 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. 19. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur. Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. sosyoloji. 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). 13. 24. 20. Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. 23. 32). ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. 32. ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. 30. 31.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. 7. 30. sukemeri. 9. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). bölgenin kısmen. 14. 29. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. 10. köprü. 24.

Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. Almanya’da. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. Bölüm 4. Almanya 4. Küba 32. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23.Çek Cumhuriyeti 12. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E. bkz. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. Bölüm 4. Woudagemaal (D. Belçika 7. İspanya 28. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. Norveç 35.4. bkz. Brezilya 11. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal.Tablo 6.2) Völklingen Demir İşletmesi. Hindistan 18. Almanya 3. Brezilya 10. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir.2 ve E. Essen. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Avusturya 6. Avusturya 5. İsveç 30. Meksika 34. Fransa 17. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. Finlandiya 14.10). D. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi. 2005). F. Meksika 33. F. İsveç 29. Polonya 36. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. Fransa 15. İtalya 26.2 ve Şekil E.84 vd. Almanya 2. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. İsveç 31. Hollanda 19. Çin 13. 157   . geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi. Bu yolla envanter sistemleri. İspanya 27.4. Hollanda 20. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde.4 ve E. Belçika 8. Fransa 16. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra. İngiltere’de. sürekli güncelleştirilmekte.17-18. Bolivya 9. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Slovakya 37.

koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması. Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. sadece mimari mirası koruma açısından değil. ekonomik ve teknik gelişimi. 1995). Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. Ancak endüstri müzesinde. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. 1992). Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. Endüstri binalarının.ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. Kimi zaman ise. Özgün donanımını yitirmemiş. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. sunulan dönemin sosyal. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. Yeniden işlevlendirme sırasında. teknik donatının yerinde sunulması. yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması. 1. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. 2. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. Yapıya müze işlevi vererek korumadır. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. 3. 1995). üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. işçilerin günlük yaşamları. 2005). çok fazla hasar görmemiş. ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. 1992). yeni amaçlar için araç haline gelmektedir.

Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. 1995).    159   . steril ortamlarda. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. Endüstri yapıları içindeki makineler de. 1999). öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır.gereklidir (Föhl. Bu koşullarda. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. sosyal. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. rant kaygısı. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. 1999:146-7). Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. Yalıtılmış. 4. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. yapıyı tekrar yaşama katarak. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. Zaman. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. 1995). görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. gürültü. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. ömrünü uzatmak olmalıdır. doğa koşulları. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. Yapı müze işlevini alacaksa. bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış.

1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın. su kuleleri. Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. eğlence ve dinlence yerleri. Ruhr Bölgesi.org/ adresine. 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. bakabilirsiniz. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg. yüksek fırınlar. 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. kömür işletmeleri.nl/index. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya. çok amaçlı kültür merkezleri. ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www. demir yolu bağlantıları.route-industriekultur. İngiltere için http://industrialarchaeology. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser. limanlar. 20. 1992 ile Cossons.de/index. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte. 1999). Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. değişen üretim sistemleri. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır.de/ adresine. azalan doğal kaynaklar.cilac. türbinler.hollandroute. 1992). daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. metal işletmeleri. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. teknik ve endüstri müzeleri. 2 milyonluk iş yeri. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş. 1999). İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır.zollverein. 1993). yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20. yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. 160   . sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. eğitim yerleri vb.html adresini ziyaret edebilirsiniz. 60’ı ulusal. Fransa için http://www. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. 19. doğal su kaynakları. kamu mekânları. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir. kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır.com/ adresine ve Hollanda için http://www. 1999).php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. 1999).346 milyonluk nüfusu.

route-industriekultur.6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www. Resim 6.Resim 6.de).5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.route-industriekultur.de). 161   .

IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. 2005 ile Köksal ve Ahunbay.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Yemekhâne. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır. Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir. 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   . 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın. Resim 6.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www. otopark.de). şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır. seminerler.route-industriekultur. İzmir. Olduğu gibi korunan kompleks.route-industriekultur. Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır.route-industriekultur.Resim 6.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. 2006). Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. Türkiye’de ise İstanbul. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal. Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www.

denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www. 163   . gemi makineleri.org.   Resim 6. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları).9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali. bebek arabaları. İstanbul (Köksal Arşivi). ne-nasıl çalışır. zeytinyağı fabrikası. Müzede Rahmi M. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. ahşap atölyesi.santralistanbul. Koç Galerisi. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz.htm adresini ziyaret edebilirsiniz. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. dizel motorları-buhar makineleri. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www.devredilen işletme. sakat arabaları.edu. at arabaları. tarım. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. bisikletler-motosikletler. Çağdaş Sanatlar Merkezi. bilgisayar tarihi.itu. Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. kızak. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır. sualtı. dene-öğren. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke.tr/turkce/index.rmk-museum. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. Bu konuda farkındalık kazanmak.tr/index. ülkenin farklı bölgelerindeki. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır. gemi buhar makinesi. otomobiller. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral. aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır.

Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. 164   . bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. Sanayileşme çabaları. toplantılar yapılmış. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. Buna yönelik çabalar 20. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur.

TICCIH d. ICOMOS e. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. yüzyılın başı d. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. Geniş topraklarda b. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. Fransa c. Ankara c. 19. yüzyıl b. d. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. 18. c. d. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. Hollanda 4. 2. Kentsel alanlarda e. 20. 20. Kırsal alanlarda d. yüzyıl 3. 19. Bursa 8. e. UNICEF 10. İstanbul b. Su kaynakları kenarlarında c. yüzyıl e. b. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. Almanya b. İzmir e. 20. Ankara c. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. İngiltere e. Amerika d. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. Antalya 7. 16. Anadolu kentleri d. 19. İzmir d. yüzyılın ortası e. amacıyla ne zaman   . UNESCO c. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. 17. e. tarih vb. ERIH b. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. yüzyılın sonu 9. İstanbul b.Kendimizi Sınayalım 1. Verimli topraklarda 5. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. Arkeoloji ile ilgilenir. yüzyıl c. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. yüzyıl d. 20. Tek katlı olarak e. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. yüzyılın ortası b. Eskişehir e. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. Aynı şekilde çok katlı olarak b. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. Teknoloji ile ilgilenir. arkeoloji. Yıkılmıştır b. Gökdelen olarak 165 6. alanlarla ilgilenir. İşletilmektedir c. mimari. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. Endüstri ile ilgilenir. yüzyılın sonu c.

19. 8. Ortaya Çıkışı. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. 2. 6. Sıra Sizde 3 19. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. ya mekân. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. 5. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Türkiye’de ise. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. 166   .Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ya konum olarak. 7. Anadolu’da kurulan tesisler. sosyal. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. makineler. ambarlar ve depolar. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. Tanımı. Ortaya Çıkışı. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. enerji üretim ve iletim tesisleri. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. 9. 10. ERIH vb. 4. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. 3. liman gibi ulaşım alanları. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. sanayi kültürünün tarihsel. teknolojik. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. Yüzyılda ise. siyasi. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yayınlar çıkarmaktadır. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. madenler ile işleme ve arıtma alanları. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. demiryolu. atölyeler. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Tanımı. İmalathâne ve fabrikalar. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir.

Ökçün. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. (1999). Bericht über ein Internationales Symposium. G. Bodensee. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. M. İstanbul. Trinder. (1973). Hobsbawm. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. Bauten der Industrie und Technik. ve Ahunbay. 1760-1796. (1993). Münih. (1996). (1992). Yeni Araştırmalar. “Strukturwandel. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. (1997). yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. Pamuk. Toprak. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. R. ed. Kraft. J. The Economic History of Turkey.6. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. New York.1991. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. s. Y. Yayınlanmamış Y. A Case Study of Ironbridge Gorge. G. Chicago. Z. Yeni Görüşler. A. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. T. cilt: 5. Z. Bonn. s. (1999). İstanbul. sayı: 2. Almanya. T. Issawi. s. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. Almanya. N. 1345-1347. s. Rosenheim. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. 56-61. Osmanlı Sanayii. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. 107-15. Ankara. (1985). İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. sayı: 47. 119-28. Mantran. A. (1980). Edebiyat Fakültesi Yayını. Lisans Tezi. s. T. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. s. 99-100. E. Jesberg. Köksal. (1981). Arbeiten und Wohnen”. The BP Book of Industrial Archaeology. B. Höhmann. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 1913. Ekonomi Sözlüğü. 7. c. Ankara. İstanbul. E. sayı: 7. Tayanç. İhsanoğlu. (1997). Föhl. 1800-1914. P. (1992). 50 yılda Türk Sanayi. ed. Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. Yayınlanmamış Doktora Tezi.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. Ş. Chitty. vd. Ankara. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. R. (1999). Londra. (1995). G. Routledge. (2006). 5. Köksal. 1500-1914. Föhl.5-1. İstanbul. 125-136. İngiltere. Deutsche Bauzeitschrift. yıl: 50. sayı: 7. Milliyet Yayınları.. (2005). G. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. Cossons. E. Clark. İstanbul. (1992). K. T. c. s. İstanbul. Blockley. Sanayi ve Kepenek. İTÜ Dergisi/a. İstanbul. Hançerlioğlu. (1992). O. 167   . G. C. Museum und Denkmalpflege. s. Presentation and Preservation. cilt: 2. Köksal. “IBA Emscher Park”. 30. (1998). İstanbul Üniversitesi. sayı: 2. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Türk Tarih Kurumu. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Ankara. İTÜ Yayını. Oxford. Londra. “Bauen für Kultur. B. (1973). (1990). Avusturya ve İsveç. Deutsche Bauzeitschrift. İstanbul. Almanya. ICOM ve ICOMOS Almanya. İmparatorluk. 37-52. İstanbul. 17. Ganser.

  .

OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. grupların. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. 169   . ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. biricik. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır. kültürel mekanlardır” (Oğuz. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. bunlara ilişkin araç ve gereçler. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. Kültürel varlıklar için ICOMOS. izlenmesi. Kısmen. temsiller. ünik. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. bilgi ve beceriler. Kültürel varlıklar için 6. doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. anlatımlar.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. risklere hazırlık. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması.