T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2573 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1543

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ

Yazarlar Doç.Dr. Asu AKSOY, Prof.Dr. Zeynep ENLİL (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL, Yrd.Doç.Dr. Gül PULHAN (Ünite 2) Prof.Dr. İclal DİNÇER (Ünite 3) Prof.Dr. Nuran ZEREN GÜLERSOY (Ünite 4) Prof.Dr. Zeynep AHUNBAY (Ünite 5) Doç.Dr. Gül KÖKSAL (Ünite 6)

Editörler Doç.Dr. Asu AKSOY Yrd.Doç.Dr. Deniz ÜNSAL 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ 

i

 



.

 .

  .

Dr. Haziran 2012  ii . manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz. ESKİŞEHİR. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd. Cemalettin Yıldız Öğr.Doç.Dr.         “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.800 adet basılmıştır. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç. magnetic tape or otherwise. Tevfik Fikret Uçar Öğr. Seçil Banar Öğr. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Kültürel Miras Yönetimi ISBN 978-975-06-1242-8 1. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik. electronic. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. elektronik.Gör. fotokopi.Gör. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof.Gör. or transmitted in any form or by any means mechanical. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system. basılamaz ve dağıtılamaz. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 2. photocopy.Dr. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm.Dr. without permission in writing from the University.

Dünya’da ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri 5. Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2. Türkiye’de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları 4... Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi .İçindekiler Önsöz .. UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi 6. Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi 3.... iv 1.. 124 . 2 30 66 92 .. 169  iii . 144 Sözlük .

Dr.Dr. ister endüstri mirası olsun ister kültürel. yönetiminde söz sahibi uluslararası. Buna karşılık kültürel miras yönetimi konularına başka ülke örnekleri üzerinden ve gerek akademik yazında gerekse de kültür politikası geliştiren ve düzenleme yapan kurumların çalışmalarında izlenen tartışmaları ayrıntılı ele alarak etraflı bir giriş ortaya çıkarmaya çalıştık. uluslararası ve ulusal sözleşmeler. Kültürel miras. İster kentte olsun ister kent dışında. yerel ve ulusal ölçeğin yanı sıra evrensel ölçeği de içermekte ve bu nedenlerle mirasın yönetimi konusu da giderek karmaşıklaşan bu alanın yeni konuları ve sorunları bağlamında daha da önem kazanmakta. genel turizm stratejileri bağlamında kültürel mirasın değerlendirilmesi konusunda bir analiz yapabilmek için Türkiye’deki örneklerin artması gerekmektedir. Ünitelerde kültürel mirasın sosyal. bu bağlamda Türkiye’den örnekler yeterince henüz kitapta yer almamakta. yerel ve sivil yönetim aktörlerini tanıyacak. koruma teori ve pratiklerinde yaşanan tartışmalar. Bu değişime etki eden faktörler arasında ulus devlet yapılanması kadar. Uluslararası ve ulusal sözleşme ve düzenlemeler somut olmayan mirasın önemi ve değeri üzerine ilkeler önermekte. Bu kitapta bu çok yönlü alanın bazı konularını ele alamadık. Yukarda da değindiğimiz gibi kültürel miras yönetimi miras-toplum ilişkisi. kararlar çıkarmaktadırlar. katılımcılık gibi giderek karmaşıklaşan konuları ele almaktadır. Bu kitabın ortaya çıkmasında büyük emeği geçen Yeşim Kartaler’e çok müteşekkiriz. Editörler Doç. hukuk. miras yönetimi bugün farklı disiplinlerin uzmanlığını ve yerelden özele farklı kurumlardan aktörlerin katılımını içeriyor. kent planlaması. küreselleşme ve yerelleşme ilişkisi bağlamında kültürel mirasın bir ekonomik değer olarak yükselişi sayılabilir. sosyoloji. sanat tarihi. işletme ve turizm gibi farklı disiplinlerin ortak çalışmasını ve çok katmanlı bakış açısı gerektirmekte. sürdürülebilirlik. merkezi. Ancak bu alandaki çalışmalar meyvelerini henüz vermektedir. kentlerin ve kırsal alanların dönüşümü. Bu sebeple kültürel miras yönetimi arkeoloji. siyasi. karar.Önsöz Bu kitaptaki üniteler kültürel mirası bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. mimarlık. Bir diğer konu kültür turizmi ile kültür miras yönetimi ilişkisidir. ekonomi. Asu Aksoy Yrd. Aynı şekilde Anadolu Üniversitesi’nden Nurdan Küçükhasköylü’ye bu kısa ve zor hazırlık sürecinde sabırla bize yol gösterdiği için teşekkür ederiz. Bunlardan birisi somut olmayan kültürel miras. yasa ve uygulamalara referansları bu ünitelerin içinde bulacaksınız. anlamı ve kapsamı itibariyle bir evrim geçirmiştir. yönetim süreçlerini ve kültür politikalarındaki yerini öğreneceksiniz. Kültürel mirasın kültür turizmi çerçevesinde değerlendirilmesi için altyapı oluşturacak bir takım fikir. ekonomik ve kültürel boyutuyla ele alındığını görecek. Ancak mirasın kültür turizmi çerçevesinde stratejik yönetimi. Deniz Ünsal iv .Doç. 20. Bu ünitelerde görüleceği gibi kültürel miras tanımı artık anıtlar ve arkeolojik eserler kadar topluluk kültürleri ve peyzajı da kapsamakta. yüzyıl boyunca tanımı. Kültürel miras yönetimi konusu Türkiye’de özellikle yeni gelişen bir alandır.

.

Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Yönetimi     Yaratıcılık Envanterleme İzleme ve Değerlendirme Yönetim Planı Sürdürülebilirlik Misyon-Vizyon Çok Paydaşlılık İçindekiler         Giriş Kültürel Miras Kapsamının Genişlemesi Kültürel Mirasın Değeri Kültürel Miras Yönetimi Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri Yönetim Planı Kavramı Yönetim Planı Hazırlık Süreci Yönetim Planının Sürdürülebilirliği 2   . Yönetim Planı kavramının bir yönetim pratiği olarak gelişimini irdeleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecini kurgulayabilecek.1 Katılım        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Kültürel mirasın değerinin yorumlanmasındaki dönüşümü analiz edebilecek. Kültürel miras kavramının gelişim sürecini özetleyebilecek. Kültürel mirasın neden ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin yorum yapabilecek.

yakın zamanlara kadar kültür mirası söylemi obje odaklıdır. hangi eserlerin korunarak geleceğe miras bırakılacağı gibi kültür mirasının yorumuna ilişkin ortaya çıkan farklı yaklaşımlar bu yaklaşımları geliştiren toplumların hassasiyetlerini yansıtırlar.34). 1985).129). kitaplar. Avusturalya’yı meşgul eden. Örneğin. s. bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal. devletler arasında yerini bulamama.Kültürel Miras Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar GİRİŞ Kültürel miras kavramı çok yakın bir zamana kadar obje-odaklı ve tek yapı-ölçeğinde bir yaklaşımla tanımlanmaktaydı. uzmanların hakimiyetindedir ve miras yönetiminin nihai hedefi korumadır (Fojut. anıtların ve tarihi eserlerin tespit edilmeleri. s. Ulusal kimlik politikasına göre kültür mirasına verilen önem. el yazmaları. nelerin gelecek kuşaklara aktarılmasının iyi olacağı. bunun arkasında aristokratik ve yüksek burjuva kültürünün ulusal kimliği şekillendirmedeki etkisini görürler (Wright. Ulus-devletlerin kurulması ile birlikte geçmişin bilgisini taşıyan izleri korumak. ulusun geçmişine ilişkin bilgiyi geleceğe taşıdıkları için korunur ve değer atfedilirler. Kültürel miras eserleri yeni inşa edilen ulus-devletin geçmişe uzanan temellerini göstermesi. Bu yaklaşım çeşitli uluslararası sözleşmelerde de görülebilmektedir. tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları olarak ele alınmaktadır. sıradan sivil yapıların da toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak görüldüğü daha geniş bir anlayış almıştır. Avusturalya’da. 2008. Nitekim. Yukarıda da değinildiği gibi önceleri sadece anıtsal mimari eserler. bir çöküş psikolojisi içinde olma ve olgunlaşamama meselelerinin miras söyleminin oluşumunda ne kadar etkili olduğunu vurgulamaktadırlar (Davison. Tarihsel açıdan neyin önemli olduğu. Örneğin. tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları. Bu tür sivil 3   . 2009). Özetle. Kültürel mirasa anıtsal obje bakışı ulusdevletleşme sürecinde ulusal kimlik arayışı ve inşaası çabasının bir parçası olarak yeni bir yorumla devam eder. 2009. 1931 “Atina Tüzüğü’nde (Charter of Athens)” ve 1954 “Lahey Sözleşmesi’nde (The Hague Convention)” olduğu gibi kültürel miras sadece anıtsal mimari eserler. tarihi ve sanatsal açıdan önemli yapılar ve arkeolojik alanlar ile sınırlı kültürel miras ve koruma anlayışının yerini zamanla. resim. Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilebilir (Pulhan. muhafaza etmek. tüm dünyada yaygınlaşmıştır. İngiliz kültür mirası hareketinde barışçıl kırsal İngiltere imajına ve bu imajı yansıttığı düşünülen kırsal malikanelerin yüceltilmesine dikkati çeken eleştirmenler. tek yapı ölçeğindedir ve çerçevesi bu anlamda dar tanımlanmıştır. göstermek ve gelecek kuşaklara aktarmak yaklaşımı. kültür mirası hareketinin ideolojisini inceleyen eleştirmenler. Ulusun kültür mirasını temsil edecek en iyi örneklerin seçilmesi ve bunların korunması konusunda büyük sorumluluk devlet kurumlarının atadığı uzmanlar tarafından üstlenilmiştir. KÜLTÜREL MİRAS KAPSAMININ GENİŞLEMESİ Kültürel miras kavramının tanımı ve kapsamı günümüze kadar gelişim göstermiştir. ortaya çıkarılmaları ve korunarak gösterime sunulmaları işi devlet idareleri tarafından düzenlenmiş ve yerine getirilmiştir. heykel gibi sanat eserleri. arşivler. mirasın tam olarak neleri kapsadığına ve nasıl korunacağına ilişkin öncelikler değişebilmektedir.

Varşovalılar savaşta büyük tahribat gören kentte anıtsal olsun olmasın tüm yapıların toplumsal belleğin ve ulusal kimliğin çok önemli bir parçası olduğu düşüncesiyle tahrip olan. Tarihsel sürekliliği ani bir kesintiye uğratan bu denli hızlı bir dönüşüm. çok daha büyük boyutlarda yıkım ve yenilenmeye sahne olması ise 1960’lı ve 70’li yıllara rastlar. Eski kent merkezlerinin. bu tür pasif koruma önlemleri. Venedik Tüzüğü. önemli bir gelişmenin. bunun yanında belli bir uygarlığın. Sıradan sivil yapıların da anıtsal yapılar kadar korunmaya değer olduğu ilk kez 1964 tarihli “Venedik Tüzüğü (The Venice Charter)” ile dile getirilmiş ve taşınmaz kültür varlıklarının kapsamı genişlemiştir. böylelikle sanat eseri niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokuları da Tüzük ile ilk kez korunmaya değer görülmektedir. Bunun aksi yaklaşımlar da söz konusu olmuş. ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de içine alır” denilmekte.  Bu gelişmeler sonucu geniş kentsel alanların da koruma altına alınması mümkün olmuştur. mimari özellikleri korumayı ve eski yapıların barındıracağı işlevleri kontrol etmeyi amaçlayan bir dizi kısıtlayıcı yasal önlemler niteliğinde olmuştur. bazı kentlerde yıkılan sivil yapılar aynen inşa edilmiştir. koruma anlayışının yeni bir boyut kazanmasına neden olmuştur. giderek ciddi tepkilere yol açmış. hala yönetsel. Venedik Tüzüğü geniş kentsel alanların da sit alanı ilan edilerek koruma altına alınması sürecinde önemli bir adım olmuştur. Bu alanların korunmasına yönelik ilk girişimler yıkımları yasaklayan. merkezi veya yerel yönetimlerce gerekli teşvikler sağlanmadığından ve çoğu mülk sahibinin onarım ve sağlıklılaştırma giderlerini karşılayamayacak derecede düşük gelirli olmaları nedeniyle binalara gerekli bakımlar yapılamadığından tarihi kentsel alanlar hızlı bir eskime ve köhneme sürecine girmiştir (Enlil. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. Dünya Savaşı sırasında çok büyük ölçeklerde yıkımlara uğramıştır. ticari ve üretime ilişkin aktiviteleri barındıran eski kent merkezleri. 1992). 1992). İşte bu savaş sonrası dönemde kentlerin yeniden yapılandırılması sırasındaki yıkımlarla ortaya çıkan büyük kayıplar sonucu sıradan sivil yapıların da korunmaya değer kültür varlıkları olduğunun farkına varılmaya başlanmıştır. koruma anlayışı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe doğru genişlemiş. buldozer yaklaşımı olarak da anılan bu kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımıyla tarihi dokunun gördüğü yıkım daha önceki yüzyılların toplamında meydana gelenden ve hatta savaş tahribatından çok daha fazla olmuştur (Enlil. ticari komplekslere yer açmak ve artan trafiğin gerektirdiği ulaşım sistemlerinin geliştirilmesine olanak sağlamak için pek çok eski bina yıkılmış ve tarihi doku tahrip edilmiştir. Bu yaklaşımın en önemli örneği Varşova’dır. çok yoğun. Böylelikle. Tüzüğün 1. Dünya Savaşı sonrası Avrupa kentlerinin bir çoğunun yaşadığı büyük boyuttaki yıkımın ertesinde ortaya çıkan modern kentsel planlama pratiklerinin sivil mimari ve kentsel miras üzerinde yarattığı olumsuz etkinin görülmesiyle birlikte meydana gelir. Maddesinde “Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. bu alanlarda negatif bir kontrol kurmaktan öteye gidememiştir. Birçok modernist mimar ve plancı. savaşın Avrupa kentlerinde yaptığı bu tahribatı. hızla gelişen ekonomilerin yarattığı yeni taleplerin baskısına maruz kalmışlardır. Dünya Savaşı sonrasında pek çok Avrupa kentinde nüfus hızla artmış ve bu nedenle. köhne ve sağlıksız olarak gördükleri bu kentlerin yenilenmesi ve modernleştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirmiştir. Savaştan sonraki 25 yıl içerisinde kentlerin uğradığı bu dönüşüm çok büyük boyutlu ve hızlı olmuş. yıkılan yapıların aynen inşa edilmesini istemişlerdir. Sivil yapıların oluşturduğu tarihi kentsel çevre bakımından zengin örneklere sahip olan Avrupa kentleri II. diğerleri ise yıkılarak yerlerine yenileri yapılmıştır. II. kültür mirası tanımının değişmesi ve korumanın kapsamının genişlemesi açısından bir köşe taşı niteliğindedir. Kültürel mirasa bakışta yaşanan bu dönüşüm II. Gelişen servis sektörünün gereksinimlerine cevap verecek yeni büro binalarına. Ne var ki. 4   . tarihi kentsel alanlar da koruma altına alınmaya başlanmıştır. Yıkımlar durmakla beraber.yapılardan oluşan kentsel dokuların da kültürel miras olarak korunmaya değer olduğu görüşü giderek kabul edilmiş. 1940 ve 1950’li yıllarda birçok Avrupa kentinde tarihi kentsel alanlarda savaş tahribatına uğrayan yapıların sadece anıtsal olanları korunmuş. tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Uzun ve zahmetli çalışmalar sonucu kent eski belgelere dayalı olarak bu doğrultuda yeniden inşa edilmiştir.

Eski kent parçalarını köhneyen mimari müzeler olmaya mahkûm eden pasif koruma anlayışı yerini giderek. Tarihi kentsel alanlardaki fiziksel koşulların düzeltilmesi. diğer yanda sosyal ve fonksiyonel dönüşüm ve buna bağlı olarak yaşanan soylulaşma eğilimleri gibi nedenler. tarihi çevrenin özgün kimliğinin korunması kadar içinde yaşayanı ile birlikte korunmasını da önemli hale getirmiştir (Enlil. elle tutulamayan somut olmayan mirası (toplulukların. artan trafik. kirlilik ve benzeri çevresel faktörlerin miras alanları üzerindeki olumsuz etkileri. yaşayan toplulukların kültürel mirasını ve bir yerin fiziki dokusu. tarihi alanların sağlıklı yaşam koşullarına kavuşturulması yönünde atılan adımlar bir dizi yeni sorunu da beraberinde getirmiştir. Sahip oldukları mimari karakteristik tarihi alanları daha da cazip kılmış. yaşam pratikleri gibi). Örneğin. Bu bağlamda Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nin getirdiği en önemli kavram “bütünleşik koruma” prensibidir. karmaşık ve karşıt görüşleri de içeren bir planlama problematiğine dönüştürmüştür. Öte yandan. Kültürel miras tanımına getirilen bir başka önemli değişiklik ise 1972 yılında UNESCO’nun imzaya açtığı “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Hakkında Sözleşme (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)” ile insan eliyle inşa edilmiş alanların yanı sıra doğanın ve doğa ile insanın birlikte yarattığı eserlerin de kapsama alınmasıdır. koruma. geniş kentsel alanların korumanın nesnesi haline gelmesi miras alanlarının korunmasını çok boyutlu. eski kentlerdeki ve kırsal yerleşmelerdeki sıradan yapıların da bu mirasın önemli bir parçası olduğu yinelenmekte. Venedik Tüzüğü’nde olduğu gibi bu sözleşmede de mimari mirasın sadece anıtsal yapılardan ibaret olmadığı. 2000). Bu belgede bütünleşik korumanın. kimi zaman işlev aynı kalsa bile kullanıcılar değişmiştir. Öte yandan. aurası. Zaman içinde kültür mirasına egemen olan eser odaklı bakış. hem de sosyal anlamda karma dokuları destekleyen bu yerleşmelerin toplumsal entegrasyon açısında da uygun ortamlar sunduğu ancak bu özelliklerinin tehlike altında olduğu vurgulanmaktadır. Nitekim Dünya Miras Komitesi Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilecek “özel niteliklere sahip varlıklar” diye yeni bir kategori açmıştır. “Tarihi Şehirler ve Şehir Merkezleri”. Kentleşme baskısı ve buna paralel olarak artan emlak değerleri. “Kanallar” ve “Miras Rotaları” başlıklarına giren Üstün Evrensel Değerlere sahip varlıklar da Dünya Miras Listesi’ne aday gösterilebilirler. gayrimenkul fiyatları artmış ve kiralar yükselmiştir. Bunun sonucunda kimi zaman mevcut işlevler yerlerini yenilerine bırakmış. Bu tehlikelerin ise ancak bütünleşik bir yaklaşımla giderilebileceğine işaret edilmektedir. sıradan yapılardan oluşan yapı gruplarının. 1992). müzikleri. bu alanlara yeni yerleşen grupların taleplerine uygun olarak fiziki değişime uğrayan tarihsel çevrenin giderek özgün karakterini yitirmesi gibi sorunlar gündeme gelmiştir (Enlil. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesi ve korumanın tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe taşınması. bu merkezlerin sosyal ve ekonomik yaşantısının da sürekli ve canlı kılınmasını amaçlayan aktif koruma yaklaşımına bırakmıştır. yeme-içme kültürleri. hem fonksiyonel. alanın kullanımı konut olarak kalsa dahi çoğunluğu zaten ucuz konut bulmakta güçlük çeken düşük gelir gruplarından oluşan mevcut kullanıcılar yerlerini artan fiyatları ödeme gücüne sahip olan üst gelir gruplarına bırakmak zorunda kalmışlardır. restore etme. inançları. belirleme. halkların adetleri. koruma aktif bir politika olarak uygulanmaya başlanıp. peyzaj alanlarını ve endüstri mirasını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak anılan bu sözleşme imzacı her devleti hem kültürel. Buna göre. eski yapıların sağlıklılaştırması bu alanları orta-üst ve üst gelir grupları için cazip hale getirmiş ve bu alanlardaki ekonomik dengelerin değişmesine neden olmuştur. “Kültürel Peyzajlar”. fiziksel çevrenin içinde yaşayanı ile birlikte korunmasına özen 5   . hem de doğal mirasını tanımlama. atmosferi. Soylulaşma olarak anılan ve düşük gelir gruplarının yerlerinden edilmesiyle neticelenen bu süreçle uzun yıllardan beri yaşadıkları bu yerlerle hem fiziki hem de sosyal köklü bağlar kurmuş olan yoksul kesimler maddi ve manevi kayıplara uğramıştır. hassas restorasyon teknikleri ve uygun fonksiyon seçiminin yanı sıra sosyal dokuyu dikkate alan yaklaşımlar ile mümkün olacağının altı çizilmekte. sunma ve gelecek nesillere aktarma yükümlülüğü altına sokmaktadır. Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından 1975 yılının Avrupa Mimari Miras Yılı olarak kabul edilmesini takiben Avrupa Konseyi tarafından yayınlanan “Avrupa Mimarı Miras Sözleşmesi (European Charter of Architectural Heritage)” kültürel mirasın korunmasında karşılaşılan yeni sorunları ele alan önemli bir belge niteliğindedir.

2012). onların paylaştıkları kültürel ve doğal mirasın çeşitliliğinin bir ifadesi ve kimliklerinin bir temeli” olarak anlaşılmalıdır. Doğal alanlar kavramı da ekolojik hareketler sayesinde bioçeşitlilik kavramı ile buluşmuş. Kültürel mirasın korunması konusundaki yaklaşımların değişimini 6   .tr/DKMP/Files/Mevzuat/hukuk/sozlesme/sozlesme. Son olarak bütünleşik korumanın geniş katılımlı bir işbirliği olmaksızın başarılı olamayacağı vurgulanmaktadır. kent merkezinde işlevini yitiren alanların kent ekonomisine kazandırılmasını hedefleyen daha kapsamlı bir ekonomik yenilenme yaklaşımı almaya başlamıştır. 1980’li yılların ortalarından başlayarak önceki yılların köhnemiş kentsel alanlarının topyekûn yıkılarak yeniden inşa edilmesine dayalı buldozer yaklaşımının yerini. Bu dönüşüm kültürel mirasa bakışta ‘eser-odaklılıktan peyzaj-odaklı bakışa’ geçişi ifade eder (Fairclough. endüstri. zengin turistleri çekmeye yönelik olarak kurgulanmış. Aynı yıl Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu’nca yayınlanan “Amsterdam Bildirgesi (Declaration of Amsterdam)” de bu prensipleri çok açık ve vurgulu bir biçimde dile getirmiş ve “Geçmişimiz için Bir Gelecek” sloganı ile yaygınlaştırmaya çalışmıştır. altyapı yatırımları ve kent ekonomilerini yeniden canlandırmaya yönelik çabalar. Avrupa Peyzaj sözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için http://www. Ancak. yönetiminin ve planlamasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiği vurgulanmaktadır (Dinçer ve Enlil. ulaştırma. tartışınız. 2011). Sözleşmenin yedinci maddesinde köhnemiş kent merkezlerine ve kırsal yerleşmelere yapılacak müdahalelerin bir sosyal adalet ruhu içinde ele alınmasının toplumsal bir zorunluluk olduğu ve bu tür miras alanlarında yaşamakta olan yoksul kesimlerin yerlerini terk etmek zorunda kalmamaları gerektiği ifade edilmektedir. bu piyasa temelli. tekil doğal varlıklardan ve türlerden habitatlar ve bu varlıkların içinde yer aldığı çevreyi de kapsayacak biçimde genişlemiştir.htm sayfasını inceleyiniz. şehir ve kırsal bölgelerin planlamasının ve kültürel gelişme politikalarının bütünleşik bir alan yönetimi anlayışıyla ele alınması konuları etkin olmaya başlamıştır. finansal ve teknik destek mekanizmalarının oluşturulmasının önemine işaret edilmektedir. emlak eksenli ve parçacı girişimler kentlerde istikrarlı. Miras kavramının tarihi çevre gibi çok daha kapsayıcı bir mahiyet alması ile birlikte kültürel miras ögelerinin tekil bir şekilde bir yığın içinden çekilip yüceltilecek temsili unsurlar olarak görülmeleri yerine çevrenin kendisinin tüm katmanları ve karmaşıklığı ile sunumu söz konusudur. turizm ve rekreasyon alanlarındaki gelişmeler ile şehir ve bölge planlama uygulamalarının peyzajların dönüşümünü hızlandırdığına dikkat çekilerek peyzaj kavramının bireysel ve sosyal refahın anahtar öğesi olduğu ve korunmasının. Küreselleşme ile ortaya çıkan bu yeni dinamikler tarihi kentleri yine çok etkili bir dönüşüm baskısı ile karşı karşıya bırakmıştır. Burada peyzaj kavramı ile kastedilen geniş bir alan demek değildir.gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. yüksek derecede uzmanlaşmış işgücünü. maden üretim teknikleri.milliparklar. ormancılık. gayrimenkul eksenli bir yaklaşımla prestijli.298).gov. peyzaj “insanların çevrelerinin önemli bir bileşeni. güvenilir ve sürdürülebilir bir miras koruması ve yaşatılması ortamını sağlamaktan uzak kalabilmektedirler. Avrupa Konseyi’nin 2000 yılında kabul ettiği “Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde (European Landscape Convention)” dünya ekonomisindeki değişiklikler sonucu tarım. büyük projeler üzerinde odaklanmaya başlamıştır. Avrupa kentlerinde küresel ölçekteki ekonomik yeniden yapılanma dinamiklerinin tetiklediği keskin rekabet ortamında geliştirilen kentsel stratejiler küresel sermayeyi. yönetsel. Gayrimenkul odaklı. büyük ölçekli kentsel projeler. Kültür mirasının korunması düşüncesinin özellikle 1990’lardan sonraki evriminde çevre ve arkeolojik alanların korunması. Korumanın tüm kentsel ve bölgesel planlama eylemlerinin ana eksenini oluşturması gerektiği vurgulanmakta ve bütünleşik koruma prensibinin hayata geçirilebilmesi için yasal. 2000 yılında Türkiye’nin de imzacısı olduğu Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’nde de belirtildiği gibi. 2008 s. yatırımları. tarihi kentlerin fiziksel peyzajını yeniden önemli değişikliklere uğratmaktadır (Bandarin. altyapı.

sosyo-ekonomik çöküntüye uğraması ve bu çöküntü neticesinde tüm cazibesini kaybederek fiziki varlık olarak da çökmesi. yerel mahalle karakterini kaybetmesi. açılımı tartışınız. Uygulamaya konulan kentsel dönüşüm ve kentsel yenileme çalışmalarının kültürel mirası korumaması. Yerel halkın karmaşıklaşan modern ihtiyaçlarının tarihi kentsel sit alanlarında karşılanmasında meydana gelen güçlükler (artan araba sahipliği nedeniyle meydana gelen park alanı sorunu ya da mahallelilerin daha fazla yeşil alan ve eğlence alanları talep etmeye başlamaları) (Scheffler. Mülk sahiplerinin yeterli finansman kaynaklarına sahip olmamaları. Trafik sıkışıklığının yarattığı kirlilik. Kentsel sit alanlarında sıklıkla karşılaşılan sorunlar şöyle sıralanabilir: • • Yeteri kadar yatırımın yapılamaması nedeniyle kentsel sit alanlarındaki varlıkların bakımsız olmaları ve çöküntü alanı haline gelmeye yüz tutmuş olmaları.org/en/activities/638 sayfasını inceleyiniz. • • • • • • Kentsel sit alanlarında meydana gelen bu sorunlarla baş ederek sürdürülebilir koruma pratiklerini yerleştirecek yeni strateji ve yöntemlerin gerekliliği ortaya çıkmıştır. 2009).Neoliberal ekonomik politikalarla şekillenen yaklaşımlara yönelik güçlü eleştiriler sonucunda ve aynı zamanda özellikle kentsel sit alanlarında koruma pratiklerinde karşılaşılan sorunların karmaşıklaşmasıyla birlikte 2000’li yıllar sosyoekonomik ve çevresel konulara daha çok öncelik veren ve katılımcı süreçleri temel alan modellere yönelme arayışlarını da beraberinde getirmiştir. ileriki bölümlerde ele alacağımız kültürel miras yönetim planlaması süreci miras alanına ilişkin farklı beklenti. Alanın ticari işlevlerden ve ana ekonomik değer yaratım ve hareketlilik akslarından kopuk kalması nedeniyle.unesco. miras korumasına ilişkin kaynaklara nasıl erişilebileceği konusunda kamu otoritelerin yeterli yönlendirme ve bilgilendirmeyi yapmıyor olması nedenleriyle kültür varlıklarının yetersiz bir şekilde ve bazen yanlış bir şekilde ‘korunuyor’ olması. Genel Konferansı’na teklif getirmiştir . Bu çalışmaların amacı Tavsiye Kararı niteliği taşıyacak olan bütüncül bir yaklaşımın benimsenmesi ve güncel sorunlara daha esnek bir yapıda yaklaşımın sağlanmasıdır. Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin kültürel miras tartışmalarına getirdiği 7   . Nitekim. Ekonomik gerekçelerle kentsel sit alanlarının tahrip edilmesi. kültürel miras varlığı ile ilgili yeterli bilgiye sahip olmamaları. talep ve baskı unsurlarını birarada ele almayı ve koruma ile sosyoekonomik gelişme arasında birbirini besleyen bir yaklaşım kurmayı hedefler. Tarihi Kentsel Peyzaj kavramı hakkında detaylı bilgi edinmek için http://whc. ancak üye ülkeleri yönlendirmeyi amaçlayan tarihi kentlerin korunması ve yönetilmesinde yeni bir yaklaşım olan Tarihi Kentsel Peyzaj Kavramına Yönelik Tavsiye Kararı’nın (Recommendation on the Historic Urban Landscapes) alınması doğrultusunda 36. 1972 yılında imzalanan Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’nin günümüz sorunlarına yeteri kadar cevap veremediği düşüncesiyle sözleşmenin geleceği konusunda çalışmalar yapmaktadır. Bugün gelinen noktada UNESCO Dünya Miras Komitesi. Kitlesel turizmin alanları ele geçirmesi ve yerel halkın göçmesine sebep olması. İşte. tarihi mahallelerin birer müze mekanları halinde dönüşerek insansızlaşması. 2011 yılında UNESCO yumuşak düzenleme olarak addedilen türden bağlayıcılığı olmayan.

Özetlemek gerekirse kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın bu şekilde değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çok sesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu artık özel öneme sahip olduğu devlet tarafından belirlenen bir takım anıtsallaştırılmış yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki tarihi biyolojik çeşitliliğe, kukla, gölge oyunları gibi performans sanatlarından, objelere kadar farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür miras yönetimi konusu haline geliyor. Bu konuların anıtsallık kapsamında estetik olmaları, güzel veya çekici olmaları da söz konusu değil. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de artık görsellikle sınırlı değil. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme-merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi çeşitlenmekte. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çok-katmanlı kültür mirası konularına ilişkin kapsamlı bir deneyim imkanı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Tarihi bir maden işleme alanının örneğin karakterinin bu deneyimi yaşayacak olanlara aktarımında buranın özgün sesi, atmosferi önemli bir özellik olacaktır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre bağlamında ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulus merkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO “Dünya Mirası” kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz.

KÜLTÜREL MİRASIN DEĞERİ
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılmak istenmesinin arkasında mirasın bir değeri olduğu inancı yatmaktadır. Bu değer, miras konusu olanın kendinden menkul bir özelliği olmasından çok, insanların atfettikleri ile ilgilidir. Kültürel mirasın toplumlar için taşıdığı değerin başında, toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanıyor olması gelir. Miras öğeleri, kitaplarda soyut bir şekilde anlatılan geçmiş hikâyelerini, bugünün insanları için canlandırmaya yararlar. Kültürel mirasa verilen değer tam da budur; geçmişin izlerini bugüne kadar sürdürmek. Ancak geçmişin aynen bugün olduğu gibi karmaşık, çok katmanlı ve çok sesli bir oluşumlar yığını olduğunu göz önüne alacak olursak, geçmişin hangi unsurlarının bugüne taşınması gerektiği, geçmişin nelerinin bizim için bugün anlamlı olduğu soruları, geçmişe ilişkin hep bir seçim, eleme ve yorumlama faaliyetinin yürütülmekte olduğunu gösterir. Toplumlardaki entellektüel birikim, öncelikler, kimlik arayışlarına göre ve miras ile ilgilenen uzmanların öncelik ve bakış açılarına göre, farklı dönemlerde, kültür mirası konularına ve alanlarına farklı değerler atfedilebilir. Bazı durumlarda bazı kültür mirası öğeleri değersiz addedilip üzerine gidilmeyebilir. Buradan çıkan sonuç mirasa atfedilen değerin toplumun o andaki kültürel sistemi, duyarlılıkları, hassasiyetleri tarafından belirlendiğidir (Darvill, 2005). Örneğin, Avustralya’nın endüstriyel geçmişi ile ünlü Newcastle bölgesine ait tescillenmiş Ulusal Miras Listesini analiz eden Graeme Davison, bu listede yer alan tescilli yapı veya sit alanının yüzde 30’unun 1850 yılı öncesine ait olduğunu, yüzde 60’ının 1850-1900 arasına ve sadece yüzde 10’unun 1900 sonrası dönemine ait olduğunu söyler. Endüstriyel geçmiş bu listeye yeterince girememiştir. Bununla bağlantılı olarak, ‘listede ağırlıkla malikaneler yer alır, madencilerin gecekonduları ve endüstriyel yapılar ise oldukça sınırlıdır’ (Davison, 2008, s. 37). Kültürel mirasa atfedilen değer sadece tarihsel nitelikleri ile sınırlı olmayabilir. Son yıllarda kültürel miras alanlarının turizmin ilgisini daha fazla çekmesi sonucunda ekonomik getiri bir değer kıstası olarak kullanılmaktadır. Bir başka değer konusu kültürel miras alanlarının ve varlıklarının bulundukları yerlere sağladıkları imajdır. Markalaşarak küresel rekabette kendilerine yer edinmeye çalışan kentler için imaj
8  

önemli bir yatırım alanıdır ve bu bağlamda kültür mirası ögeleri artı değer kazanırlar. İşlevselci değerler olarak adlandırılan bu tür değerler her ne kadar önem taşısa da, kültür mirasını öncelikle değerli kılan, yukarda da bahsettiğimiz gibi, ulus-devlet için bir kollektif hafıza inşaası olarak taşıdığı değerdir. Stuart Hall’un dediği gibi, ‘nasıl bireyler, aileler geçmişte yaşanan birçok rastlantısal ve karmaşık, çetrefilli ve çelişkili olaylar dizininden seçmeler yaparak tutarlı ve tek bir hikâye çıkartarak kimliklerini oluşturmaya çalışıyorlarsa, uluslar da benzeri bir şekilde geçmişten seçtiklerini ulusal bir hikâye inşaası için kullanırlar. Bu hikâyeye de gelenek denir’ (Stuart Hall, 1999, s.221). Kültürel miras, bu geleneği ortaya çıkarmak için seçilmiş öğeler olarak şimdiye kadar kurgulana gelmiştir. Yukarda bahsettiğimiz Newcastle örneğinde olduğu gibi, bu seçici yüceltme, geçmişe ait bir çok başka hikayenin, detayın ve bilginin gözardı edilmesi, araştırılmayarak unutulması ve hatta yok sayılmasını da beraberinde getirir. Ancak bugün toplumların çokkültürlülüğü benimsemeleri ile birlikte kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çoksesliliğe açılması, yönetim sorunsalının önündeki önemli konulardan birisidir. Yukarıda ana hatlarını çizdiğimiz peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesi ile birlikte çoksesliliğin sağlanmasında önemli bir adım atılmaktadır. Peyzaj, tanımı gereği çok katmanlılığı, ilişkiselliği, farklılığı içermektedir. Peyzajın korunacak tarihi miras çevresi olarak kavramsallaştırılması ile birlikte bu çevrenin bünyesinde biriktirdiği birbirinden farklı olabilecek birçok değer toplumun farklı kesimleri tarafından sahip çıkılabilir hale gelir. Miras böylelikle uzmanların toplum adına değerine karar verdiği bir alan olmaktan çıkarak toplumun bizzat kendisinin, tüm farklı sesleri ile değerleri yeniden keşfe çıktığı bir toplumsal yorumlama alanı haline gelir. İşte, kısaca Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi’nin (Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society)” önemi de budur. Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim; kültürel mirasa, miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır, sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli, karar süreçlerine katılabilmelidirler.

Faro Sözleşmesi olarak anılan ve 2005 yılında imzaya açılan “Kültürel Mirasın Toplum için Değeri konulu Avrupa Konseyi Çerçeve Sözleşmesi”nin kültürel miras tartışmalarına getirdiği açılımı tartışınız. Yukarıdaki tanımlara göre neyin kültürel miras değeri taşıdığı sorusuna verilen cevaba katılımcıların bu şekilde genişlemesi ve bakış açılarının katmanlaşması ve zenginleşmesi ile birlikte kuşkusuz kültürel miras konularında bir patlama yaşanmaktadır. Her şeyin kültürel miras olarak saklanamayacağı gerçeğinden hareketle ‘yine de toplumların hep seçim yapmak durumu ile karşı karşıya olduklarını kabul etmek gerekmektedir’ (Fairclough, 2008, s.300). Burada önemli olan bu seçimin paydaşlarının artık genişlemiş olduğunun ve tepeden inme kararlar yönteminin aşılması gerektiğinin anlaşılmasıdır

KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ
19. yüzyılda başlayıp 20. yüzyılın ortalarına kadar geçerliliğini sürdüren kültürel miras yönetimi yaklaşımında, anıt statüsü kazandırılmış tarihi miras yapılarının ve nesnelerinin korunması, modernizmin yarattığı tahripkâr değişim karşısında, geçmişin özel anlam yüklenmiş kalıntılarının kurtarılması ve yıkımdan kaçırılarak korunmaya alınması temel yönetim konusu olarak karşımıza çıkar (Fairclough, 2008). Geçtiğimiz son kırk, elli yıl içinde bu yaklaşım hâlâ daha kullanım sahası bulurken, paralel olarak yeni yaklaşımların ortaya çıktığını görüyoruz. Yeni yönetim yaklaşımlarının ortaya çıkışında ise, yukarıda ana hatları ile verdiğimiz dönüşümler kilit rol oynamaktadır. Bu dönüşümlerin başında kültürel miras tanımının genişlemesi ve artık yapı ve nesne ile sınırlı kalmayıp çevre ve peyzaj kavramlarının getirdiği açılım ile birlikte bugünün yaşayan ve değişen dinamiklerinin bir parçası olarak ele alınması gelmektedir. Kültür mirası yönetiminde peyzaj kavramı çok disiplinliliği ve katılımcı karar almayı ön plana çıkarır. Burada eser odaklı koruma yönetiminden süreç odaklı yönetime geçiş söz konusudur. Artık mirasın bir anıt eser şeklinde korunması kendi başına bir öncelik olmaktan çıkmıştır; mirasın korunması bu mirasın içinde yer aldığı peyzaj ve sosyokültürel çevre ve bu peyzajın ve çevrenin değişim dinamikleri ile birlikte bir süreç olarak ele alınmaktadır. Kültür mirası yönetimi sorunsalı artık içindeki her türlü varlığı ve değeri ile tarihi çevrenin tümünü konu edinmektedir. Aynı zamanda toplumun geniş katılımıyla
9  

ortaya çıkan müzakere süreci ile “korumanın nasıl, kimin için ve ne için olacağı ve değişen toplumun ihtiyaçları bağlamında sürdürülebilirliğini nasıl sağlayacağı sorularına cevap aramaya da çalışmaktadır” (Fairclough, 2008 s. 412). Ancak, kültürel miras yönetimi konusunun tarihi peyzaja ve kentsel çevreye genişlemesi ile birlikte koruma pratiğinin yepyeni ve cevabı henüz kolaylıkla verilemeyen sıkıntılarla karşı karşıya olduğu açıktır. Bütün alanlar tarihi miras alanları olarak korunamayacağına göre, buna karşılık seçilmiş örneklerin çevreleri tamamen değişirken bir cam fanusa alınarak korunması yaklaşımı da artık yenilenme ihtiyacı ile karşı karşıya olduğuna göre, nasıl olur da geçmişin tarihsel karakteri itibarıyla gelecek için anlamlı ve kullanışlı bir rol oynaması sağlanabilir? Büyüme hedefli toplumlarda kentleşme ve kalkınma dinamiklerinin yarattığı baskılar tarihsel miras alanları üzerinde çok daha büyük ölçeklerde değişim ve dönüşüm ihtiyacı yaratmaktadır. Günümüzde kültürel miras yönetiminin temel sorusu da tam budur; bu değişim sürecinin kendisi nasıl yönetilmelidir ki geçmişe ilişkin çoklu bir içerik kazanmış olan hafıza izleri gelecek için ilham kaynağı olabilsin. Kültürel mirasının günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için, koruma, kullanım, yorumlama, bilgilendirme ve sunuma kadar farklı uzmanlık alanlarını biraraya getiren çalışmalar yapılması gerekir. Kültürel miras yönetimi bu çalışmaların bir sistematik çerçevesinde ele alınmasını konu edinir (Schofield, 2008). Bunlara ilişkin düzenlemeler ve sistemler ICOMOS, UNESCO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından getirildiği gibi, merkezi yönetim, yerel ölçekte belediyeler, planlama otoriteleri ve ilgili topluluk tarafından da gerçekleştirilebilir. Örneğin; toplumlar ve topluluklar, kendi müzik geleneklerini araştırmak ve ortaya çıkarmak veya köylerinin içinde bulunduğu tarihi değeri olan kırsal peyzaja ilişkin bir araştırma yaptırmak isteyebilirler ve bunun için devletin yardımcı olmasını talep edebilmelidirler. Bu aşağıdan yukarı talep ve beklenti mekanizmasının işletilmesini kolaylaştırmak ve önünü açmak bugün karar vericilerin önündeki en önemli gündem konularından biridir. Aşağıdan yukarı mekanizmasını çalıştırmak kültür mirası alanının yönetimini demokratikleştirmek anlamına gelmektedir; böylelikle kültür mirası konuları topluma ait olabilmekte ve korunmalarına ilişkin duyarlılık yaygınlaştırılmaktadır. Kültürel mirasın yönetiminde şimdiye kadar tek hakim ses konumunda olan devlet, demokratikleşme ile birlikte yönetimi diğer paydaşlarla paylaşmaya başlar. Böylelikle, kültürel miras konularının neler olduğuna, nelerin korunup nasıl saklanacağına şimdiye kadar tek başına karar verme gücünü elinde tutan devlet bu gücünü topluma açar, toplumu bu konularda güçlendirir.

KÜLTÜR POLİTİKASI VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİM BİÇİMLERİ
Kültürel miras somut ve somut olmayan diye iki başlık altında ele alınmaktadır. Gerek somut olan gerekse de somut olmayan mirasın yönetimi merkezi kamu idareleri tarafından gerçekleştirilir. İdare tarzının nasıl olduğu ülkeden ülkeye değişmektedir. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı kültürel miras yönetiminden doğrudan ve tek elden sorumludur. Örneğin; İngiltere’de resmi adıyla “İngiltere Tarihi Yapı ve Anıtlar Komisyonu (Historic Building and Monuments Commission for England)” olarak bilinen English Heritage, bağımsız yetkilere sahip özerk bir bakanlık kuruluşu olarak kültürel miras yönetimini gerçekleştirir. English Heritage’ın yanısıra tamamen bağımsız ve özel bir yasa ile kurulmuş olan ve kar amacı gütmeyen vakıf statüsündeki National Trust (Ulusal Vakıf) İngiltere’de birçok miras alanının korunması ve yönetilmesinden sorumludur. İngiltere’deki National Trust örneğinde de görüldüğü gibi kültür mirası yönetiminin sadece tek elden merkezi yürütme organları tarafından yerine getirilmesi söz konusu değildir. Hollanda’da Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı’nın sadece kültür mirasını yönetmekle sorumlu bir birimi olarak kurulmuş olan Hollanda Kültür Mirası Enstitüsü taşınabilir ve taşınamaz kültür mirası varlıklarının yönetimi ve toplumla buluşturulmasından sorumludur. Türkiye’de ise kültür mirası alanının yönetimi doğrudan Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirilir. Bakanlığın çalışma esasları Deniz Ünsal tarafından bu kitapta anlatılmıştır. Kamu idarelerinin kültür mirası yönetimine ilişkin politikaları idarelerin bağlı bulundukları bakanlıkların ve hükümetlerin politik programlarına göre şekil alır. Bu bağlamda her ülkenin kamu idaresinin kültür mirası yönetiminde farklı dönemlerdeki hakim politikalara göre farklı evrelerden geçtiğini görebiliriz. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde izlenen kamu idaresinde yerelleşme yöneliminin Türkiye’de de 2000’li yıllardan bu yana ağırlık kazandığını görüyoruz. Türkiye’de 2000’li yılların başından bu yana kültür politikası alanındaki değişimi incelediğimizde yerelleşmenin de içinde yer aldığı üç temel gelişim görülür birincisi; kültür alanında merkezi yetkilerin yerele devredilerek, yerelin daha
10  

bu hedefin gerçekleştirilmesinde “kamu kaynaklarının yanında halkın ve sivil toplum kuruluşlarının da katkılarının sağlanmasının” önemine işaret edilmektedir. ikincisi. geliştirilmesi ve tanıtılması” olduğu söylenmekte. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. Bakanlığın hedeflediği gibi. Bu suretle özel 11   . Kültür alanındaki varlıkların yönetiminin yerel idarelere devredilmesini amaçlayan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdarelere ve Belediyelere devredilmesini sağlayan kanun tasarısı” TBMM ilgili komisyonlarından onay almış ve 2010 yılında yasalaşma sürecine girmiştir. kültür merkezi. ürün ve hizmet tedariki ile ilgili bir ihale açarak özel sektör kurumlarının miras yönetimi alanına girişi için ilk adımı atmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2009 yılında açtığı müze ve ören yerlerinin satış noktalarını özelleştirme ihalesini. Bu kanun tasarısının genel gerekçesinde “öncelikli hedefin kültürel mirasın korunması. söz konusu hizmetler mahalli idarelere devredilmek suretiyle ek kaynak yaratılmakta.KKG. verimli ve kaliteli sunumuna zemin hazırlanmaktadır. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. yaşatılması. tahsil edilen bu payların İl Özel İdaresince ve belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. danışma bürosu.101-30. kültür alanındaki özel sektör girişimlerinin teşviki için cömert ölçeklerde vergi indirimlerinin uygulamaya konulmasıdır. Anadolu Medeniyetleri Müzesi. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin 10 yıllık işletme. Yine 2009 yılının başında.02. Bilkent Holding bünyesinde bulunan Bilintur şirketi kazanarak Topkapı Sarayı Müzesi. Hacıbektaş-ı Veli Müzesi.2010 tarihli Kanun Tasarısı)’na bakınız. bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerindeki mağazaların işletilmesi geliştirilmesi. 5226 sayılı yasa ile getirilen “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” düzenlemesinin nasıl işlediğini araştırınız.0. kültür mirası alanının yerelleşmesine bu düzenleme nasıl katkı yapmaktadır? Kültür politikasında izlenen ikinci temel değişim şimdiye kadar tamamen kamu kaynakları ile işletilmekte olan müzeler. hizmetlerin etkili.” Devredilmesi öngörülen varlıklar il ve ilçelerde ve beldelerde bulunan kütüphaneler. Aspendos. özellikle kültürel altyapıların işletilmesi konusunda özel sektör girişimlerinin de devreye girmesinin önünün açılması ve üçüncüsü.02. ‘Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bazı taşra kuruluşlarının İl Özel İdareleri ve Belediyelere devredilmesini ile bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ (B. bunların korunması konusunda toplumsal bilinç artırılmakta. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde. Kültür politikası alanında 2000’li yıllardan bu yana gündeme gelen bir diğer uygulama da kültür alanına yapılacak sponsorlukların önünü açacak vergi teşviklerinin sağlanmasıdır. Noel Baba Müzesi. Bu amaçla. 11. Merkezi hükümetin kültür politikasında izlenen bu değişim kültürel miras yönetimine de yansımaktadır.590 sayı. devlet dışı kaynaklar İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne sponsorluk yapmak üzere yönelmeye başlamışlardır. 2009 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı.  Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü. ören yerleri gibi kültür mirası alanlarının işletmesinin özel sermaye kurumlarına açılmasıdır. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB). Mevlana Müzesi ve Antalya Arkeoloji Müzesi’nin yanı sıra Efes. Müze dükkanlarının ardından müze gişeleri de özel sektör kuruluşları tarafından işletilmeye başlanmıştır. Ayasofya Müzesi. Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. Burada gerçekleştirilen işletmenin özelleştirilmesiyle. Olympos. güzel sanatlar galerisi ve müzelerdir.etkin kılınması. Sedir Adası. Patara ve Ihlara Vadisi gibi ören yerlerinin de aralarında bulunduğu 56 miras alanlarındaki satış noktalarının işletmesi sekiz yıl süreyle özel sektöre verilmiştir. bakım ve onarım hakkını almıştır. il özel idaresi tarafından açılan özel hesapta toplanmakta. Kayaköy.

1983 yılından itibaren Türkiye’deki koruma uygulamalarını biçimlendiren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında 5226 sayılı yasa ile yapılan değişikliklerin ve getirilen yeni kurumsal yapılanmaların temel hedefi de kültür mirası yönetim alanının bu yeni konularını ele alacak şekilde düzenlenmesidir. öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri olarak oldukça geniş tutulmuştur. ören yerleri ve etkileşim sahalarının “…etkin bir şekilde korunması. yönetim alanının korunmasını. en geniş alanı kapsayacak şekilde ve mükellef araçlarla desteklenmiştir. Yine 2004 yılında kabul edilen 5225 sayılı “Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu” ile özel sermayenin kültür yatırımları. Teşvik unsurları taşınmaz mal tahsisinden. yayınlanması. değerlendirilmesi. 2000’li yıllardan bu yana merkezi hükümetin yukarıda genel çerçevesini çizdiğimiz kültür politikası neticesinde kültür alanının finansmanından yönetimine artık devlet dışı sivil ve özel sektör kurumlarının ve yerel otoritelerin giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlamalarını görüyoruz. kültür turizmine ve yerel ekonomiye katkıda bulunmak gibi yeni fonksiyonlar yüklenmeleri söz konusudur. bu bahsettiğimiz özelleşme sürecini hızlandırmış ve derinleştirmiştir. yaşatılmasını. tiyatro. 12   . 2010). 2004 yılında sponsorluk yasası diye adlandırılan 5228 sayılı yasal düzenleme ile kültüre ve kültür altyapılarına yapılan bağış. su bedeli indirimi ve enerji desteğine. derneklerin kültürel sahada etkin hale gelmeleri ile çok gelişmiştir. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Kültürün ve kültürel mirasın yönetiminin ve finansmanının yerel ve sivil aktörlere de açılmasıyla birlikte kültürel miras alanlarının içinde bulundukları şehir ve bölgelerin imajını geliştirmek. yaşatılması. sit alanları. yerel belediyeler bünyesinde sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların kurulması ve yönetim planı kavramlarının tanımlanarak uygulamaya geçirilmeleri devreye sokulmuştur. kültür merkezlerinin yapımı. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. sanatsal tasarım ünitesi. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için…” bir yönetim alanı olarak kabul edilmesi ve buralar için hazırlanacak “yönetim planı” yöntemi ile yönetilmeleri prensibinin kabulüdür. Yatırım alanları. yeni vakıfların. coğrafi. bu yeni tür işlevlerin gündeme gelmesi ve paydaşların çoğalması ile birlikte yeni bir boyut kazanmıştır. sanat atölyesi. opera. Kültürel miras alanlarının yönetimi. eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı. üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma. İlk örneklerini 1970’li yılların ortalarında görmeye başladığımız kültür alanına özel sermaye katılımı. Yasada yönetim alanı. arşiv. yardım ve harcamaların gelir veya kurumlar vergisinden düşülmesinin sağlanması kültüre özel yatırımı teşvik etmiş. eğitimi. yaşatılması. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar biçiminde tanımlanmıştır. film platosu. gelir vergisi stopaj indirimine. kütüphane. Yönetim planı ise. yabancı uzman ve personel çalıştırma desteğine kadar uzanmaktadır. taşınmaz kültür varlıklarının kullanılması. arkeolojik. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. onarımı veya işletilmesi. Bu yasal düzenlemelerle özel yatırımların hem doğrudan yatırım şeklinde hem de sponsorluklarla kültür ve kültürel miras alanını destekleyecek mekanizmalar olarak artması hedeflenmiştir. 5226 sayılı yasanın getirdiği önemli bir yenilik de tüm sit alanları. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. müze. Bu kitapda Nuran Zeren Gülersoy ve İclal Dinçer tarafından çeşitli ayrıntılarıyla anlatılan 5226 sayılı yasa ile kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına mahalli ölçekte emlak gelirleri üzerinden yeni mali kaynak yaratılması. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler olarak tanımlanmıştır. Nitekim. ve kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması. işletme projesini. konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı. değerlendirilmesi. sanat galerisi. arşivlenmesi. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile ilişkilendirilen kültürel varlıklar da ‘bağlantı noktası’ olarak nitelendirilmiştir (Parlak’dan aktaran Aksoy ve Enlil. bale. 1990’lı yıllarda. sanat stüdyosu ile sinema. derlenmesi.sektörün kültür alanındaki yatırımlarının artması hedeflenmektedir. onarımı ve işletilmesi. sigorta pirimi işveren paylarında indirimden. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. belgelendirilmesi. bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi.

kültür mirası alanlarının farklı beklentileri. anlamın. ekonomik ve sosyal gelişmenin bir aracı olarak kullanmak. 2011. kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için yukarda anlatıldığı gibi çalışırken. sosyal ve yerel beklentilerin de ağırlığının nasıl arttığı konusunda daha ayrıntılı analiz için bu kitapta yer alan Deniz Ünsal makalesine bakınız. Stratejik bir doküman olması planın eldeki kaynaklar ve verilerle neler yapılabileceğine ilişkin rehberlik görevi yapması anlamına gelir. Dünya Miras Komitesi’nin belirttiği gibi ‘miras değerlerinin sürdürülebilirliği için yerel toplulukların gelişme sorunları ve meşru ihtiyaçları dikkate alınarak ve bunlarla uyum içinde ortaya çıkarılmalıdır. Giderek karmaşıklaşan bu yönetim sorunsalı için yönetim planı adı verilen bir yaklaşımın benimsendiği görülmektedir. “Dünya Miras değerleri sosyal ve ekonomik gelişmeye ve toplumlarımızın hayat kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmalı ve miras değerlerinin belirlenmesinden. turizme açmak. revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğunu söylemektedirler (Gülersoy ve Ayrancı. kullanılması ve değerlendirilmesine yönelik kararların alınarak uygulanmasının çerçevesini çizen stratejik yönetim dokümanlarıdır. beklentilerini ve kimlik ile ilgili değerlerini gözetmek. rolün değişmesi. kültür mirası alanlarının yönetimini de değişmiştir. koruma işlevinin koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan ve mevcut kaynakların en rasyonel bir şekilde kullanılmasında yardımcı olan. 4). benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı. s. miras yönetimi konularının sadece koruma olmaktan çıkıp.’ UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen. Ancak. aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması. Madde 3c). 13   . Bunda UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki alanlar için yönetim planı yapılması beklentisinin büyük bir rolü vardır. yaşatılması. Yönetim Planı kavramının farklı tanımlamalarını karşılaştıran Nuran Zeren Gülersoy ve İrem Ayrancı. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. alan ile ilgili tüm personelin süreç boyunca öğrenim ve becerilerinin gelişmesi için uygun zemini yaratan ve politikaların ve prosedürlerin sürekli gözden geçirilerek yeni koşullara uyarlanabilmeleri için açık değerlendirme sistemleri kuran bir süreç yönetimi olduğunun altı çizilmektedir. bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır. 2002. kültür mirasına atfedilen önemin. Yönetim Planı. UNESCO Dünya Miras Komitesi de ‘Yönetim Planları bir kültür mirası alanının hem günümüz hem de gelecek kuşaklar için etkin korumasını sağlayan bir yönetim sistemi önerisidir’ demektedir. UNESCO’nun 2002 yılında kabul ettiği “Dünya Mirası Hakkında Budapeşte Deklerasyonu (Budapest Declaration on World Heritage)” belgesinde de belirtildiği gibi. İngiltere’de de özerk kurumlar olan English Heritage ve National Trust gibi merkezi yönetim kurumlarının üstlendiği bir sorumluluk alanıydı. sürekli izlenen. mirasa ilişkin farklı yorumlama kanallarını açmak gibi karmaşık ve çok-disiplinli bir hal almasıyla. korunmasına ve yönetilmesine kadar tüm süreçlerde yerel toplulukların aktif olarak yer almaları sağlanmalıdır” (Budapeşte Deklerasyonu. Artık birden fazla kurumun ve paydaşın yönetim sürecinde yer alabildiği farklı modeller ortaya çıkmaya başlamıştır. yerel halkın ve vatandaşların ihtiyaçlarını. ancak şu da önemlidir ki koruma hedefleri. Yeni bir kavram olan “yönetim planlaması” yaklaşımı ile miras alanının değerlerinin gerek yerel toplum gerekse de ziyaretçiler tarafından benimsenerek. Kültürel mirasın ele alınışında koruma perspektifinin yanısıra ekonomik.YÖNETİM PLANI KAVRAMI Kültürel miras alanları anıtsal yapılarla sınırlıyken bu yapıların korunması ve müzeleştirilerek ziyarete açılmaları Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı olduğu gibi. ihtiyaçları ve öncelikleri dengeleyecek şekilde korunması. Yönetim Planları. bu değerin yaşayan hayatla karşılıklı ve üretken bir ilişki içinde sürdürülebilirliğini hedeflemektedir.

doğal tarihi ya da arkeolojik miras alanları için benimsenmektedir. korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik 14   . ekonomik ve kültürel sebepler için oluşturuluyorlar Artık yerel halk daha fazla gözetilerek idare ediliyorlar Aynı zamanda restorasyon ve iyileştirme ile ilişkilendiriliyorlar Yönetim Merkezi hükümet tarafından yönetiliyorlardı Çoklu ortaklar tarafından bir paydaş düzeni içinde idare ediliyorlar Yerel halk için. ziyaretçi yönetimi.1: Lee Thomas ve Jane Middleton tarafından yazılan ‘Guidelines on Management Planning for Protected Areas’ (2003) başlıklı kitapda yer alan tablodan uyarlama (Thomas ve Middleton. başka bir yerdeki veya yerlerdeki miras alanları ile ilişkilendirilerek geliştirilebiliyorlar Aynı zamanda toplumsal bir değer olarak görülüyorlar uluslararası bir ilgi alanı olarak da görülüyorlar Esnek uyarlanabilir bir yaklaşımla. koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığı görülmektedir. Miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak. bölgesel sistemlerin bir planlanıyorlar ve uluslararası parçası olarak Yerel Halk İnsanları merkeze almayan bir planlama sistemi vardı Yerel görüş göz ardı edilerek idare ediliyorlardı İçinde bulunduğu bağlam İçinde bulundukları geniş bağlamdan kopuk ele alınıyor. sayfa 5). Müzeler de yönetim planı yaklaşımındaki temel prensibi. geçmiş ile gelecek arasında birer bilgi köprüsü olarak değerlendirilebilmeleri yaklaşımını benimseyerek. Dönüştüğü üzere: Koruma alanları. sergileme ve koleksiyon yönetimi gibi başlıklarla yönetim planları yapabilmektedirler.Koruma Alanları için Yeni bir Paradigma Başlıklar Geçmişte olduğu gibi: Koruma Alanları... Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon. Yönetim planları bugün özellikle miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir.. arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek. Çevrelerinden bağımsız yönetiliyorlardı.. Aynı zamanda sosyal ve amaçlar için idare ediliyorlar Koruma için ayrı bir şekilde ele alınırlardı Amaçlar Genelde ziyaretçiler ve turistler için idare edilirlerdi Büyük ölçüde koruma ile ilişkilendirilmişlerdi ekonomik Çoğunlukla bilimsel. izole “Adalar” olarak “Ağlar” olarak. plan yaparak yönetim yaklaşımı artık Dünya Mirası Listesinde yer almasa bile dünyanın birçok yerinde birçok koruma alanı. 2003. tarihi park ve bahçeler. uzun erimli bir perspektif ile idare ediliyorlar Politik etmenler göz önüne alınarak idare ediliyorlar Çoklu kaynaktan karşılanıyor Çoğul yetenekli bireyler tarafından idare ediliyor Yerel bilgiyi kullanıyorlar Algı Genellikle ulusal bir varlık olarak görülürlerdi Sadece ulusal bir ilgi alanı olarak görülürlerdi Yönetim Teknikleri Yönetim kısa zaman dilimleri içinde ve tepkisel olarak idare sözkonusuydu Teknokratik yöntemle idare edilirlerdi Vergi mükellefleri tarafından karşılanırdı Bilim insanları ve doğal kaynaklar uzmanları tarafından idare edilirlerdi Uzman yönetiminde idare edilirlerdi Finansman Yönetim Becerileri Şekil 1. onlarla birlikte ve bazı durumlarda yerel halk tarafından idare ediliyorlar Yerel halkın ihtiyaçlarını karşılamak için idare ediliyorlar Ulusal. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği. tarihi yapılar.. yani korunan değerlerin toplumsal çeşitlilikle buluşturularak benimsenmesi.

bilginin paylaşımı. Nitekim “Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage)” Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde de (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” incelendiğinde. (Dinçer. Yönetim Planı paydaşların belirlenmesi. envanterleme gibi faaliyetler suretiyle. ilgili verilerin toplanması. bir süreçtir. 2009). uygulanmasına.” 1. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi ve görevlendirilmeleri. Bunlar: Hedeflerin belirlenmesi ve kısa. net ve derli toplu bir şekilde ifadesinin sağlanması Bu hedeflere erişmek üzere izlenecek gerçekçi eylem planı ve eylem planının safhaları Uygulamaya ve hedeflerin ne kadar elde edilebildiğine ilişkin sistematik bir izleme ve performans ölçümü çerçevesi Performans ölçümü neticesinde planlanan sonuçları elde etmek için gerekli olabilecek düzeltmelerin yapılması ve başta formüle edilen hedeflerin gözden geçirilerek revizyonların hayata geçirilmesi için gerekli önlemlerin alınması. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi. Bu rehberler bu kitapta Nuran Zeren Gülersoy tarafından ele alınmaktadır. Sözleşmeye taraf devletten alan yönetimi konusunda beklenen en önemli görevin. Bir döngü hareketi içinde birbirini besleyerek takip eden üç ana süreçten bahsedilebilir: Bunlar. 15   . iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. bilginin toplanması. Yönetim planı devamlılık arz eden. bölge sakinlerini.hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. yapıldıktan sonra izlenerek düzeltilen. yönetim planının hazırlığı. hangi araç ve kaynaklarla yapacağına dair bir planlama gerektirir. kent yöneticilerini. Bu rehberde yönetim planının hazırlanması sürecindeki adım adımlar şöyle tariflenmektedir. alana ilişkin bilginin kullanılabilir hale gelmesi. Burada yönetim planının yapılmasından. 2. sivil toplum örgütlerini ve diğer ilgili kişi ve kurumsal paydaşları alanın yönetim sürecine katmak olduğu belirtilmektedir. Yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve uygulamada birliği sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. tehditler. Hükümetlerarası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin (Intergovernmental Committee for the Protection of The World Cultural and Natural Heritage) son olarak Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği ‘Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberi’ni (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention) tüm paydaşların alan yönetim sürecine katılması açısından önemlidir. Yönetim planı belirli bir hedefe ulaşmak için yapılmakta ve planın yapım sürecinde paydaşların katılımı. Fırsatlar. hedeflerin birlikte belirlenmesi gibi tamamen katılımcı yöntemlerle ilerleyen bir süreçtir. Bir miras alanı ya da varlığı için yapılacak yönetim planı dört ana başlık altında şekillenir. eğitim. Bu sürecin sonunda ortaya çıkan doküman tüm kullanıcılar için bir yol haritası işlevi görür. envanterlemenin yapılması ve raporlanması. 3. nasıl. paydaşların belirlenmesi. planın uygulanması ve planın izlenerek değerlendirilmesidir. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi. yerel yönetimleri. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. planı uygulamak üzere hemfikir olmaları mümkün olmaktadır. 4. YÖNETİM PLANI HAZIRLIK SÜRECİ Kültür mirasının yönetimi kimin neyi. sorunların. katılımları. değerlendirilmesi ve değerlendirmeler ışığında yeniden gözden geçirilerek revize edilmesinde tüm koruma alanları için geçerli olacak süreç Lee Thomas ve Julie Middleton’ın Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi’nden (Guidelines for Management Planning of Protected Areas) yola çıkarak aktarılmaktadır. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi. benimsenmesi ve paydaşların. izlenmesi.

13. Katkıların değerlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek nihayetlendirilmesi ve ekinde konsültasyon sürecinin sonuçlarına ilişkin bir raporun eklenmesi. Planın okuyucularının ve plana referans vereceklerin. 10. fikir ve katkıların toplanması. Öte yandan. kullanacak olanların kimler olacağının tespit edilmesi gerekir Plan sadece yöneticiler tarafından değil alandaki kurum ve kuruluşlar. 9. yönetim planının konuları da daha sınırlı olacaktır. bahsedilen bu adımların bazıları paralel bir şekilde yürütülmek durumunda kalabilir. Ancak herbiri için yönetim planlarının hazırlanmasında burada tanımlanan genel adımlar geçerli olacaktır. Bu bakımdan planın anlatımının ve iletişiminin bu kullanıcılara göre düzenlenmesi önemlidir. temsilcileri ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. yönetim planının yapılması ve uygulanması bakımından çok önemlidir. 8. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. Konu yaşayan kentsel alanlar olduğunda bambaşka dinamikleri dikkate almak gerekecektir. Adımların bu düzen içinde takibi sürecin etkin bir şekilde işlemesi açısından önemlidir. 7. iş tanımının yapılması ve sürecin tarif edilmesi. bazen istenilen tüm bilgilere ulaşılamayabilir ya da tüm paydaşların katılımı sağlanamayabilir. 2003). “Bir doğal koruma alanının parametreleri bir arkeolojik alanınkinden farklı olacaktır. 11. nasıl bir yöntemle çalışılacağının. Planı yaptıran kurumun plana ilişkin hedefleri netlikle ortaya konulmalıdır. Plan yapımına ilişkin ve hangi ekibin çalışacağına ilişkin kararlar en yetkili merciler tarafından alınmalıdır. Plan öncesi süreçte mevcut paydaşlara ne elde edileceğinin. Kültür mirası alanlarının her birinin birbirinden farklı olacağı göz önüne alınacak olursa geliştirilecek yöntem de farklı olacaktır. İzleme ve Değerlendirme. eldeki yönetim konusu ne kadar karmaşık ise bu adımların takibi de o kadar güçleşebilir. Yukardaki onüç adımı Lee Thomas ve Julie Middleton şöyle açmaktadır: 1. Bu süreç. 12. ne kadar zaman alacağının ve kimlerin konu ile ilgileneceğinin anlatılması gerekir. Bu süreç zarfında yönetim planı ile ne elde edilmek istendiği. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması. şirketler. 6. Taslak yönetim planının hazırlanması. görevlendirilmeleri. Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Plan-öncesi süreç: Yönetim Planı hazırlığı kararının verilmesi.” Yönetim planları hazırlama konusunda zaman sınırlamalarının ve kaynak limitlerinin de olduğu göz önüne alındığında. nasıl bir yöntem kullanılacağı belirlenmelidir. 16   . Kuşkusuz. planı hazırlayacak ekibin belirlenmesi. bir Dünya Miras Alanı için hazırlanacak yönetim planının ana hedefi “Üstün Evrensel Değer”in korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması (Thomas ve Middleton.5. Sivil Toplum Kuruluşları tarafından da okunacak ve kullanılacaktır. Plan yapım sürecinin nasıl işleyeceği. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoların değerlendirilmesi. vizyonun ve hedeflerin nasıl saptanacağı mevcut paydaşlar tarafından anlaşılmalıdır. Bu tür durumlarda süreci hep açık tutmaya çalışarak. eksikliklerin planın bir unsuru olarak değerlendirmeye alınmaları ve giderilmeleri yönündeki önlem ve uygulamaların da eylem planına işlenmesi gerekir. Unutulmamalıdır ki yönetim planları bitmiş ve kapatılmış bir ürün çıkarmaktan çok sürekli yenilenecek olan bir süreci tarif ederler. Bir müze koleksiyonu gibi daha odaklı ve sınırlarının belli olduğu bir konu olduğunda. yerli halk.

Hedefler ve vizyonlar belirli veriler üzerinden ortaya çıktıktan sonra yeni bilgilere ihtiyaç olur ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda yeni veriler toplanır. paydaşların belirlenmesi. ilgili verilerin toplanması. Yine bu etapta nihai yönetim planının kim tarafından onaylanacağına ve nasıl onaylanacağına dair sürecin tarif edilmesi ve nihai planın teslim edilerek planın onay sürecine ilişkin bir zaman takviminin yapılması gerekir (Thomas ve Middleton.Korunan alanın bir bütünün parçası olduğu ve bünyesinde barındırdığı parçalarla da kendisinin de bütünlüklü bir şekilde ele alınması gerektiğinin altı çizilmesi gerekir. Planı yapacak bir takım oluşturulmalıdır. Veri toplama ve bilgi analizi sürekli yürüyen ve plan sürecini aydınlatan sürekli bir eylemdir. Eğer plan yapım işi dışarıya ihale ediliyorsa planla ilgili ne isteneceğine dair. mahalle. Verilerin ve bilgilerin toplanması süreci. proje yönetim planının yapılmasıdır ve proje yöneticisi tüm süreci yönetecek kişidir. zanaatler. aynı zamanda bünyesinde bulundurduğu farklı özellikleri itibarıyla da. sorunların. envanterlemenin yapılmasıdır. Katılımı sağlanacak olanların bu sürece nasıl dahil olacağı ve bu aşamada belirlenir. ve bunların alanla kurduğu ya da kurabileceği ilişkiler Alanın çevresinde yer alan sanat ve kültür sektörleri ve bunların alanla kurabileceği ilişkiler Kentsel planlara göre arazi kullanım ve imar durumları. Farklı disiplinlerden uzmanlarla birlikte çalışmaya dikkat edilmelidir. binalar. meslekler. peyzaj dokusu içinde değerlendirildiği gibi. Bu iş planı plan yapım sürecinin nasıl işlediğine dair kontrol imkanı verecektir. bu farklı elemanların birbirleriyle ilişkisini kavramak açısından bütünlüklü olarak ele alınmalıdır. işin mahiyetini açıklayan bir mektup hazırlanmalıdır. ancak veri süreklilik göstermektedir. Bu kişi süreci yöneten yöneticiye karşı sorumludur. Toplanacakveriler ve bilgiler şunlardır: • • • • • • • • • • • • • Alanla ilgili tarihsel bilgiler Alanla ilgili envanter oluşturma. Yönetim Planının hazırlanış sürecini açıklayan bir iş planı yapılmalıdır. lokantalar gibi) çevrede yer alıp almadığının ve potansiyelinin tespit edilmesi Alanın ziyaretçi profili Alanın çevresindeki işyerleri. mülkiyet durumları 17   . Plan hazırlık sürecine katılım mekanizmasını bu süreçte belirlemek gerekir. alanın ekolojik değerleri ve bunların durumu Alanın peyzaj karakteristikleri Alana ulaşım durumu Kültürel özellikleri Estetik özellikleri Yollar. Verilerin toplanması: Görüşmelerle konuların. Bir takım çalışması olması önemlidir ancak takımın bir sorumlusu olmalıdır ve bu kişi raporun tesliminden sorumlu tutulmalıdır. İş planı projeyi tarifler. Koruma alanı bulunduğu kent. 2. bir taraftan planın vizyonu ve hedeflerinin ortaya çıkarılması bakımından çok önem taşımaktadır. altyapılar (su. elektrik gibi) Çevresinin sosyo-ekonomik durumu Alanın kullanımına ilişkin yapılacak projeksiyonları kaldıracak bir altyapının (oteller. 2003).

derinlemesine görüşmelerin yapılmasını. Alanın değerinin belirlenmesi demek alana ilişkin anahtar özelliklerin ve ayırt edici niteliklerin ortaya çıkarılması ve bu değerlerin önemine ilişkin kısa ve net bir beyanın geliştirilmesidir. alanın daha önce nasıl 18   . Örneğin. tarih çalışmalarını gerektirebilir. Eksik bilgiler yüzünden Plan çalışmasının ertelenmesi ya da geciktirilmesi doğru değildir. Bu beyan koruma altına alınan alanın değerlerinin yerel. tehditler. burayla ilgili beklentisi nedir? Bu sorularla alana ilişkin atfedilen önem ortak olarak ortaya çıkarılır. Bu sınırlandırıcı koşullar örneğin. mevcut durumu değiştirecek önemli dinamiklerdir ve bunların yaratacağı etkilerin de veri analizinde gözetilmesi ve değerlendirilmesi gerekir. Yerli halkın koruma alanı ile ilgili beklentilerinin ve fikirlerinin alınması yönetim planının benimsenerek uygulanması konusunda çok önemli bir güç sağlar. Bu veriler mevcut durumu tespit ederken aynı zamanda bu durumu etkileyebilecek eğilimlere de işaret etmelidir. böyle bir fikir birliği olmadığı zaman paydaşlar arası uyumsuzluklar ortaya çıkar ve yönetim planının uygulanması tehlikeye girer. 4. Bu kriterlerin ölçülebilir. alanın mülkiyet durumu. 3. alana ilişkin bulunan bilgilerin ve verilerin niteliğine dair de bir değerlendirme yapar. Eğer bilgilerde eksiklik varsa bunun Plan’a yansıtılması gerekir. Mekâna ilişkin rölöve. alanın ve çevrenin karşı karşıya olduğu değişim dinamiklerini tarifler. Koruma alanına atfedilen değerleri tarifler. 2003). ekolojik özellikleri ve elle tutulamayan miras öğelerini. Verilerin ve toplanan bilginin değerlendirilmesi Burada amaç koruma altına alınan alanın neden önemli olduğunun anlaşılmasının sağlanmasıdır. yaşayan miras elemanlarını (hala miras alanını oluşturan yerel topluluklar ve onların yaşam biçimleri örneğin) ve becerileri (miras alanı ile ilgili zanaatlar örneğin) kapsar. bölgesel. içinde yer aldığı çevresini. mimari çizimler. Eğer bilgiler tatmin edici değilse alan için nihai bir plan yapmak yerine geçici plan yapılması tavsiyesinde bulunabilir. Zira. alana ve çevresine ilişkin değişim dinamiklerini ve bu dinamiklerin yaratabileceği etkileri analiz etmektir. Yerel halk bu alan ile nasıl ilişki kuruyor. niye alanın koruma altına alındığını ve bu kararın topluma nasıl fayda sağlayacağını anlatır. 2003). Yönetim Planı’na yansıyacak veri ve bilgilerin içerildiği alanın tarif edildiği kısım gerektiğinden uzun olmamalıdır. güçlü ve zayıf yönlerin tespit edilmesi Alana ilişkin sınırlandırıcı koşulların ve tehditlerin netlikle ele alınması önemlidir. Veri analizi çalışması anketlerin. Buna “koruma alanı durum tarifi raporu”adı verilir. Eksik bilgilerin toplanması Plan amaçlarından birisi olabilir. niteliklerinin ortaya koyulabilir olması önemidir zira bu ölçümler üzerinden miras alanının değişimi izlenebilir (Thomasve Middleton. haritalarla desteklenmelidir (Thomas ve Middleton. alanı bağlayan yasal çerçeve. ya da kentte planlanan yeni bir ulaşım altyapısı projesi. önemlidir. alanın ve çevresinin sosyoekonomik. Bu rapor koruma alanının mevcut durumunu. Veri ve bilgi derlemesinin amacı alanın mevcut durumunun ve içinde bulunduğu çevrenin özelliklerinin. bir koruma alanının yanına inşa edilmesi planlanan bir otel. kültürel ve doğal özelliklerini de belirlemektedir. ulusal ve uluslararası çerçevede önemine işaret eder. bilimsel analizlerin. haritalama çalışmaları yine veri toplama safhasında yapılabilecek çalışmalardır. Rapor varsayımlarla değil elde edilen veriler üzerinden yazılmalıdır ve mümkün olduğu durumlarda grafiklerle. doğal. Sit alanının kimlik öğesi olarak kentli ve yerel halk için taşıdığı önem ve değerin tespit edilmesi. kullanım durumunun tespit edilerek. Plan sürecine katılan ve etkilenecek tüm paydaş ve çevrelerin koruma alanının değeri konusunda fikir birliğine varmaları çok önemlidir. Alana ilişkin yapılacak değer belirleme çalışması değerlendirmedeki kriterleri mümkün olduğunca net ortaya koyabilmelidir. Fırsatlar. Alanın değeri sadece fiziki özelliklerini değil. Yönetim Planı kullanıcıların ve yöneticilerin kullanacağı bir rehber niteliğindedir ve gereğinden uzun tarifler Planı hantal kılabilir. Verileri ve bilgileri toplama aşamasından sonra alana ilişkin durum analizinin yapıldığı bir rapor yazılır. sayılabilir.• • Alanla ilgili planlama ve kullanım kararları ve bu kararları veren kurumların alanla ilgili hedefleri Alana ilişkin bağlayıcı durumda olan uluslararası anlaşmaların tespit edilmesi Toplanan veriler ve bilgiler alanın hem fiziki yönlerini ve özelliklerini ortaya çıkardığı gibi.

kullanılmış olduğu (örneğin endüstri mirası alanlarında asbestli kullanımların söz konusu olabilmesi gibi). Böylelikle insanlar koruma alanının ileride ne olacağını ve bu amaca nasıl gidileceğini daha iyi anlarlar. Farklı seçenekler değerlendirilirken hedeflerin tekrar tekrar gözden geçirilmesi. eğitim. vizyon. Vizyon. verilerin. servis alanları. kültürel yararlara ilişkindir. genel hedefler ve konu ya da sorun odaklı hedefler diye ayrılabilir. çalışma alanları. kullanım ve sosyoekonomik. Taslak yönetim planının hazırlanması. Yukarda bahsedilen adımlardan toplanılan bilgilerin. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebileceği farklı senaryoları değerlendirmek ve uygulama yöntemini saptamak. yoğun kullanım öngörülen alanlar. Farklı seçenekler arasında seçim yapılacağında karar kriterleri için şu faktörler yol gösterici olabilir: Hangi senaryo ya da seçenek harcanacak paranın karşılığını en iyi vermektedir Hangi senaryo önden belirlenen vizyona. Böylelikle bugünden anlaşılan tehditlerin yarın nasıl sorun oluşturabileceğine ilişkin bilgi ve bilinirlik tüm paydaşlar tarafından paylaşılacaktır. Örneğin. Bu farklı senaryo ve seçeneklerin değerlendirilmesi sonucunda bir uygulama yöntemi ve yol haritasının ortaya çıkması gerekir. nasıl kullanılacağını tarifler. insan yapımı tehditler. hedeflere en yakın düşmektedir Senaryolar değerlendirilirken kültür mirası alanına ilişkin geliştirilen sorun ya da tema odaklı hedeflerin her biri için ayrı değerlendirmeler söz konusu olabilir Senaryolar. geliştirilmesi sınırlandırılacak alanlar şeklinde zonlandırılabilir ve her bir bu tür bölge için senaryolar tartışılabilir. izleme. planlaması yapılan alanın konulara göre ayrıştırılmasından meydana gelen zonlama yöntemine eklemlenebilir. alanın farklı yönde geliştirilmesini isteyen çıkar gruplarından kaynaklanabilir. Vizyon iddialı olmalı. restorasyon. komşu parsellerle ilgili durum gibi başlıklarla karşımıza çıkabilir. Ayrıca hedefler. Vizyon geliştirilmeden yönetim planı kendisine yön veremez. Fırsat ve tehditlerin anlaşılması sürecinde yine yerli halk ve paydaşlarla katılımcı arama süreçlerinin çalıştırılması çok önemlidir. heyecan uyandırabilmeleri. gerçekçi olup olmadıklarının tartılması ve alana ilişkin fırsatlar ve tehditlere ilişkin doğru cevapları verebildiklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Bu farklı yolların neler olabileceğini. kültür mirası alanı. Hedefler belgeleme. Tehditler insan yapımı ya da doğal nedenler olabilir. Yönetim vizyonu ve hedeflerinin belirlenmesi. Vizyon. Örneğin. Yönetim Planı hedefleri vizyonu takip eder ve vizyonun çizdiklerini hedefler şeklinde ayrıntılandırır. 6. hedefler ve uygulama stratejisi çalışmalarının hepsinin biraraya getirilerek bir akış çerçevesinde yönetim planı olarak hazırlanması sonucu ortaya taslak bir plan çıkar. koruma alanının uzun dönemde nasıl görüneceği. Hedeflerin önceliklendirilmeleri önemlidir. Bu Taslak metinde yer alması beklenilen başlıklar Lee Thomas ve Julie Middleton’a göre şunlardır: 19   . Vizyon uzun vadeli bir perspektif getirir ve planlamanın da bu uzun vadeli süreci yönetmek için gerekli olduğunu anlatır. Vizyonun ve hedeflerin elde edilebilmesi için birden fazla yöntem ve yol olabilir. 5. özel muamele görmesi gereken alanlar. koruma altına alınan alana ilişkin varılmak istenilen hedefi anlatır. Eylemlerin listelendiği yol haritasında şunlar yer alır: Yönetimin uygulayacağı faaliyetlerin bir listesi ve öncelikleriyle tariflenmesi Bu eylemlerin ne zaman ve kimler tarafından uygulanacağını gösteren bir iş planı Bu eylemlerin gerektirdiği işgücünün ve tüm maliyetlerin bütçelendirilmesi 7. farklı senaryo ve seçeneklerin neler olduğunu değerlendirmek önemlidir. araştırma. nasıl bir koruma alanı istenildiğini. insanlara fikir verebilmeli ve harekete geçirici olmalıdır. ziyaret. güvenlik ve sağlık ile ilgili endişeler. koruma.

Taslak plan üzerinde alanda yaşayanlar. Korunan Alanın Özelliklerinin Anlatımı: Korunan alana ilişkin tarifleri içerir. Koruma alanının değerlendirilmesi: Koruma alanının neden önemli olduğu anlatılır ve bu alana ilişkin atfedilen önem üzerinde durulur. Her ne kadar söz konusu paydaşların katılımı plan hazırlığı sürecinde de etaplar halinde ve farklı şekillerde sağlanmışsa da taslak planın bir bütün olarak ele alınması ve değerlendirilmesi sürecine geniş katılımı sağlamak önem taşımaktadır. Yönetim sorunları ve ilerde gelişebilecek dinamiklerin etkileri anlatılabilir. ve diğer kurumlarla müzakerelerin yapılması. Bazı durumlarda katılımın nasıl olacağı düzenleyici kurallar ve kanunlarla belirlenir. Planın konusu olan alanın temel özelliklerini. Yapılan katkıların ne şekilde değerlendirildiğinin ve bazı katkıların neden değerlendirmeye alınmadığının raporda belirtilmesi gerekir. alanın özellikleri. çıkış noktasını. fikir ve katkıların toplanması. Planın hangi konuları kapsamadığının söylenmesi de önemlidir. Yönetim Uygulama Eylemleri (Reçete): Bu kısımda hedeflerin nasıl gerçekleştirileceği. Vizyon ve Hedefler: Bu bölümde koruma alanına ilişkin uzun vadeli vizyon ve bu vizyonun somutlandığı hedefler anlatılır. kim tarafından sipariş verildiğini. çevresi içindeki yeri ve hukuki durumu anlatılır. Neden bu hedeflerin belirlendiğinin gerekçelerini vermek önemlidir. ihtiyacı anlatır. sosyoekonomik anlamı. Bölgeleme (Zonlama Planı): Eğer yönetim plan alanı farklı zonlar ya da bölgeler şeklinde ele alınıyorsa bu zonlama ya bölgeleme mantığının anlatıldığı bir şema ya da plan eşliğinde her bir bölgede hangi hedeflerin öncelikli olduğu anlatılır. Burada alanın durumu. 9. 8. Bu bölgeler arası ilişkiler açıklanır. Sorunların ve yönetim konusunun karmaşık olduğu durumlarda bu konsültasyon süreci altı ay gibi bir zaman alabilir. planı hazırlayanlar ve uzmanlarla paydaşların bir araya gelmesini sağlar. Koruma altındaki alanın yönetim planı çerçevesinde yönetilmesi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla hangi göstergelerin kullanılabileceği bu bölümde değerlendirilir. tehditler. Hedefler. Katılımın sağlanması planın gerek yerel halk gerekse de paydaşlar tarafından benimsenmesi ve uygulama sürecinde paydaşlara düşen sorumlulukların yerine getirilmesi bağlamında önemlidir. toplantı notlarının hepsinin özetlenip yönetim planı ekleri olarak verilmeleri. Giriş: Planın amacını. 20   . Bazı durumlarda ise uygulayıcı kurum serbest bırakılır.Yönetici Özeti: Tüm dökümanı okumaya vakti olmayacak karar vericiler için gerekli olacak çok kısa ve net bir şekilde planın ana fikrini ve kararları anlatır. kültürel. Sorunların. Yönetim planının yaptıran kurum eğer üzerinde anlaşma sağlanamayan konular varsa bu konuların muhataplarını ve paydaşlarını bir araya getirerek bu sorunların çözümü için çaba sarf eder. Katkıların değerlendirilmesi nihayetlendirilmesi ve bunlar ışığında taslak planın gözden geçirilerek Taslak Plana ilişkin yapılan katkıların toplanarak sistematik bir değerlendirmeye alınmaları çok önemlidir. Yazılı ve sözlü katkıların. İzleme ve Değerlendirme: Bu bölüm planın uygulama sürecinin nasıl izleneceğini ve planın bir bütün olarak ne zaman değerlendirileceğini ele alır. sınırlamalar ve fırsatların bir analizi yapılır. Genellikle katılımcılara katkılarını hazırlamaları için yeterli zaman verilir ve katkılar düzenlenerek değerlendirmeye alınır. fiziki ve elle tutulamayan miras özellikleri. değerlendirme ve katkı yapma imkanı yaratılmalıdır. temsilcileri. tehditlerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Bu bölümde alanla ilgili sorunlar. planın etkin yürütülmesi bağlamında önemlidir. kimler tarafından ve nasıl yapıldığını kısaca özetler. Bu katılım sürecinin nasıl çalıştırılacağı her bir durumda farklılaşabilir. Taslak yönetim planının hazırlanması ile birlikte kamuoyunun ve paydaşların planı bütün haliyle tartışma. yönetim kadrosu tarafından ne zaman neyin elde edilmek istendiğini tarifler. bir iş planı ve ihtiyaçlar ve bütçe analizi ile birlikte verilir. doğal.

Bazıları ise uygulama adımlarının bütçelendirilmesi işini operasyonel planlara bırakırlar. kanunlar tarafından gerekli görülen alanlar için yapılmışsa kanunlar tarafından belirlenen kabul süreçlerinden geçerek yürürlüğe konulurlar. Plan. Yönetim Planının gözden geçirmek ve revize etmek kararının alınması ve Plan ile elde edilenlere ilişkin raporlamanın yapılması Yönetim planları belirli bir süre gözetilerek yapılır. altyapı. 2003). YÖNETİM PLANININ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ Yukarda Lee Thomas ve Julie Middleton’ın “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” başlıklı eserlerinden özetleyerek verdiğimiz yönetim planı hazırlık. Planın kabul edilerek yürürlüğe girmesini sağlayacak adımların atılması Yönetim planı bir kurumun kendisi için yaptırdığı bir çalışma ise planın nihaileşmesi ve kurumun ilgili karar mercileri tarafından onaylanmasından sonra uygulamaya geçilir. İzleme ve Değerlendirme. Bu hedefin ne ölçüde başarıldığının değerlendirilmesi işte bu gösterge üzerinden yapılır. hedefler arasında kültürel miras alanının değerine ilişkin yerel toplumun bilgilendirilerek sahiplenmesinin sağlanacağı gibi bir başlık yer aldığında. planın gerçekçi varsayımlardan yola çıkarak bir istek listesinden ziyade bir yönetim stratejisi olarak hazırlanması ve atılacak adımlara ilişkin anlaşılır ve ölçülebilir hedefler koyması. uygulanması gerçekçi olmayan başlıkların bir istekler listesi şeklinde sıralanması yönetim planının uygulanmasını zorlaştırır. uygulama ve izleme süreçleri sonucunda başarılı ve sürdürülebilir bir yönetim uygulaması elde edebilmek için yazarlar aşağıda belirtilen dört konunun önemine dikkat çekmektedirler. Yönetim planını uygulamaya geçirecek ve koordinasyonu sağlayacak olan yönetim biriminin bu işini yapabilmesi için yetkilendirilmesi ve gerekli kaynaklar ve kapasite ile donatılması (Thomas ve Middleton. Beş yıllık. Bu nihai planın kurumun websitesine konarak dağıtımının yapılması. on yıllık gibi bir takvim söz konusudur. ciltlenerek dağıtılması gibi çeşitli dağıtım yöntemleri kullanılabilir. 21   . ulaşım. Bazı yönetim planları uygulama adımlarını ayrıntılı bütçelendirerek verirler. net ve kolay okunur olması. yönetim planı alanla ilgili yapılacak uygulamaların neler olacağını belirli bir zaman dilimi için tariflediğinden bu alan için bulunacak finansal kaynaklar da bu planın öngörüleri çerçevesinde belirlenecektir. Yönetim planının uygulama adımları formüle edilirken ölçülebilir göstergelerin belirtilmesi değerlendirmenin etkin ve anlamlı bir şekilde yapılabilmesini sağlar. Değerlendirme planın iyileştirilmesi. yeni durumlara adapte edilmesi için gerekli bir adımdır. 12. Yönetim planının ilgili alana ilişkin yapılmış olan ve yapılmakta olan diğer planlarla (bölgesel kalkınma. Bu takvim tamamlanmadan. 13. 11. Uygulamaya geçiş ve uygulama süreci Yönetim planı uygulanabilecek adımlara işaret etmek durumundadır. Uygulamaya geçildikten sonra projenin izlenmesi suretiyle hedeflere ne kadar varıldığına ve karşılaşılan sorunların neler olduğuna dair değerlendirme yapma imkanı çıkar. 2003). Yönetim Planı hazırlığı sürecinin katılımcı bir şekilde hazırlanması ve alanla ilişkilendirilen tüm paydaşların mümkün olduğunca projeyi sahiplenmelerinin ve benimseyerek sorumluluk almalarının sağlanması. Ancak. kentsel dönüşüm planları gibi) uyumunun ve entegrasyonunun gözetilmesi ve bu planlarla koordineli yürütülmesi. uygulama planında belirli zaman dilimleri çerçevesinde kaç kişiye eğitim programları ile ulaşılacağı maddesinin yer alması beklenir. Örneğin. bir ya da alanın karmaşıklığına göre iki sene öncesinden gözden geçirme ve revizyon çalışması için süreç başlatılmalıdır (Thomas ve Middleton. Yönetim Planının taşıdığı mesajın tüm paydaşlarca anlaşılması. 10.Taslak plan katkılarla revize edildikten sonra nihai halini alır. planın bir yönlendirici doküman olarak anlaşılır. ya da yedi.

UNESCO Dünya Miras Merkezi kültür mirası yönetiminin olmazsa olmaz prensipleri arasında katılım konusunu sayar. 22   . Katılımın kültür mirası alanları yönetiminin sürdürülebilirliği için neden önemli olduğunu tartışınız.Benzer bir şekilde Hükümetler arası Dünya Kültür ve Doğal Mirası Koruma Komitesi’nin Ocak 2008 tarihinde kabul ettiği “Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulamasına Yönelik İşlevsel İlkeler Rehberinde (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention)” etkili bir yönetim sisteminin ortak unsurları olarak şunları vurgulamaktadır: • • • • • • Varlığın tüm paydaşlar tarafından tümüyle aynı şekilde algılanması Planlama-uygulama-izleme-değerlendirme ve geri besleme döngüsünün çalıştırılması Aktörlerin ve paydaşların katılımının sağlanması Gerekli kaynakların tahsis edilmesi Kapasitelerin geliştirilmesi Yönetim sistemi işlevlerinin hesap verebilir ve şeffaf olarak gerçekleşmesi.

Özet
Özetle kültürel mirasın ne olduğu sorusuna verilen cevabın değişmesi ile birlikte mirasın artık nasıl deneyimlendiği, nasıl yönetileceği ve yönetimin paydaşlarının da kimler olduğu sorularının cevabı da değişmektedir. Miras tanımının artık topluluk kültürlerini ve peyzajı da kapsamasıyla birlikte kültür mirası alanının yönetiminde devlet tek başına söz sahibi olma konumunu yavaş yavaş yitirmekte ve yönetim alanı kültürel toplulukların, sivil toplum kuruluşlarının da söz sahibi olduğu çoksesli ve çok paydaşlı bir hale gelmektedir. Kültür mirasının yönetimi konusu, artık statüleri devlet tarafından belirlenen anıtsal yapılarla sınırlı değildir. Elle tutulamayan örf ve adetlerden, yerleşim alanlarının dokusuna, kırsal yapılardan, su havzalarındaki biyolojik çeşitliliğe, performans sanatlarından objelere kadar birbirinden farklı konular tüm çeşitliliği ve çokdisiplinliliği ile kültür mirası yönetimi konusu haline gelmiştir. Mirasa konu olan bu kadar çeşitli ve farklı tarihi birikimi deneyimleme biçimimiz de yalnızca görsellikle sınırlı değildir. Eskiden yapı odaklı kültür mirası eserlerine ilişkin deneyimimiz görerek deneyimleme merkezli iken bugün deneyimlememiz işitme, algılama, hissetme, düşünme, gibi duyularla da çeşitlenmektedir. Bu durumda, kültür mirası yönetiminin konularından birisi de bu çokkatmanlı kültür mirası konularına ilişkin bir deneyim imkânı yaratacak karakterizasyonu ortaya çıkarmak olmaktadır. Kültürel mirasın tanımında yaşanan bu genişleme ve tarihi öğelere içinde bulundukları çevre içinde ve bütünlüklü olarak bakmak 1980’lerin entellektüel kazanımlarıdır. Aynı dönemde bir başka gelişme kültür mirası kavramına ulusmerkezli bakışı açmaya başlar. UNESCO ‘Dünya Mirası’ kavramını geliştirerek doğal ve kültürel miras alanlarının sadece bulundukları ülkelerin değil tüm dünya insanlığının malı olduğu fikrini hayata geçirir. Böylelikle dünyanın tüm insanları ‘Üstün Evrensel Değer’e sahip olduğu düşünülen miras öğelerinin paydaşı haline gelirler. Bu bakımdan, kültür mirası yönetim alanının 1990’lara gelindiğinde artık sadece devletlerin yönetim alanı olmaktan çıktığını ve hem yukardan uluslararası kurumlardan hem aşağıdan çeşitlenen paydaşlardan yaşanan baskılarla açılmaya başladığını görürüz. UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin Dünya Miras Alanları için talep ettiği, plan yaparak yönetim yaklaşımı artık dünya mirası listesinde yer almasa bile dünyanın bir çok yerinde bir çok koruma alanı, tarihi yapılar, tarihi park ve bahçeler, doğal miras alanları için benimsenmeye başlamıştır. Benzeri bir yaklaşımın koleksiyon, arşiv ve kültürel miras objelerini kamu adına biriktirerek, koruyan ve paylaşan müzeler tarafından da uygulandığını görülmektedir. Yönetim planları bugün özellikle tarihi miras alanları için temel bir yönetim aracı haline gelmiştir. Tarihi miras alanı ile ilgili bir yönetim planı yapmak; korunacak alana ilişkin koruma ve kullanmaya yönelik hedeflerin tüm paydaşların katılımıyla belirlenerek bu hedeflere ulaşmak üzere aktif bir rol almak anlamına gelmektedir. UNESCO Dünya Miras Komitesinin ‘Üstün Evrensel Değere Sahip Dünya Miras Alanları’ için geliştirdiği yönetim planı yaklaşımında yönetim planlarının kültürel miras değerlerinin karşı karşıya olduğu farklı ve karmaşık sorunlara cevaplar geliştirebilen, koruma işlevinin diğer ekonomik, sosyal beklentilerle koordineli bir şekilde yürütülmesi için gereken müdahaleleri dikkatli ve iyi bir şekilde düşünebilen ve katılımcı süreçlerle bilgiye dayalı kararların verilebilmesini sağlayan bir süreç söz konusudur. Yönetim Planı, kültür mirası değerinin fiziki olarak korunması için bir çerçeve geliştirirken, aynı zamanda bu değerlerin tüm topluluk tarafından anlaşılması, benimsenmesi için kolaylaştırıcı olmalı, bu değerlerin sosyal ve ekonomik gelişme için taşıdıkları potansiyeli ve bu değerlerin eğitim ve bilgi kaynağı olarak taşıdıkları önemi işleyerek bu miras alanlarının neden korunması gerektiği konusundaki bilinci artırmalıdır.

23  

Kendimizi Sınayalım
1. 1964 tarihinde imzalanan Tüzüğü’nün temel prensibi nedir? Venedik 5. Yönetim anlayışının kültürel mirasla ilişkilendirilmesinin temel nedeni nedir? a. Kent merkezlerinin rehabilitasyonu için fon bulma gereksinimi b. Kentlerdeki koruma alanlarının büyümesi c. Kültür turizminin artması d. Kentlerdeki müze sayısının artması e. Kültürel mirasın korunması sürecinde korumaya paralel olarak farklı beklentilerin ve dinamiklerin ortaya çıkması 6. Türkiye’de kültür mirası alanlarının yönetiminden hangi kurum sorumludur? a. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Sakıb Sabancı Vakfı b. Bilintur c. Türsab d. Suna ve İnan Kıraç Vakfı e. Topkapı Sarayı Müzesi 7. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları için yönetim planı yapılması kanunen düzenlenmiştir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Kültür Merkezleri c. Kütüphaneler d. Arşivler e. Galeriler 8. Türkiye’de hangi kültürel miras alanları Dünya Miras Komitesi tarafından alan yönetim planı yapılması kapsamında değerlendirilmektedir? a. Tüm ören yerleri, sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktaları b. Dünya Miras Listesi’ne kabul edilmiş olan Üstün Evrensel Değere sahip kültürel miras alanları c. Sergi Alanları d. Kültür Merkezleri e. Şehirler

a. Yalnızca kent merkezlerinin korunması b. Yıkılan tarihi binaların yerine yenilerinin yapılması c. Anıtsal eser niteliğinde olmayan sıradan yapılardan oluşan yerleşme dokularının korunmaya değer bulunması d. Anıtsal mimarinin öncelikli olarak korunması e. Kent merkezlerinin modernleştirilmesi 2. 1975 tarihli Avrupa Mimari Sözleşmesinin temel prensibi nedir? a. Bütünleşik koruma b. Somut kültürel mirası koruma c. Somut olmayan kültürel mirası koruma d. Önem arzeden mimari yapıları koruma e. Kente yeni mimari yapılar kazandırma 3. Toplumlar tarafından kültürel mirasa şimdiye kadar atfedilegelmiş değer nedir? a. Anıt yapıların taşıdığı ekonomik değer b. Toplumların geçmişleri ile kurdukları ilişkinin miras öğeleri üzerinden somutluk kazanması c. Tarihi binaların tescil edilmesi ve kayıt altına alınması d. Kentlerin tarihi dokularının turistik ziyarete açılması kültür e. Somut sergilenmesi mirasının müzelerde Miras

4. Peyzaj kavramının kültürel miras alanına girmesinin temel nedeni nedir? a. Kente yeni bir çevre düzeni yapılması gerekliliği b. Kente yeni bir imaj yaratılması c. Anıtsal mimari yapıların kent turizminde ön plana çıkarılması d. Kültürel mirasın farklı anlatıları da kapsayabilecek şekilde çok sesliliğe açılması e. Kültürel mirasın tarihi değerinin ön plana çıkarılması
24  

9. Yönetim planı nedir? a. Fizibilite Raporu b. bir stratejik yönetim aracı. c. Koruma amaçlı imar planı d. Turizm masterplanı. e. Ekonomik kalkınma planı. 10. Kültürel miras konularının paydaşları ilgili kamu kurumları yanısıra kimleri kapsar? a. Yerel halk b. Sivil Toplum Kuruluşları c. Yerel esnaf ve işyerleri temsilcileri d. Turizm sektörü temsilcileri e. Hepsi

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Kavramının Gelişimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Değeri” başlıklı konuyu yeniden geçiriniz. Mirasın gözden Mirasın gözden

5. e Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise “Kültür Politikası ve Kültürel Miras Yönetim Biçimleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise “Yönetim Planı Kavramı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.

25  

karar süreçlerine katılabilmelidirler. Sıra Sizde 2 Peyzajın her yerdeki insan için kırsal alanlarda ve şehir dışında. Münhasıran Avrupa’daki tüm peyzajların korunmasına. yönetimi. yerel topluluklar. Böylelikle kültür mirasında neyin değerli neyin değersiz olduğu konusundaki sürece sivil toplumun katılımının sağlanması ile birlikte miras alanı çoksesliliğe açılmaktadır. Böylece mirasın korunması konusunda tüm paydaşlar artık ilgili kılınırlar ve sorumluluklarda pay alırlar. Sıra Sizde 3 Faro Sözleşmesinin devletler tarafından benimsenmesinde önemli rol oynayan kavramsal değişim. endüstriyel ve maden üretim tekniklerindeki ve bölgesel planlama. yerleşim yerlerini de içine çekerek markalaşma arayışını derinleştirmesi kültür mirası alanlarına atfedilen değerin ekonomik.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel mirası koruma anlayışında yaşanan değişimi çeşitli başlıklar altında incelemek mümkündür. kültürel mirasa. Peyzajın bireysel ve sosyal refahın anahtar bir öğesi olduğuna ve korunmasının. miras ile ilişki kuracak insanlar perspektifinden bakıyor olmasıdır. Toplumun yüksek kalitedeki peyzajlardan yararlanma ve peyzajların gelişmesinde etkin bir rol oynama isteğine yanıt vermeyi amaçlar. yönetiminin ve planlanmasının toplumdaki herkese haklar ve sorumluluklar getirdiğini vurgular. planlanması için işbirliği yapmanın önem taşıdığını belirtir. turizm ve dinlenmedeki gelişmelerin ve daha genel bir düzeyde dünya ekonomisindeki değişikliklerin birçok durumda peyzajların dönüşümünü hızlandırdığını öngörür. İnsan odaklı bir kültür mirası yönetimi mirasa ilişkin farklı anlatıların da kapsanabilmesini beraberinde getirmektedir. sosyal ve markalaşma gibi yepyeni veçheler kazanmasına sebep olmuştur. sıradışı güzelliğiyle tanınmış alanlarda ve aynı zamanda günlük alanlarda yaşam kalitesinin önemli bir parçası olduğunu belirtir.Dünya Savaşı sonrası yıkımlar sonrasında ve ardından 1960 ve 70’lerde yaşanan kentsel yenileme hareketleri neticesinde tarihi miras alanlarında yaşanan büyük çaplı tahribat ile birlikte kültürel miras konusunun yapı-odaklılıktan çevresini de içine alacak şekilde kentsel ve yerleşim ölçeğine genişlemesi ve ardından peyzaj kavramı ile ifade edilen ilişkisel ve çok-katmanlı bir anlayışa kavuşması diğer bir değişim başlığıdır. yönetimine ve planlanmasına hasredilmiş yeni bir düzenleme sağlanmasını öngörür. II. Paydaşlar alan yönetimi.   . altyapı. Sıra Sizde 4 Kültür yönetimi alanındaki yerelleşme eğilimini 2004 yılında Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu’na 5226 sayılı kanun ile yapılan eklemelerde görüyoruz. turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar olarak tanımlanır. sıradan insanlar da neyin kendileri için kültürel miras değeri taşıdığı konusunda tercihlerini aktarabilmeli. 1940’lı ve 50’li yıllarda. Anıtsallık atfedilen yapılarla birlikte miras tanımının hayatın çok farklı alanlarını ve kullanım biçimlerini temsil eden sivil ve endüstriyel mimariyi içine alacak şekilde gelişmesi ilk değişim başlıklarından birisidir. ulaştırma. 5226 sayılı yasa “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı” başlığını taşıyan bir düzenleme getirmiş ve belediyeler için yeni bir kültür mirası koruma ve değerlendirme amaçlı finansman kaynağı yaratmıştır. bozulmuş alanlarda ve aynı zamanda yüksek kaliteli alanlarda. Buna göre miras öncelikle insanlar için korunmalıdır ve dolayısıyla mirasın yönetiminde uzmanların yanısıra vatandaşlar da söz sahibi olmalıdır. Tarım. 26 Sıra Sizde 5 Kültür mirası alanlarının sürüdürülebilir bir şekilde korunmalarının sağlanmasında tüm paydaşların katılımı sürdürülebilirlik hedefi açısında en önemli gerekliliktir. Avrupa peyzajlarının kalitesinin ve çeşitliliğinin ortak bir kaynak oluşturduğunu ve korunması. Paydaşların katılımı sayesinde kültür miras alanının değeri tüm katılımcılar tarafından sahiplenilmeye başlanır. Bu düzenlemeye göre emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi ile beraber bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın belediyelerce tahsil edilerek. ormancılık. yerel ve bölgesel yönetimler. yerel işyerleri temsilcişleri. Bu değişimler neticesinde miras alanlarının korunmasına ilişkin politikalarda aktif bir tutum izlemenin önem kazandığı ve bu bağlamda yönetim planlaması kavramının geliştirildiğini görürüz. şehir planlaması. sivil toplum kuruluşları. tahsil edilen bu payların yine belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kullanılması sağlanmaktadır. Küreselleşme ile birlikte gerek kültür turizminin büyük bir hızla büyümesi gerekse uluslararası rekabetin kentleri.

Z. domus m. (2011) İstanbul 2010 Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Bandarin.Faro Sözleşmesi”nin Algılanması: Türkiye İçin Bir Ön Araştırma” Kültür Politikaları Yıllığı.” Kültür Mirasının Değişen Kapsamı ve “Kültürel Mirasın Toplum İçin Değeri . Strasbourg: Council of Europe Publising Fairclough. A new international instrument: the proposed UNESCO Recommendation for the Conservation of Historic Urban Landscapes.08/01. B. Deniz Ünsan). (2008). Julie.Ökten) İstanbul: YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını. Wright.Zeren ve Ayrancı. s. political and pragmatic roots of the Convention’. Informationen zur Raumentwicklung Heft 3/4 . “Heritage: From Patrimony to Pastiche” Heritage Reader (ed. “The Long Chain: Archeology. John. Council of Europe. s. 412 Gülersoy. 199 . (2008) “Heritage Management. Graham Fairclough) London: Routledge. A. 34. Francesco. N. (2008). Theory and Practice” Heritage Reader. Enlil. Graham. (2011).J. Z. Fojut. Lee and Middleton. Mathers. ve Enlil. s. 179-182. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. Darvill. Heritage and Beyond. Graham. Graham Fairclough) London: Routledge. Dinçer.221 Schofield. UK WHC (2007) Sixteenth session of the general assembly of states parties to the convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage. (1985). “Tarihi Bir Çevreyi Yaşatmak: Paris ve Bologna’da Bütüncül Koruma Yaklaşımları” Yerleşim Yazıları (ed. Ve Little.039/02.39 Enlil. Enlil. (ed.204. historical landscape characterization and time depth in the landscape” Heritage Reader. Graham Fairclough) London: Routledge. (ed. archeology of renown: reshaping archeological assesment and significance (ed. “Whose Heritage? Unsettling ‘the heritage’. 298. (2000). Timothy (2005).46-49. Graham Fairclough) London: Routledge. ve Z. Ocak No. MF ŞBP 92. sayı 8. “Sorted for Ease and Whiz”: Approaching Value and Importance in Archaeological Resource Management” Heritage of Value.) USA: University Press of Florida Publising s. Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi . İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Davison. (2012). (ed. İrem. WHC (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Paris 24-25 Ekim. (2003). s. IUCN Gland. s.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy. (2008). İ. Graham Fairclough) London: Routledge. C.20 Thomas. On Living in an Old Country London: Verso 27   . Zeynep.Graeme. (2011) Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İTÜ Çevre ve Şehircilik Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları Hall. M. ‘The Philosophical. s. (2008). s. Switzerland and Cambridge. A. Noel. an Introductory Essay” Heritage Reader (ed. (ed. (2009). Patrick. (1992). “New Heritage. s. Stuart. Ve Darvill T. Fairclough. re-imagining the postnation” Heritage Reader.

pdf http://www.eu/en/projects/cultural-heritage-citydevelopment/hero/homepage/. 2009.htm   28   .org/images/0021/002110/2 11094e. http://urbact. D.org/doc /dervis_parlak.org. 5226 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun Getirdiği Değişiklikler. Cultural Heritage Integrated Management Plans. www. ) http://unesdoc.planlama.-dr.İnternet Kaynakları Dinçer.org.tr/Tcm/Sozlesmeler/Avrupa %20Peyzaj%20Sozlesmesi.unesco.-iclaldincer/tarihi-yarimada-yonetim-plani-kavramive-planlamanin-mesruiyet-krizi. www.Yönetim Planı Kavramı ve Planlamanın Meşruiyet Krizi.tarihikentlerbirligi.doc’ [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].html [erişim tarihi 4 Temmuz 2010].cevre. İclal (2009) Tarihi Yarımada .planlama. erişim tarihi Mart 2012) Parlak. Nils Scheffler.org/new/doc. http://www.

  .

Kültürel mirasla ilgili uluslararası kuruluşları ve sözleşmeleri sıralayabilecek. Kültürel mirasın kamu yönetimindeki aktörlerini ve görevlerini tanımlayabilecek. Anahtar Kavramlar Kültür Ekonomisi Kamu Yönetimi Özelleştirme Sözleşmeler Kültürel Mirasta Evrensellik Kültürel Mirasta Milliyetçilik Taşınır ve Taşınmaz Kültür Varlıkları Eski Eser Yasaları İçindekiler         Giriş Kültür Ekonomisi İçinde Kültürel Mirasın Yeri Kültürel Mirasın Anlamı Kültürel Mirasla İlgili Uluslararası Kurumlar ve Düzenlemeler Türkiye’de Kültürel Mirasın Tanımı Kamu Yönetimi ve Kültürel Miras Yönetimi Türkiye’de Kültürel Mirasın Kamu Kurumlarınca Yönetimi Kültürel Miras Yönetiminin Önemi 30   . bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Kültürel mirası kültür ekonomisi içinde tartışabilecek. Kültürel miras yönetimi süreçlerini kamu yönetiminin geçirdiği dönüşüm bağlamında açıklayabilecek. Kültürel miras kavramını tanımlayabilecek.2 Amaçlarımız Kültürel Miras       Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Kültürel mirası korunması ve sürdürülmesi gereken bir kaynak olarak ele aldığımızda. devletin sahip olduğu ve yönettiği bir kaynak olmuştur. 31   . ülke toprağına meşruiyet kazandıran temel ögelerden biri kültürel mirastır. el sanatlarına. medya. Türkiye’de bu kavramın nasıl geliştiğine. tanıtılması. moda dünyasında. kültürel mirasın ne olduğunu tanımlayıp. Bugün kültürel mirasın etkisi farklı ortamlarda karşımıza çıkmaktadır: televizyon dizilerinde. geleneksel muftak kültürüne dek kültürel miras. önce onun nasıl tanımlandığını. hız ve teknolojik gelişmeler ilk bakışta geçmişle ve onun izleri olan kültürel mirasla olan ilişkimizin sınırlı olacağı izlenimi verebilir. Dil ve tarih ile birlikte ortak ulus kimliğini oluşturan. kültür ekonomisi analizi de kültür sektörü hakkında benzer bir bilgi ve donanım sahibi olmadan hayata geçirilemez. Ayrıca korunmasıyla ilgili uluslararası kurumları ve düzenlemeleri gözden geçireceğiz. Bu bize kültürel mirasın yönetilen. ekonomi kavramlarını film. Ancak miras. günlük yaşamımızın içinde ve kimliğimizi oluşturan önemli unsurlardan biridir. kültürel miras yönetimi ve politikaları kamu yönetiminin ilkeleri ve bu ilkelerin geçirdiği değişim çerçevesinde ele alınacaktır.Türkiye’de Kültürel Mirasın Anlamı ve Yönetimi GİRİŞ Çağımızı tanımlayan hareketlilik. eski uygarlıkların kalıntıları olan arkeolojik ören yerlerine. tarım ekonomisi tarımsal üretim ve ilişkiler hakkında alana özgü bir bilgi sahibi olmayı gerektirir. müzik. Merkezi ve yerel yönetimlerin kültürel miras yönetimindeki rolü nedir? Kültürel miras etrafındaki yasa. üzerinde politikalar geliştirilen ve gelir yaratan bir değer olduğunu gösterecek. Kültürel miras olgusu ulus devletin varoluşuyla yakından ilişkildir. KÜLTÜR EKONOMİSİ İÇİNDE KÜLTÜREL MİRASIN YERİ Ekonomi biliminin kültür alanındaki üretim ve tüketim ilişkilerini inceleyen. Nasıl ki ulaşım ekonomisi ulaşım ve teknoloji hakkında. kültür sektörünü ekonomi teorileri ve istatistikleriyle analiz eden alt alanına kültür ekonomisi denir. Türkiye’nin yanı sıra bir çok başka ülkede de. ünite boyunca. hediyelik eşya dükkanlarında. türkülerden masallara. ev dekorasyonunda. kamu (o ülkenin insanları) adına. Kültürel mirasın tek ve sabit bir tanımı olmadığını. Bu ünitede. Bunun için Osmanlı’dan günümüze kadar kültürel mirasla ilgili yasalara ve değişimlerine bakacağız. öncelikle. kültürel miras. kültürel mirasın kültür ekonomisinin içindeki yerini anlamaya çalışarak başlayacağız. kimi zaman da yeni tasarım ve yorumlara ilham kaynağı olarak modern dünyamızın bir parçası haline gelir. Bu nedenle. halk oyunlarından. geliştirilmesi. tarih boyunca değişen toplumsal anlayışlar ve gereksinimlerle tanımının genişlediğini göreceğiz. neleri kapsadığını öğrenmemiz gerekecek. öte yandan ekonomik değer üreten bir kültür hizmeti veya ürünü olarak nasıl yeni bir yapı kazandığını inceleyeceğiz. Yaşadığımız yerlerdeki tarihi yapılardan. Öyleyse bu üniteye. yayın. Kültür ekonomisi. filmlerde. görsel sanatlar veya miras gibi alanların kendine özgü dinamiklerine uyarlar. kent planlamasında ve turizmde. gösteri sanatları. Bu bize kültürel mirasın ekonomik boyutuyla ilgili ipuçları vermektedir. yönetmelik ve örgütlenme biçimleri bu değerin korunması. kimi zaman olduğu gibi. toplumsal yarar sağlaması ve ekonomik kaynak olarak değerlendirilmesi bağlamında neler önermektedir? Uluslararası platformda ise kültürel mirasın korunması ve değerlerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için bir çok örgütün kurulduğu ve konvansiyon türü düzenlemeler yapıldığı görülecektir.

televizyon aracılığıyla dağıtır. bilgisayar programcılığı ve televizyon ve radyo sektörlerini alacak şekilde genişletmiştir. heykel vb.unesco. medya ve yaratıcı hizmetler. resim. Kültür endüstrileri konusundaki çalışmaları izlemek için www. genel bir bakış açısından temelinde bireysel yaratıcılık. antropolojik. Görsel sanatlar (fotoğraf. Görsel sanat eserleri. geniş kitlelerle paylaşılacak içeriği üretip basın. Miras. Örneğin. etkinliklerin ve hizmetlerin kaynağını oluşturur. dans vb. Medya. Bazı dünya ülkeleri kültür endüstrilerini. film ve video. Kültür Ekonomisi Envanteri İstanbul 2010 Sanat. Konu aldığı sektörün kültür olması ve yaratıcılık içermesi sebebiyle kültür ekonomisine “yaratıcı ekonomi” de denmektedir. mimarlık bu kategoriye girmektedir. müzik.org. Yaratıcı Hizmetler altında yer alan ürün ve hizmetler. Medya ve Spor Bakanlığı Yaratıcı Endüstrileri Çalışma Alanı’nı kurmuş ve bu alanı.) ve gösteri sanatları (canlı müzik.) alanındaki eserler bu kategori altına görülmektedir. yayıncılık. moda. 1997’de Birleşik Krallık Kültür. tarihi. Kültür endüstrileri. bilinen geleneksel üretim alanlarına daha geç bir dönemde eklemişler. Bu içerik fikri mülkiyet hakları çerçevesinde korunan ürünler ve hizmetler olarak tanımlanır. bilgisayar ve video oyunları. Kültür endüstrileri veya yaratıcı endüstrilerin ortak paydası “kültür ürünü”dür. beceri ve yetenek olan. zanaat. kültür alanında uluslararası çalışmalara yön veren Birleşmiş Milletler Eğitim.tr adreslerine bakabilirsiniz. talebe yönelik. video oyunları birer kültür ürünüdür. gösteri sanatları. Tasarım. sanat.Kültür ekonomisi bir alan olarak çalışılırken “kültür endüstrileri” veya daha geniş tanımıyla “yaratıcı endüstriler” terimlerine rastlanır. sanat ve antika piyasası. üretim ve ticari amaçlı kullanımı olarak görülür. yeni medya. film. gelişimi ve yönetimi doğrultusunda politikalar oluşturmuşlardır. Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından somut olmayan kültürel içeriğin yaratım. mimarlık. Yaratıcı endüstrileri farklı kategoriler altında incelemek mümkündür. tasarım. El sanatları ve zanaat. tiyatro. müzik gösterileri.unesco. folklor ve geleneksel kültür 32   . hizmet odaklı endüstrilerle ilişkilidir.org ve www. Bu dört grup da dokuz altgruba bölünmüştür. edebi eserler. esin kaynağını miras. Kaynak: Asu Aksoy ve Zeynep Enlil. Bu tanımlar farklı alanlar içerseler de. entellektüel faaliyet sonucu ortaya çıkan ürünlerin (fikri mülkiyet) kullanılması ve işletilmesiyle ekonomik değer ve istihdam yaratma potansiyeline sahip endüstrilere işaret etmektedirler. film ve televizyon programları. reklamcılık. aidiyet ve simgesel anlamlardan alarak ifade edilen ürünlerdir. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) yaratıcı endüstriler tanımını dört kategoriye ayırmıştır: miras. estetik ve toplumsal birikimin harmanlanmasıyla şekillenen ürünlerin. yayın. sanatla sınırlamayarak içine.

kuruluş ve kamu kurumlarıdır. turizm bağlamında farklı işlevler yüklemesini de eklersek 21. Hem el sanatları. tarihi yapılar. değer veya kaynak olarak tanımlanması. ve bu süreçlere dâhil olacak paydaşların 33   . geleceğe ve geçmişe dönük yorumlanması (interpretation). Zeynep. Esasen kültürel miras ulus devletin otoritesi altında tanımlanmış ve ulusun inşaası sürecinde ortak bir kimlik yaratmak için başvurulan bir araç olmuştur. müzeler. özellikle Anadolu arkeolojisi ve tarihi milli kimlik. Bazı ülkelerde orkestralar. Japonya. toplumsal ve kültürel değerlerin yanısıra yerel ve ulusal ekonominin önemli bir birleşimidir. Bu noktada kültürel mirasın turizm ile kuracağı dengeli ilişki hem yerel kalkınma. Avusturya. CD. yüzyılın başında kültürel miras kendi ekonomisini yaratmaya başlamıştır. Miras alanları ürettikleri değer ve istihdamla önemli bir gelir kaynağı olabilirler. özelde kültür turizmi için çok önemlidir. tiyatrolar tümüyle kamu desteğiyle ayakta durabilirken (örneğin. fim gibi kültür ürünleri yeniden. Bu tabloda kültür alanına yapılan yatırım özel sektör kaynaklı olduğu kadar kamu desteğini de içermektedir. kütüphaneler. ağırlıkla merkezi ve son yıllarda yapılan yeni düzenlemelerle yerel yönetimlerin de söz ve karar yetkisi olduğu bir yapı göstermektedir. Genel çerçevesiyle Türkiye’de kültür ekonomisinin karma bir mülkiyet yapısına sahip olduğu söylenebilir. Amerika Birleşik Devletleri gibi). yüzyılın ikinci yarısında kültürel mirasın çevre ve toplum için değerini yeniden düşünmemizi gerektiren bir dizi politikalar ve uluslararası sözleşmeler yapılmıştır.şenlikleriyle içiçe geçmiş olan geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler mirasla ilişkilidir. Bu çalışmalar değişen kültürel miras tanımının ve ona atfedilen işlevin yeniden düşünülmesi ve korumanın öneminin anlaşılması sonucunda hayata geçmektedir. 1990’lar sonrası yeni ekonomik düzen. saraylar devlete ait olabileceği gibi. devletin farklı değerlere öncelik vererek kültürel mirasa örneğin. Türkiye’de 20. sivil ve kamu kurum ve kuruluşlarının kültür üretimine. Hollanda gibi ülkelerde) bazılarında ise bu kültür hizmetleri devletten tümüyle bağımsızdır (Avustralya. Kitap. müzeler. Ancak kültürel miras korunması gereken bir kaynaktır ve gelişme koruma dengesi ve sürdürülebilirlik olgusu miras ekonomisinin en önemli parametreleridir. kültür sektörü içinde yer alan özel kişi. tarih ve kültür tanımlamalarında önemli bir rol oynamıştır. İleride bu kavramı somut ve somut olmayan miras olarak yeniden tanımlayacağız. Kültürel mirasın kültür politikaları çerçevesinde bir varlık. zanaat. Kültür ekonomisinin bileşenleri konusunda daha detaylı bir çalışma için bakınız: Aksoy. Kültürel miras tükenen bir kaynaktır ve yeniden üretilmesi mümkün değildir. Asu ve Enlil. hem kültürel değerlerin bütünlüğü hem de koruma pratikleri üzerine düşünmemizi gerektirir. sürdürülebilirliği adına idari ve mali modeller oluşturulması. Türkiye gibi arkeoloji ve tarih zengini ülkelerde kültürel miras genelde turizm. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. paylaşılması. kültürel mirasın. yüzyılın başından itibaren yapılanan ulus devletin merkeziyetçi yönetim politika ve uygulamaları içinde kültürel miras. Kültürel miras alanları. dağıtımına yön verdiği bir tablo çizmektedir. Almanya. özel mülkiyet altında da bulunabilirler. Buna sosyal devletin küçülmesi. topluma sunulması. Kültür Ekonomisi Envanteri. iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi. sergiler ve arşivler bu kategori içinde yer alırlar. 20. Bu oyuncular kültür ürünlerinin ve hizmetlerinin sağlanmasında ve dağıtımında rol alırlar. şenlikler. konser. İstanbul 2010. sergi ve dinletiler bir defalık üretilebilirken kültürel miras korunması ve sürdürülmesi gereken bir üründür. Kültürel miras tarihi. Kültür sektörü kâr amaçlı ve kâr amaçlı olmayan. ekonomide bir yer edinmesinin önünü açmıştır. 2011 Bunun tersine kültürel miras ekonomisi diye tanımlayabileceğimiz alan Türkiye’de kamunun yetkisine giren. Kültür ekonomisinin aktörleri. kutlamalar hem de arkeolojik alanlar.

Günümüzde. görüntüler. saraylar gibi anıt eserler. sualtı kalıntıları ve kentleri) Somut Olmayan Kültürel Miras (sözlü gelenekler. Taşınır Kültürel Miras (tablolar. Bu gelişmeler dünya kültürlerini birbirlerine yakınlaştırmaya. çok daha kapsayıcı ve insana ait tüm kültürel değerleri içeren bir kültürel miras anlayışına ulaşılmıştır. Geçmişin izleri diye düşündüğümüzde. sikkeler. 20. ilginç bir çelişkiyi içinde barındırmaktadır. 4. tek bir büyük pazar haline gelmektedir. farklı kentlere. kimliğimizle. insan hakları. aklının ve yaratıcılığının bugüne ulaşmayı başarmış kalıntılarıdır. fiziki. ulusal sınır tanımadan. Bu dinamik bir süreçtir ve çağın gereklerine göre kültürel miras tanımı yeniden yorumlanmaktadır. Manevi anlamda ise insanların hayatlarını zenginleştirir. Dünya. İnsanlar benzer biçimde giyinip. Bugün geldiğimiz noktada miras. sürekli hareket halindedir. Dünyanın uzak bir köşesinde olan bitenden hemen haber alınmakta. doğudan batıya bir çok dünya kentinde yaşam tarzları ve tüketim alışkanlıkları birbirine benzemektedir. hem de işletme. Benzerlikler arttıkça. kültürel çeşitlilik ve eşitlik vurgusu kültürel mirasla ilgili tanımlara ve dökümanlara yansımaktadır. mimarlık ve şehircilik alanlarının içinde gelişmiştir. Yine bugünün. kültürel peysajlar gibi. el yazmaları. tören gibi yaşayan ama somut olmayan değerler de kültürel mirastır. Kuzeyden güneye. Küreselleşen dünyada. KÜLTÜREL MİRASIN ANLAMI Kültürel mirasın tanımı ve işlevi nasıl değişmiştir? Bu bölümde mirasın farklı tanımlarını. heykeller. Türkiye’de 19. Ayrıca. Yirminci yüzyıl başından kalan bir fabrika da. içinde yaşanılan kültüre ve dünyaya bir temel oluşturur. Somut Kültürel Miras • • 2. Kaleler. tarihi kentler ve dokular. Dünyanın bu benzeşen ve hızlanan temposunda insanlar bir yere. bu kez farklılıkların vurgulanması önem kazanmaktadır. bir gruba ait olma (aidiyet) ve kendi kimliklerini ifade etme 34   . tarihi kent dokuları vs. biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs. ülkelere gitmek. Haberleşme ve görüntülü iletişim çok hızlanmış ve ucuzlamıştır. arkeolojik alanlar. mal ve emek (daha sınırlı olsa da). geniş kitleler için.) Kültürel miras kavramı ve yönetimi. 3. UNESCO ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. yüzyılda koruma odaklı başlayan kültür mirası yönetimi çalışmaları. ekonomik olarak erişebilir olmuştur. benzer mekanlarda. aklımıza önce arkeoloji ve tarih ile ilgili kalıntılar gelse de. düşünsel (felsefi). turizm. sosyoloji. uluslararası ilişkiler. Endüstriyel miras gibi bir kategori günümüzde kültürel mirasın parçası olarak kabul edilmektedir. benzer yiyecekleri yiyip. benzer müzikleri dinlemektedirler.) Taşınmaz Kültürel Miras (anıtlar. sınırsız sayıdaki kitlelerle paylaşılabilmektedir. anında. yüzyıl boyunca diğer ülkelerde olduğu gibi özellikle arkeoloji. gelenek. haberler.belirlenmesi kültür mirası yönetimi alanına girmektedir.) Sualtı Kültürel Mirası (batıklar. kapsamını ve Türkiye’de bu kavramın yasa ve yönetmeliklerde nasıl tanımlandığına bakacağız. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kategorileri şunlardır: 1. ritüeller vs) Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler. eğitim. ekonomi gibi farklı disiplinler kültür mirasını bir konu olarak araştırma ve uygulama alanlarına katmışlardır. sermaye. kültürel miras. Anıt eserler üzerine odaklanan bir tanım ve koruma anlayışından. Kültürel miras tanımının kapsamı zaman içinde genişlemiş ve zenginleşmiştir. siyaset bilimi. müzik. insanın binlerce yıllık yaşam deneyiminin. toplumsal boyutuyla ele alınırken hem adı geçen bu alanların içinde yeni yaklaşımlar oluşmuş. antropoloji. Yaşadığımız yüzyıl benzeşme ve faklılaşma ile ilgili. siyasi ve ekonomik olgularla sıkı sıkıya bağlantılıdır. gösteri sanatları. Roma döneminden kalan bir antik tiyatro kadar geçmişimizi anlamamızın ve hatırlamamızın aracıdır. arkeolojik sitler. düşünceler. Kültürel miras geçmişle bugün arasında bağlantı kurarak. dans. arkeolojik eserler vs. tarihimizle ilgili somut ve somut olmayan varlıkların ve değerlerin tümüdür. yolculuk olanakları çok artmış. kültürümüzle. kültürel miras alanını da ilgilendiren. Kültürel miras. kültürel peyzajlar kadar dil. öte yandan birbirlerine benzetmeye başlamıştır.

diğer yandan ülkelerin kendi öz kültür varlığına nelerin dahil olduğunu belirtmiştir (Madde 4). Bu çerçevede kültürel miras ait olduğu ülkenin farklılığını. Ayrıca 1970 yılında UNESCO. Zira kültür varlıkları bulundukları yerin tarihi. Kültür varlıkları yönünden zengin ülkeler gerekli korumayı sağlamak için erken dönemlerden beri çeşitli tedbirler almış. Evrensellik görüşüne göre. Türkiye 1981 yılında imzalamıştır. kontrol altına alınmalı hatta yasaklanmalıdır. bir yandan kültür varlıklarının belli bir ülkenin milli kültür mirasına aidiyetini ararken. Bu görüşün savunucuları kültür varlıklarının serbest dolaşımı ve ticareti taraftarı olup. iki temel görüş ortaya çıkmıştır: kültür varlıklarının insanlığın ortak mirası olduğunu savunan “evrensellik görüşü” ile kültür varlıklarının milli kültür mirasına ait olduğunu savunan “milliyetçi görüş”. Yunanistan ve Türkiye gibi ülkeler yani “kaynak ülkeler” savunurlar. Basını tarayarak 2011’de Türkiye’ye geri döndürülen iki önemli arkeolojik eserin ne olduğunu bulun. Görüldüğü üzere. kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin “ülkelerin bu varlıklarından yoksullaşmalarının başlıca nedenlerinden biri olduğunu ve bir uluslararası işbirliğinin bu davranışlardan doğacak tehlikelere karşı korumada en etkili yollardan biri olduğunu” kabul etmiştir (Madde 2). Milliyetçi görüşe göre ise. kültür varlıklarının yasadışı ithal. evrensel niteliğe sahiptir ve insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır. Savaş hukuku ve örf ve adet kurallarına ilişkin 1907 tarihli IV no'lu Lahey Sözleşmesi'nin 35   . ihraç ve mülkiyet transferinin önlenmesi ve yasaklanmasına ilişkin bir sözleşmeyi kabul etmiş ve bu bağlayıcı belge ile milliyetçi görüşü benimsemiştir. Ayrıca. 120 devletin taraf olduğu bu konvansiyonu. Aralık 2011 itibariyle. kültür mirası tek bir devlet ya da ulusa ait değildir. Kültürel Miras Neden Korunmalı? Kültürel mirası neden. Son yıllarda Türkiye. kaçak kazılarda ortaya çıkarılmış ve yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş arkeolojik eserlerin geri getirilmesi için aktif bir kampanya başlatmıştır. 1970 Sözleşmesi. Bu görüşü genellikle kültür varlığı bakımınden zengin İtalya. Uluslararası alanda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin ilk düzenlemelere bakıldığında. coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısı ile bir bütünlük oluştururlar. kültür mirası milli bir karaktere sahiptir. kültürel mirasın kavramsal gelişimi açısından önem teşkil etmektedir. bunların savaş ve silahlı çatışma halinde kültür varlıklarının başına gelen zararlarla ilişkili olduğu görülecektir. diğer bir ifadeyle “kültür varlığı ithal eden ya da pazar ülkeleridir”. Kültür mirası. dolayısıyla her milletin kendi kültürünün bir parçasıdır. Ama kültürel miras yalnızca ulusal sınırları içinde bulunduğu ülkeye mi aittir? Geçtiğimiz yüzyıllar içinde ülke. sahip değiştirmiş kültürel miras eserleri için bugün ne yapabiliriz? Kültürel mirasın evrensel değerini tanımak. kültür varlıklarını devlet mülkiyetine dahil etmiş ve kültür varlıklarının yurt dışına ihracatını kısmen ya da tamamen yasaklamışlardır. sahip olmak anlamında neye karşılık gelir? Bu soruların cevaplarını bir sonraki bölümde bulmaya çalışacağız. kültür mirasının kime ait olduğu sorusu nerede korunması gerektiği (özellikle arkeolojik eserler ve sanat tarihi değeri olan eserler için) ile yakından ilgilidir.gereksinimleri için kültürlerine sığınmaktadırlar. bulundukları ülkede iyi korunamadıkları durumlarda daha iyi korunabilecekleri ülkelere getirilmeleri gerektiğini iddia ederler. Dolayısıyla çeşitli sebeplerden ötürü bulundukları yerden alınarak başka bir yere götürülmüş kültür varlıkları söz konusu olduğunda. Kimin Mirası ve Kimin İçin Kültürel Miras? Geçmişin mirası kime aittir? Bu sorunun cevabı halen tartışılmakla birlikte. Yine bu görüşe göre. Bu arkeolojik varlıklar nereden ve ne koşullarda götürülmüştü araştırınız. ayrıcalığını ortaya koymanın en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. kültür mirası bulunduğu ülkede muhafaza edilmeli ve ihracatı. Bunlar genellikle İngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri gibi ekonomik açıdan güçlü ancak kültür varlığı açısından fakir. kime ait oldukları hususu büyük önem taşımaktadır. ne için korumalıyız? Bu soru kültürel mirasın kime ait olduğu konusu ile de ilişkili olup.

bütün milletlerarası camianın ödevi olduğunu” kabul edilmiştir. salt bilimsel incelemelere konu tarihi ve sanatsal değere sahip varlıklardan. 2003 tarihli somut olayan kültürel mirasın korunmasına ilişkin UNESCO sözleşmesinde ise kuşaktan kuşağa aktarılan somut olmayan kültürel miras “toplulukların ve grupların çevreleriyle. taşıdığı sanatsal veya bilimsel değerin yanı sıra. Kültür varlıklarının silahlı çatışma halinde korunmasını düzenleyen Lahey Sözleşmesi'nin (UNESCO. hukukun üstünlüğüne. “kültürel ve doğal mirasın parçalarının istisnaî bir öneme sahip olduğunu ve bu nedenle tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olarak muhafazasının gerektiğini” ve “kültürel ve doğal mirasın korunmasına iştirakin. insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirmek için 36   . “kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının. Kurumun misyonu. 2000’li yıllara gelindiğinde ise. Avrupa Konseyi'nin 2005 yılında mevzuatına eklediği Toplum için Kültürel Mirasın Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Faro Sözleşmesi) kültürel mirası hem insanın gelişimi. Sözleşme ayrıca. hangi millete ait olursa olsun. bilim ve kültür alanlarında faaliyet göstermektedir.yönetmeliklerinde. Ancak 1950 sonrasında kültürel miras alanında yaşanan gelişmeler göz önüne alındığında. toplulukların ve bireylerin kültürel kimliğini oluşturan bir unsur haline gelmiştir. böylece kültürel çeşitliliğe ve insan yaratıcılığına duyulan saygıya katkıda bulunur” diye açıklanmıştır (Madde 2). Dolayısıyla kültürel mirasın işlevi zaman içinde değişmiş. sürekli biçimde yeniden yaratılır ve bu onlara kimlik ve devamlılık duygusu verir. Scientific and Cultural Organization – UNESCO) UNESCO Birleşmiş Milletler'in bir ihtisas kuruluşu olup. eğitim. çeşitli projeler yapmaktadır. korunması ve topluma yararlı hale gelmesi için faaliyet gösteren en önemli uluslararası kuruluşları ve bunların görevlerini öğreneceksiniz. kültürel mirasın. kültürel çeşitliliğin artırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak. bütün dünya milletlerinin mirası için zararlı bir yoksullaşma teşkil ettiği”. sanat. Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational. “Her millet dünya kültürüne kendinden bir şey katmış olduğu cihetle. İnsan Hakları Evrensel Bildigesi’nde tanımlanan “kültürel yaşama katılım hakkının” özünde var olan bir haktır. kültürel mirası insan hakları kapsamında değerlendirmiş ve bireysel bir hak olarak yorumlamıştır. çevrenin korunması veya insan hakları gibi diğer önemli ortak değerler ile aynı seviyeye çıkmıştır. Bunlara ek olarak. kültür eserlerine karşı vaki olacak tecavüzlerin bütün insanlığın kültür mamelekine karşı işlenmiş tecavüzler sayılacağı” belirtilmiştir. Ayrıca ortak bir değer olarak kültürel mirasın korunması. Türkiye bu 20 ülke arasında onuncudur. 2001 tarihli kültürel çeşitliliğe ilişkin UNESCO evrensel bildirgesinde kültürel miras. Bu düzenlemeye göre. kültürel miras “kültürel çeşitliliğin arttırılması ve kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak” olarak ön plana çıkmaktadır. kültür varlıkları ile okullar veya hastaneler gibi diğer sivil karakterli yerleri korumadaki amaç benzerdir. din. Avrupa Konseyi de kültür ve kültürel miras alanında kabul ettiği belgelerde ortak miras anlayışını benimsemiştir. Sözleşmeye göre herkesin kültürel mirastan yararlanmaya ve kültürel mirasın zenginleşmesine katkıda bulunmaya hakkı vardır (Madde 4) ve bu hak. bilim veya hayır amaçlarıyla kullanılan binalar. KÜLTÜREL MİRASLA İLGİLİ ULUSLARARASI KURUMLAR VE DÜZENLEMELER Aşağıda kültürel mirasın anlamı. zenginleştirilip genişletilmeli ve insan deneyiminin ve emellerinin bir kaydı olarak gelecek kuşaklara teslim edilmelidir ki böylece yaratıcılık tüm çeşitliligi içerisinde teşvik edilmiş ve kültürler arasında etkin bir diyalog hissedilmiş olsun” denilmiştir (Madde 7). 1954) önsözünde. doğayla ve tarihleriyle etkileşimlerine bağlı olarak. Kuruluş sözleşmesi 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanmış ve yirmi ülkenin onaylamasıyla 4 Kasım 1946 tarihinde resmen yürürlüğe girmiştir. adalete. Dünya Mirası Sözleşmesi'nin önsözünde ise. Birleşmiş Milletler Eğitim. eğitim. tarihi eserler ve hastanelere yapılacak saldırılar yasaklanmıştır (Madde 27 ve 56). “insanlığın ortak mirası” olmasından ötürü korunması gerektiği anlayışı ortaya konmuştur. yaratıcılığın kaynağı olarak gösterilmiş ve “hemen her şekliyle korunmalı. hem de kaynakların sürdürülebilir kullanımı ilkesine dayalı ekonomik gelişme modelinin bir parçası olarak tanımlamıştır. Türkiye bu örgütlerin ya üyesidir ya da kültür varlıkları alanında işbirliği.

kültürler arası diyalog. 37   . ICOMOS'un (Türkiye dahil olmak üzere) 110'u aşkın ülkede kurulmuş ulusal komiteleri ve 11.000'i aşkın üyesi ve (Türkiye dahil) 137 ülkede ulusal temcilikleri bulunmaktadır. UNESCO'nun kültür programı kültür ve kalkınma. ayrıca birçok yerde ofis ve iştirâkleri vardır. Avrupa'nın en eski siyasi örgütlenmesi olan Avrupa Konseyi. işbirliği. Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums – ICOM) UNESCO'nun teşebbüsüyle 1946 yılında Paris'te kurulan ICOM. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (International Council of Monuments and Sites – ICOMOS): Uluslararası ve hükümetler dışı bir kuruluş olan ICOMOS. Avrupa kültürel benliğinin oluşmasına ve geliştirilmesine de katkıda bulunmayı hedefleyen bu kuruluş. teknikler ve siyasetler geliştirmek üzere UNESCO bünyesinde 1965 yılında kurulmuştur. ICCROM koruma faaliyetlerini başta eğitim olmak üzere bilgi. 1965 yılında kurulan Dünya Anıtlar Fonu'nun merkezi New York'ta bulunmaktadır. yasal düzenlemeler ve acil durum yönetimi gibi temel konuları içermektedir. Eğitim. araştırma.eğitim. UNESCO'ya (Kasım 2011'de üye olan Filistin dahil olmak üzere) 195 devlet üyedir ve merkezi Fransa'nın Paris şehrinde bulunmaktadır. Avrupa Birliği'nden farklı bir örgütlenmedir ve bu kuruluşa aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesi üyedir. muhafaza edilmesi ve paylaşılması hedefi ile müze sektörüne destek vermektedir. bilim ve iletişim departmanlarından oluşan kurum. saha çalışmaları. Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund – WMF) Dünya Anıtlar Fonu dünya çapında kültür mirası alanlarını ve tarihi anıtları korumak ve muhafaza etmek amacı ile faaliyet veren kâr amaçlamayan özel bir uluslararası kurumdur. Dünya Anıtlar Fonu her iki senede bir tehlike altındaki kültür miras alanlarına dikkat çekmek amacıyla bir gözlem listesi (World Monuments Watch) yayınlamaktadır. ICCROM. su altı kültür mirası. silahlı çatışma ve miras. ICOM ve Getty gibi kültür mirası alanında önde gelen kuruluşlar ile işbirliği içinde çalışmaktadır. kültür varlıklarına ilişkin hukuki ihtilafların çözümü için alternatif yollar oluşturmak ve müzelere bu konuda destek vermek ve sürdürebilir kültür turizminin geliştirilmesi için çalışmak yer almaktadır. yasadışı kültür varlığı ticareti ile mücadele etmek. Avrupa Konseyi (Council of Europe) Merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde bulunan 47 üyeye sahip Avrupa Konseyi. doğal ve kültürel değerlerin korunmasında UNESCO'nun baş danışmanıdır. somur kültür mirası ve müzeler. Avrupa çapında insan hakları.000'i aşkın bireysel üyesi bulunmaktadır. yasadışı kültür varlığı ticareti. ICOM'un çalışmaları arasında müzeler için ilke ve prensipler geliştirmek (örneğin etik kuralları). dünya mirası. Bu özelliğiyle ICOMOS. bilim ve kültür aracılığıyla uluslararası işbirliği sağlayarak barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır. ICOMOS. Getty Vakfı'nın diğer oluşumları ile birlikte Los Angeles'ta yer alan Getty Center'da yer almaktadır. kültür mirası alanında önde gelen özel bir uluslararası araştırma kurumudur. somut olmayan miras. 1946'dan beri ICOM. Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property – ICCROM): ICCROM. tanıtma ve destekleme alanlarında toplamıştır. dünya çapında tarihi anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler. kültür mirasının korunması. Dünya Mirası Komitesi. Türkiye ile birlikte 129 ülke ICCROM'a üyedir. Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute) Tarihi eselerin korunmasına ilişkin yöntem ve tekniklerin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş Getty Koruma Enstitüsü. müzeler ve müzecilik sektörü çalışanlarını temsil eden tek uluslararası kuruluştur. taşınır ve taşınmaz kültür mirasının korunması ve muhafaza edilmesi amacıyla 1959 yılında İtalya'nın Roma şehrinde kurulmuştur. ICOM'un 30. demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949 yılında kurulmuş hükümetlerarası bir kuruluştur. kültürel ve doğal mirasın korunması ve bu alanda üye devletler arasında işbirliğinin sağlanmasına ağırlık veren politikalar izlemektedir.

ülkelerin çalınmış veya kanunsuz şekilde ihraç edilmiş kültür varlıklarının iadesi konusunda tabii oldukları hukuk kurallarını (özellikle özel hukuk alanında) birbirine uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır. İstanbul'da da bir ofisi bulunmaktadır. 1970): Müzeler ve arkeolojik alanlarda meydana gelen hırsızlık ve yağma olayları ve kültür varlıklarının yasadışı ticaretinin artması konusunda duyulan endişeler. Somut Olmayan Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Ağa Han Asya Müzik Girişimi. Sualtı Kültür Mirasının Korumasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Paris. Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan örgütün. 44 üyesi olan sözleşmeyi Türkiye henüz imzalamamıştır. Ancak 1970 sonrasında yurt dışına kaçırılan arkeolojik eserlerin iadesi için bu sözleşme çok etkindir. 2003): Kültür mirasının somut kültür varlıkları ile sınırlı olmadığı. 1972): Korunması gerekli kültürel ve doğal miras alanlarını ortak bir çatı altında toplayan bu sözleşme. Sözleşme ve 1954 tarihli ilk protokolü kabul eden Türkiye. Avrupa çapında 50 ülkeden 250 sivil toplum kuruluşunu çatısı altında toplamaktadır.Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) Ağa Han Kültür Vakfı müslüman toplulukların fiziksel. yaşatılmasına ve kültürel miras aracılığıyla toplumların manevi ve maddi seviyelerinin yükselmesini amaçlayan en önemli sözleşmeleri gözden geçireceksiniz. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. uluslararası toplumu bu sorunun çözümü için işbirliği yapmaya itmiştir. En çok üye devlete sahip sözleşmelerden biri olan Dünya Mirası Sözleşmesi’ne (toplam 188 üye devlet) Türkiye üyedir ve Dünya Mirası listesine kayıtlı 10 miras alanı bulunmaktadır. müzik. Ağa Han Tarihsel Kentler Programı. kültürel ve ekonomik açıdan yeniden canlanmasına katkıda bulunmayı amaçlayan önemli bir kuruluştur. Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşme su altı kültür mirasının korunmasının yanı sıra bu mirasın yasadışı ticarete konu olmasını engellemeye yönelik düzenlemeler de içermektedir. sözleşmenin daha etkin bir şekilde uygulanmasını amaçlayan ikinci 1999 protokolunu henüz imzalamamıştır. Uluslararası Çalınmış ve Kanunsuz Şekilde İhraç Edilmiş Kültürel Varlıkların Geri Verilmesi UNIDROIT Sözleşmesi (1995): 1970 UNESCO Sözleşmesi’ne tamamlayıcı olmak üzere geliştirilen bu sözleşme.org ve Harvard Üniversitesi ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde başlatılan Ağa Khan İslam Mimarisi Programı bulunmaktadır. kültür mirasının özel olarak silahlı çatışma halinde korunmasını ele alan ilk uluslararası sözleşmedir. dünya çapında üstün evrensel değere sahip alanların Dünya Miras Komitesi tarafından oluşturulan bir liste aracılığıyla korumasını amaçlamaktadır. gelenek ve görenekler gibi kuşaktan 38   . Kuruluşun faaliyetleri arasında. kültür varlıklarının korunmasına. sosyal. dil. 1954) ve ek protokoller (1954. İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlere İlişkin Sözleşme (UNESCO. Sözleşme’ye Türkiye dahil 120 ülke taraftır. Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Paris. Aşağıda kültürel miras alanında ilkeleri belirleyen. Ağa Han Mimarlık Ödülü. Paris. internet kaynak sitesi ArchNet. Çeşitli faaliyetlerinin yanı sıra Avrupa Birliği Kültürel Miras Ödülü/ Europa Nostra Ödülleri aracılığıyla kültür mirasının korunması ve geliştirilmesine yardımcı olan örnek girişimleri ödüllendirmektedir. UNESCO ve Avrupa Konseyi bu sözleşmeleri hazırlayan ve yürütücülüğünü yapan iki temel kurumdur. 2001): Su altında bulunan ve kültürel veya tarihi değere sahip her türlü insanlığa ait iz bu sözleşmenin kapsamına girmektedir. kültür mirasını koruma konusunda faaliyet gösteren ve kâr amaçlamayan bir sivil toplum örgütüdür. 32 üyesi bulunan sözleşmeye Türkiye taraf değildir. 1999): İkinci Dünya Savaşı sırasında kültür varlıklarının maruz kaldığı yağma ve tahrip üzerine kabul edilen bu sözleşme. Paris. Sözleşmeye üye devlet sayısı 123’tür. Lahey. Bu sözleşmelerin hazırlandıkları tarihler ve içerikleri kültürel miras alanında gelinen düşünsel süreci çok iyi yansıtmaktadır. Bizim Avrupamız (Europa Nostra) 1963 yılında kurulan Europa Nostra.

ayrıca İstanbul’da bir arkeoloji müzesi kurularak eserlerin burada sergilenmesi ve korunması sağlanmıştır. günümüzün çözülememiş. Almanya ve Rusya arasında dağılmıştır. Yurtdışına çıkarılan eserlerin geri getirilmesiyle ilgili incelenebilecek kaynak Yitik Miras'ın Dönüş Öyküsü. Sözleşmeyi 120 ülke kabul etmiştir ancak Türkiye bunlardan biri değildir. 2005): Bu çerçeve sözleşme. 1985): Bu sözleşme. insan haklarına ilişkin belgelerde tanımlı kültürel yaşama katılım ilkesi açısından işlevine ve kültürel çeşitliliğin artırılması ile kültürlerarası diyaloğun yükseltilmesi için bir kaynak oluşuna dikkat çekmektedir. Ümit Yaşar Gözüm. Kültürel İfade Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesine İlişkin Sözleşme (UNESCO. Gözden Geçirilmiş Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. Türkiye bu sözleşmeyi 1957 yılında onaylamıştır. Yunanistan. Sözleşmeye taraf 144 üye devletten bir tanesi de Türkiye’dir. Avrupa'nın ortak kültür mirasını geliştirmek ve Avrupa ülkeleri açısından kültür alanında ortak bir anlayış oluşturmak amacıyla kabul edilmiştir. Batılı araştırmacıların ve diplomatların Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserleri kendi ülkelerine götürmek üzere giriştikleri arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapıldığı gibi. Avrupa Kültür Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 1969). Londra’daki British Museum’da sergilenen Likya uygarlığına ait Nereidler Anıtı ve Bodrum’dan götürülen Mausolues’un anıt mezarı sayılabilir. Toplum İçin Kültür Mirasının Değeri Çerçeve Sözleşmesi (Avrupa Konseyi. 2005): Bu sözleşme tüm toplumların yararı adına kültürel ifade çeşitliliğinin içinde var olabileceği ve devamlılığını sürdürebileceği bir çevre oluşturmayı amaçlamaktadır. İngiltere’nin ise dönemin koşullarında yasal olarak götürdüğünü iddia ettiği ve British Museum koleksiyonunun vazgeçilmez bir parçası olduğu için geri vermek istemediği. Türkiye’den yurt dışına götürülen taşınır arkeolojik eserler arasında herhalde en ünlüsü. İstanbul. Türkiye bu sözleşmeyi 1989 yılında kabul etmiştir. Günümüzden dörtbin beşyüz yıl öncesine tarihlenen bu kıymetli koleksiyon Türkiye. Avrupa Mimari Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme (Avrupa Konseyi. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS TANIMI 19. kültür mirası konusuna değişik bir yaklaşım getirerek “mirası nasıl koruyabiliriz” sorusu yerine “mirası neden ve kim için koruyoruz?” sorusunu yöneltmektedir. Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından kazılan altın. 2003. Arkeolojik varlıkların yaratıldıkları topraklarda korunması teziyle hareket eden Türkiye Troya eserlerinin biraraya getirilmesi için diplomatik çabalarını sürdürmektedir. gümüş ve yarı değerli taşlardan yapılmış takılardır. 1954): Kültür mirası alanındaki en eski uluslararası belgeler arasında yer alan bu sözleşme. Valetta. ‘Troya Hazineleri’ diye bilinen ve Çanakkale yakınlarındaki Troya yerleşmesinde. Kültür Bakanlığı ve YKY.kuşağa aktarılan değerleri de içerdiğinin tanınması açısından önem arz eden bir sözleşmedir. Granada. 39   . yüzyılda. Türkiye bu sözleşmeyi 1999 yılında kabul etmiştir. Yine o dönemde Osmanlı yönetimi altındaki Atina’dan. Bu dönemde yurt dışına götürülen olağanüstü anıtsal eserler arasında Berlin Pergamon Müzesi’nde sergilenen Bergama Sunağı ve Milet antik kenti agorasının iki katlı giriş kapısı. çok boyutlu bir kültürel miras sorunudur. Akropol’deki Parthenon Tapınağı’ndan götürülen ve British Museum’da sergilenen ve eserleri götüren Lord Elgin’den dolayı “Elgin Mermerleri” diye bilinen kabartmalı levhalar Yunanistan’ın iadesini istediği. Faro. Sözleşme kültür mirasının. Genel Yayın Yönetmeni. T. 1992): Bu sözleşme ile Avrupa'nın ortak belleğinin kaynağı olan arkeolojik mirasın korunması hedeflenmektedir. Avrupa'nın mimari mirasının korunması ve bu korunmanın etkin olabilmesi için gerekli ortak politikaları belirlemektedir. Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (Avrupa Konseyi.C. Londra.

Yasanın giriş bölümündeki ilk iki maddede. 1884’te. Yirminci yüzyıl başında. Su altı mirası ile ilgili uluslararası düzenlemelerin yakın zamanlarda yapıldığını göz önünde bulundurursak. sadeleştirilmiş bir Türkçe ile ifade ettiğimizde eski eser aşağıdaki gibi tanımlanmıştır: “Birinci Madde: Eski zamanlardan kalan her çeşit eşya (sanat eşyası) eski eserlerdendir. İkinci Madde: Eski eserler iki çeşittir. resimler. tapınaklar ve saraylar. Bu yasanın birinci ve üçüncü maddelerinde kültür varlıkları daha detaylı olarak tanımlanmıştır. Bu nizamname ile arkeolojik kazıları devlet iznine bağlanmış. lahitler gibi toprak üstünde bulunan taşınmaz yapıların zarar görmemesi gerektiği yasaya konmuş ve tüm bu işlerin yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. Bu yasada özel ya da cemaatlere ait mülklerde bulunan ya da bulunacak olan arkeolojik eserlerin devlete ait olduğu maddesi yer alır. göl. bu düzenleme eski eser odaklı olsa bile. masrafların kim tarafından karşılanacağı gibi bir çok nokta tanımlanmıştır. Düzenlemede ayrıca kazı süreleri. Yasanın önemli bir vurgusu. çok daha kapsamlı bir hale getirilmiştir. otuz beş maddelik.Osmanlı’da arkeoloji faaliyetlerini kurumlaştırmak yönünde atılmış ilk büyük adım 1869 yılında hazırlanan yedi maddelik. sütunlar ve her nevi yazılı taşlar eski eserden sayılır. dikili taşlar halkın faydalanması için yapılmış olan yapılar. Böylece 1971’de Kültür Bakanlığı’nın kuruluşuna kadar Türkiye’de arkeoloji. 1906 yılında yapılan yeni yasal düzenlemede kültür varlıklarının ama özellikle de arkeolojik varlıkların yönetimi. İmparatorluğun geri kalanında arkeoloji ile ilgili işleri Milli Eğitim (Maarif) Müdürlükleri İstanbul’daki Müze Müdürlüğü ile haberleşerek yürüteceklerdi. toprak altındaki keşfedilmemiş tüm arkeolojik eserlerin devlete ait olduğudur.”(Gerçek 1999:270). ilk eski eser düzenlemesidir (Asar-ı Atika Nizamnamesi). tarihi bilgileri kapsayan yazılarla işlenmiş levhalar. oldukça ileri görüşlüdür. heykeller. çalışmaların ne şekilde denetleneceği. Yine Osmanlı döneminde. otuz yedi maddelik daha detaylandırılmış. Bu tanımı aşağıda sadeleştirilmiş bir Türkçe ile aktarıyoruz: “Birinci Madde: Osmanlı İmparatorluğu ülkesini kapsayan sınırlar içerisinde eski milletlerin bırakmış oldukları eserlerin hepsi yani. nehir. Yasadaki bir başka öncü nokta da taşınmaz eserlere ki bunlar binalar. Birinci çeşidi paralar ve ikinci çeşidi taşınması mümkün olan ve olmayan bütün eşyalardır. toprak sahibi ve bulan kişi arasında bölüşüleceği yasal garanti altına alınmıştır. bilime. altın. Buna göre Osmanlı topraklarında geçmiş zamanlarda yaşamış olan eski kavimlerim (milletlerin) güzel sanatlara. oyma resim ve nakışlar. taş.. tiyatrolar. Yasanın beşinci maddesi ise günümüzde kültür varlıkları ya da kültürel miras dediğimiz kavramı bu kez daha soyut olarak tanımlamış sonrasında da taşınır ve taşınmaz eser tiplerini tek tek sayarak tanımlamıştır. silah ve aletler. müze ya da genel olarak kültürel miras ile ilgili kamu yönetimi Milli Eğitim Bakanlığı çatısı altındaki çeşitli birimlerde yürütülmüştür. fene. yerleri. ülkemizdeki kültür varlıkları kavramını anlamaya 40   . ölülerin ve eşyaların gömülü olduğu anlaşılan tepeler. “.. sirk denilen eski oyun yerleri. yapılar.” (Gerçek 1999:266) Bu tanımla. dinlere ve sanata ilişkin her türlü ürünü eski eser kapsamına alınmıştır. eserlerin devlet. çay ve derelerden çıkarılacak her türlü eski eserin de devlete ait olduğunu yasallaştırmıştır. Devlet izniyle yapılan kazılarda 1/3 kuralı getirilerek. toprak ve diğer maddelerden yapılmış süs eşyaları. İslam güzel sanatlarına ilişkin taşınır ve taşınmaz tüm antika eşyalar” için de geçerli olduğu belirtilmiştir. eski paralar. yüzük taşları. bendler ve köprüler. gümüş. Bu düzenlemeden on sene sonra. birazdan inceleyeceğimiz günümüz yasalarında da kavramsal olarak devam eden taşınır ve taşınmaz kültür varlıkları sınıflaması ortaya çıkmıştır. sanat. su kemerleri. çıkacak eserlerin yurt dışına götürülmesini yasaklanmış. Üçüncü madde ise eski eserlerin bulunabileceği yerleri toprak altından su altına doğru genişleterek deniz. kaplar. Bu maddenin. edebiyata. 1874 yılında Osmanlı eski eser yasası yeniden düzenlenmiş ve dört bölümlü. diğer şeyler ve dikili olan eski eserler diye ifade edilmiştir zarar verenlerin hem para hem de bir aydan bir seneye kadar hapis cezası alacağının öngörülmesidir. İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndeki Müzeler Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. araştırma ve kazı şartlarını daha sıkı izin ve denetimlere bağlayan ve arkeolojik eserlerin yurt dışına çıkarılmasını kesin olarak yasaklayan yeni bir yasa yürürlüğe girmiştir.

ağaçtan yapılmış eşya. kurumlar ve yasalar devrolmuş ve yıllar içerisinde. oyularak işlenmiş taşlar. işlenmiş çakmak taşları ve her türlü malzemeden yapılmış silahlar. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. kiliseler. kutsal yapılar. taş ve cam kırıkları. yazılı ve kabartmalı kayalar. dikili taşlar. içleri dışarıdan görünen ve görünmeyen mezar odaları. bez. skarabeuslar. Bu yasaya 2004 yılında. her türlü malzemeden yapılmış işlemeli ve işlemesiz lahitler. Türkiye’de kültür va tabiat varlıklarının her türlü araştırmasının. papirüs. Cumhuriyet Türkiyesi’ne eski eserlerle ilgili anlayış. hamamlar. vezinler. bilimsel ve kültürel değerleri ifade eden bir bütün olarak gören yeni anlayış aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir: “Kültür varlıkları. bazilikalar. tiyatrolar. madalyalar. 5226 sayılı yeni kanun ile. 1973 yılında kabul edilen 1710 numaralı kanunla fosil. sit. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. jeolojik devirlerle. at meydanları. ‘ören yeri’ kavramlarını tanımlamaktadır. heykeller. sandukalar. kasaba surları. kümbetler. figürinler.’ “Tabiat varlıkları. hayratlar. dağınık tuğlalar. terk edilmiş putperest tapınakları. steller. bu Yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. tarih öncesi ve tarihi devirlerine ait bilim. vazolar. köprüler. sirkoslar. kültür varlıklarının 41   . Örneğin. Yasanın üçüncü maddesi ‘kültür varlıkları’. hanlar. yaşadıkları devirlerin sosyal. ekonomik. ören yeri ve tabii (doğal) sit kavramları kanunda tanımlanmıştır. burçlar. rıhtımlar. manastırlar. parşömen ve kağıt üzerindeki el yazıları. halen içinde ayin yapılmayan sinagoglar. boyalı ve yaldızlı tasvir ve örtüler. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup.” Aynı yasanın altıncı maddesinde eski duvar ve anıtların kalıntıları ve genel olarak hangi cinsten olursa olsun anıtlar ve eski eşya kesaratı ve kaya parçaları. mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.” Kültürel miras alanında hem korumanın. korunmasının ve yönetiminin kurallarını belirleyen düzenleme 1983 yılında kabul edilen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’dur. hem de yönetimin temel birimlerinden olan sit kavramı aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır: “Sit. ekler ve değişiklikler yapılmakla birlikte yasal metinler ve yönetim biçimleri geçerliliğini korumuştur. deri. Bugün. külliye. çağın gelişen anlayışına ve gereklerine göre. iskelet gibi doğal varlıklar da kültür varlıkları kapsamına alınmış ve anıt. mücevherler. suyolları. kabartmalar. Kültür varlığını eser değil. pişmiş toprak eşyalar. Bilim ve Kültür Örgütü) Birleşmiş Milletler'in bir özel kurumu olarak. cam ve sırça kaplar. çiniler ve pişmiş toprak eşya parçaları eski eserlerden sayılır. haneler. Osmanlı İmparatorluğu’ndan.yardımcı olacağı için yasanın beşinci ve altıncı maddelerinde sayılan yapı ve eser tiplerini aynen aktarıyoruz: “Cami-i şerifler. anfitiyatrolar. arkeolojik sit. şoseler. kültürel miras yönetimi ve finansmanı konularında dünyadaki yeni açılımları yansıtan değişikler yapılmıştır. stadyumlar. yer üstünde. direkler. tarihi sit. oyma ve kakma işleri. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra'da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. ‘tabiat varlıkları’. duvarlı ve duvarsız kuyular ve sarnıçlar. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. kültür. kaleler. ‘sit’. heykelcikler. süs eşyaları. sikkeler. 1946 yılında kurulmuştur. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra. kalıplar. yüzükler. hipodromlar. Türkiye. höyükler. alet ve edavat. fildişi ve kemikten yapılmış eşyalar. Bu gelişmeler UNESCO’nun 1972’de kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Konvansiyonu (kısaca Dünya Mirası diye bilinen Konvansiyon) ve Türkiye’nin de imzacılarından olduğu uluslararası düzenlemenin ve kültürel miras anlayışının iç düzenlemelere yansımasıdır.

Örgütler belirlenmiş amaçların başarılması için bilinçli şekilde oluşturulmuş yapılardır. Kamu politikaları siyasal sistem içinde alınan kararlar oldukları için kamu yöneticileri bu kararların ve politikaların uygulanmasında siyasal yönetici ve organlara karşı sorumludurlar. Örneğin. Örgütler bugün modern yaşamın önemli aktörleri haline gelmişlerdir. Kamu sağlığı. kurum. Şirketler. sit alanından farklı olarak. araştırılması. korunması. bakanlıklar bu anlamda birer örgüttürler. dernekler. bu mal ve hizmetler için bireysel tüketimin derecesini ve kullanıcı fiyatını belirlemenin çok zor olduğu iddia edilmiştir. kâr amacıyla çeşitli mal ve hizmetleri pazar ekonomisi içinde satarlar. Böylece kamu yönetiminin. kültür varlıklarının tespiti. arkeolojik kazılar. İkisi arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz: Yönetim.yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Kamu Yönetimi Nedir? Kamu yönetimini işlevsel ve yapısal olarak tanımlayabiliriz. en genel anlamıyla belirli amaçlara ulaşmak için işbölümü yapmış bireylerin etkinlikleri olarak tanımlanabilir. Bununla beraber toplumların ihtiyaç duyduğu ortak bazı mal ve hizmetlerin. yönetim planı. çevre düzenleme projesi gibi geçmişle bugünü buluşturan yeni yönetim ihtiyaçları ve kültür varlıkları ile ilgili çalışmalara yaratılan yeni finansal kaynaklara kültürel miras yönetimi bölümünde değinilecektir. Son bölümde de Türkiye’de. Örneğin. belirgin özelliklere sahip alanlar” olarak tanımlanmıştır. işletme. yurt dışına çıkarılmaması. firmalar. örgüt yapısı içinde yeralan bir süreçtir. öte yandan arkeolojik eserlerin müzeler ya da koleksiyonerler tarafından satın alınması ile ilgili düzenlemelerin. Toplum tarafından ortaklaşa tüketilen bu tür hizmetleri üretecek örgütlere “kamu örgütleri” denir. Kültürel mirasın tanımı ve işlevi değişirken acaba yönetimi nasıl bir yol izlemektedir? Bir sonraki bölümde kültürel miras yönetimini kamu yönetimi bağlamında ele alacağız. Özel sektör kuruluşları. 42   . “insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği ve topoğrafik olarak tanımlanabilecek. merkezde ve yerelde politikaların uygulanması için gerekli idari ve mali düzenlemeleri uygulamakla yükümlüdür. Yasa. Daha sonra Türkiye’de kültürel miras yönetiminin en önemli aktörü olan devletin kamu yönetiminin değişen ilke ve yöntemlerini ele alacağız. kültürel mirasın yönetimini anlayabilmemiz için öncelikle yönetim ve örgüt kavramlarına yakından bakacağız. İşlevsel olarak kamu yönetimi “kamu politikalarının uygulanması süreci” olarak tanımlanabilir. KAMU YÖNETİMİ VE KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ Bu bölümde. bugün. kuruluş. Alan yönetimi.” Ören yeri kavramı ise. devletin bu konudaki yetkili organları olan koruma kurullarının çalışma alanlarını ve biçimlerini detaylı olarak tarif etmektedir. Bu tür hizmetlere “kamu hizmeti” denir. Bu politikaların hayata geçirilmesinde Bakanlığın yönetimi söz konusudur. organizasyon ve bazen idare kelimesi de bu anlamda kullanılır. Yönetim. Zaman zaman gündelik kullanımda teşkilat. yine bu toprakların çok eski ama arkeolojik dokuya ve tarihi eserlere büyük zarar veren definecilik geleneğinin kanuni sınırları çeşitli maddelerle çizilmiştir. çalışma sürecinde siyasal ve toplumsal çevreye karşı sorumlu olduğu görülmektedir. doğal çevrenin ve kültür mirasının korunması ve milli savunma bu hizmetlere örnek olarak gösterilebilir. Türkiye’nin turizm politikalarının uygulanmasında önde gelen kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Burada Bakanlığın farklı birimleri. bakanlıklar ve belediyeler kamu örgütleridir. kültür varlıkları ve müzeler arasındaki bağlantıları. Toplumların ihtiyacı olan mal ve hizmetleri üretip dağıtırlar. serbest rekabet kuralları çerçevesinde pazar ekonomisi içinde satılamayacağı düşünülmüş. Öte yandan bu politikaları uygulamada kamu yönetimi toplumsal çevreyi de dikkate almak zorundadır. Bu örgütler kamu yönetiminin aktörleridir. kültür mirasının kamu kurumlarınca nasıl yönetildiğine bakacağız. Bu tanımlardan yola çıkarak yönetim ve örgütün beraber varolduklarını söyleyebiliriz. Öte yandan yukarıda gördüğümüz gibi Osmanlı döneminden beri temel bir kaygı konusu olan arkeolojik eserlerin mülkiyeti.

Daha sonra bu örgütlenme içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini inceleyeceğiz. Bu dönüşüm kamu yönetiminde farklı öncelikler getirmiştir. 3. öncelikle Türkiye’de kamu yönetimi ve örgütlenmesinin kanunî temellerine ve nasıl işlediğine bakabiliriz. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görev ve yetkileri yasalarla belirlenmiştir. Aynı kelimeden hareketle “özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. bir bakanlık merkez teşkilatı. ihtiyaca göre ilde valiye bağlı il kuruluşları. bu Bakanlığın ve ona bağlı birimlerin yönetim süreçleri kamu yönetimidir. koordinasyon. Bu da kamu örgütlerinin öncelikle kamu çıkarını kollamak ve vatandaşa hesap vermek zorunluluğunu getirmektedir. Türkiye’de Kamu Yönetiminin 2000’lere Gelene Kadar Dayandığı Esaslar Türkiye’de kültürel miras yönetiminde benimsenmiş temel ilkeleri. kaynakları düzenleme ve sağlama. Kamu örgütleri ürettikleri mal ve hizmeti kâr etmek için değil toplumsal çıkarlar. örgütlenme biçimlerini ve çalışma yöntemini anlayabilmek için yukarıdaki genel kavramsal çerçeve doğrultusunda. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya” kamulaştırmak denir. Kamu örgütlerinin kaynakları vatandaştan toplanan vergilerdir. kamu yönetiminde yerleşik ilkeler ve yeni görüşler eşzamanlı varolmaya devam etmektedir. işlevleri anayasa ve yasalarla belirlenmiş kamu örgütlerinin yönetimidir. Kamu “bir ülke halkının tümü” anlamında kullanıldığı gibi “devlete ait” olarak da yorumlanır. özel firma yönetiminde kamu yararı belirleyici bir tanım değildir. 126. Kamu yararı kavramı kamu örgütlerinin yönetiminin merkezinde yer alır. Bakanlığın kuruluş amaçlarını gerçekleştirmek ve yürütmekte oldukları hizmetleri vatandaşlara sunmakla görevli bakanlık taşra teşkilatı. Kamu örgütleri ve çalışanlarının faaliyetleri yasalarla belirlenmiştir. Kamu kurumlarının tersine bu özel firma ve şirketler kârlarını artırmak. gözetim ve takip. Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasının 123. Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği 3046 nolu yasa gereğince. Bu yeniden yapılanma bütünsel ve bir kerede gerçekleşmediği için. Bu fiyatı ödemeyenler bu mal ve hizmetleri satın alamazlar. Kamu sektörü “devlet eliyle yürütülen ekonomik işlerin tümü”.Yapısal bir tanım yapacak olursak. Yetki genişliği ise merkezin hiyerarşik denetimi altında yetkinin taşra birimlerine devredilmesidir. özel şirketlerin mal ve hizmetlerinin fiyatları bireysel olarak belirlenebilir. Her ne kadar yönetim evrensel bir süreçse de kamu örgütlerinin yönetimi bazı açılardan özel örgütlerden farklıdır: 1. Dönüşümün sebep ve sonuçlarından ilerideki bölümlerde bahsedeceğiz. hedefler ve amaçlar doğrultusunda üretirler. 2. Bu tür örgütlerin ürettiği mal ve hizmet serbest piyasa ekonomisi içinde fiyatlanır. rekabet edebilmek ve kurumun çıkarlarını gözeterek devamlılığını sağlamak isterler. Kamu yönetimi için yapılan bir çok tanımın merkezinde “kamu” kavramı yer alır. idareyi geliştirme ve denetim gibi görevleri yerine getirmek üzere kurulur. bakanlığın sorumlu olduğu hizmetlerin yürütülmesi. Yasalar yetki vermedikçe yönetim gerçekleşmez. Bu sebeple. bu hizmetlerle ilgili amaç ve politika tayini. Bu temel örgütlenme ilkelerine göre merkezden yönetim. merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına. planlama. ve/veya 43   . kamu personeli “devlet hizmetinde çalışan görevliler” ve kamu yararı da “toplumun yararı” olarak kullanılır. yetkinin tamamının merkezde toplanması anlamına gelirken. Öte yandan. Özel firmalar toplumun genel arzularına uyup uymamakta. yerinden yönetim yetkinin tamamen yerel birimlere devredilmesi demektir. maddesi ise illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını belirtir. maddesi Türkiye’de kamu yönetiminin. 1990’lardan bu yana Türkiye’de ve dünyada kamu yönetimi bir değişime girmiştir. Bu sebeple karar verme süreci çok daha uzun zaman ister. kamu yönetimi. Örneğin. toplumun genelinin beklentilerine yönelik mal ve hizmet üretip üretmemekte serbesttir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yetki ve görevlerini düzenleyen 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Bakanlık’ın merkez. Bu da kamu hizmetlerinin halka ulaştırılmasında nisbeten verimliliği sağlar. Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine yönelik kararlar merkezde alınır. bölgeden yaptıkları tespitleri merkeze ileten aracıdırlar. Vali il idaresi kanununun 4. Bu kapsamda. Merkezden yönetimde kararlar genel olarak tüm ülke çapında alındığı için yönetimde bir örneklik sağlanır. İl özel idaresinin başında yürütme organı olarak faaliyet gösteren Vali 44   . Bakanlıkların veya diğer merkezi kuruluşların bölge müdürlüklerinin sınırları çoğu zaman birbirinden farklılıklar gösterir. Bakanlık’tan gelen kararları ilde uygular. İl Kültür ve Turizm Müdürü’nün ildeki üstü validir. bakanlıklar ve merkezi yönetimin bünyesindeki kurumlar iller bazında örgütlenebilirler. bir kaç ili içerir. sağlık. Aynı şekilde Vakıflar Genel Müdürlüğü de bölge müdürlükleri olarak örgütlenmiştir.kaymakama bağlı ilçe kuruluşları ve/veya doğrudan merkeze bağlı taşra kuruluşlarından meydana gelecek şekilde düzenlenir. bütçesi ve yapacağı işler başkent tarafından belirlenir. İlde merkezi yönetimi temsil eden en yüksek yönetici Vali’dir. Örneğin Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Türkiye çapında bölge müdürlükleri vardır. Bu örgütler merkeze bağlı taşra örgütleridir. İl Kültür ve Turizm Müdürü. plân ve programlara uygun olarak düzenlemek ve yürütmekten bir üst yönetici kademeye karşı sorumlu olduğunu belirtir. sanat. İlin kültür ve turizm alanındaki ihtiyaçlarını Bakanlık’a raporlar. eğitim. yerel yönetimlerin verdiği hizmetlerin “idarenin bütünlüğü” ilkesine uygun yürütülmesi ve kamu yararının korunmasının güvence altına alınması amacını güder. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir”. Bu yetki. ona sorumlu çalışırlar. Merkezî yönetimin bazı kurumları bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Yukarıdaki örneği devam ettirirsek. kültür. Bakanlık emir ve direktifleri yönünde. Yerel Yönetimler Merkezden yönetim her ne kadar ülke çapında bir yetki bütünlüğü ve kararlarda bütünlük sağlasa da. Bölge müdürlükleri merkeze bağlı. İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri. Bu tip yönetimde mali kaynaklar da merkez tarafından kontrol edilir. İl özel idaresinin gelirleri arasında genel bütçeden yerel yönetimler için ayrılan pay ve emlak vergisinden aldıkları pay da vardır. ancak belediye sınırları dışında. İllerden farklı olarak bölgesel örgütler. Bu sebeple yerel yönetimler yapılan idari düzenlemelerle son 20 yılda kent yönetiminde öne çıkmışlardır. İdari vesayet merkeziyetçi yönetimin bir sonucudur. taşra ve yurt dışı teşkilâtları ile bağlı kuruluşların her kademedeki yöneticilerinin. maddesine göre “ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümesili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır”. Örneğin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı illerde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü temsil eder. mahalli idareler üzerinde “idari vesayet yetkisine” sahiptir. merkezi yönetim. tarım ve bayındırlık alanlarında görevleri vardır. Yerel yönetimler özerk kuruluşlardır. Merkezden alınan kararların uygulaması merkezin hiyerarşik yapısı çerçevesinde yapılır. Örneğin. Merkezin bazı yetkilerini yerele devrettiği durumlarda “yetki genişliği” ilkesi uygulanmış olur. Merkezi yönetimin yetkisinde değillerdir. Bununla beraber. yapmakla yükümlü bulundukları hizmet veya görevleri. Bu görevlerin bazıları taşrada teşkilatlanmış merkezi yönetim kurumlarının görevleri ile çakışabilir. Bunlara “taşra teşkilatı” da denir. Görev ve sorumlulukları yasalarla tanımlanmış olan bu müdürlük Bakanlık’tan onay almadan kendi başına bağımsız hareket edemez. yerel ihtiyaç ve farklılıkları tespit etmek ve bunlara hızlı cevap vermesi zordur. mevzuata. uygulaması merkezin yetkisindedir. turizm. 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu’na göre “İl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatıdır. İl özel idaresi bir yerel yönetim örgütüdür. Ancak bu iki genel müdürlüğün bölge sınırları aynı değildir. İl sınırları içinde. 1982 anayasasına göre mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. personeli. Merkezde alınan kararların bölgesel uygulayıcıları. sosyal hizmetler. Taşra teşkilatı merkezden bağımsız hareket edemez.

Öyleyse. kaynakların verimli kullanımı ve kamu yönetiminin hesap verebilirliği için yeni örgütlenme ve çalışma ilkeleri geliştirilmektedir. Yurttaşların kamu hizmetine erişimindeki kolaylık. etkinlik ve hesap verebilirlik Özelleştirme ve yerelleşme Müşteri. Bilgi çağı diye adlandırdığımız küresel ekonominin egemen olduğu yeni ekonomi dönemindeyse üretim farklı merkezlere dağılmıştır ve ulus ötesi şirketler. merkezi yönetimin yetkilerini kendi hiyerarşisi içinde yer alan taşra örgütlerine devridir. demiryolları. sermaye. bankalar. İşletmecilik. Vali’yle beraber il özel idaresinde seçimle gelen bir il genel meclisi ve il daimi encümeni bulunur. Üretim merkezde toplanmıştı. girişimcilik. • • • • • Performans. verimlilik. Vali. Buna göre yeni kamu yönetimi anlayışı aşağıdaki ilkelere dayanmaktadır. Yetki genişliği. devletlerin “ademi merkeziyetçilik” esasına göre örgütlendiği farkedilmektedir. Şu durumda. Merkezi yönetimden merkezin taşra birimlerine yetki devrine “yetki genişliği” denir. Ulaşım ve iletişim teknolojisinin hız kazandığı. hem de ilde merkezi yönetimin yöneticisi olarak valinin birbiriyle çelişen iki görevi vardır. “belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan. Bu yeni ekonominin sürdürülebilirliğinde bilgi iletişim teknolojileri vazgeçilmez bir araçtır. hammadenin işlenmesiyle gerçekleşiyor. Üretim ağırlıkla kentlerde ve kent çevresinde yer alan fabrikalarda. hem yerel bir yönetim olan il özel idaresinin. Belediye Kanunu belediyeyi. insanların sınırlar ötesi hareketliliğinin. bir yandan merkezi hükümetin üzerindeki mali ve idari yükü almak. Yeni Kamu Yönetimi Son 20-30 yıl dünyada bilgi. Avrupa Birliği gibi) öne çıktığı. 5393 sayılı Belediye Kanununa göre nüfusu 5000den fazla olan yerleşim yerleri belediye kurabilir. arttığı bir sürece işaret etmektedir. Benzer bir şekilde siyasi ve idari yönetimde de merkeziyetçilik öne çıkıyordu. Belediye başkanı ve meclisi belde halkı tarafından seçilir. Bu ekonominin yönetsel biçimlerinde küresel veya bölgesel organizasyonların (Dünya Bankası.   . il özel idarelerini özerk bir yerel yönetim olarak görmek zordur. finansal kuruluşlar ekonomide yönlendirici olmaktadır. kamu işletmeciliği gibi kavramlar ve tanımlar tartışılmaya başlamıştır. zamanında ve yeterli hizmet alabilmeleri. Uluslarasrası Para Fonu. kurumların şeffaflığı öne çıkan konulardır. bilindiği gibi merkezi yönetimin de ildeki en yüksek temsilcisidir.bulunur. idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişi” olarak tanımlar. Küreselleşmenin bu dönüştürücü gücü ve yeni ekonomi politikalarının etkileri özel sektördeki şirketlerin örgütlenme ve çalışma biçimlerini değiştirdiği gibi devletlerin kamu yönetimi anlayışında da reforma gitmesine sebep olmuştur. Sanayi devriminin sonrasında gelişen siyasi ve ekonomik yapı ulus devlet ve serbest piyasa çerçevesinde şekillenmişti. Aşağıda da göreceğimiz gibi özerk yapılar olan yerel yönetimler merkezi yönetimden 45 2. bir yandan da yerel temsiliyeti ve katılımı artırarak demokratikleşmeyi pekiştirmek amacıyla “yerelleşme” bir reform kalemi olarak tartışılmaktadır. havayolları ve otobanla farklı pazarlara ulaştırılıyordu. Yerelde özerk bir yönetim Belediye’dir. gündelik yaşamın temposunun yükseldiği bu ortamın sosyal. sorunlara daha çabuk ve etkili çözüm üretmek. Merkezden veya merkezin taşra örgütünden yerel yönetimlere yetki devrine “desantralizasyon” denir. piyasa odaklı kamu yönetimi. Bununla beraber bir yandan hizmet kalitesini. hızını ve memnuniyetini artırmak. Yerelleşmenin farklı türleri vardır: 1. yurttaş merkezli hizmet anlayışı Faydalanıcıların memnuniyetini artırma Şeffaflaşma ve katılımcılık Kamu yönetiminde yaşanan bu yeni süreçte kamu kurumlarının ve çalışanların performansının ölçülmesi. mal ve hizmet. Bu uygulamaya örnek olarak merkezi yönetime bağlı taşrada örgütlenmiş yapılar verilebilir. kültürel ve siyasi yaşama etkisi yadsınamaz.

Örneğin. Bunların yanında yerel yönetimlere yetkiler veren başka kanun ve yönetmelikler de dikkat çekmektedir: 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” ve 5226 sayılı Kanunla 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan yapılan değişikliklerle kültür ve tabiat varlıklarının korunmasında yerel yönetimlere kamulaştırma yapmaya varıncaya kadar yetkiler tanınmış. devletin finansal sıkışıklığını rahatlatmak amacıyla başvurdukları bir yöntemdir. hükümetin. Devletin küçülmesi.bağımsızdırlar. Bu durumun. sivil toplum örgütlerinin. Türkiye’yi etkileyen ekonomik gelişmeler ve Avrupa Birliği ilişkileri sürecinde müktesabata dayalı uyum çalışmaları doğrultusunda Türkiye’de bir kamu yönetimi reformu ihtiyacı doğmuş ve 2000’lerin başında bir yasa tasarısı meclise sunulmuştur. merkez üzerindeki idari ve mali yükü azaltacağı. yeni ekonomi politikaları ekseninde dönüşüme giren Yeni Kamu Yönetimi anlayışı sonucu. üniversitelerin. 46   . Bunlar yetkinin farklı organlara veya sektörlere devriyle ilgilidir. yurttaşların yönetime ve siyasete katılımını özendireceği. yerel yönetimlerin. Böylece bir çok kamu hizmeti yerel yönetimler tarafından gerçekleştirilir. vakıfların. eski Doğu Bloğu ülkelerinin serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde uyguladığı özelleştirme bu amaca hizmet etmektedir. Toplam kalite yönetimi. hizmette yerindelik” gibi terimlerle de ifade edilmektedir. kaynak tasarrufu ve etkin kullanımı. uygulamaların hem de sonuçların içinde yer alması beklenir. kararların. Bazı ülkelerde özelleştirme. Bu kanunla yerel yönetimlere “yerindelik” ilkesi getirilmiştir. hem politikaların. verimlilik ve ölçülebilirlik gibi kavramları hedefleyen ekonomik odaklı bir kamu reform aracı olarak görülebilir. sendikaların. Özelleştirme. farklı kamu zorunlulukları veya ihtiyaçları doğrultusunda başvurulduğu görülmektedir. Desantralizasyonda merkezi yönetimin merkezdeki veya taşradaki yetkileri kendi bünyesi dışında varolan özerk yönetimlere devredilir. Özelleştirme. Yeni kamu yönetimi anlayışında bir toplumun yönetiminde rol alabilecek ortaklar veya yönetim aktörleri olarak parlamentonun. Bu değişim kısaca “kamu idaresi”nden “kamu işletmeciliği” yönünde bir değişim olarak da tanımlanabilir. Yerindelik ilkesi “yetki paylaşımı. performans yönetimi. meslek kuruluşlarının. stratejik yönetim. yerel birimlerin kararlarının daha demokratik bir şekilde alınmasını sağlayacağı düşünülmüştür. merkezi ve yerel yönetimler arasında yetki ve sorumluluk bölüşümü yaparak yerel yönetimlerin etkinleştirilmesini amaçlamaktadır. 3. vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur” ifadesi bunu göstermektedir. kamu sektörü ve özel sektör arasında gittikçe artan bir yakınlaşma ve işbirliği söz konusudur. Bu tasarı. Bir sonraki bölümde bu değişimin Türkiye’de kültür mirası yönetimini nasıl etkilediğini ele alacağız. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu da bu düşünce doğrultusunda kaleme alınmıştır. maddenin sonunda yer alan “Belediye hizmetleri. 1980’lerden beri yoğun olarak gündemde olan yönetimde reform talep ve ihtiyaçlarının bir sonucu olarak tasarlanan 5393 sayılı yeni belediye kanunuyla belediyeye daha geniş ifadelerle daha genel görevler verilerek kent yönetiminde daha etkin olması hedeflenmiştir. insan kaynakları yönetimi gibi kavramlar kamu yönetimi süreçlerine girmiştir. 14. hizmette halka yakınlık. Küreselleşme. Bazı ülkelerde özelleştirme ekonominin bütünsel dönüşümünü sağlamak için uygulamaya konulan bir süreçtir. Türkiye’de özelleştirme girişimleri bu eksende yer almaktadır. Buna “yönetişim” denir. desantralizasyon ve yetki genişliği arasındaki farklara dikkat ediniz. Yerel yönetimde önemli bir reform sayılabilecek şekilde 5393 sayılı kanun ile “Genel Yetki İlkesi” uygulanmaya başlamıştır. kamu yönetiminde de bir takım yapısal ve işlevsel değişiklikler öngörmüştür. 1319 sayılı Kanuna göre alınan emlak vergilerinden bunların korunmasına dönük katkı hesabı oluşturulmasına kadar bir çok alanda yeni yetki ve görevler tanımlanmıştır. diğer bir deyişle devlet yetkisinde olan ve devletin ürettiği bazı mal ve hizmetlerin üretiminin özel sektöre devredilerek özel firma ve kişiler tarafından yönetilmeye başlanması. Desantralizasyon merkezi yönetim üzerindeki mali ve idari sorumlulukları yerel yönetimlerin üstlenmesi demektir. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ise “özelleştirme” denir. hazırlık sürecinin. Dünyada özelleştirmenin farklı uygulamaları olduğu bu sürece.

Kamu sektöründe kültürel miras yönetimi alanında söz sahibi bir diğer kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Türkiye’de kültürel miras devlet malı niteliğindedir. değerlendirmek ve benimsetmek. hem illerde örgütlenerek yetki genişliği ilkesini yerine getirir. maddesine göre “Devlete. Kanunun 5. geliştirmek. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü merkezden yönetim ve yetki genişliği ilkesine göre merkezde ve taşrada örgütlenir ve faaliyet gösterirler. tanıtmak. bölümü 63. Diğer bir deyişle Bakanlık hem merkezde örgütlenerek merkezden yönetim ilkesini. Ayrıca çeşitli teşvik yasalarıyla özel sektörün de kültürel miras yönetimine katılımı hedeflenmiştir. “korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek. tanıtmak. Bu kanun. yaymak. Kültür ve Turizm Bakanlığı. mimari ve tarihi değere sahip vakıf eski eserleri muhafaza ve imar etmek ve vakfa ait müesseseleri gayelerine göre yaşatmak” ile sorumludur. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak olarak” düzenlenmiştir. taşra ve yurt dışı teşkilâtı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelir. 2003’e kadar kültür ve turizm bazen beraber bazen ayrı örgütlenmiş. Özellikle büyükşehir belediyeleri ve il özel idarelerine koruma. pazarlanması. Bir sonraki bölimde küreselleşmeyle birlikte Türkiye’de kamu yönetiminin kültürel miras konusunda nasıl örgütlendiğine bakalım. tarih. Genel Müdürlük “vakıf mallarını ekonomik bir şekilde işletmek.TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KAMU KURUMLARINCA YÖNETİMİ Türkiye’de kültürel miras yönetimindeki temel aktör devlettir. kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı (KTB). Anayasasının 11. Kültürel mirasın yönetim esasları 2863 nolu Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında düzenlenmiştir. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek.C. bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini” tespit etmiştir. T. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. değerlendirme ve denetleme alanlarında yetki devri olmuştur. kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. geliştirmek. turizmin geliştirilmesi.” Devlette kültürel miras yönetimini yürüten başlıca aktör Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. 2003’te 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Bakanlığın görevleri “kültürel değerleri yaşatmak. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. yerel yönetimler.” Kültürel miras ağırlıkla kamu yönetiminin konusudur. 1971’de ilk Kültür Bakanlığı kurulmuştur. 47   . yaşatmak. Merkezden Yönetim I. değerlendirmek ve benimsetmek” Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevi olarak belirlenmiştir. yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek. Kurumun teşkilat ve görevlerini tanımlayan 227 sayılı kanun hükmünde kararnameye göre. merkez. yaymak. 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla kültürel miras yönetiminde yerel yönetimlere de yetkiler verilmiştir. 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunla Türkiye’de “kültür varlıklarını korumak. maddesinde anlatıldığı gibi “Devlet. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM) Kültürel miras 1971’e kadar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki birimlerce yönetilmiştir.

bunların faaliyetlerini denetlemek de yine bakanlığın görevidir. kültür yatırımları ve girişimlerinin belgelendirme işlemlerini ilgili birimlerin koordinasyonunda yürütmek. Yukarıda sayılan görevlerin dağıldığı birimler incelenebilir. Görüldüğü gibi KVMGM’nin görevleri oldukça kapsamlıdır. Sorumluluk ve Çalışma Esasları bir yöntemelikle düzenlenmiştir (Url 1). KVMGM ayrıca bölgesel olarak da örgütlenmiştir. Her bölge bir kaç ili içermektedir. Bununla beraber.1: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Merkez Teşkilatlanması 2011 ( www. özel müzelerin kurulmas ına rehberlik etmek. Kültür ve Turizm Bakanlığı içinde kültür varlıklarını yöneten birim Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’dür (KVMGM). müzeler. restorasyon ve uygulamalarla destek birimleri olan insan kaynakları ve idariler işler dairesini içerir. korunmasını. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak ile tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak sayılabilir. teşvik ve kamulaştırma. illerde örgütlenen İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’dir. kazılar. Bu görevleri yerine getirebilmek için Genel Müdürlük hem merkezde hem illerde örgütlenmiştir. desteklemek ve belirli esaslar çerçevesinde bunları kontrol altında bulundurmak da bakanlığın görevleri arasındadır. Ayrıca.tr.kultur. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinin Görev. 48   . Bakanlığın teşkilat şeması aşağıda sunulmuştur. Yetki. 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’da Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasında korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının arkeolojik araştırma ve kazılarla açığa çıkarılmasını.Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın taşra teşkilatı. Mart 2012) Merkez teşkilatı KVMGM’nün koruma kurulları.gov. Şekil 2. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Koruma Kurullarının kararlarının uygulanmasına dair işlemlerin yürütülmesini ve koordinasyonunu sağlamak.

Bölge kurullarının sorumlu olduğu alan bir kaç ili kapsayabilir. Maddesine göre yurt içinde bulunan ve bu kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili hizmetlerin bilimsel esaslara göre yürütülmesini sağlamak üzere Bakanlığa bağlı “Kültür (ve Tabiat) Varlıklarını Koruma Kurulu” kurulur. Her Bölge Kurulu Müdürlüğü bir Koruma Bölge Kurulu ile ilgili işlemlerden sorumludur. sekiz adet de Koruma Bölge Kurulu bulunmaktadır. Ankara Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne bağlı Koruma Bölge Kurulu.1. İstanbul’da sekiz adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü. bölgesel olmaları sebebiyle. Ankara. Kurullar ise Bakanlıkça oluşturulmaktadır. 2011 yılı itibariyle ülke çapında örgütlenmiş ikisi 5366 sayılı Yenileme Kanununa göre kurulmuş Yenileme Bölge Kurulu Müdürlüğü olmak üzere toplam 35 adet Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü bulunmaktadır.gov. Merkeze Bağlı Taşra Teşkilatının Birimleri Aşağıdaki birimler.2: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ( http://www. Türkiye’nin. Böylece kültür varlıkları ve tabiat varlıklarının koruması konusunda 2863 nolu yasa kapsamında farklı birimler karar yetkisine sahip oldu. Müdürlükler Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmaktadır. Her bir kurul farklı bölgeleri kapsar. Eyüp. Çankırı. 2012) 1. Bazı illerde birden fazla kurul yer alabilir. Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri: Bu müdürlükler yakın zamana kadar Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Bölge Müdürlükleri olarak anılıyorlardı. II. Kurullarla ilgili işlemler Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüklerince yürütülür. ilk kabul eden ülkelerden biri olduğu UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşmenin temel ilkesine aykırıdır. Kırıkkale. 2011de yapılan bir düzenlemeyle taşınmaz Tabiat Varlıkları bu kuruldan alınarak yeni kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın bünyesinde oluşturulan Tabiat Varlıkları Koruma Merkez ve Bölge Komisyonları’na verildi. 49   . Örneğin.Şekil 2. Kağıthane’de yer alan uygulamalar hakkında karar verir.tr. Bu kurulların birbirinden ayrılmış olmasının kültür ve tabiat varlıklarının bütüncül korunması açısından ne gibi sonuçları olabilir? 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 51. Kastamonu. 1972 yılında. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne doğrudan bağlıdırlar. Çorum ve Bolu illerini kapsar. Örneğin. Örneğin. İstanbul Koruma Bölge Kurulu sadece Beyoğlu. Bu düzenleme.kulturvarliklari. Şişli. Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri teorik olarak bağımsız sürekli bilimsel bir kurul olan Koruma Bölge Kurullarını toplamak ve kurulların sekreterya işlerini yürütmekle görevlidir. 1.

çevre düzenlemesi ve teşhir-tanzim işlerinin yürütülmesine ait her türlü etüt. 1.3 Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü: Türkiye’de "taşınır” ve "taşınmaz" kültür varlıklarının onarımı ve korunması için kurulmuş bir müdürlük bulunmaktadır. restorasyon. inşaat. Taşra Teşkilatı: Müze Müdürlükleri Hatırlayacağımız gibi taşra teşkilatı merkezin hiyerarşik yapısı içinde yetki genişliği ilkesine göre illerde kurulur. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlı müze ve örenyerleri: Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi. KVMGM’nün taşra teşkilatı müze müdürlükleridir. onarım. 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıklarının Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun” 3. kendisine bağlı ören yerinde gerçekleşen kazıları takip etmekle de sorumludur. Bu kadar farklı sorumluluğu bir arada yürüten müze müdürlüklerinin Bakanlık’la valilik üzerinden 50   . Ayrıca 2011 yılında kanunda yapılan değişiklikle koruma bölge kurullarının almış olduğu kararlar için Yüksek Kurula itiraz edilebilmektedir. Buna göre müze müdürlüğü. 1. restitüsyon. Örneğin. Mausoleum Anıt Müzesi. Koruma Bölge Kurulları. 2863 Sayılı yasa kapsamına giren. Marmaris Müzesi Müdürlüğü. hukuk. Koruma Bölge Kurulları arkeoloji. sanat tarihi. Müdürlük İstanbul’da olup tüm ülke çapında hizmet vermektedir.Koruma Bölge Kurulları’nın görevi. Bu çokca eleştirilen yenileme kurullarının yetki alanları koruma kurullarının tanımlı yetki alanlarıyla çakışmaktadır. Teşkilatlanmasını ve personel atamalarını Bakanlık yapmakla beraber Müze Müdürlükleri. proje ve uygulama hizmetlerinin usul ve esaslarını kapsar. Yukarıda anlatılan merkeze bağlı bölgesel olarak teşkilatlanmış müdürlüklerden farklı olarak müze müdürlükleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın illerde teşkilatlanmış taşra teşkilatı olan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üzerinden merkeze bağlıdır. kararları toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alır. Örneğin. müdürlüklere bağlı il ve ilçelerde bulunan tescilli taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları ile müzelerin bakım. Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlemiş olduğu ilkelere gore karar alır. Muğla’da beş ayrı müze Müdürlüğü bulunur: Muğla Müzesi Müdürlüğü. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemek ve uygulamalara esas her tür konuyu değerlendirmektir. Türkiye’de her ilde bir müze müdürlüğü bulunmaz. Alınan kararlar objektif ve bilimsel olmalıdır. korunması ve değerlendirilmesi müze müdürlüğünün görevleri arasındadır. Müze müdürlükleri sadece bazı illerde örgütlenmişlerdir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’yla yazışmalarını İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve onun ildeki amiri olan Valilik üzerinden yapar. Yüksek Kurul koruma. Görevleri. Fethiye Müzesi Müdürlüğü. Müze müdürlüklerine müzeler ve ören yerleri bağlıdır. Bodrum Antik Tiyatrosu ve ören yerleridir. 2863 sayılı Kanun kapsamına giren korunması gerekli taşınır kültür varlıklarının müzelere kazandırılması. Milas Müzesi Müdürlüğü. Yüksek Kurul bu itirazları da değerlendirmektedir. Zeki Müren Sanat Müzesi. korunması gerekli kültür varlıklarının ve sit alanlarının tescilini. kullanma ve uygulamalara ilişkin ilke kararları alır. Bu kurulların yetki ve sorumlulukları yenileme alanları ile sınırlıdır ve yenileme projelerini karara bağlamak amacıyla kurulmuşlardır. Bu müdürlüklerin her biri farklı müze ve örenyerlerini yönetir. Konunun uzmanlarının bağımsız bilimsel görüşlerini içermelidir. Koruma Kurulları yanında. Koruma Kurullarınca alınan kararlar kesindir ve belediyeler dahil tüm kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler bu kararlara uymak zorundadır. maddesi ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği” hükümleri kapsamında Ankara ve İstanbul’da Yenileme Kurulları kurulmuştur. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlar ve ilgili kamu temsilcileriyle toplanır. 2011’de Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı 189 müze ve 131 düzenlenmiş örenyeri hizmet vermektedir. Bazı illerde birden fazla müze müdürlüğü bulunabilir. Bodrum Sualtı Arkeolojisi Müzesi Müdürlüğü. gruplandırılmasını yapmak. rölöve.2 Rölöve ve Anıtlar Müdürlükleri: Bölgesel olarak örgütlenmiş 12 müdürlükten oluşur.

tanıtım ve teşhir gibi konuları kapsayan yıllık ve beş yıllık koruma ve geliştirme projesi hazırlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın en büyük bütçeli ve en büyük istihdamına sahip DÖSİMM. tematik gelişim ve vizyon. Bu ödeneğin yeterli olmaması durumunda ihtiyaçlar Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü (DÖSİMM) tarafından karşılanır. Ayrıca müzeler. Yurtdışında görülen farklı yaşta ziyaretçilere hitâp eden programlar. personel yetersizliği ve gündelik işlerin (kazılardan. Türkiye’de kamu yönetiminin yukarıda açıklanan örgütlenme esasları sebebiyle yereldeki beklenti ve taleplere hızlı cevap verememektedir. her çeşit hizmet. kültürel varlığın korunması ve geliştirilmesi. 1979’da kabul edilen 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu uyarınca kurulmuş. müze başkanı ve ona bağlı müze müdürü ile işletme müdürü ve müze kurulundan oluşan müze yönetiminin kurulması öngörülmüştür. tarihi eser kaçakçılığı takibine. Resmî Gazete’de yayınlanarak yürülüğe giren 5226 sayılı yasayla müze müdürlüklerinin teşkilatlanmasında bir yenilemeye gidilmiştir. o esere özel anıt eser kurulu oluşturulmasını hükmeder. yöneticilerinin kısıtlı yetkileri. büfe ve otoparklarının işletme ve kira gelirleri ve telif hakkı gelirleri. Türkiye müzelerinin diğer bir kronik sorunu olan finansman ve mali yönetim konusunda son yıllarda yeni girişimler dikkat çekmektedir. 51   . yurtdışına çıkarılacak eserlerin belgelenmesinden. Döner Sermaye İşletmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın genel bütçe içindeki payı %0. eğitim gibi daha önce tanımlanmamış yeni görev ve iş tanımları yapmıştır. dinlenme yerleri ile salon. 5226 nolu yasa taşınmaz kültür varlığı niteliğindeki anıt eserler için.5tir. 2000’lerin başında Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne verilen Kamu Yönetimi Reform Tasarısı’nda İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri’nin kaldırılarak müzelerin il özel idaresi veya doğrudan Bakanlık’a bağlanması önerilmiştir. konser. DÖSİMM’in gelirleri şunlardan oluşur: Her türlü alt yapı katılım payları ile müzeler. 2004’de çıkan başka bir yasayla müze müdürlüklerinin örgütlenme ve çalışma esasları yeniden düzenlenmiştir. pazarlama. bale. Bu kurul eserin bulunduğu yerdeki üniversitelerin ilgili bölümlerinden öğretim üyeleri. yerel halk ve turistlerle yakın temasta olması beklenen bir kurum olarak müze müdürlükleri. eser için mekansal ve fiziksel gelişim. Ancak kanunla gelen bu uygulama henüz yaygın olarak hayata geçmemiştir. Bu tasarı henüz meclisten geçip yasalaşmamıştır. yeme. Bununla beraber. diğer bürokratik işlemlere) yoğunluğundan tam anlamıyla ziyaretçi odaklı bir eğitim ve kültür kurumu olarak çalışamamaktadırlar. mal. Müzelerde farklı bir yapılanma öneren bu kanun maddesine istinaden çıkarılan 25990 nolu Ulusal Müze Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Yönetmelik müzelere çağdaş bir yapı getirmiş. taşınır mallarla. Kurul. kendi tüzel kişiliği olan ve genel bütçeden yardım almaksızın kendi kaynakları ile işletilen bir kurumdur.ihtiyaçlarını karşılamak üzere yazışması çoğu zaman verimsiz bulunmuş. tiyatro. sanat eseri. müzecilik alanıyla yakından ilgili olmayan bir kurumun müzelerin ihtiyaçlarını tam olarak cevaplayamadığı dile getirilmiştir. her türlü ücretler. içme. meslek odaları. kültür ve turizm altyapı yatırımları ile ülke tanıtımı için kaynak sağlamaktadır (Url 2). kültür malzemesi. süreli sergiler. DÖSİMM. sivil toplum örgütü temsilcileri ve yerel yönetimlerin temsilcileri ile eserin korunması ve geliştirilmesi için bağışta bulunanlardan Bakanlıkça uygun görülen kimseler ile bu eserler için tasarruf yetkisine sahip idarenin temsilcisinden oluşur. Tamamen devlet ödeneğiyle ayakta duran müzeler 2000’lerde çıkarılan yeni yasalarla farklı bir döneme girmiştir. rehberli müze turları gibi ziyaretçiye yönelik hizmetler uzun bir süre Türkiye müzelerinde mümkün olmamıştır. opera. Diğer yandan merkezin taşra teşkilatı olarak yerele hizmet eden. eserin korunması ve geliştirilmesi. sinema ve benzeri yerlere giriş ücreti dâhil. Bakanlıkça belirlenen ulusal nitelikli müzelerde. KVMGM bunun ortalama %15ini alır. Bakanlığın ticari operasyonlarını yürütmekte. Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilen ve döner sermaye hizmetlerinde kullanılan taşınmaz malların ve tesislerin sergi. yayın ve benzeri satış gelirleri. Ulusal nitelikli müzelerde bir müze yönetiminin oluşturulması. Devlet Tiyatroları ve Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlükleri’nce düzenlenenler dışındaki.

folklor gösterileri. sigorta primi işveren paylarında indirim öngörülmüştür. turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak ve bunlarla ilgili tesisler kurmak. yayın. Çözüm olarak kültür alanına özel sektör desteğini çekmek yoluna gidilmiş ve 5225 nolu Kültür Yatırımı ve Kültür Girişimlerini Teşvik Kanunu. Sponsorluk Yasası. fotoğraf. Özel koleksiyonlarda bulunan kültürel miras eserleri halkla buluşmuştur. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamındaki her türlü eserin tüm mali haklarını yurt içinde ve yurt dışında satın almak. eğitimi. bu hakları kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurum ve kuruluşu niteliğindeki meslek örgütlerine. Bu yasa bugün bir çok özel müzenin açılmasına önayak olmuştur. arşivlenmesi.DÖSİMM’de toplanan bu sermaye. festivaller düzenlemek ve turizm konularında yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklık kurmak. tanıtma. el sanatları. dökümantasyon. satış yerleri ve sergiler açmak. 52   . hafta sonu ve resmi tatillerde faaliyette bulunabilme. anıtlar. her türlü baskı. su bedeli indirimi ve enerji desteği. kütüphanecilik. gelir vergisi stopaj indirimi. bibliyografya. onarımı ve işletilmesiyle kültür. folklor. Döner Sermaye ayrıca kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak. Kültür sanat merkezleri ve mekânlarının yapımı. güzel sanatlar. belgelendirilmesi. sanat ve kültürel mirasın araştırılması. DÖSİMM müzelere ve arkeolojik kazılara maddi destek vermekte. Bakanlığın amaç ve görevlerini gerçekleştirmek için bedelsiz kullandırmak veya üçüncü kişilere satmak amacıyla da kullanılır (Url 3). sahne sanatları arşiv. dağıtım ve reklâm işleri ile afişler. Kültür Yatırımcısı ve Kültür Girişimcisi Kültürel miras açısından zengin bir kaynağa sahip Türkiye’de kültüre ayrılan ödeneğin sınırlı kalması farklı finansman arayışlarını doğurmuştur. Bu belge sahiplerine teşvik amacıyla taşınmaz mal tahsisi. derlenmesi. Aşağıdaki tablo bize DÖSİMM’in arkeolojik kazılara verdiği desteğin miktar ve çeşidi hakkında fikir vermektedir. sinema sanatı. 2004’de yürürlüğe girmiştir. öğretimi ve tanıtılması faaliyetlerini gerçekleştirenlere kültür girişimcisi veya kültür yatırımcısı belgesi verilir. müzelere güvenlik personeli kiralanmasını sağlamaktadır. festival düzenleme. müzeler. yabancı uzman personel ve sanatçı çalıştırabilme. yayınlanması. mahalli idarelere. enformasyon. plak ve hatıra eşyası hazırlamak. kültür merkezleri ve bunlar gibi mal veya hizmet üretim ve satışını içeren işletme alanlarında kullanılır. radyo ve televizyon programları. film. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bünyesinde yer alan eski eserler.

köyler. rölöve. mimarisi ve somut olmayan kültürel mirası ile ilgili veya ülke tanıtımına yönelik kitap. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının bakımı. opera. gelir vergisinin matrahının tespitinde ise gelir vergisi beyannamesinde bildirilecek gelirlerden indirilmek suretiyle vergi muafiyeti kapsamına alınmıştır. atölye. film. kamu yararına çalışan dernekler. sanatı. Bu proje bir ilk deneme olması bakımından incelemeye değerdir. müze. eğitim veya uygulama merkezleri. Kurtarma kazıları. Yazma ve nadir eserlerin korunması ve elektronik ortama aktarılması ile bu eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması. 1 • • • • • • • • Örnek 1: TÜRSAB İstanbul Arkeoloji Müzeleri Gelişim Projesi Sponsorluk yasasının çıkması bir çok girişimi de beraberinde getirmiştir. CD ve DVD gibi manyetik. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki ürün ve eserlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı koleksiyonuna kazandırılması ve güvenliklerinin sağlanması. bale ve konser gibi kültürel ve sanatsal etkinliklerin sergilendiği tesislerin yapımı. Somut olmayan kültürel miras. sanat galerisi ve kültür merkezi ile sinema. restitüsyon projeleri yapılması ve nakil işleri. kaset.  1 Kaynak: DÖSİMM 2009 Faaliyet Raporu 53   . onarımı. yurt içinde ve yurt dışında dağıtımı ve tanıtımının sağlanması. restorasyon. çağdaş ve geleneksel el sanatları alanlarındaki üretim ve etkinlikler ile bu alanlarda araştırma. 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınır kültür varlıkları ile güzel sanatlar. bilimsel kazı çalışmaları ve yüzey araştırmaları. bunlarla ilgili derleme ve araştırmaların yayınlanması. Kütüphane. tarihi. katalog. broşür. tiyatro.5225 nolu yasada Kültür Yatırımı nasıl tanımlanmıştır? Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere örneklerine benzer bir özel sektör desteğini cesaretlendirmek ve kültürel alandaki sponsorluk faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla kaleme alınan 5228 sayılı “Bazı Kanunlarda ve 178 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun ilgili maddelerine yeni düzenlemeler getirilmiştir. belediyeler. Ülkemizin uygarlık birikiminin kültürü. yaşatılması. Sponsorluk faaliyetlerine konu olacak uygulamalar şu şekilde belirlenmiştir: • • Kültür ve sanat faaliyetlerine ilişkin ticari olmayan ulusal veya uluslararası organizasyonların gerçekleştirilmesi. İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) arasında geliştirilen proje de bunlardan biridir. bakım ve onarımı. Buna göre. işitsel veya basılı materyallerin hazırlanması. sinema. Yurt dışındaki taşınmaz Türk kültür varlıklarının yerinde korunması veya ülkemize ait kültür varlıklarının Türkiye’ye getirtilmesi çalışmaları. elektronik ve bilişim teknolojisi yoluyla üretilenler de dahil olmak üzere görsel. kurumlar vergisi matrahının tespitinde kurum kazancından. genel ve özel bütçeli kamu idareleri. il özel idareleri. Kültür envanterinin oluşturulması çalışmaları. Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve bilimsel araştırma faaliyetinde bulunan kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan ya da Kültür ve Turizm Bakanlığınca desteklenen veya desteklenmesi uygun görülen ve kanunda belirtilen kültürel faaliyetlere ilişkin harcamalar ve bu amaçla yapılan her türlü bağış ve yardımların %100’ü. stüdyo ve film platosu kurulması. güzel sanatlar. her türlü araç ve teçhizatın tedariki ile film yapımı. onarımı veya modernizasyon çalışmaları(Url 4). edebiyatı.

müze ve örenyerlerinde. 5. 7. Sözleşmeyle giderleri TÜRSAB tarafından karşılanması karara bağlanan öncelikli çalışmalar. Müze dükkânı tefrişi ve işletilmesi 13. bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla şunlardır: 1. 6. 2. Müzedeki kapalı salonların bakım ve onarım ihtiyaçlarının karşılanarak teşhire hazır edilmesi 18. Müze için. Osman Hamdi Bey Sokağı ile Müzenin arka bahçesinin çevre düzenlemesinin yapılması 17. güvenlik sistemleri yapım ve onarımı Eser depolama sistemi ve iklimlendirme Dijital arşiv Görme engelliler için replika eser yapımı Ziyaretçiler için ses ve görüntü sistemleri Eğitim ve çocuk bölümünün yenilenmesi Engelli erişimi için altyapı Müze tanıtma ve pazarlama faaliyetlerinin profesyonel şekilde görülmesi Teşhir dinlenme mefruşat ve mobilyaların yenilenmesi 10.İstanbul Arkeoloji Müzelerinde örnek bir müze işletmeciliği modeli geliştirmek. “Müze ve örenyerleri satış alanları ve ticari faaliyetlerin yönetimi. Örnek 2: Müze Mağazaları için bir kamu-özel işbirliği 2 Bir kamu-özel sektör işbirliği modeli çerçevesinde. 4. 3. bilimsel çalısmalara ve müzenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak. ürün ve hizmet tedariki projesi” uygulamaya konulmuş ve Bilintur Bilkent Holding bünyesindeki Bilkent Kültür Girişimi (BKG) ile DÖSİMM arasında sekiz yıllık bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Sponsorluk anlaşmasıyla işletilecek olan alanlardan ve bilet satışlarından gelecek gelir müzenin ihtiyaçları için kullanılır. Müzenin küçük çaplı ve öncelikli ihtiyaçları için Müzenin talebi ile destekleyici tarafından harcanmak üzere fon oluşturulması 16. Koruma laboratuarı açılması. geliştirilmesi. yürütülmesi. Kafeterya yapımı ve işletilmesi 12. ziyaretçi sayısını artırmak ve deneyimini zenginleştirmek amacıyla 2009’da Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) 2016 yılına kadar geçerli olan Destekçilik. Bu işbirliği modelinin üç temel amacı vardır:  2 Kaynak: 2009 DÖSİMM Faaliyet Raporu 54   . Vestiyer bölümünün yenilenmesi ve işletilmesi 14. Hizmet ve İşbirliği Sözleşmesi imzalanmıştır. müze mağazalarının açılması ve işletilmesi amacıyla. yakıt giderleri de TÜRSAB tarafından karşılanmak üzere bir adet binek tipi hizmet aracının tahsis edilmesi Görüldüğü gibi listedekilerden bazıları bir müzenin temel ihtiyaçlarıdır. Ön bahçenin Müze Müdürlüğü gözetim ve denetiminde işletilmesi 15. 8. 9. Sponsorluk projesi ile toplamı 50 milyon ’yi aşan bir dış kaynağın sağlanması ve müze için kullanılması umulmuştur. Isıtma sisteminin yenilenmesi 11.

diğer hizmetler ise Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. sosyal hizmetler amaçlarıyla hastaneler. 2009 yılı boyunca ve 2010 Şubat sonu itibariyle. Sözleşme süresi boyunca 464. Bu vakıflar Cumhuriyet’e kadar Şer’iye ve Evkaf Vekâleti altında yer almışdı. yerelleşme gibi kavramlar kültürel miras yönetimi bağlamında da gündeme gelmektedir.234. imârethaneler. eğitim. özel sektörün yatırımcı.1. Özelleştirme. Stratejik ürünler olarak belirlenen “Geleneksel Türk El Sanatları”. toplam 31 mağaza ve kafe işletmeye açılmıştır. 3. idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ve bir bütün halinde Tüzel Kişiliğe sahip olan vakıflardır. Vakıflar. 17 müze ve örenyerinde. yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili. sağlık. 1924 yılında 424 sayılı Kanunla Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasıyla bu kurumun yürüttüğü görevlerden dini hizmetler Diyanet İşleri Başkanlığına. 75 milyon’lik bir gelirin DÖSIMM’e aktarılması beklenmiştir. Bu işbirliği modeli kapsamında çeşitli projeler geliştirilmistir. mazbut. 55   .305. faaliyetleri ve denetimi. köprü ve benzeri yapılar inşa edilmiş. Söz konusu cironun 169. “vakıfların yönetimi. Sözleşme süresince hedeflenen ciro üzerinden. mülhak.721’dir. Bu kanunla. Küreselleşme ve yeni ekonomik yapılanma içinde Dünya’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de kamunun kültürel miras alanına finansman yaratmak için özel sektöre döndüğünü. Ayrıca şirketin hesapları her yıl bağımsız bir denetim firması ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmekte ve DÖSIMM’e rapor edilmektedir. maliyet ve stok bilgileri DÖSIMM tarafından eşzamanlı olarak elektronik ortamda izlenmektedir. 2. işletmeci. II. Bir çok medrese külliye ve camii bu kategoriye girer. Osmanlı tebasından kişilere ait vakıflardır. Vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanununa göre yönetilir.144’lik kısmı BKG tarafından garanti altına alınmıştır. cemaat ve esnafa mahsus vakıflar olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. “Türk Lokumu” ve “Türk Fındığı” birer kültürel değer olarak konumlandırılarak. medrese ve camiiler.098. bunların hizmetlerinin devam etmesi için vakıflar kurulmuştur. hamam. 55 müze ve örenyerinde müze mağazaları ve kafe üniteleri açılması planlanmıştır. Mazbut Vakıflar: 5737 Sayılı yeni Vakıflar Kanununa göre kurucuları ve mütevellileri ölmüş. ürün ve hizmetler oluşturmak Kültürel mirasımızın korunması ve geliştirilmesi için kaynak sağlamak Proje gereğince. Müze ve örenyerlerindeki ticari alanlarda yapılan her türlü satış. Vakıflar Genel Müdürlüğü Başbakanlık’a bağlıdır. vakıf varlıklarının ekonomik şekilde işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanması” görevi Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir. belge ve kayıtları. tüm işlem ve hesapları DÖSIMM ve Bakanlık denetim birimlerine tam ve şeffaf olarak açıktır. 1. devletin de denetim ve koordinasyon rolü üstlendiğini görüyoruz. Türk Medeni Kanunun’dan önce kurulmuş ve halen kurucularının çocukları ve mütevellileri tarafından yönetilen vakıflardır. onarımı ve yaşatılması. Bu meblâğ üzerinden DÖSİMM’e ödenmesi garanti edilen ciro payı tutarı 26. 2. tahsilat. muhafazası. Bu vakıflara örnek Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet’e geçen hanedana. Ziyaretçilerle kültürel iletişimi güçlendirmek Çağdaş müzecilik anlayışına yaraşır satış alanları. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) Kamu yönetiminde kültürel miras yönetiminin bir diğer önemli aktörü Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Bilkent Kültür Girişiminin proje kapsamındaki tüm etkinlikleri. bayındırlık. aşevleri. “Türk Kahvesi”. yeni içerik ve biçimlerde üretilip modern sunum yöntemleriyle pazarlanmaktadır.750 tutarında ciro hedeflenmiştir. Osmanlı döneminde hayırseverler tarafından din. Mülhak Vakıflar: 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre. Projeyle geleneksel el sanatı üreticileri ve yerli tasarımcılar için yeni ve büyük bir pazar da yaratılmıştır. yönetim biçimine göre.

Cumhuriyet öncesinde Osmanlı tebasından gayrimüslim cemaatlerin oluşturduğu hayır kurumlarıdır. üç Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Müşaviri olmak üzere beş. Eğitim. Bunlar Türk Medeni Kanununa göre Cumhuriyetin kurulmasından sonra. türbe. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti ve envanterlenmesi” Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görevleri arasındadır. yeni vakıflarca seçilecek üç. kervansaray. mevlevihane. Taşra teşkilatı ise Bölge Müdürlükleri 25 bölge ve İşletme Müdürlüklerinden meydana gelmektedir. merkez ve taşra teşkilatından meydana gelir. İlgili Makamlarla Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teftiş edilir ve denetlenir. medrese. Cemaat vakıflarına örnek Mardin Süryani Kadim Deyrulzafara Manastırı ve Kiliseleri Vakfı ve Zapion Rum Kız Lisesi Vakfı verilebilir. Genel Müdürlüğün en üst seviyedeki karar organıdır. sebil. han. bağımsız mahkemeler tarafından kurulup. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlı 11 adet müze vardır. kendileri tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir. Genel Müdür. Merkez teşkilatı. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idari yapısı. ana hizmet birimleri. hamam. Vakıflar Genel Müdürlüğü Örgütlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün en üst amiri Genel Müdür’dür ve üç yardımcısı bulunur. sağlık ve kültür alanlarında faaliyet gösteren. danışma ve denetim birimleri ile yardımcı hizmet birimlerinden oluşmaktadır. VGM’nün korumakla yükümlü olduğu tarihi eserlere ilişkin envanter çalışmaları devam ederken 2011 itibariyle 19. 56   . Vakıflar Genel Müdürlüğü altında yeni vakıflar da yer alır. vakıf konusunda bilgi ve deneyim sahibi yüksek öğrenim mezunları arasından Başbakanın teklifi üzerine ortak kararname ile atanacak beş.825 eski esere ilişkin kayıtlar elektronik ortama aktarılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflardır. Vakıflar Meclisi. mülhak ve cemaat vakıflarınca seçilecek birer üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşmaktadır. Bugün vakıflara ait bazı taşınmazlar kültür varlığı statüsündedir. mescit. şahısların isteği üzerine. zaviye. Cemaat ve esnafa mahsus vakıflar.3. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 7’nci maddesi kapsamına giren ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün idaresinde veya denetiminde bulunan “mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. Meclis. özel müzelerileri ile tanınan Vehbi Koç Vakfı bu düzenleme ile kurulmuş ilk vakıftır. Ayırca. Genel Müdür aynı zamanda Meclisin de başkanıdır. Cemaat ve Esnafa Mahsus Vakıflar: Cemaat Vakıfları.

3: Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilatlanması (http://www. hüccet ve benzeri belgelerin 57   .vgm. Genel Müdürlük arşivinde bulunan vakfiye. ferman. Genel Müdürlüğe bağlı müze ve kütüphanelerin çalışmalarını koordine ederek yürütmek.gov. restorasyonu ve korunmasını sağlar.Şekil 2. Merkezde örgütlenmiş başka bir birim olan “Kültür ve Tescil Dairesi Başkanlığı” görevleri arasında. envanteri. 2012) Merkezde Ana Hizmet Birimleri arasında yer alan “Sanat Eserleri ve Yapı İşleri Daire Başkanlığı” yurtiçi ve yurt dışındaki vakıf kültür varlıklarının belgelenmesi. projelendirilmesi.tr. berat.

sponsorluk ve protokol karşılığı yaptırılacak onarım işlerini Genel Müdürlük yürütmektedir. bakım ve onarım ihtiyacı olan tarihî eserlerin bu ihtiyaçlarının karşılanması için bütçe dışı kaynaklar harekete geçirilmekedir. Vakıflar’dan Kültürel Mirasın Korunması için Yeni bir Model: “Restore Et İşlet Devret” Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne ayrılan bütçe kaynakları sınırlı olduğundan. taşınır kültür varlıklarının müzelerde sergilenmesini sağlamak. Bunların işlevlerine göre dağılımları aşağıda verilmiştir: Kültürel Sağlık Tesisleri Sosyal ve Kültürel Tesisler Eğitim ve Kültür Tesisleri Kültürel Ticari Tesisler Yatırım Kurul kararına göre verilecek fonksiyona göre Toplam 1 8 1 6 21 40 Kaynak: Vakıflar Genel Müdürlüğü 2011 Faaliyet Raporu Bir Örnek İncelemesi: Çengelhan 3  3 Kaynaklar: http://www. protokol ve RİD modelleri yoluyla Genel Müdürlük izni ile 2003-2009 yılları arasında toplam 98 adet kültür varlığı için restorasyon karşılığı kiralama modeli ile yatırım kararı alınmıştır. Bölge müdürlükleri kanalı ile protokolle yapılan küçük restorasyon işleri daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Restorasyon talepleri isteklilerden ve genellikle cami onarımı için cami dernek veya vakıflarından gelmektedir. Bütçe olanaklarının yetersiz kaldığı durumlarda tarihî eser korumasının etkin yollarından biri olan sponsorluk. Bölge Koruma Kurulu kararlarının alınması. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Kültür Varlıklarına Yönelik Politikaları VGM’nün genel politika ve öncelikleri arasında kültür varlıklarının envanterini çıkarmak.htm. günün koşullarına göre ekonomik bir şekilde yatırıma dönüştürmek ve işletmek için restorasyon veya onarım karşılığı kiralama işlemleri 5737 Sayılı Kanun ve “Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyon veya Onarım karşılığı Kira Verilmesi ve İşlemlerini Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” kapsamında Restore Et-İşlet-Devret modeli temel alınarak yapılmaktadır. Restore et-işlet-devret (RiD). gerekli diğer izin ve ruhsat işlemlerinin yapılması işleri büyük ölçüde kiracıya bırakılmıştır. kültür varlıklarını sağlıklaştırmak. 2010 yılında 40 adet vakıf kültür varlığı restorasyon veya onarım karşılığı kiralama modeline göre değerlendirilmiştir. VGM’ne ait taşınır kültür varlıklarının korunmasını sağlanmak ve kaçakçılığı önlenmek konusunda gerekli tedbirleri almak ve aldırmak bulunmaktadır.org. RİD modeli işler ile büyük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler Genel Müdürlük kanalıyla. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği vakıflara ait vakıf kültür varlıklarını korumak ve imar etmek. kabul görmüş yöntemleri takip ederek eserleri korumak. küçük kapsamlı protokol yapılmasını gerektiren işler ise bölge müdürlükleri kanalıyla gerçekleştirilmektedir.rmk-museum. 58   .tercüme ve transkripsiyonunu yapmak. RİD modeli ile restorasyonu yaptırılacak tarihî esere ilişkin restorasyon projelerinin hazırlanması. tasnif etmek ve arşivlemek. eserlerin kültür ve eğitim amaçlı kurumlara tahsisini yaparak korunmasını ve kuşaklara ulaşmasını sağlamak vardır.tr/cengelhan/turkce/index.

Ankara Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne ait olan bu yapı. tiftik ürünleri. Koç Holding'in kurucusu Vehbi Koç'un iş hayatına başladığı dükkanın Çengelhan'da olması nedeniyle. avlunun üzeri cam ile kapatılarak koruma altına alınmıştır. 2005 yılına kadar süren restorasyon çalışmasında han. Ankara’nın Hanlar Bölgesi’nde özgünlüğünü bugüne kadar koruyabilen ender yapılardandır. belediyeler ve büyükşehir belediyelerinin de kültürel miras yönetiminde belirleyici olmaya başladığı söylenebilir. İlki. 16. urgan. Turizm. Bununla beraber. Ancak yukarıda bahsettiğimiz yeni ekonomik gelişmeler ve küreselleşme sonucu kamu yönetiminde yapılan değişikliklerle 2000’lerde çıkan yeni yasa ve yönetmelikler yerel yönetimlere de bazı sorumluluklar yüklemiştir. ve 17. korunması mümkün olmayanları aslına uygun olarak yeniden inşa edebilirler. Çengelhan Restore Et İşlet Devret modeline iyi bir örnektir. Nisan 2005’te Rahmi M. Diğer Merkezi Birimler Türkiye’de kültürel miras yönetiminde rol oynayan kurumlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreterliği bünyesinde teşkilatlanmış Milli Saraylar Daire Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı’nı da saymak gerekir. tiftik.C. yerel yönetimlere bu konuda karar yetkisi verilmemiştir. Zamanın en büyük ve en pahalı hanlarından biri olan Çengelhan. Çengelhan. Çengelhan Otelcilik. Bu bağlamda İl özel idareleri. Çengelhan 'ın restorasyon çalışmaları. kasır. Çengelhan. Rahmi M. Duvarları Roma dönemini yansıtan üç sıra tuğla hatıl ve bir sıra kaba yontu taşı kullanılarak almaşık teknikle örülmüştür. yüzyılın ilk yarısında handa çeşitli dokumalar.Ş. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından kiralanmıştır. bu amaçla bakım ve onarımını yapabilir. İnşaat ve Restorasyon A. yeni çıkarılan 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanunla” belediyelere kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri yapma ve uygulama yetkisi verilmiştir. Han 1990’ların sonunda terk edilmeden önce. olarak inşa edilmiştir. Yerel Yönetimler İl Özel İdaresi ve Belediyeler Türkiye’de kültürel miras merkezden yönetim esaslarına göre örgütlenmiş. Çatısı alaturka kiremit olan Han. Çengelhan’ın kapısının üstünde sivri beşik tonozlu bir eyvan bulunur. Belediyeler kanunla tanımlanan görev ve sorumlulukları doğrultusunda kültür ve tabiat varlıkları ile tarihî dokunun ve kent tarihi bakımından önem taşıyan mekânların ve işlevlerinin korunmasını sağlayabilir. Bu yetkiyle belediyeler yıpranan kent  “Vakıflar Genel Müdürlüğünün Sorumluluğundaki Tarihî Eserlerin Korunması Hakkında Sayıştay Raporu” Sayıştay Genel Kurulu. nalburiye malzemeleri. kareye yakın dikdörtgen planlı mimari yapısıyla klasik Osmanlı kent içi hanlarının güzel bir örneğidir. yapağı ve ham deri toptan satışlarının yapıldığı bir tabakhane ve yün deposu olarak kullanılmıştır. T. kuru bakliyat. tarafından 2003 yılında başlatılmıştır. III. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’na bağlı bir müze olarak ziyarete açılmıştır. tipik bir Anadolu kervansarayı. Organizasyon. Mayıs 2004  59   . başka bir deyişle avlusunda pazaryeri bulunan bir otel. aslına sadık kalınarak sağlamlaştırılmış. Kanunî Sultan Süleyman döneminde. Beş yüz yıla yakın bir süre önce inşa edilmesine rağmen günümüze kadar ayakta kalabilen Çengelhan.Çengelhan. hububat. ikincisi ise sınır bölgelerinde ve yasak bölgelerde yer alan kültürel mirasın korunması ve değerlendirilmesi görevini yerine getirmektedir. Mihrimah Sultan’ın eşi Damat Rüstem Paşa tarafından 1522–1523 yıllarında yaptırılmıştır. 20. işlenmemiş deri ve at arabaları için koşum takımları satan dükkânlar bulunmaktaydı. 26 odası ile hizmet vermiştir. yüzyıllarda uluslararası bir sanayi ve ticaret merkezine dönüşen Ankara’nın başlıca hanları arasında yer almıştır. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü. köşk ve fabrikaları koruyarak değerlendirmekte. Cumhuriyet’in miras aldığı saray.

Kamulaştırma: Koruma Bölge Kurulları taşınmaz kültür varlıklarını tescillemekte ve hangi işlevlerde kullanılacağını değerlendirmekteydi. planlama ve uygulama konularında kullanılmak üzere il sınırları içindeki belediyelere vali tarafından aktarılacak ve valinin denetiminde belediyelerce kullanılacaktır. Bu varlığın hangi kurumun yönetiminde olduğunu bulunuz. alanın belediye sınırları içinde kalması durumunda belediyelere. 2004’te çıkan 5226 nolu “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” doğrultusunda merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yönetimi hakkında bir takım yetki devir ve değişiklikleri olmuştur. 2. projelendirme. Bu bürolar koruma kurullarının izin verdiği projeleri denetler. Koruma Kurulları tarafından “koruma amaçlı imar plan” onaylanmış sit alanlarında kültür varlığının bulunduğu alanlar dışındaki alanlarda yapı izni verir ve uygulamayı denetlerler. Bu verginin % 10’u oranında tahakkuk ettirilecek “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı”nın il özel idaresi tarafından açılacak bir hesapta toplanması öngörülmüştür. yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamış. bu dengeyi kurabilmek için kültürel mirasın kamu yararı ilkesinden hareketle oluşturulmuş kültür ve miras politikaları doğrultusunda yönetilmesi gerekir. Özgünlüğü geçmişin izlerini taşımasından. kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilirler.kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek. birden çok belediyenin sınırları içinde kalması durumunda da büyükşehir belediyelerine vermiştir. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulur. Öyleyse. restitüsyon. turizm ve ekonomik fayda sağlaması kadar toplumsal uzlaşı ve diyalogun başlatıcısı olması da gerekir.Taşınmaz Kültür Varlıklarının Onarımına Yardım Sağlanması ve Katkı Payı: İl sınırları içinde emlak vergisi mükelleflerinden emlak vergisi tahsil etmek belediyelerin görevidir. 3. Ünitenin başında da belirttiğimiz gibi kültürel miras yeniden üretilebilen bir değer değildir. Daha önce bakanlık ve taşra teşkilatının yetki alanına giren bazı konular bu kanunla yerel yönetimlere devredilmiştir. uygulama ve denetim bürolarının kurulması: Büyükşehir Belediyelerinde kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere ilgili meslek alanlarından uzmanların çalıştığı Koruma. Toplanan bu kaynak. Devlet ve kamu tüzelkişilerine bedeli karşılığı devredilmesidir. Böylece Koruma Kurullarının üzerindeki sorumluluğun bir kısmı yerel yönetime devredilmiş olur. belediyelerce kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan projeler kapsamında kamulaştırma. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. 4. il özel idareleri bünyesinde.Yönetim Alanı ve Yönetim Planıyla ilgili Görev ve Yetkiler: Yasa. Hatırlanacağı gibi kamulaştırma kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların. yeni anlamlar kazanmaya devam eder. Kültürel miras gündelik yaşamın içinde varolmaya. belediyeler ve il özel idarelerine kamulaştırma yetkisi verir. Ayrıca. 1. Günümüzde kültürel mirasın yerel kalkınma. 60   . Şimdi yerel yönetimlere verilen bu yetki ve görevlere bakalım. içerdiği insan yaratcılığı ve entellektüel birikimin nesiller boyunca sürdürülebilir olmasından gelir. Uygulama ve Denetim Büroları (KUDEB) oluşturulur. Burada yapılacak bir restorasyon işi için hangi adımların atılması gerektiğini. her adımda hangi kurumun devreye girdiğini ve yetkisinin ne olduğunu araştırınız. Bu kararlar doğrultusunda yeni yasa kamu kurum ve kuruluşları. Bakanlıkça belirlenen yönetim alanlarının yönetim planı taslaklarını hazırlatma görevini. Bu da şimdiye kadar merkezde ve merkezin taşra teşkilatında birikmiş olan uzmanlığın yerel yönetimlerin bünyesinde de oluşturularak yetkiyi kullanabilecek yetkin personelin yetiştirilmesi amacını taşımaktadır.Koruma. Yaşadığınız ilde tescilli bir kültür varlığını tespit ediniz. basit onarım izinlerini verip takip ederler.

Bu ekonominin merkezinde yaratıcılık ve entellektüel sermaye girdileriyle oluşturulan faaliyet. tanıtılması. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde belirlenen işleyiş şekilllerini incelemek. kimlik gibi ulus kavramını tanımlayan değerlerden biri olarak tanımlanmış olmasıdır. uluslararası hukuk metinlerinde ya da ulusal düzeyde kullanılan yasalarda ve yönergelerde kullanılan kültürel miras kavramı farklı somut ve somut olmayan kültürel miras. içeriğin aynen yeniden üretilememesidir. O halde kültürel mirasın korunması. Bu girişimler eserleri korumak ve yaratıldığı coğrafyada kalmasını sağlamak ve sergilemek amacını gütmüştür. Bunun sebebi mirasın kültür. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü ve Milli Savunma Bakanlığı gibi kurumlar. Burada kültür ürünlerini diğer ürünlerden ayıran. hizmet ve ürünler yer alır. Bugün Türkiye’de merkezde Kültür ve Turizm Bakanlığı. değerlendirilmesi için bir takım yönetim süreçleri gereklidir. Çünkü kültürel miras herhangi bir hizmet veya ürün gibi yeniden üretilemez. Osmanlı İmparatorluğu topraklarındaki taşınır ve taşınmaz arkeolojik eserlerin yurtdışına çıkarmak üzere girişilen arkeolojik faaliyetler Osmanlı bürokrasisinde kısa sürede bir tepki yaratmış ve arkeolojik eserleri bulundukları topraklarda korumak amacıyla bir dizi yasal düzenleme yapılmıştır. Dünya’da ve Türkiye’de kültürel mirasın yönetim süreçleri genellikle bir devlet örgütlenmesi içinde gerçekleşmiştir. bu yönetim içinde kültürel mirasın nasıl yönetildiğini anlamamızı sağlar.Özet Bugün. yerelde ise belediyeler ve il özel idareleri kültürel mirasın kamu yönetimi içindeki aktörleridir. dağılımını kurumlar. bu ürünlerin biricik olmaları. Bu da kültürel mirası bir yönetim konusu yapar. Bilim ve Kültür Örgütü) ve benzeri uluslararası kurumlar tarafından hazırlanan sözleşmelerde. Bu aktörlerin kuruluş ve örgütlenmeleri. Vakfılar Genel Müdürlüğü. On dokuzuncu yüzyılda. Dünyada kültürel miras devlet örgütlenmesi içinde yönetilmiştir. kültürel miras. yasa ve yönetmelikler çerçevesinde çalışma şekilleri kültürel miras üzerindeki tasarruflarını anlamamızı kolaylaştıracaktır. 61   . Kamu yönetiminin merkezde ve yerelde çalışma ilkelerini. Böylece. Kültürel miras söz konusu olduğunda bu mirasın korunması ve sürdürülebilir olması öne çıkar. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim. son 20-30 yılda küreselleşme ve yeni ekonomik parametreler doğrultusunda dönüşmeye başlayan kamu yönetimi anlayışının kültürel miras yönetimine yansımlarını da değerlendirebiliriz. kültür ekonomisinin önemli bir parçası olmuştur. sualtı kültürel mirası ve kültürel boyutu olan doğal sitler gibi kategorilerde tanımlanır. tarih. yetki akışını. Kültürel miras Türkiye’de o dönemden beri üzerine politikalar geliştirilen ve yönetilen bir değerdir. değeri ve toplumsal anlamı olduğu gibi devam etmesindedir.

Kendimizi Sınayalım 1. Turistik ve tanıtıcı yayınlar yapmak e. Mazbut ve mülhak vakıflara ait taşınmaz kültür varlıklarının envanterlenmesi 6. 1954 Lahey Sözleşmesi b. Kültür ve Turizm Bakanlığı c. Taşınır külütür varlıklarının onarımının sağlanması c. Örgütlenme 2. Vakıf e. Yönetişim e. Kamulaştırma d. Sualtı sit alanları e. Yetki genişliği b. 1972 Dünya Kültür Mirası Sözleşmesi 62   . Milli Saraylar Genel Müdürlüğü c. İl Özel İdaresi 5. Özel bir taşınmazı kamu yararına bir hizmette kullanmak gerekçesiyle. Kamulaştırma c. Valilik 3. Teşkilatlanma 4. Özelleştirme d. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü e. Vakıflar Genel Müdürlüğü b. 1970 UNESCO Sözleşmesi c. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun yaptığı kültürel miras tanımları içine girmez? a. Kültür veya turizm yatırımlarının alt yapı hizmetlerini yapmak b. Ülkemizde arkeolojik kazı izinlerini hangi kurum vermektedir? a. Kamu yönetimi kapsamındaki yetkilerin sivil veya özel sektöre devrine ne denir? a. Kültür Varlıklarını tescillemek 8. Türkiye Büyük Millet Meclisi d. Sivilleşme b. Çağdaş resim 7. Halk Hikayeleri c. sahibine bedelini ödeyerek devlet malı yapmaya ne denir? a. Müzelerin güvenlik hizmetleri masraflarını karşılamak d. 1949 Cenevre Konvansiyonu e. Yerelleşme c. Kültür ve Turizm Bakanlığı b. Arkeolojik kazıları desteklemek c. Vakıfların faaliyetlerini denetlemek b. Hangisi Vakıflar Genel görevleri arasında değildir? Müdürlüğü’nün a. Folklor b. Aşağıdakilerden hangisi görevleri arasında değildir? DÖSİMM’ in koruma ve a. Vakıfların ekonomik şekilde işletilmesinin sağlanması e. Aşağıdakilerden hangisi kültürel miras yönetiminde rol alan bir yerel yönetimdir? a. Geleneksel Mimari d. Milli Saraylar Genel Müdürlüğü d. Büyükşehir Belediyesi e. 1995 UNIDROIT Sözleşmesi d. Yenileme alanları ilan etmek d. Kültür varlıklarının silahlı çatışma altında korunmasını kendine konu edinmiş olan uluslararası sözleşme hangisidir? a.

c Yanıtınız yanlış ise “Vakıflar Genel Müdürlüğü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. e. 9. Arkeoloji müzelerinin yurt dışı ile yapacağı işbirliklerine sıkı kurallar getirir. c Yanıtınız yanlış ise “Kimin Mirası ve Kimin için Kültürel Miras” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetim alanı ve yönetim planı kavramlarını tanımlamıştır e. e Yanıtınız yanlış ise “Döner Sermaye İşletmeleri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Miras Neden Korunmalı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülkede yapılacak arkeolojik araştırmalar için izin ve mekanizması uygular. 63   . 8. kazı ve denetleme b. Hangisi 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun getirdikleri arasında sayılamaz? a. e Yanıtınız yanlış ise “Kültür Ekonomisi çinde Kültürel Mirasın Yeri” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c. e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. Yasa dışı yollarla yurt dışına götürülmüş Anadolu kökenli arkeolojik objeleri geri getirmek için uğraşır. Yerel yönetimlere vermiştir kamulaştırma yetkisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.e Yanıtınız yanlış ise “Yerel Yönetimler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3.” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Merkezden Yönetim ve Yetki Genişliği. 5. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Mazbut vakıfların yönetimini belediyelere vermiştir 10. c. c Yanıtınız yanlış ise “Yeni Kamu Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. Belediyeye bağlı koruma. Uluslararası eski eser ticaretini destekler.9. 10. Ülke sınırları içindeki tüm eski uygarlıklara sahip çıkar. 4. d. uygulama ve denetim bürolarının kurulmasını sağlamıştır d. Kültür varlıkları konusunda milliyetçi anlayış aşağıdakilerden hangisini yapmaz? a. Merkezde toplanmış bazı yetkileri yerele devretmiştir b.

tr/) öğrenebilirsiniz. eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan. Bunu ilinizdeki belediyeye sorarak öğrenebilirisiniz. Koruma Kurulu’yla görüşerek tescilli kültür varlığı üzerinde yapılacak herhangi bir tadilat için nasıl bir süreç işlediğini öğrenebilirsiniz.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hititlerin başkenti Boğazköy’deki Sfenksli Kapıyı koruyan sfenks heykellerinden biri tamir amacıyla Berlin’e götürülmüş. yapı ve mekânların yapımına. Uzun yıllar süren diplomatik görüşmeler sonucunda geçen yaz sfenks heykeli Türkiye’ye iade edilmiştir. Heykelin alt kısmı bilimsel kazılar sırasında Perge’de bulunmuş ve altla üstün aynı heykele ait olduğu ispatlanınca müze eser Antalya Müzesi’ne iade etmiştir. İlinizde bulunan KUDEB’in bu süreçte bir rolü olup olmadığını yine belediyeden sorabilirsiniz. Sıra Sizde 4 Öncelikle tescilli yapının hangi kurumun tasarrufunda olduğunu tespit ediniz. kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği. geleneksel kırsal mimarlık örnekleri. İkinci eser Antalya. Örneğin. fakat tamiri tamamlandıktan sonra Berlin’deki Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmiştir. tarihi köprüler ve yollar. korunması gerekli sosyal ve ticari mekânları da barındıran “kültür mirasıyla bütünleşmiş doğal sitler”le ilgili kararların farklı bakanlıklara bağlı iki kurul tarafından alınması korumanın bütüncüllüğünü tehlikeye atmaktadır. Yaşadığınız ilin hangi Bölge Kurulu’na bağlı olduğunu Koruma Kurulları websitesinden (www. Birinin korunması diğerinin korunmasına bağlıdır. Boston Güzel Sanatlar Müzesi tarafından satın alınan yorgun Herkül heykelidir. özgün dini yapılar. Ülkemizde çoğu yerde kültür ve tabiat varlıkları bir bütünlük arzeder. Perge antik kentinden üst kısmı kaçak kazılarda bulunup yurt dışına kaçırılan ve ABD.korumakurullari. Sıra Sizde 2 Tabiat varlıklarıyla içiçe varolan kültürel mirasın korunması bu yeni uygulamayla bir yetki karmaşası yaratacaktır. Maddesinin e şıkkında kültür yatırımı sözkonusu “kanunun amacı doğrultusunda. Sıra Sizde 3 5225 nolu yasanın 3. teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini” kapsar. sergilendiği. 64   . Tescilli kültür varlıkları üzerinde yapılacak herhangi bir tadilatta onay merci Kültür Varlıkları Bölge Kurulu’dur.gov.

Ankara Gerçek.kultur. The Challenge of Assessing the Creative Economy: towards Informed Policy-making.rmkmuseum. Shabbir and Dennis A Rodinelli.htm Kanunlar • 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu • 5226 nolu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun • 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun • 4848 nolu Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun • 5737 sayılı Vakıflar Kanunu • 5302 nolu İl Özel İdaresi Kanunu • 5393 sayılı Belediye Kanunu • 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu • 2252 Sayılı Döner Sermaye Kanunu • 5225 nolu Kültür Yatırımı Girişimlerini Teşvik Kanunu ve Kültür • 5422 Sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu • 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu İnternet Kaynakları www.gov. Ferruh. (1998). Uluslararası Alanda Kültür Varlıklarının Korunması: İstanbul Alkım Yayınları. (2011): İstanbul. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 2009 Url 1: http://teftis.(2007).tr/ Url 3: http://mevzuat. Tartışmalar.korumakurullari. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı: Kültürel Miras ve Müzeler Direktörlüğü Yayınları Pulhan.gov.gov. Zeynep. Deniz.Yararlanılan Kaynaklar Aksoy.5. (2003).basbakanlik.tr/ http://www.tr/ Url 5: http://www.gov. Ahmet Nohutçu. Kamu Yönetimi: Genel İlkeler ve Türkiye Uygulaması: Ankara. (ed. Ayça İnce). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (2009).vgm. Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar: Sorunlar.gov.2252&MevzuatIliski=0&sourceX mlSearch= Url 4: http://dosim.tr/belge/196517/kultur-ve-turizm-bakanligi-il-kultur-veturizm-mudurluk-. “Yeni Kültür Politikaları Açısından Kültürel Miras” Türkiye’de Kültür Politkalarına Giriş (ed Serhan Ada.org   . Ünsal. Seçkin Yayınları. (2009). “Türkiye’de Kültür Politkaları Açısından Müze Oluşumları” Türkiye’de Kültür Politikalarına Giriş (ed.gov. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları Sivil Toplum Gözüyle Türkiye Kültür Politikası Raporu.gov.Aspx?M evzuatKod=1. Asu ve Enlil.tr/cengelhan/turkce/index. Kültür Ekonomisi Envanteri.tr www. Dünya ve Türkiye Yansımaları.html 65 Url 2: http://dosim. Aykut. Modeller. İstanbul “Türkiye Müzeleri İçin Yönetim ve İşletim Modeli Öneri Raporu” (2010): İstanbul. Serhan Ada. Türk Müzeciliği: Ankara.kulturturizm. Geleneksel Yayıncılık. TC Kültür Bakanlığı Başvuru Kitapları. İstanbul 2010: İstanbul. Özel. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. H.Asım Balcı. Polatoğlu.org. United Union Press.kulturturizm. Cheema.tr/Metin. M. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? :Ankara.kulturturizm. Decentralizing Governance.(2008). Sibel. Öcal.unesco.gov. Namık Kemal Öztürk ve Bayram Coşkun). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları Oğuz. Çözüm Önerileri. UNCTAD. Gül.tr http://www. G. Ash Institute for Democratic Governance and Innovation: Massachusetts Harvard University Press “Creative Economy Report” (2008). (1999). Ayça İnce). (2011). H.millisaraylar.tr www.

Türkiye’de kültürel miras politika ve uygulamalarını analiz edebilecek.3 Amaçlarımız İçindekiler       Giriş       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar Kültürel Miras Kavramı Kültürel Mirasın Sınıflandırılması Osmanlı Devleti’nde Müzecilik ve Asar-ı Atika Nizamnameleri Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Eski Eserler Kanunu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Sit Alanları Koruma Planları Küreselleşme. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Neoliberal Politakalar ve Kentsel Koruma Türkiye’de Koruma Politikaları Kültürel Mirasın Dönüşümü Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Gelişim Süreci Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasından Sorumlu Kurumlar Türkiye’de Kültürel Miras Politikasının Uygulama Alanı Türkiye’de Kültürel Mirasın Korunmasındaki Sorunlar  66 . Türkiye’de kentleşme-planlama-koruma-yenileme politikalarının ilişkilerini açıklayabilecek. Kültürel miras kavramını gelişim sürecini özetleyebilecek. Kültürel miras yönetiminden sorumlu kurumları ve ilgili yasaları listeleyebilecek.

tüm yaşam alanlarını kapsamakta ve bu şekliyle “kültürel mirası” tanımına ulaşılmaktadır (Rodwell. “Miras bizim geçmişten aldığımız. 2006). devlet kurumları ulusal mirası koruma görevini üstlenmişlerdir. Kültürel miras alanının kurumsal olarak düzenlenmesi ve koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültür mirası kavramına ve kentsel ölçeğe kadar genişlemesi 18. tarihi binaların ve sitlerin özgünlüğünün korunması ve zarar verilmemesinin sağlanması gibi esasları dikkate almaktadır. Avrupa'da tarihi binaların korunması 19.M.& Vincent. koruma uygulamalarında son dönemlerdeki akımlar. (De Boer. 2001) ve İngiltere’de 1882 yılında kabul edilen Eski Eserler Koruma Yasası (The Ancient Monuments Protection Act) ise ilk yasal belge olarak kabul edilmektedir (Delafons. Aynı zamanda. sadece önemli tarihi binaların listelenmesi ve yeni oluşturulan koruma yasaları aracılığıyla bu binaların korunmasına temellenmektedir. Scientific and Cultural Organisation-UNESCO) tarafından kültür mirası bağlamında şu şekilde açıklanmaktadır. 2009). 2006): • Erken dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. Fransız Devrimi etkisiyle 1830’da kurulan Tarihi Anıtlar Teşkilatı bu konudaki ilk kurumlardan biri (Longuet.. miras kavramını zaman ve maddi nesnelerle sınırlandırmamakta. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” olarak belirginleşmekte ve yaygınlaşmaktadır. 2005). 2007 ve Stubbs. • •  67 . Günümüzde bazı değişiklikler taşısa da ülkelerin koruma politikaları genelde miras bilgilerini oluşturmak ve güvence altına almak için araştırma ve dokümantasyonun gerçekleştirilmesi. 2007). Bu tanım. 2006. yüzyılın başlarında. J. Her ülkede bu konuyla ilgili birçok kurum ve dernek kurulmuş ise de bunlar kendi konuları ve ulusal sınırları içinde kalmışlardır. Koruma politikalarının odaklandığı konu başlangıçta “nesnelerin tek başlarına istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken günümüzde bu bakış açısı yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma”ya bırakmıştır. Bu süreç korunma politikaları ve uygulamalarının da değişimini bünyesinde barındırmaktadır (De Boer. 2001 ve Okyay. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütünün ve UNESCO’nun kuruluşuyla gerçekleşebilmiştir. Kültür mirasının uluslararası bir çatı altında toplanması ancak II. estetik özellikleri ve/veya büyük sanatçılar tarafından yapılmış olması” temel belirleyici unsur iken. eserlere minimal müdahaleler ve dikkatli onarım yaklaşımlarından. KÜLTÜREL MİRASIN DÖNÜŞÜMÜ Koruma nesnesinin taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemesinin üç yüz yıllık geçmişi içinde yaşanan dönüşümler ise şu şekilde özetlenmektedir (De Boer. bugün bizimle birlikte yaşayan ve gelecek nesillere aktaracağımız birikimlerdir”. mekânsal kalite. kültür mirasına insan aktivitelerinin somut izleri olarak saygı duyulmasının benimsetilmesi.yüzyıldan itibaren ulusal bir endişe konusu olmaya başlamış. yüzyıldan günümüze uzanan bir evrim sürecidir. yüzyılın sonlarında ama özellikle 20. modern yaşamın beklentilerine uygun olan adaptasyonlara doğru da değişmektedir. O dönemin çalışmaları. günümüzün çağdaş kültür mirası tanımı “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramını kabul etmektedir. Rodwell.Türkiye'de Kültürel Miras Politikaları ve Uygulama Araçları GİRİŞ Etimolojik olarak “bir neslin kendinden sonra gelen nesle bıraktığı şey” (Url-1) olarak tanımlanan miras kavramı 1970’lerin başından itibaren Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (The United Nations Educational. İ. Aynı kapsamda kültür mirasının değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı”na temellenirken çağdaş koruma anlayışında bu tanım “yerel ve bölgesel kimlik.

2002). Sürecin işleyişinde geçerli olan “hiyerarşi ve savunuculuk”un yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmakta olduğu kabul edilmektedir. toplumsal. Ana kaynaklar üzerindeki kontrol. Osmanlı Devletinin Batıyı model olarak aldığı ve modernleşmeye çalıştığı bir dönemdir. 2002 ve Durukan. Eski eserlerin arşivlendirilmesi ve bilimsel çalışmaların yapılması amacıyla 1917 yılında kurulan “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” ise kültür mirasının belgelenmesi konusundaki ilk örgüttür. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. her ülkenin yeni ilkeleri benimsemesinde farklı deneyimler yaşamasını getirmektedir. Dinçer ve Akın (1995). su kemeri. tiyatro. yüzyılın modern kent planlaması tartışmaları uzun yıllar birbirinden ayrı kulvarlarda gelişmişlerdir. idari geleneklerinin. Eski Eserler ve Müzeler Umum Müdürlüğü’nün kurulması ise 1944 yılını bulmuştur (Madran.1995). konular İtalya. anıtların belgeleme yöntemlerinin belirlenmesi. erken dönem kültürel miras politikalarında “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrolün günümüzde “devlet. Bu değişiklikler içinde en önemlilerinden biri arazileri üzerinde eski eser bulunan mülk sahiplerine bu eserlerin tahrip edilmesi durumunda para ve hapis cezaları getirilmesi. ek. ona paralel ve ondan ayrıldığı yönleriyle gelişmesini sürdüren Türkiye’deki kültürel miras politikasını Madran (2002). • • UNESCO’nun kültür mirasının korunmasıyla ilgili uygulamalarını incelemek için http://whc. kurumsal özelliklerinin. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ GELİŞİM SÜRECİ Türkiye’de kültürel mirasın taşınabilir obje ölçeğinden kentsel ölçeğe kadar genişlemesi Dünya’daki gelişmeler paralelinde 19. saray. Bu gelişme sürecinde Türkiye’deki kentsel korumanın evriminin de içinden geçtiği farklı aşamalar vardır. yüzyıldan itibaren Avrupa'da korumada ilke-yöntem belirleme ve hukuksal-örgütsel zemin oluşturma çabaları. arkeolojik kazıların düzenlenmesi. Buna karşın yaygın koruma ne bir kriz ne de bir trajedidir. 1936 yılında Vakıf kurumunun yeniden düzenlenmesiyle anıtsal eserlerin korunması işi bu kurumun temel görevi olmuştur. 2004). Tankut’un (2005) belirttiği üzere “Türkiye’nin doğal ve tarihi çevresini yitirmesi. Kültür mirasının korunması konusunda Türkiye diğer ülke deneyimlerinden etkilenmekle birlikte kendine özgü bir süreç yaşamıştır ve yaşamaktadır. kale. ekonomik. Kültürel miras tanımının “mükemmel” taşınmaz malları da kapsayacak biçimde genişletilmesi ve mabet. yüzyıl sonlarında Avrupa’nın entelektüel ve mesleki ortamında doğan anıtsal yapıların korunması anlayışı ve diğer taraftan 19. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmaları öncü olmuştur. yenileme vb. 17. Tersine ileriye yönelik bir meydan okuyuştur” anlayışının toplumun geniş kesimlerine yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir. Siyasi.yüzyıldan günümüze kadar uzanan bir evrim sürecinde gerçekleşmektedir. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batıdaki ilke yöntem tartışmalarına eklemlenmek yerine. Asar-ı Atika Nizamnameleriyle yasal bir zemin tesis edilmeye çalışılmıştır” (Kayın. Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930 Osmanlı Devletinde koruma konusundaki ilk uygulamalar 1869 yılında sadece taşınır eserleri koruma altına alan Birinci Asar-ı Atika Nizamnamesi ile başlamaktadır. Batıdaki süreçlerden etkilenerek. 1920’de kurulan Maarif Vekâleti’nin beş biriminden birinin Türk Asâr-ı Atika Müdürlüğü olması Cumhuriyet döneminde de bu kurumsal yapının devam edeceğinin ilk işaretidir (Özkasım. politika yapma biçimlerinin birbirinden farklı olması. Bu örgüt 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kuruluncaya kadar yaklaşık 35 yıl görev yapmıştır (Madran.• Erken dönemde koruma anlayışını benimseyen ve politikaların oluşturulmasında etkin olan toplumsal kesim “sosyo-politik ve kültürel elit” iken artık korumanın tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana genişlediği kabul edilmektedir. köprü. Fransa ve İngiltere'nin öncülüğünde tartışılırken. yoksulluk kadar büyük bir problemdir.unesco. düzenleyici yapılarının. Bu yüzyıl. Kültür mirasının korunmasının kentsel ölçekte kavranmasına II. eserlerin yurt dışına kaçırılmalarının yasaklanması ve arkeolojik kazıların izne bağlanmasıdır (Akozan 1977). Kültür mirasının korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapıyı ise 1848 yılından itibaren çeşitli tarihlerde yenilenen Ebniye  68 . 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü kurulmuş ve kültür mirasının korunmasındaki uygulamalardan sorumlu ilk örgüt olarak yapılandırılmıştır.org/ sayfasını inceleyiniz. restorasyonda stil birliği. Bu dönemlendirmeler dikkate alınarak konu Türkiye’deki kültür mirasının korunması ve kentsel ölçekteki planlama ekseninde ve beş alt dönemde irdelenmektedir. Tekeli (1980 ve 1998). 2008). Kayın (2008) çeşitli alt dönemlerde ele almaktadırlar. “19. türbe gibi eserleri de içine alması ve bu eserlerin devletin malı olduğu görüşünün kabul edilmesi Nizamnamede yıllar içinde yapılan değişiklik ve ilavelerle gerçekleştirilmiştir.

imar planlarında dikkate alınması gereken özellikler ve unsurlar sıralanmaktadır. sadece kent çeperlerindeki gecekonduyla tanışmayacak. koruma alanını da etkilemiştir. yangın yerlerinin yenilenmesi başta olmak üzere kentsel ölçekteki müdahaleler bu yasal düzenlemeyle gerçekleştirilmiş ve dönemin sivil yapıları korunamamıştır. obje ölçeğindeki eserlerin muhafazası ve anıtsal eserlerin ve mükemmel yapıların tespit ve tescili ile sınırlı olması nedeniyle. Hazırladıkları planlarda modern kent planlama unsurlarına yer vermeye çalışan plancı mimarlar o dönemde Türkiye’nin çeşitli kentlerinde çalışan yabancı uzmanların planlama anlayışının takipçisidirler (Tekeli. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil. 1933 yılında Ebniye Kanunu’nu değiştiren 2290 sayılı Belediye Yapı ve Yollar Kanunu. Bu kanun ahşap yapı yerine kâgir yapıyı teşvik edici maddeleriyle ve yolların genişletilmesini öngören içeriğiyle kentsel dokuların değişimini hızlandıran bir içeriğe sahiptir. ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar” yönündeki bakış açısı günümüzün koruma anlayışının habercisi niteliğindedir. bunun yanında belli bir uygarlığın. İstanbul Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi tarafından saptanan anıt eserlerin etrafından minimum 10 metre çekilmesini zorunlu koşul olarak kabul etmektedir (Dinçer ve Akın. 1936 tarihli imar talimatnamesinde yer alan şu ifade eski kent dokularının korunmasını zorlaştırmaktadır: “…Mevcut şehir bölgesini mümkün olduğu kadar bütün karakteri ile muhafaza etmek. Dünya Savaşı’nın sonrasında kentlerin yeniden düzenlenmesi tartışmaları ve ardından geliştirilen 1964 tarihli Venedik Tüzüğü belirleyici olmuştur (Ahunbay. Her alandaki yeniden yapılanma içinde 1930 yılında çıkarılan Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmekte ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmaktadır.2002). Kuruluş yıllarında ulaşım. Bu anlayış içinde koruma konusunun anıtsal tek yapı ölçeğinden çıkarak kentsel ölçeğe gelmesi ise ancak 1970’li yıllardan sonra mümkün olacaktır. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. kırsal kökenli göçmenlerin bir bölümü tarihi kent dokularındaki evleri oda oda paylaşarak yerleşeceklerdir. Bu dönemde yürürlüğe giren Kat Mülkiyeti Kanunu (1965)  69 . Modernitenin Simgesi Ankara’dan Yayılan Yeniden Yapılanmalar: 1930-1950 Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. tarihi bir olayın tanıklığını yapan. Buna rağmen yine de müzeler tarafından 19331935 yılları arasında yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş ve onarım raporları hazırlanmıştır (Akozan. 1977). yalnız yolların modern araçların ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzeltilmesini sağlamak gerekir…” (Tekeli. Bu özellikler arasında Halkevi. 1980).1980). bayındırlık. Fakat bu eserler hala anıt yapılar ile sınırlıdır ve sivil yapıları. önemli bir gelişmenin. Hükümet Binası gibi her kentin planında mutlaka bulunması gereken işlevler yer almaktadır. Alacahöyük. 2006). sivil yapıların ve kentsel dokuların korunmasına yönelik yeni yapılanmalar beklemek için henüz erkendir. Dönemin kent planlamasına 19. Cumhuriyet’in ilk 30 yılında koruma sektörünü şekillendiren yasal.1980). 1936 yılında “Şehirlerin İmar Planlarının Tanzimi İşlerine Ait Umumi Talimatname” yayımlanarak. 2002). Çankırıkapı. kent merkezlerinde geniş bulvarlar açılmasıyla sonuçlanan projeler ve Kuzey Amerika’da “Güzel Kent Hareketi” yaklaşımları yön vermektedir (Akkar. O yıllarda koruma pratiğinin arkeolojik kazıların düzen altına alınması. Kimlik sorunu.1995). Maddesinde “Tarihi Anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz. örgütsel ve parasal düzenlemelerin bu konuya inanmış sınırlı sayıdaki aydının gayretiyle sürdürüldüğünü. Bu dönemde geçmişin mirasına nasıl yaklaşılacağı hassas bir konudur. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa kentlerinin düzenlenmesinde hâkim olan “Park Hareketi”. geniş toplum kesimlerine benimsetilemediğini belirtir ve kültür varlıklarının değişik kurum ve yasalara bırakılmasının olumsuz sonuçlarına değinir. 1999). eğitim ve sanayi gibi birçok alan öncelikli iken koruma sektörü ön planda tutulamamıştır (Madran. Türkiye kültür sözleşmeleri imzalamıştır araştırınız. Karatepe gibi yeni kazı alanları açılmıştır (Madran. Tüzüğün 1. kentsel dokuları kapsamamaktadır (Madran 2002). Bu yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentler. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurulmuş (1931). Millet Parkı.Nizamnameleri ve 1882 yılında yürürlüğe giren Ebniye Kanunu oluşturmaktadır. Talimatnamenin koruma ile ilgili tek maddesi ise planı hazırlanan yerleşmelerde “Muhafazası gerekli Eski Eserler Listesi”nin hazırlanmasını da plancıya bir görev olarak vermesidir (Tekeli. kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. mirasının korunması konusunda hangi uluslararası Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950-1980 Koruma konusunun kentsel ölçeğe taşınmasında Avrupa’da II. Kent kökenli göçmenler ise yine yerleşik dokulara yönelecekler ve henüz koruma altına alınmayan sivil yapılar birer birer yıkılarak yerlerini apartmanlara bırakacaklardır. 1996 ve Binan.

1710 sayılı yasa kırk yıl öncenin koşullarında çok önemli düzenlemeler getirmesine. uzman eleman. Beş Yıllık Kalkınma Planı’dır. 1990). Tabii sit (Tabii anıt)…” kavramları yer almaktadır. 53 maddeden oluşan yasanın 19 maddesi taşınmaz varlıkların tanımlarına ve korunmasına ilişkin izlenecek yollar hakkındadır. 1976 yılında Ankara’da kurulan ikinci büroyla tüm Türkiye’deki anıt eserlerin korunmasıyla ilgili bilimsel mütalaa vermeye devam eden Kurul yerini 1983 yılında Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kuruluna bırakmıştır (Durukan. Bu yönetmeliğin 2. eski sokak ve meydancıkların da korunmasını getirmektedir. 1971 yılında İmar Kanunu’na eklenen 6. geliştirilmesi. Turizm ve Tanıtma.02.2003). diğer taraftan koruma konusundaki kurumsal yapılanmalar yeterince etkin olamayacaklardır. İmar ve İskân ile Maliye Bakanlıkları ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün tespit çalışması yapmalarını öngörmektedir (Dinçer ve Akın. Ayrı bir “kentsel sit” tanımının olmaması ise uygulamada uzun süre sorun yaratmıştır (Arslan. Yasa. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi yukarıda adı geçen 1973 yılında yürürlüğe giren 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Maddesinde yer alan “Protokol Bölgesi” kavramı bu bölgeleri “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanları tanımının başlangıcını oluşturmaktadır.. 2010). kültür mirası bilinci gibi altyapıların olmaması nedeniyle tek başına yeterli olamamıştır. Maddenin ve son olarak Eski Eserler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle. 1969 tarihli plan yapım yönetmeliğinin. vd. Geri kalan maddelerin 11’i taşınır eski eserler ve bunların ticaretine.04. Bunun uygulamaya aktarılması ve toplumun daha geniş kesimleri tarafından benimsenmesi için ise yaklaşık çeyrek asırlık bir dönemin geçmesi gerekecektir. 12’si ise arkeolojik alanlara ilişkindir. Belediye Yapı ve Yollar Kanunu’nun 10 metre olarak tanımladığı anıt esere yaklaşma mesafesini devam ettirmekte ve bu konuda karar verme yetkisini Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’na bırakmaktadır. Kurumsal düzenlemelerin yanı sıra döneme hâkim olan modern kent planlama anlayışı içinde kentsel sivil dokuların bütüncül olarak korunması anlayışının çok sınırlı olması ve 1950’li yıllarla birlikte Türkiye kentlerinde nüfusun ve yatırımların artmaya başlaması.Madde (Url 2) tarihi ve mimari değeri bulunan anıtsal ve sivil yapıların ve yanı sıra bunlarla bütünlük oluşturan çeşme. 1995). 1995).1983 tarih ve 17959 sayılı RG). Koruma mevzuatının sadece anıt eserler ve mükemmel sivil yapılarla sınırlı olduğu bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında 5805 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Türkiye Sözleşmeyi on yıl sonra 14. Daha önceki planlarda bulunmayan kültür mirasının korunması. işlev kazandırılması ve  70 . Bütün bu gelişmeler 1964 tarihli Venedik Tüzüğü’nün akabinde gerçekleşmiştir (Akın. 1972 yılında UNESCO’nun Dünya Miras Sözleşmesini kabul etmesi ve Dünya Miras Listesi sistemini kurması ise tüm dünyanın koruma konusunda ortak bir şemsiye altında toplanmasını getirmiş. anıt eserlerin yanı sıra sivil yapıları da içine almaktadır (Dinçer. Kurul. Yasa bu konuda Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görüşü doğrultusunda Milli Eğitim. değerlendirilmesi. çalışmalarını 1976 yılına kadar İstanbul’da bulunan ve Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki bürosu vasıtasıyla gerçekleştirmiştir. uygulamanın denetimi. 1969–1973 yılları arasında eski eser tanımı. kapsamı. Ülke düzeyindeki temel politikaların yer aldığı kalkınma planları arasında kültür mirası kavramına ilk kez değinen plan 1979 tarihli IV. 2004). Yasanın bu yapıların bakım ve onarımları için mal sahiplerine yardımcı olunması ya da kamulaştırılması konusunda adı geçen kurumlara görev vermesi ise uygulamaya yansımamıştır. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. Yapı ölçeği dışında getirilen yeni tanımlamalar daha da önemlidir ve koruma mevzuatında ilk kez “…Sit. 1950-1980 yılları arasında Türkiye kentlerinde göçün getirdiği toplumsal ve mekansal problemlerin artması planların uygulamaya aktarılmasına engel olacak. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. sit alanı anlayışı. 1972 yılında İmar Kanunu’na 1605 sayılı yasayla eklenen 6. ağır yaptırımlar ve cezalar oluşturmasına karşın.1982 tarih ve 2658 sayılı Kanun ile kabul etmiştir (14. bu dönem Türkiye’de sivil yapıların ve kentsel ölçekte korumanın kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. tarihi kent merkezlerindeki sivil yapıların korunmasını risk altına sokacaktır. Yasanın taşınmaz varlıklara ilişkin bölümünde eski eser olarak değerlendirilecek yapıların yelpazesi genişlemekte. Dönemin planlama alanını düzenleyen en önemli yasa 1956 yılında yürürlüğe giren 6785 sayılı İmar Kanunu’dur. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. 1951–1983 yılları arasında 32 yıl boyunca görev yapan Kurul. Kentsel koruma konusunun planlama mevzuat içinde ilk kez tanımlandığı yer 1969 yılında yürürlüğe giren “İmar ve Yol İstikamet Planlarının Tanzim Tarzları ile Teknik Şartlarına ve Bu işleri Yapacak Uzmanlarda Aranacak Ehliyete Dair Yönetmelik”tir. Dört yıl sonra 1973 yılında yürürlüğe giren Eski Eserler Kanunu da bu bölgeler için “sit” tanımını getirecek ve böylelikle yasal olarak koruma kavramı tek yapı ölçeğinden kentsel ölçeğe genişlemiş olacaktır. bu eserlere karşı sorumluluklar ve görevler konusunda gerçekleştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler çok önemlidir.ve yap-sat düzeni süreci hızlandıran temel unsurlardır (Işık. Tarihi Sit.

1982 yılında imzalanan UNESCO “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi”dir. 2008). Koruma kararlarının alınmasından sonra planların yapılmasının çok uzun sürdüğü. Bu kavramlar kent yöneticileri ve plancılar açısından yenidir ve algılanması. koruma ile ilgili kurumsal yapıların da yeniden düzenlendiği. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. planlama alanında ise daha kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir.1990). tarih. Ancak bu alanların korunması ve planlanması uzun süreler başarılamamıştır. 1995). konunun kurumsallaşması çok uzun yıllar almıştır. Adana kurulları olarak örgütlenen bölge kurullarının yapılanması 1990’lı yılları bulmuştur. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır. Yasa. kiraya verilerek bakımları ihmal edilmiş ve giderek harap olmuşlardır. 3442 anıtsal yapı ve 6815 sivil yapıyı tescil etmiştir (Ahunbay. Sosyoekonomik boyut içermemesinin yanı sıra herhangi bir uygulama modeli de önermeyen ve sadece fiziki mekanı düzenleyen belgeler şeklinde hazırlanan koruma planlarında uzun süre sadece kültür varlıklarının plan üzerinde işaret edilmesiyle yetinilmiştir.yüzyıla kadar yapılmış olan eserlerle sınırlandırması ve sadece yeterince örneğin saklanması yönündeki yaklaşımı eleştirilmesi gereken yönüdür. 70’li yılların ortalarından itibaren koruma altına alınan sivil yapıların büyük bir bölümü. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir (Zeren. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu. Konya. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki  71 . koruma kararlarının projelendirme aşamasında ve tek yapı ölçeğinde kaldığı anlaşılmaktadır (Zeren. Turistik yörelerdeki antik kentlerin ve anıtsal yapıların. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi de yasa olarak 1989 yılında kabul edilmiştir. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan yasayı birlikte ele alarak yeniden düzenleyen 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983 yılında yürürlüğe girmiştir. Diğer taraftan. Ancak Yasa’nın koruma altına alınacak kültür mirasını 19. diğer bölgelerdeki sivil dokular ya terk edilerek tahrip olmaya bırakılmış ya da köyden kente göç edenlerin yeni yaşam alanlarını oluşturmuştur (Kayın. 1973–1982 yılları arasında 417 sit alanı. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. Bursa. Koruma planlarında asıl amacın kültür varlığının yakın çevresinde getirilecek kararların kültür varlığına etkisini doğru değerlendirmek ve koruma alanının sosyoekonomik boyutuyla birlikte yönetilmesi olduğu son on yıldır kabul görmeye başlanmıştır. Bunlardan birincisi on yıl gecikmeyle.bunun için gerekli yasal. özelliklerini yansıtmak…” şeklindeki ifade ile korunan öznenin niteliksel özellikleri ön plana çıkarılmıştır. İlk sit ilanlarının gerçekleştirildiği 1970’li yıllardan itibaren bu sit alanlarında koruma planı çalışmalarına başlanılmasına rağmen. Antalya. Yasada yer alan “…yaşadıkları devirlerin sosyal ekonomik. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. 1987 yılından itibaren Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışmak üzere İstanbul. örgütsel ve parasal önlemlerin alınması konularına bu planda yer verilmiştir (Yalçıntan. Küreselleşmenin Etkileri-Yeniden Yapılanmalar: 1980-2000 1982 Anayasasının ardından. maddesi “Devlet. benimsenmesi için aradan uzun zaman geçmesi gerekecektir. İzmir. 1981). Diyarbakır. mimari vb. Bu dönemin ilk düzenlemelerinden biri kültür mirası alanıyla ilgilidir. Ancak bu altyapıların uygulamaya aktarılması ve topluma benimsetilebilmesi her zaman gerilimli olmuştur. korunmaları turizme katkıları nedeniyle kolaylaşırken. Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama nedir araştırınız. Ankara. birçok konuda olduğu gibi. merkezi ve yerel denetimin birlikte sürdürüldüğü bir mekanizma oluşturulmuştur. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. bu varlık ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahibine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir” hükmünü getirmektedir. Bu dönemde Türkiye kültür varlıklarının korunması konusundaki iki önemli uluslararası anlaşmayı da hukuk sistemi içine dahil etmiştir. Anayasa’nın 63. Yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. 1996). Böylece tek ve merkezi bir denetim örgütü yerine. sahiplerine kaynak aktarılamaması ve bu varlıkların veraset yoluyla çok sahipli hale gelmeleri nedeniyle terk edilmiş.

Duyguluer’in (2009) belirttiği üzere 60 adedin üstünde plan çeşidi ve 21 kurumun yetkili olduğu bir planlama ortamı söz konusudur.  72 . 2000).ESDP)” temel aldığı üç temel ilkeden biri (diğerleri “ekonomik ve sosyal uyum” ve “rekabetin daha dengeli hale getirilmesi”) “doğal kaynakların ve kültür mirasının korunması”dır. kentsel planlama kurumu yerini kentlerin köhneleşen parçaları için üretilen projelere bırakmaktadır (Göksu..uçurumlar. kurumların yetkilerinin ayrışmaya. diğer taraftan planlama kurumunun yetki alanlarını parçalamaktadır. bu sürecin temel yapılanmasını oluşturmuştur. Kentler ise bu sürecin ekonomi politikalarında stratejik bir önem kazanmıştır (Şen. tutarlı ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile kent ve bölge planlamasının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Belediyelere 5366 sayılı Yenileme Yasası ile sit alanlarında yenileme alanları ilan ederek projeler üretme yetkisinin tanınması gelinen son aşamadır. kuramsal olarak sürdürülebilirlik. 1980 sonrasının neoliberal politikaları. sağlıklaştırılması ve kısmen kamu ve kısmen yeni yatırımcılar tarafından soylulaştırılması yönündeki yatırımlara sahne olmaktadır (Enlil.tarihi kentsel alanların korunması konusu. korunması gerekli eserlerin yok edilmesini tetiklemiş. Ancak dönemin uygulamaları kamusal hizmetlerin gerilemesi ve bu alanın giderek özelleşmesi. kuralları kaldırma stratejileri ile şekillenen politikalar devletin kamusal alanı düzenleyici rolünden geri çekilerek küçülmesini öngörmekte böylece. 1990).. 1990’lar planlama alanındaki yeniden yapılanmalar. Avupa Birliği’nin mekân planlamadan sorumlu Bakanlar Konseyi tarafından 1999 yılında kabul edilen “Avrupa Mekânsal Gelişme Perspektifi’nin (European Spatial Development Perspective . kentsel mekanın sermaye birikimi için önemli bir kaynak olmaya başlaması ve istihdam politikaları ile sosyal politikaların gündemden düşmesi. 1980’lerin başlangıç yıllarında planlama kurumunun yeniden yapılanması kentsel koruma açısından önemli bir dönüm noktasıdır. UNESCO’nun Tarihi Alanların Korunması ve Çağdaş Rolü Konusunda Tavsiye1 kararında da belirtilmiş olan “. özellikle küçük belediyelerde koruma ve planlama ile ilgili altyapıların olmamasının yarattığı problemlerin olumsuz etkileri ilerleyen yıllarda gözlenecektir. 2008). Örneğin. Bu kapsamda 1984 yılından itibaren Özelleştirme İdaresinin. 1982 yılında Turizm Teşvik Kanunu ile başlayan bu süreç 1990’larda da devam etmiş ve planlama yetkileriyle donatılan diğer kurumlar da bağımsız olarak ayrıcalıklı yapılaşma hakları verir hale getirilmişlerdir. kentsel yoksulluğun artması. Bu etkilerden en önemlisi. toplumsal ve mekansal yapıların ayrışması ve kente parçacı projelerle müdahale edilmesiyle sonuçlanmıştır. tarihsel değerleri koruma altına alacak düzenlemeleri öngörse de özünde kentsel yaşamı ekonomik pazarın isteklerine göre düzenlemeyi amaçlamaktadır (Duru. 2006). Kültürel mirasın korunması ve planlama ile ilgili kurumsal yapılarda 1980’lerde başlayan ve 2000’li yıllarda artan parçalanma ve çokbaşlılık. Bu durum bir taraftan kent merkezlerinde yer alan değerli taşınmazlara ayrıcalıklı yapılaşma hakkı sağlarken. 2005). Özellikle kurumsal süreçlerde basitleştirme kolaylaştırma. İmar ve İskân Bakanlığı’nın kent planlarını hazırlama ve onaylama yetkileri 1986 yılında yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu ile belediyelere devredilmektedir. bütüncül korumanın gerçekleşmesinde en önemli tehditlerden biridir. Koruma uygulamalarının merkezi yönetimin yetkisinde kalmaya devam etmesi ise belediyeler tarafından sit alanlarının daraltılmasını ve tescilli yapıların tescillerinin kaldırılması taleplerini gündeme taşımıştır (Zeren. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere kadar uzanan dönem tarihi kent merkezlerinin korunması. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramları ile zenginleşmiştir. Bu düzenlemelerin temel amacının ulusal ve uluslararası yatırımların süreçlerini kısaltmak ve kolaylaştırmak olduğu kabul edilmektedir. Kentlerin planlanmasında kullanılmak üzere kabul edilen bu yol gösterici belge bile. katılımcı planlama. parçalanmaya başlamasıyla karakterize olmaktadır. Oysa uluslararası koruma tüzüklerinin 1970’li yılların başından itibaren vurguladıkları konuların başında “bütüncül koruma” anlayışı gelmektedir.. bu yapıların parselleri tüm cezai yaptırımlara karşın ya kaçak yapılara ya da otoparklara dönüşmüşlerdir. Nitekim kültür mirasının korunması politikalarının arka planlarında da kent ekonomilerinin canlandırılması ve kentsel topraktan kazanılan artı değerin yükseltilmesi amacı yatmaktadır. Neoliberal Politikalarla Birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000’li Yıllar 2000 yılına gelindiğinde Türkiye’deki planlama anlayışı.” ilkesi tam da bu soruna işaret etmektedir. O tarihte sayıları 2200 civarında olan yerel yönetimlere bu yetkinin devri demokratikleşme ve yerelleşme açısından çok önemli adımlar olmasına karşın. Toplu Konut İdaresi’nin ve Demiryolları Limanlar ve Hava Meydanları İnşaat Genel Müdürlüğü’nün yetkileri giderek güçlendirilmiştir. kent planlarında gereksinim duyulandan daha büyük alanların yerleşmeye açılması ve bunun sonucunda doğal çevrelerin hızla kaybedilmesidir..

1846 yılında  73 . 1970’li yıllarda toplumda tarihi ve kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılına gelindiğinde yeni bir döneme girmektedir. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. 2010 yılı itibariyle. Fakat bu kavramların koruma ile ilgili kamuoyu tarafından bile henüz aynı biçimde değerlendirilememesi bu miras alanlarının kaybedilmesini getirmektedir. 1996) bir envanterden. Süleymaniye ve Fener-Balat yenileme alanları kültür mirasının kaybedilmesi ve yaratacağı toplumsal sorunlar nedeniyle tartışmalara konu olmaktadır. Bu olumlu düzenlemelere karşın kültür mirası alanlarına parçacı projelerle müdahale edilerek “kentsel sağlıklaştırma (urban rehabilitation)”.2003 tarih ve 4848 sayılı kanun ile kurulmuştur. sermaye yaratıcı bir kalkınma aracı olarak algılanmaya başlamakta. burada yaşayan insanların sosyal ve ekonomik durumlarını iyileştiren. sağlıklaştırma. Üçüncü değişiklik koruma planı anlayışına yönelik gerçekleştirilmiştir. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. Bu sayede kurullar tarafından onaylanan koruma amaçlı imar planı ve koruma alanları içinde yer alan tüm projelerin uygulama sorumluluğunun. yeniden canlandırarak onları bir sahne dekoru olarak kullanma yaygınlaşmakta ve bu süreçte koruma “bir araç olarak” kullanılmaya dönüşmektedir (Günay. kentlerin ekonomik değerini artırarak. Bu yasa kapsamında ilk uygulamaların gerçekleştirildiği Ankara’da Ulus Tarihi Kent Merkezi ve İstanbul’da Sulukule. 1990’ların başında 17 adet olan bölge kurullarının sayısı bugün itibariyle 34’dür. Koruma alanı içindeki iş yerlerinin. uygulama etaplarının ve finansmanının. Yasanın getirdiği bir diğer önemli yenilik. 9272’si arkeolojik. 2008). her ilde toplanan emlak vergilerinin % 10’unun il özel idarelerine aktarılarak koruma uygulamalarında kullanılması zorunluluğu getirilmiştir. Kültürel miras. Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanunu kapsamında sit ilan edilmiş bölgelerde Bakanlar Kurulu kararıyla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. belediyelerin koruma konusunda uzman olmayan birimleri tarafından üstlenilmesinin getirdiği önceki dönem uygulamalarının sorunlarının aşılması öngörülmüştür. 2010). envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu resmi kurum olan Kültür ve Turizm Bakanlığı 16. 1980’lerin ortalarında 417 sit alanının bulunduğu. “Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı” ile ilgili değişikliğe göre. 1983 yılında yürürlüğe girmiş olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 2004 yılına kadar çeşitli değişikliklere uğramıştır.07. 3442 anıtsal ve 6815 sivil eserin tescilli olduğu (Ahunbay. 14. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAN SORUMLU KURUMLAR Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye’de kültürel mirasın saptanması. Bu kapsamda üzerinde en fazla tartışmanın olduğu 5366 sayılı “Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun” 05. yüzyıl ile sınırlı koruma düşüncesinde yeni açılımlar olarak ortaya çıkmaktadır. Tarlabaşı. İkinci değişiklik kültür varlıkları ile ilgili işlemleri ve uygulamaları yürütmek üzere belediyelerin bünyesinde Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) kurulmasıdır.07.2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. tüm sit alanlarının planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için bir “yönetim alanı” tanımlaması ve bu kapsamda her sit alanı için “yönetim planı” hazırlanması yaklaşımının benimsenmesidir. Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan sonra tarihi kent merkezlerinin değer kazanması konusunu ve bu bölgelerde yaşanan gelişmeleri araştırınız. korumanın yerelleşmesi ve kültür mirasının yönetilmesi konularında önemli yenilikler getirmiştir.Bu bağlamda dönemin kültürel miras alanındaki yeni tartışma konularından olan "endüstri mirası" ve "modern mimarlık mirası" kavramları 19. (Kayın. 239’u kentsel sit olmak üzere toplam 11377 adet sit alanına ve 58752’si sivil mimarlık örneği olmak üzere toplam 94388 kültür varlığına ulaşılmıştır (Url 3). yenileme alan ve projelerinin.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler kültür varlıklarının korunması için kaynak yaratılması. yaklaşımı yerine Batı’da 1950’lerden önce benimsenen kentsel yenileme (urban renewal) yaklaşımının uygulamaya çalışılması dönemin en olumsuz gelişmesidir. Planlama kavramı ilk kez fiziki yapıların korunması anlayışından çıkarılarak bir strateji belgesi haline getirilmiştir. katılımcı alan yönetimi modellerini de içerecek şekilde hazırlanması gibi çok önemli yenilikler yasa maddesinde yer almaktadır.4.

Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş. • • • • • Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik.Aya İrini Kilisesinde başlatılan ilk müzecilik faaliyetlerinin Bakanlık yapılanmasının nüvesini oluşturduğu kabul edilmektedir (Url 4). pazarlanması. 2008 ve 2009 ve 2011 yıllarında yapılan değişikliklerle) sürdürmektedir. sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak konularında görevlidir (Url 5).1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülmektedir. rölöve. Koruma. Kültür Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. yaymak. “Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları”. 2004. Bakanlığın kültür varlıklarının korunmasından sorumlu olan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını.07. Bu Kanuna göre Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kentsel koruma konusunun da içinde olduğu kültür varlıklarının korunması ile ilgili uygulamaları 23. “Diğer Hükümler” olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır (Url 7). 2863 sayılı Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu. Bu yönetmeliklerden 10’u kültür mirasının bütünsel olarak korunması konusuyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilidir (Url 8). Bu kapsamda. “İkramiye ve Cezalar”. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik ise koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. 2863 sayılı kanunun yetkisinde olan tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiş. kültür varlıklarının bakımı ve restorasyonunu sağlamak. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. Kütüphaneler. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. “Araştırma. 1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı kurulmasına karşın kültür hizmetlerini yürüten birimler ancak 1965 yılında Kültür Müsteşarlığı olarak örgütlenebilmiş. değerlendirmek ve benimsetmek. Bu bağlamda 2863 sayılı Kanun kapsamında görev yapan Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulları’nın isimlerinden “tabiat” kelimesi çıkartılmıştır. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak. 2007. onarımı. Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarının kuruluşu düzenlenmiştir. tanıtmak.2011 tarihinde “Çevre ve Şehircilik Bakanlığı”nın kurulmasına ilişkin 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun içeriğinde de bazı düzenlemelere gidilmiştir. teşvik ve desteklenmesi için gerekli önlemleri almak. müzeler. İzin. Kazı ve Define Arama”. 23. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Yapı Esasları ve Denetimine Dair Yönetmelik. 1926 yılında bu daire kaldırılarak. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemek olarak tanımlanmaktadır (Url 6). kültür ve turizm konularıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek ve bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak. Cumhuriyet döneminde Kültür Bakanlığı’nın temeli sayılabilecek ilk örgütlenme ise 1920 yılında Maarif Vekâleti içerisinde Asâr-ı Atika Dairesinin kurulmasıyla başlamıştır (Özkasım. geliştirmek. fonksiyon değişiklikleri. yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını ülke ekonomisine olumlu katkı sağlayacak şekilde değerlendirmek. 4 ek madde ve 10 geçici maddeden oluşan bu kanun “Genel Hükümler”. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik. 1989’dan itibaren korumanın etkinleştirilmesi yönünde maddeler ilave edilerek geliştirilmiştir. 17. İlk kez 1971 yılında bağımsız bir bakanlık olarak örgütlenme çalışmaları başlatılmış ise de 1971-1989 yılları arasında farklı dönemlerde Milli Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı ile birleştirilmiş ve tekrar ayrılarak yeniden düzenlenmiştir. 1989 yılından 2003 yılına kadar ayrı bakanlıklar olarak sürdürülen hizmetlerden sonra 2003 yılında 4848 sayılı kanunla Kültür ve Turizm Bakanlığı kurulmuştur.07. turizmin geliştirilmesi.08. 74  . tespit işlemleri. “Korunması Gerekli Taşınır Kültür Varlıkları”. Kanun. Kültür Bakanlığı’nın kurulması 1971 yılını bulmuştur. 78 madde. Uygulama ve Denetim Büroları. Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil. Sondaj. Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik. yerel yönetimler.1995). imar ve yapılaşma koşullarını kapsayan planlama konuları. tescilli binaların bakımı. Türkiye’de koruma konusundaki temel kanundur. Müzeler ve Güzel Sanatlar olmak üzere üç ayrı müdürlük oluşturulmuştur. “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıkları”.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında (1987.

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Ait Katkı Payına Dair Yönetmelik. Gösterimi. Koruma bölge kurulları üyelerinden Bakanlıkça seçilecek altı üye. gruplandırılmasını yapmak. Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı. Yukarıda da belirtildiği üzere 2011 yılında yapılan son düzenlemeyle kültür mirasının korunması kapsamında yer alan doğal koruma alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. Nevşehir. belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanlığı. Ankara. Erzurum. dışında ise ilgili valilik temsilcileri ve konunun özelliğine göre Vakıflar Bölge Müdürlüğü. Vakıflar Genel Müdürü. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmelik. İzmir II. 1710 sayılı yasanın yürürlüğe girdiği 1971 yılından itibaren sorumluluk alanı sadece anıtsal ve mükemmel eserlerle sınırlı olmaktan çıkan ve sit alanları ile sivil yapıları da içine alan koruma evreninin tek bir kurul ile yönetilemeyeceğinin anlaşılması üzerine bölge kurulları oluşturulmuştur. Gaziantep. mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek yedi üyeden oluşmaktadır. Bunlar arasında en önemlileri (Url 9): • • • • • Tarihi Sitler. Çanakkale. Konya. İstanbul V. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün düzenlemesi ve eşgüdümü altında görev yapan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır. bölge kurulları arasında eşgüdümü sağlamak. Ankara Yenileme Alanları. Bursa. Bu mevzuatın dışında Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış olan “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Müze Müdürlüğü. 2011 yılı itibariyle. Orman Genel Müdürü.• • • Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması. Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Diyarbakır. koruma alanlarını tespit etmek ve geçiş dönemi yapılanma şartlarını belirlemektir. Eskişehir. Koruma ve Kullanma Koşulları. Koruma bölge kurulları arkeoloji. Koruma ve Kullanma Koşulları. Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları İle Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik. Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürü. İstanbul I. Karabük. hukuk. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’nun belirlediği ilkeler doğrultusunda çalışacak şekilde kurulan bölge kurullarının idari olarak yapılanması ve karar alır hale gelebilmesi ise 1990’lı yılları bulmuştur ve son 20 yıldır yapılanma çalışmaları devam etmektedir. Bakanlık Müsteşarı. İlki 1988 tarihli olan ve 2011 yılı itibariyle 780’e ulaşan ilke kararlarından bazıları yürürlükten kaldırılmış bazıları iptal edilmiştir. Kayseri. Kütahya. Adana. İstanbul III. İstanbul II. Arkeolojik Sitler. Kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler. Bakım ve Onarımları. Kentsel Sitler. Trabzon. Antalya. İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına ancak gözlemci olarak katılabilmektedirler. Denetimi. Maden İşleri Genel Müdürü. uygulamada ortaya çıkan sorunları değerlendirmektir. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü vb. Bakanlığın ilgili Müsteşar Yardımcısı. Edirne. Aydın. Koruma bölge kurullarının temel görevleri. Muğla. sanat tarihi. taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuyla ilgili ilkeleri belirlemek. İstanbul VI. Koruma ve Kullanma Koşulları. Şanlıurfa. Sivas.  75 . Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları. Taşınmaz Kültür Varlıklarının Gruplandırılması. Uygulaması. İstanbul VII. Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik. Kocaeli. İstanbul IV. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü’nden oluşan Yüksek Kurul’un temel görevi. korunması gerekli kültür varlıklarının tescilini. Bugün yürürlükte olan 48 adet İlke Kararından 13 adedi kültür mirasının korunması uygulamalarına rehber niteliğindedir. Samsun. Görüşülecek konu. Koruma Ve Kullanma Koşulları. Doğal (Tabii) Sitler. temsilciler Kurulda yer almaktadırlar. 1983 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görevlerini devralan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 1980’lerin ortalarına kadar Türkiye’deki tüm taşınmaz kültür varlıkları hakkında karar veren tek kurul olarak görev yapmıştır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili Genel Müdürü. Van olmaz üzere toplam 34 bölge kurulu görev yapmaktadır (Url 10). İzmir I. İstanbul Yenileme Alanları.

Ayrıca.Türkiye’deki kültür politikaları hakkında daha geniş bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın web sayfasını ziyaret ediniz: http://www. 5226 sayılı Yasa kültür varlıkları ile ilgili uygulamaları yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri. zaviye. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre.2004 tarihinde 5226 sayılı yasayla yapılan değişiklikler ve getirilen ek maddelerle koruma konusunda belediyelerin ve valiliklerin görev ve sorumlulukları artırılmıştır. kültür varlıklarının korunmasına yönelik rölöve. sulak  76 . türbe. Genel Müdürlük. valilerin denetiminde kullanılır hale getirilmiştir. Kültür varlıklarının bakım ve onarımlarına yerel yönetimlerin yetki ve sorumluluğunda mali kaynak yaratılması. mevlevihane. Yerel yönetimlerin görevleri ise bu kararları uygulamakla sınırlı kalmıştır. plânlama ve uygulama konularında kullanılmak koşuluyla vali tarafından il özel idarelerine ve belediyelere aktarılmaktadır. Bu durum yerel yönetimlerin koruma konularını uzun yıllar benimsememelerini.gov. Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde veya denetiminde bulunan vakıflara ait taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları. restitüsyon. hatta reddetmelerini getirmiştir. Yerel Yönetimler Türkiye’de koruma kurumunun yapılanması başlangıçtan itibaren merkezi yönetim ağırlıklı olmuştur. Bu fon kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan kamulaştırma. çeşme ve benzeri korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tespiti. milli parklar.tr/TR/anasayfa/1-0/20120102. restorasyon projelerini hazırlayacak ve uygulayacak proje büroları ve sertifikalı yapı ustalarını yetiştirecek eğitim birimleri kurulması da Yasa’da 2004 tarihinde yapılan bu değişiklikle getirilmiştir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 27. şehir planlama.html Vakıflar Genel Müdürlüğü Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. tabiat anıtları. sit alanlarında uygulama ve denetimden sorumlu olan büroların (KUDEB) kurulması en önemli yeniliklerdir. proje ve malzeme değişiklikleri ile inşaat denetimi de dâhil olmak üzere uygulamayı denetlemekle yükümlüdürler. envarterlenmesi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır. Bu bürolar koruma bölge kurulları tarafından uygun görülen koruma amaçlı imar plânı. tabiatı koruma alanları. gerçek ve tüzel kişilerin mal varlıklarını bağışladığı bir sistemdir. mescit. valilikler ve (Bakanlık izniyle) ilçe belediyelerinin kendi yetki alanlarında görev yapmak üzere sanat tarihi. mimarlık. sebil. han. mühendislik.kultur. gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan cami. "Taşınmaz kültür varlıklarının onarımına yardım sağlanması ve katkı payı" (Madde 12) olarak tanımlanan değişiklikle her ilde Emlak Vergisi Kanunu uyarınca belediyesince toplanan emlak vergilerinin %10’u il özel idarelerine aktarılarak. Dolayısıyla bu yeni yapılanma ile yerel yönetimlere koruma uygulamalarında uzmanlaşmış ekiplerle çalışma ortamı yaratılmaktadır. korunması.07. tabiat parkları. Çevre ve Orman Bakanlığı bünyesinde yer alan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan doğal sit alanları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden düzenlenmişlerdir. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. İl Özel İdareleri bünyesinde. kervansaray. değerlendirilmesi. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. projelendirme. Kökleri Sümerlere ve Romalılara uzanan ve Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan vakıf kurumu günümüzde 20. onarımı. arkeoloji gibi meslek alanlarından uzmanların görev alacağı Koruma Uygulama ve Denetim Büroları’nın (KUDEB) (Madde 10) kurulması koşulunu getirmiştir. medrese. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 2011 yılında yeniden düzenlenmesiyle kurulan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.02. hamam. Sahip olduğu ya da sorumlu olduğu kültür varlığı olan vakıf eserler üzerinde gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle kültür mirasının korunmasında belirleyici olan Vakıflar Genel Müdürlüğü 25 bölge müdürlüğü aracılığıyla görev yapmaktadır.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişikliklerle Vakıflar Genel Müdürlüğü. Kültürel mirasda önemli yeri olan vakıflar. tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının korunmasında yetkili kurum haline getirilmiştir. belediyelerin ve il özel idarelerinin kendileri tarafından. sorumlu olduğu vakıf mallarının tadilat ve tamiratlarını ilgili koruma kurullarına bilgi vermek suretiyle kendileri yapar hale getirilmişlerdir (Url 11).

rıhtımlar. kiliseler. Günümüzde Türkiye genelinde tanınan ve etkin olan. ilke kararları ve genelgeler ile uluslararası tüzükler ve genel koruma prensipleri kapsamında sürdürülmektedir. kabartmalar. su kemerleri. sandukalar. hisar. tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli. imarethane. tersaneler. höyükler. • • • • Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19. sur. manastırlar. kümbet. Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları. namazgâhlar. • •  77 . Turizm Anıt ve Çevre Değerlerini Koruma Vakfı (TAÇ) 1976 yılında. kültür. dikili taşlar. hazireler. ören yerleri. resimli ve kabartmalı kayalar. orman ve su ürünleri mühendisleri ve hukukçu uzmanlarının katılımıyla Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları 2011 yılı sonu itibariyle kurulmaktadır (Url 12) . sinagoglar. su yolları. çeşme ve sebiller.07.alanlar ve benzeri koruma statüsü bulunan alanların tescil ve onayından sorumludur. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı bünyesinde varlıkların ve alanların özelliklerine göre biyolog. taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir. Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL) 1990 yılında. arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar. yer üstünde. tarihi saraylar. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri. külliyeler.1983 tarihinde yürürlüğe giren ve günümüze kadar 12 kez değişiklik yapılan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve bu kanuna bağlı yönetmelikler. kaya sığınakları. han. sarnıç ve kuyular. resimli mağaralar. freskler. tarihi. şifahane. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar. akropol ve nekropoller. estetik. evler. türbe ve kitabeler. Sivil Örgütler Türkiye’de koruma kurumunun sivil olarak örgütlenmesinin geçmişi çok eski değildir. mesafe taşları. muvakkithane. korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmazlar. yazılı. eski anıt ve duvar kalıntıları. Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde. peri bacaları ve benzeri taşınmazlar. arastalar. eski sınırları belirten delikli taşlar. darphane. Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar. mescitler. tarihi yol kalıntıları. sunaklar. Koruma Kurullarınca mimari. kapalı çarşılar. Kaya mezarlıkları. Tarihi Kentler Birliği (TKB) 1999 yılında. “tabiat varlıkları” ise “jeolojik devirlerle. Türkiye’de koruma konusunda çalışan bu sivil toplum örgütlerinin ana ilgi konuları nelerdir araştırınız. siteller. köprüler. mezarlıklar. hamam ve medreseler. burç. yer altında veya su altında bulunan değerlerdir” şeklinde tanımlanmaktadır. yalılar ve konaklar. tarihi kışla. tabya ve istihkâmlar ile bunlarda bulunan sabit silahlar. her tür ve ölçekte planlarını yaptırmak ve uygulanmasını sağlamakla görevlidir. köşkler. kale. Yasada “kültür varlıkları”. mozaikler. Bu alanların yönetilmesini sağlamak. bazilikalar. musallalar. peyzaj mimarı. bedestenler. Tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili konularda karar almak üzere. simkeşhane. kervansaraylar. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları 2863 sayılı Yasa’da şu şekilde sınıflandırılmaktadır (Madde 6). Tarihi mağaralar. TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRAS POLİTİKASININ UYGULAMA ALANI Türkiye’de taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ilişkin uygulamalar 21. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992 yılında kurulmuştur (Madran ve Özgönül. çevre. tümülüsler. camiler. 2011). Ancak. tekke ve zaviyeler. taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir. harabeler. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. kullanma ve yapılaşmalarına yönelik ilke kararlarını belirlemek. ziraat.

Bu konuda bir diğer yönlendirici belge de Koruma Amaçlı İmar Planları ve Çevre Düzenleme Projelerinin Hazırlanması.06. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır (Madde 3a). Bu ilke kararına göre arkeolojik sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. II. ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır. Arkeolojik sit alanlarındaki uygulamalarda ise Yüksek Kurul’un Arkeolojik Sitler. bitki örtüleri. tarihsel. Denetimi.2006 tarih ve 720 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 14). Kentsel sit alanın korunmasında. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 04.07.2007 tarih ve 728 sayılı ilke kararı esas alınmaktadır (Url 16). Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. şehir planlama.06. Yapılacak tespitlerde. estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulundukları için tek başına taşıdıkları kıymetten daha değerli olan kültürel ve doğal çevre elemanlarının (yapılar. ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek. bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır. III. Bu alanlarda. geliştirilmesinde etkinlik taşıyan ve kentle bütünleşmesine olanak sağlayacak kararlara konu olan alanlar ise etkileşim geçiş sahası olarak ele alınmaktadır.11. Müelliflerine İlişkin Usul ve Esaslara Ait Yönetmeliktir (26. tarih öncesine ve tarihi devirlere ait olan. bahçeler.Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen yeniliklerden biri olarak il özel idareleri. yaşadıkları devirlerin sosyal. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. Sit alanlarının ilan edilmesinde benimsenen ve kullanılan kriterler. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında.10.2005 tarih ve 25842 sayılı RG). duvarlar) bulundukları alanlardır. “tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. ilgili Kurulun denetiminde ve koruma amaçlı imar planları kararlarıyla yapılaşmaya izin verilmektedir. Bu üç grup dışında arkeolojik değer taşıyan kültür varlıklarının ve korunması gerekli kentsel dokuların birlikte bulunduğunu alanlar da Kentsel Arkeolojik Sit olarak gruplandırılmışlardır. Yüksek Kurul tarafından kabul edilen ilke kararlarında ve bu yönetmelikte türlerine göre sit alanlarının tanımları yapılmakta ve koruma. Derece Arkeolojik Sit: Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. kültür ve tabiat varlıklarının tarih. Kentsel sit alanlarında geçiş dönemi uygulaması ve koruma planı hazırlanmasının yasanın öngördüğü sürelerde yapılması ve ayrıca uygulamaların denetlenmesi büyük önem taşımaktadır. Gösterimi. Derece Doğal Sit: Bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan. yaşadıkları devirlerin sosyal.1987 tarih ve 19660 sayılı Resmi Gazete) ile açıklanmakta. Sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. Kentsel sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Kentsel Sitler. Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (10. ekonomik.1999 tarih ve 658 sayılı ilke kararı temel bir çerçeve çizmektedir (Url 15). mühendislik. yer üstünde ve su altındaki ürünlerini. jeolojik devirlere. Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 05. yer altında veya su altında. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır. Yasada sit tanımı. korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir. sanat.12.2005 tarih ve 25887 sayılı RG). Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. Derece Arkeolojik Sit: Korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır. yerleşim dokuları. ilginç özellik ve  78 . mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları. Doğal Sit: Yer üstünde. Devletin imkânları göz önünde tutularak. yerel. büyükşehir belediyeleri ve ilçe belediyelerinin bünyesinde kurulmaları öngörülen Koruma Uygulama Denetim Büroları (KUDEB) uzun yıllardır uygulamalar konusunda yaşanan sorunları çözmek amacını taşımaktadır. Bu tanım ve açıklamalara göre.07. Doğal sit alanlarındaki uygulamalarda Yüksek Kurul’un Doğal Sitler. Derece Arkeolojik Sit: Korunması gereken. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil olunur. Bünyelerinde mimarlık. Kentsel sit: Mimari. Uygulaması. ender bulunmaları veya özellikleri bakımından korunması gerekli alanlardır. Bu ilke kararına göre doğal sit alanları üç grupta değerlendirilmektedir: I. kullanma koşullarındaki ilkeler açıklanmaktadır. ayrıca Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından kabul edilen “İlke Kararları” (Url 13) her sit türü için koruma ve kullanma koşullarını tanımlamaktadır. arkeolog ve sanat tarihi meslek alanlarından en az birer uzmanın yer alması ve bölge Koruma Kurulu ile eşgüdümlü olarak çalışması gereken KUDEB’in yetki ve sorumlulukları Koruma Uygulama ve Denetim Büroları Proje Büroları İle Eğitim Birimlerinin Kuruluş İzin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile düzenlenmiştir (11. örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser.

sanat tarihçisi.2011 tarihili 648 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnameyle tabiat varlıkları ve doğal sit alanları ile ilgili görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na devredilmiştir. her bölgenin karakterinin birbirinden farklı olması vb. Bu konuda çalışmalar yapmak üzere Bakanlık Müsteşarı başkanlığında ilgili uzmanlardan oluşan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları kurulmaktadır. sit statüsü ve özelliklerine bağlı olarak mimar. 27. sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer. III. İkinci sıradaki doğal sitler ise 1266 adet ile toplamdan %11. uygulama etaplarının ve finansmanının “…katılımcı alan yönetimi modellerini  79 . yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği göz önünde tutularak konut kullanımına açılabilecek alanlardır. Yukarıda da belirtildiği üzere 17. sosyolog. “…kültür ve tabiat varlıklarının sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda korunması…” anlayışını vurgulayarak. Koruma amaçlı imar planları ilgili yönetmelik kapsamında müellifi şehir plâncısı olmak üzere. kısmen inşa edilmiş.08. en geç altı ay içinde karara bağlanır. “…sağlıklaştırma ve yenileme alan ve projelerinin…”. onu Ankara (584) ve Antalya (531) takip etmektedir (Url 18). Ancak kurumlar koruma planlarının hazırlanmasında mevzuatın öngördüğü koşulları her zaman yerine getirmemektedirler. kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. Bu alanlarda. 2011). Koruma ve Kullanma Koşulları hakkındaki 19. İdareler plan kararlarına karşı altmış gün içerisinde Yüksek Kurula itiraz edebilirler. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda. restoratör mimar. Yüksek Kurul’un Tarihi Sitler. Bu itirazlar.27) adettir. Bu bağlamda planların hazırlanmasında yetkinin ilk kez şehir planlama meslek alanına verilmesi de kentsel korumanın çok eksenli ele alınmasının benimsendiğini göstermektedir. Geçiş dönemi ilanı.4. kentsel sitler. Derece Doğal Sit: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlardır. Yasanın bu tanımı.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla Kültür ve Tabiat Vatlıklarını Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerle “koruma amaçlı imar planı” ilk kez yasa düzeyinde tanımlanmıştır ve içeriği çağdaş planlama kavramlarını barındırmaktadır. Yönetmelikte yer alan ören yeri tanımı ise arkeolojik alanlar başta olmak üzere tarihi ve doğal sit alanlarına gönderme yapan geniş bir çerçeve çizmektedir. 31 (%0. korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlardır. Koruma alanı içinde yaşayan insanların ve iş yerlerinin sosyal ve ekonomik yapılarını iyileştiren. kültürel.50’sini oluşturmaktadırlar. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. tarihsel.07. kentsel arkeolojik sitler. peyzaj mimarı gibi meslek grupları tarafından hazırlanır. sosyo-ekonomik araştırmaların temel veri olarak alınmasını kurumsallaştırarak çok önemli yenilikler getirmektedir. turizm yatırım ve turizm işletme belgeli turistik tesisler ile hizmete yönelik yapılar dışında herhangi bir yapılaşmaya izin verilemez. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Askı süresi içinde planlara itiraz edilebilir. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere. bilimsel.377 sit alanı bulunmaktadır. Uzlaşılamayan durumlarda mahkemelerde dava açılır. il özel idarelerinin ise bütçelerinde planların yapımı için ödenek ayırmaları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 27. 150 (%1. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11.07. Planların hazırlanması için belediyelere aktarılmak üzere İller Bankası’na yeteri kadar ödenek konulması. Türkiye genelinde bir envanter bulunmamakla birlikte İstanbul için koruma planlarının hazırlanması ve onaylanması süreçleri on yıllara varan sürelerde gerçekleştirilmektedir (Dinçer vd. istihdam ve katma değer yaratan stratejilerin geliştirilmesi. Sit alanlarının illere göre dağılımında Muğla (731) ilk sırada yer almakta.2004 tarih ve 5226 sayılı yasayla getirilen maddelerden biridir.32). alanın konumu.güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan. meslek odaları. kamu kurumları. Altmış gün içerisinde onaylanmayan planlar kesinleşirler ve herkesin kolayca erişebileceği yerlerde otuz gün süre ile asılarak ilan edilirler. sanatsal. arkeolojik.. Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye genelinde sit alanlarının coğrafi bilgi sistemine aktarılmasını henüz gerçekleştirememiştir. 239 (%2. Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. Diğer sitler ise sayısal olarak çok daha azdırlar: karma sitler 419 (%3. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup topografik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve homojen özelliklere sahip. Tarihi Sit: Önemli tarihi olayların cereyan ettiği korunması gerekli yerlerdir. İlgili idaresi tarafından hazırlanan ve onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğü haliyle belediyelere ya da valiliklere gönderilir. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. planın yapımı ile ilgili süreler mevzuatta belirlenmektedir. miras alanlarındaki planlamayı sadece fiziki yapıların korunması yönündeki analizlere dayalı olmaktan çıkarıp. Sitlerin büyüklüklerine ilişkin sistematik ve karşılaştırılabilir bilgilerin henüz olmaması.13’lük pay almaktadırlar. tarihi sitler.1996 tarih ve 421 sayılı ilke kararı bu konuda temel bir çerçeve çizmektedir (Url 17). Kurul değişiklik taleplerini değerlendirerek uygun gördüğü şekliyle onaylanmak üzere planı ilgili idarelere gönderir. arkeolog.68). İlgili idareler. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. II. nedenlerle sadece sit sayılarıyla yorum yapmak yeterli olmamaktadır. değişmesini istedikleri husus varsa Kurul’a bildirir.10). mühendis.

Korumanın Sosyal / Kültürel Boyutuna İlişkin Sorunlar başlığı altında ele alınan beş temel konudan en önemli ikisi şunlardır.de içerecek şekilde…” hazırlanması gibi çok önemli kavramlar yasa maddesinde yer almaktadır. Bayındırlık ve İskân (günümüzde Çevre ve Şehircilik) Bakanlığı tarafından hazırlık çalışmalarına Nisan 2007’de başlanılan ve Yüksek Planlama Kurulu tarafından 25. kamu yararından çok yatırımcıların taleplerini öne alan değişikliklere gidilmesi…” saptamasıdır.2010 tarihinde kabul edilen “KENTGES Bütünleşik Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (2010–2023)” (Url 19) kültür mirası ile ilgili olarak ele aldığı “Kentsel Miras. Özellikle 2000’li yıllardan sonra kent merkezlerinin değer kazanmasıyla birlikte bu bölgelerde yaşayan insanların yükselen fiyatları karşılayamamaları ve buraları terk etmek zorunda kalmaları konusu dile getirilmektedir. uygulama sonrasında kullanıcıların alan dışına itilmesi…” ve “…Kentsel tarihi bölgelerinin giderek çöküntü alanı haline gelmesi. Bu iki konu kültürel mirasın korunmasında tartışılan iki temel problemdir..gov. Sonuncu sorun alanı olarak tanımlanan Planlama / Projelendirme ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar kültürel mirasın korunması konusunun tüm eksenleriyle ilgilidir. • • • • • •  80 . Koruma Konusunda Örgütlenmeye İlişkin Sorunlar başlığı altında tanımlanan yedi sorun başlığı içinde ise öncelikle vurgulanması gerekenler. kültür mirasının toplumun tüm kesimleri tarafından aynı şekilde algılanmadığına işaret etmektedir. güncellenebilir bir kültür mirası envanteri tamamlanmadığı sürece korumanın gerçekleşmesinin çok zor olduğu tüm ilgililerce kabul edilmektedir. Mekân Kalitesi ve Kentsel Tasarım” başlıklı temada kültür mirasının korunması konusuyla ilgili olarak yedi sorun alanı tanımlamaktadır. 2010). Sit alanlarıyla ilgili uygulamalar konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü sayfasını ziyaret ediniz: http://www. genelge ve talimatnamelerle tamamlanmaktadır (Dinçer.html TÜRKİYE’DE KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASINDAKİ SORUNLAR Kültürel mirasın korunması konusunda yaşanmakta olan sorunlar çeşitli kaynaklarda farklı başlıklarda ele alınarak irdelenmektedir (Dinçer vd. Ülke genelini kapsayan yaygınlıkta. Bu sorun özellikle 2000’li yılların başından itibaren kent topraklarının ekonomik değerinin çok yükselmesiyle birlikte kültür mirasını korumanın amaç olmaktan çıkarılarak araçsallaştırılmasına dikkat çekmektedir. kent yoksullarının bu alanlara yerleşmesi…”. 2004 yılında gerçekleşen bu değişikliği takiben planlama süreci ile ilgili yapılanmaların oluşturulması devam etmekte. politik öncelik ve tercihlerin önem kazanması…” saptaması çok temel bir konudur ve özellikle son beş yıldır kültürel miras alanına ayrılan kaynakların artmasına karşılık bu kaynakların dağıtımının yeterince şeffaf olmaması eleştirilmektedir.kulturvarliklari. sistem yönetmelik. tek sektör hedefli gelişmeleri benimsemeleri ve bu hedeflerin koruma yaklaşımları ile çelişmesi…” ve “…Koruma alanında çok parçalı bir yönetimin varlığı ve bunlar arasında eşgüdümün kurulamamış olması…” dır. Beşinci sorun alanı olarak tanımlanan Doğal ve Kültürel Varlıklar Envanterine Yönelik Sorunlar başlığı. “…plan. Bu bağlamda tüm kurumların ortak bir kültür mirası tanımını benimsemesi ve bunun yaygınlaştırması büyük önem taşımaktadır. Doğal ve Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Mevzuat Sorunları başlığı altında tanımlanmış olan beş sorundan üzerinde önemle durulması gerekeni “…Son dönem yapılan düzenlemelerin korumadan çok kullanmaya ve yenilemeye vurgu yapması.10. “…Kurumların. kültürel miras konusunun en temel konusuna işaret etmektedir. “…Plan yerine projeciliğin tercih edilmesi…” öncelikli konulardır. standart. Bu bölümde ele alınan sorunlar konuyla ilgili son çalışmalardan biri olan ve geniş katılımla gerçekleştirilen KENTGES Belgesindeki saptamalar esas alınarak yorumlanacaktır. Bu sürecin kentsel ölçekteki planlar ve projeler eliyle gerçekleşmeye zorlanması da yine 2005 yılından sonra gündeme gelmiştir. Bu başlık altında tanımlanan “…Kamu yararının öne çıktığı kapsamlı kent planlama yaklaşımının terk edilmesi…”. proje ve uygulamalarda insan ve toplumsal yaşamın göz ardı edilmesi. Üçüncü sırada tanımlanan Finansman Sorunları başlığı altında ise “…Mevcut kaynakların paylaşımında.tr/belge/1-42800/eski2yeni.2011). • Tanımlar ve Kavramlara İlişkin Sorunlar başlığı altında vurgulanan “…doğal ve kültürel varlıkların korunmasına ilişkin kavramların farklı kurumların beklentilerine bağlı olarak farklı yorumlanması…” sorunu.

1930 tarihli Belediye Kanunu her belediyeye plan yaptırma zorunluluğu getirmiş ve anıtsal eserlerin korunmasında da yine belediyeleri sorumlu tutmuştur. Osmanlı Devletinde koruma konusundaki uygulamalar 1869-1884 yılları arasında düzenlenen Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlamaktadır. bu kontrolün “devlet. İlk dönemlerde kültürel mirasın tanımlanmasında eserin “tarihi. mekânsal kalite. yaklaşık 3500 eser tescil edilmiş. 1992 yılında Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Rio Deklarasyonu sürdürülebilir kalkınma kavramının geliştirildiği önemli bir belgedir. 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğü’nün anıt eserleri bir sanat yapıtı olduğu kadar.yüzyılda İtalya ve Yunanistan’daki anıt eserlerin keşfine çıkan seyyahların yarattığı ortam. bir tarihsel belge olarak da kabul etmesi günümüzün koruma anlayışının başlangıcıdır. 1950’li yıllarda İstanbul başta olmak üzere büyüyen kentlerde henüz koruma altına alınmamış sivil yapılar yerlerini apartmanlara bırakmaktadır. Bu kanun ahşap yerine kâgir yapıyı ve yolların genişletilmesini düzenleyerek kentsel dokuların değişimini hızlandırmıştır. Bu sözleşmelere 2000’li yıllarda eklenen iki yeni belge önemlidir. 1884 tarihli Nizamname ile Müze-i Hümayun örgütü. Koruma politikaları “nesnelerin istenmeyen gelişmelere karşı korunması” iken bu bakış açısının yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerini temsil eden bir koruma” anlayışı almıştır. koruma düşüncesinin tüm alanları kapsayacak biçimde geliştiğine işaret etmektedir. Koruma düşüncesinin 1990’lardan itibaren geçirdiği gelişim sürecinde ise çevre ve arkeolojik alanların korunması belirleyici olmuştur. kapasite geliştirme ve iletişim gibi kavramların önemine işaret edilen Budapeşte Deklerasyonu. Erken dönemde kültürel miras politikalarının oluşturulmasında etkin olan kesim sosyo-politik ve kültürel elit iken. ülkedeki korunması gereken anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunmasında uyulacak ilkeleri ve programları oluşturmak. 2000 yılında kabul edilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi. Kurul. Sürecin işleyişinde hakim olan “hiyerarşi ve savunuculuk” ise yerini “müzakere ve işbirliği” ne bırakmaktadır. Sözleşmede dünyadaki sosyal ve ekonomik şartların değişmesiyle kültürel ve doğal mirasın giderek artan bir hızla yok olma tehdidi altında kalmasına vurgu yapılarak ve bu durumun bütün devletler için bir yoksullaşma olduğu kabul edilmektedir. ekonomik refah ve sosyal uyumun kaynağı” kavramına bırakmaktadır. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan Avrupa kentlerinin yeniden düzenlenmesi tartışmalarıyla koruma anlayışı kentsel ölçeğe genişlemiştir. Cumhuriyetin başlangıç yıllarında. UNESCO’nun 1972 yılında kabul ettiği Dünya Miras Sözleşmesi ise koruma düşüncesinin dünyadaki gelişiminde önemli bir rol üstlenmiştir. uygulamaları denetlemekle görevlendirilmiştir. Kültürel mirasın değeri erken dönemde “ulusal gurur ve birlik kaynağı” iken bu tanım yerini “yerel ve bölgesel kimlik. artık koruma tüm ilgili kesimlerin söz sahibi olduğu bir alana doğru genişlemektedir. ikincisi ise korumanın kapsamını kültürel çeşitlilik ile birlikte ele alan Faro Sözleşmesidir.HUL) kavramına ilişkin Tavsiye Kararı ise “bütüncül koruma” kavramını günümüze uyarlayan bir belgedir. 1975 yılında kabul edilen “Avrupa Mimari Miras Tüzüğü” ve ilk kez dile getirilen “bütünleşik koruma” kavramı günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. yeni kazı alanları açılmıştır.Özet Kültürel miras alanının taşınabilir obje ölçeğinden somut olmayan kültürel miras kavramına genişlemesi sürecinde kültürel miras kavramına yaklaşımlar da kendi içinde evrilmiştir. Kentsel koruma konusu planlama mevzuatı içinde ilk kez 1969 tarihli İmar Yönetmeliği”nde tanımlanmıştır. Yönetmelik “Protokol Bölgesi” kavramını “yapı düzeni korunacak mevcut konut alanları” olarak açıklanmakta ve bugünkü sit alanlarının başlangıcını oluşturmaktadır. Avrupa Konseyi’nin 1992 yılında kabul ettiği “Avrupa Arkeolojik Mirasının Korunması Sözleşmesi”. Fransız Devrimi gibi toplumsal olgular etkili olmuş. 2011 yılında UNESCO kapsamında geliştirilen Tarihi Kentsel Peyzaj (Historic Urban Landscape . piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrildiği izlenmektedir. 1917 yılında ise eski eserlerin arşivlenmesi amacıyla “İstanbul Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi” kurulmuştur. Kaynaklar üzerindeki kontrol devlet kurumlarıyla gerçekleştirilirken. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti kurulmuş. 18. estetik” özelliklerine odaklanılırken daha sonraki süreçte “tarihi kentsel peyzaj” kavramı gelişmektedir. Kültürel mirasın korunmasının sadece anıtsal eserlerle sınırlı olduğu bu dönemde kentlerin düzenlenmesi konusundaki temel altyapı ise Ebniye Kanunu’dur. Bu dönemde kentler batı dünyasındaki örnekler paralelinde modern kent anlayışıyla planlanırken “mükemmel” olanlar dışındaki sivil yapıların korunması anlayışı henüz yoktur. Bu dönemde yapılan ilk kurumsal düzenleme 1951 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun kurulmasıdır. Kültürel mirasın korunması fikrinin gelişiminde. II. Bunlardan birincisi koruma sürecinde güvenirlik. Bu dönemin ikinci önemli kurumsal düzenlemesi 1973 tarihli 1710 81  .

Kültür Koruma Kanunu kapsamında Varlıklarını sürdürmektedir. 1970’lerden itibaren koruma altına alınan ve sahiplerine maddi destek sağlanması hükme bağlandığı halde. Kültür Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu tarafından karara bağlanmış “İlke Kararları” ise bölge kurulları arasında uygulama birliği sağlayan ve kurulların karar alırken uymaları gereken genel koruma prensiplerini belirten belgelerdir. Arkeolojik Sit (Tarihi şehir kalıntısı) veya Ören Yeri. bilgi ve eleman eksikliği nedeniyle uygulanamadığını belirtmektedirler. 1980 sonrasında koruma ile ilgili kurumsal yapıların yeniden düzenlendiği.sayılı Eski Eserler Kanunu’dur. Yasada sit tanımı. “tarih 82  . korunması gerekli eserlerin yok olmasını hızlandırmıştır. tarihî ve kültürel varlıkların tahribini ve yok edilmesini önlemek gibi konularda görevlidir. tanıtmak. mülkiyeti el değiştirmiş vakıf varlıkları ile koruma alanlarının kamulaştırılması. Bu olumlu düzenlemelere karşın 5366 sayılı yasayla yenileme bölgeleri ilan edilmesi ve bu alanların koruma kararları dikkate alınmadan projelendirilmesi kültür mirasının kaybedilmesi tehdidini getirmektedir. 1986 yılında Türkiye’deki 105 adet kentsel sit alanının sadece 26’sında onaylanan koruma amaçlı imar planı sayısı 1990 yılında ancak 36’ya yükselebilmiştir 1987 yılından itibaren örgütlenen bölge kurullarıyla yeni bir mekanizma oluşturulmuştur. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Koruma Bölge Kurulları korunması gereken kültür varlıkları hakkında karar alan yetkili organlardır.2008 tarih ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile yönetilmektedir. Bakanlığın kültürel miras politikası ve uygulamalarından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur. imar afları yaygınlaşırken. korunması. kültür yatırımları ve girişimleri için gereken işlemlerini düzenlemektir. Tabii sit (Tabii anıt)…” tanımları getirilmektedir. bir eserin korunabilmesi için sadece eski olması gerekmediği anlayışını benimsemiştir. saptanması. planlama alanında kökten değişikliklerin gerçekleştirildiği bir döneme girilmiştir. yaymak. değerlendirilmesi. rölöve. 1970’li yıllarda kültürü ile barışık bir bilinç oluşturmayı hedefleyen “amaç odaklı kültürel mirası koruma” anlayışı 2010 yılında yerini kentlerin ekonomik değerini artırarak. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Koruma Kanunu’nda “Kültür Varlıklarını varlıkları”. tahribini ve kaçırılmasını önleyici tedbirleri almak. Tarihi Sit. Vakıflara ait yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tespit ve tescili. koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak. onarımı. tek başına yeterli olamamıştır. Ayrıca “…Sit. Koruma Yüksek Kurulu ve bölge kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. Bu yasa çok önemli düzenlemeler getirmesine karşın. koruma uygulamaları da etkin olamayacaktır. Türkiye’de kültürel mirasın envanterinin hazırlanması ve korunmasından birinci derece sorumlu kurum Kültür ve Turizm Bakanlığı’dır. Koruma konusunda ikinci önemli kurum Başbakanlığa bağlı olarak çalışan Vakıflar Genel Müdürlüğü’dür. Bu kanuna bağlı olarak yürürlüğe girmiş olan 30 adet yönetmelik koruma uygulamalarının sürdürülmesindeki temel altyapıyı oluşturmaktadır. 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımını getirerek. müzeler. Kent merkezlerinde giderek artan gayrimenkul rantları ile bu kültür varlıklarının getirileri arasındaki uçurumlar. Bakanlık kültürel değerleri yaşatmak. onları bir sahne dekoru olarak kullanma anlayışına bırakmaktadır. İstanbul başta olmak üzere Türkiye’nin büyük kentlerinde 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde tarihi kent merkezleri yenileme ve soylulaştırma yatırımlarına sahne olmaktadır. Son on yılın uygulamaları göstermektedir ki. “tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim. Genel Müdürlük bu konudaki uygulamaları. Yerel yönetimlerin kültür mirası konusundaki görevleri ve sorumlulukları 2004 yılından itibaren artırılmıştır. kaynak aktarımı gerçekleştirilemeyen kültür varlıkları kaybedilmiştir.02. Vakıf kurumu günümüzde 20. Bu dönemde yerel yönetimler koruma kararı getirilen bölgelerin ilgisizlikten ya da bilerek tahrip edildiğinden şikâyet etmekte ve planların para. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 2004 yılında yapılan değişiklikle kültür varlıklarının onarımına maddi kaynak yaratılmış ve belediyelere koruma uygulamalarını yürütme yetkisi verilmiştir. Eski eser olarak tanımlanan yapıların içine sivil yapıları da almaktadır. geliştirmek. Müdürlüğün görevleri arkeolojik araştırma ve kazıları düzenleyerek kültür varlıklarının korunmasını. kültür. şeklinde tanımlanmaktadır. restorasyonu ve gerektiğinde yeniden inşası konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkilidir. yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır”. 1970’lerden itibaren kentlerde toplumsal ve mekânsal problemlerin artması rasyonel planlama yaklaşımlarını dönüşüme uğratacak. değerlendirilmesini ve tanıtılmasını sağlamak. değerlendirmek ve benimsetmek. din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde.

Sit alanlarının ilan edilmesi ve kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilmesi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları tarafından yapılmaktadır. İdareler ile gerçek ve tüzel kişiler. sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla planı hazırlatmak ve Kurul’a sunmakla görevlidirler. yüksek kurul ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadırlar. ilgili meslek grupları tarafından hazırlanır. ekonomik. Sit alanının içinde yer aldığı belediyeler ya da valilikler sit alanının yaşayanları ve ilgilileri. doğal sit. meslek odaları. kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır” şeklinde yapılmaktadır. İdaresi tarafından onaylanan koruma amaçlı planlar Kurul tarafından görüşülüp uygun görüldüğünde kesinleşirler. Bunlar içinde arkeolojik sitler 9272’ye ulaşan sayılarıyla toplam sit alanlarının % 81. kamu kurumları. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma mevzuatı uyarınca bir alanın ilgili koruma kurulu tarafından sit olarak ilan edilmesiyle birlikte. Kentsel sit. Türkiye’de 2010 yılı itibariyle toplam 11377 sit alanı bulunmaktadır. Koruma amaçlı imar planları müellifi şehir plâncısı olmak üzere. yaşadıkları devirlerin sosyal.öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup. alandaki tüm uygulamalar durdurulur ve kurul. koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar uygulanmak üzere Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları’nı belirler. tarihi sit olarak türlerine göre sınıflandırılan sit alanlarının tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak gerçekleştirilmektedir. arkeolojik sit.50’sini oluşturmaktadırlar.  83 . mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları.

c.Sürdürülebilirlik. d. I. Kültürel mirasın kapsamının genişlemesinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu c. (III) (II) (I) (IV) c. Kültür mirasının korunması ile ilgili aşağıdaki sözleşmelerin kabul tarihine göre sıralanması hangisinde doğrudur? a. Muhafaza-i Âsar-ı Atika Encümen-i Daimisi e. Aşağıdakilerden hangisi 1950’li yıllarda kültür mirasının kent ölçeğinde korunamamasının nedenlerinden biri olarak sayılamaz? a. Kent merkezlerindeki gayrimenkul üzerinden kazanılan artı değerin yükseltilmesi e.Toplumsal ve mekansal yapıların ayrışmasına sebep olan parçacı projelerden kaçınılması 8. 19. (II) (I) (III) (IV) b. Uluslararası Kurumlar 2. Koruma Uygulama kurulması Denetim Bürolarının koruma 3. Kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve kent yoksulluğunun azaltılması d. Aşağıdakilerden hangisi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun özelliği değildir? a. Bölge Kurulları bu yasa ile oluşturulmuştur 7. Yerel halk e. Müze-i Hümayun d. e. Erken dönemde kültür mirasının koruması “devlet kurumları”yla gerçekleştirilirken bu kontrol devlet. Avrupa Mimari Miras Tüzüğü III. b. Koruma planının fiziki plan anlayışından çıkartılarak stratejik plan haline getirilmesi e. (III) (IV) (I) (II) e. e. Türkiye kentlerinde yatırımların artması c. “Ulusal gurur ve birlik kaynağı”ndan “yerel ve bölgesel kimlik” kavramına geçilmiştir. Yerel Yönetimler b. Kente bütüncül olarak bakılması ve kamu yararı kavramının benimsenmesi b. “eski eser” yerine “kültür varlıkları” ve “tabiat varlıkları” tanımı kullanılmıştır c. 1983 yılında yürürlüğe girmiştir b. yy’da Avrupa’da hangi kurum koruma işlevini üstlenmiştir? a. Dünya Miras Sözleşmesi II. Özel teşebbüs d. Osmanlı Devletinde kültür mirasını koruma altına alan ve Cumhuriyet döneminde de kullanılan yasal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir? a. Yönetim planı kavramının getirilmesi 84  . Protokol Bölgesi kavramı 6. b. Döneme hâkim olan planlama anlayışı e. “Nesnelerin tek başlarına korunması” yerini “yerel ve bölgesel miras değerlerinin temsil edildiği bir koruma”ya bırakmıştır. Aşağıdakilerden hangisi 2000 yılından sonra kültür mirasının korunması konusunda gerçekleştirilen olumlu gelişmelerden biri değildir? a. 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun b. Erken dönem koruma politikalarının oluşturulmasında tüm ilgili kesimler etkinken günümüzde sosyo-politik ve kültürel elit söz sahibidir. Asar-ı Atika Nizamnamesi b. yönetişim gibi yeni planlama ve yönetim kavramlarının uygulamaya aktarılması c. Önceki dönemlerde “tarihi. estetik özellikler” temel belirleyici iken. Göç d. günümüzde “bir bütün olarak tarihi peyzaj” kavramı kabul edilmektedir. d. 2000’li yıllarda kentsel politikaların arka planında yatan amaç olarak aşağıdakilerden hangisi tanımlanmakta ve eleştirilmektedir? a. Emlak vergilerinin %10’unun uygulamaları için ayrılması d. katılımcı planlama. (III) (I) (II) (IV) d. Venedik Tüzüğü IV.Kendimizi Sınayalım 1. Kültürel Mirasın Sözleşmesi Toplum için Değeri 5. piyasa ve sivil toplum aktörlerinin ortaklığına” doğru evrilmiştir. “Eski Eserler Kanunu” ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun görev ve yetkilerini tanımlayan kanunu birlikte yeniden düzenlemektedir e. Ebniye Kanunu c. Günümüze kadar hiç değişmeden gelmiştir. Devlet kurumları c. Bütüncül koruma anlayışının olmaması b. (III) (I) (IV) (II) 4.

e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirası Politikasının Uygulama Alanı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyet Dönemine Aktarılanlar: 1850-1930” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. restorasyon ve konservasyon hizmetlerini düzenlemek b. 7. Planlar altmış gün süre ile asılarak ilan edilirler. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. d Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Ülke sınırları dışında kalan kültür varlıklarının karşılıklı kültürel anlaşmalarla korunmalarını sağlamak d. e Yanıtınız yanlış ise “Değişen Ekonomik Politikalar ve İstanbul’dan Yayılan Gelişmeler: 1950–1980” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz.  85 . b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Kültür Mirasının Korunmasından Sorumlu Kurumlar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. Sit alanı ilanı ilgili koruma bölge kurulu tarafından yapılır b. Koruma planları bölge kurullarının uygun görüşü ve ilgili yerel idarelerin onayı ile yürürlüğe girer e. 5. 10. Koruma planı hazırlanıp yürürlüğe girinceye kadar bölge kurulu tarafından Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanma Şartları belirlenir c. Rölöve. e. Koruma planlarının müellifi şehir plâncısıdır d. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve koruma kurullarının görevlerini yapmaları için gerekli ortamı hazırlamak. c Yanıtınız yanlış ise “Küreselleşmenin EtkileriYeniden yapılanmalar: 1980 – 2000” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sit alanı ilanı ve koruma planları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. 4. 8. Aşağıdakilerden hangisi Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün görevleri arasında değildir? a. 3.9. 6. 2. b Yanıtınız yanlış ise “Kültürel Mirasın Dönüşümü” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Neoliberal Politikalarla birlikte Kültür Mirası Nasıl Korunur: 2000li yıllar” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “Kültür Mirası Politikasının Gelişim Süreci” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Arkeolojik araştırma ve kazılar yapmak c. Koruma kültürünün geliştirilmesini sağlamak 10.

dönüşüm bölgeleri olabilecek bölgelerde ise dönüştürücü faktörlerin ve direnç mekanizmalarının çeşitlenmesine göre bir tipoloji kurmak mümkündür. sembolik anlamları ve sanatsal değerleri yoksa yıkılıp yenilenmeleri daha hızla gerçekleşir.kulturvarliklari. Eğitim ve Bilim Alanında İşbirliği Anlaşması • Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol • Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Ait Sözleşme • Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme • Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme • Kuşların Sözleşme Himayesine Dair Milletlerarası Sıra Sizde 3 1980 sonrası Türkiye’de gerçekleştirilen kentsel dönüşümler için çeşitli eksenlerde tipolojik değerlendirme yapan Tekeli (2003) bir kentteki yapılar kısa ömürlü iseler.gov. dönüşümü gerçekleştiren irade üzerinden yapılması durumunda iki tür ortaya çıkmaktadır: ‘toplumdaki mülk sahiplerinin tek tek verdiği kararların birikmesi sonucunda ortaya çıkan dönüşüm’ ve ‘güçlü bir iradenin bir alanı planlayarak.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türkiye kültür mirasının korunması konusunda aşağıdaki uluslararası sözleşmeleri kabul etmiştir: • Arkeolojik Mirasın Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi • Avrupa Mimari Sözleşmesi Mirasının Korunması Sıra Sizde 2 Türkiye’de arkeolojik kazıların ve yüzey araştırmalarının 2011 yılı itibariyle geldiği aşama şu şekildedir.tr/belge/197365/2011-yili-kazi-ve-yuzey-arastirmafaaliyetleri. Bölgede yapılan müdahalenin düzeyi ise bir diğer tipolojik yaklaşımdır ve bu kapsamda kentsel yenileme (urban renewal) eskiyi yıkıp yeniden inşa etmesiyle en radikal yaklaşımı oluşturmaktadır. Bu tipolojinin.kulturturizm. Yerli Kazı Başkanları tarafından arkeolojik kazılar: 120 alan sürdürülen Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen arkeolojik kazılar: 43 alan Yerli Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 83 alan Yabancı Kazı Başkanları tarafından sürdürülen Yüzey Araştırmaları: 21 alan Ayrıntılı bilgi için http://www. Üçüncü direnç alanı ise yapıların mimari değer taşımaları ve sembol haline gelmeleridir. Yıkıp yenileme yerine fiziki mekânı sağlıklaştırma (upgrading – urban rehabilitation) mevcut sistemlerin korunmasını esas alan müdahale biçimleridir (Tekeli.tr/belge/177148/uluslararasi-sozlesmeler.html  86 . 2003). İhraç Ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme • Kültür. 2003).gov. Bu bağlamda korumanın her geçen gün daha da kurumsallaşması yenileme eksenli dönüşüme karşı en önemli direnci oluşturmaktadır. • Milletlerarası Anıtlar Ve Sitler Konseyi Türkiye Milli Komitesi Yönetmeliği • Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Doğal Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi • Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi • Somut olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Ayrıntılı bilgi için bkz: http://teftis. topyekûn dönüştürmesi’dir.html bkz: • Dünya Kültürel Ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi • Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme • Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal. Bu bağlamda kentin bazı bölgeleri korunurken. İkinci direnç konusu dönüşümle yaratılan değer ile mevcut değer arasındaki farktır. Daha somut olan direnç alanları ise parçalanmış mülkiyet yapısı ve bölgenin imar haklarıdır (Tekeli. Bu direncin en önemlisi yapıların teknik ömürlerinin yüksek olmasıdır. tam tersi bir durum söz konusu olduğunda ise kentlerin yenileme eksenli dönüşüm eğilimlerine karşı çeşitli direnç mekanizmaları gelişir saptamasını yapmaktadır.

açlık ve yoksulluğu giderecek toplumsal barışı sağlamak için gereken faaliyetleri yapmaktır. Vakfın amacı. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www. (TAÇ) 1976 yılında kurulmuştur.tr/ Tarihi Kentler Birliği’nin (TKB) kuruluşu 1999 yılıdır. Yeniden canlandırma (urban regeneration) stratejilerinde başlangıçta benimsenen ve uygulanan sosyo-ekonomik tedbirlerin hedeflerine ‘ulaşması’ ya da ‘ulaşmaması’ dolayısıyla yeniden canlandırma sürecinin soylulaşma sürecine dönüşüp dönüşmemesi durumu da ayrı bir değerlendirme konusudur. estetik ve turizm değerlerini ve bu kavramlar içine girecek her çeşit belgesel değerleri korumak. tarihsel. doğal.tr/default. Anadolu uygarlığının sanat ve kültür varlıklarını ve mimari mirasını. benzersiz kimliğini bozmadan ortaya çıkarmak. Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı (TEMA) 1992  87 .org/index. bir miras. Bu yaklaşımların alt tipolojileri olarak ‘soylulaşmanın yatırımcıların iradesiyle kendiliğinden gerçekleşmesi’ ve ‘bu sürecin devlet eliyle yönetilmesi’ (İslam. soylulaştırarak (gentrification) gerçekleştirmek’ ya da ‘sosyo ekonomik tedbirler geliştirerek yeniden canlandırma (urban regeneration) ağırlıklı bir müdahale stratejisi’ benimsemek şeklinde iki gruba ayırmak mümkündür. halkla bütünleşen. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://www.Bu sürecin gerçekleştirilmesinde benimsenecek politikalar ve uygulama stratejileri ise diğer bir tipolojiyi ortaya çıkarmaktadır: ‘Müdahaleyi yeni bir işlev vererek ya da sosyal tabakayı değiştirerek. yılında Hayrettin Karaca ve Nihat Gökyiğit’in öncülüğünde kurulmuştur. korumak.org.tema. çağdaş bir anlayışla işlevlendirmek ve yaşatmak. öncü bir STK olmaktır. Vakıf Başkanı Prof. Dr. Metin Sözen’dir. kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel değerlere ve kimliklere sahip çıkılmasını sağlamak. Doğal ve kültürel varlıklarını koruma kararlılığını kanıtlamış olan 2011 yılı itibariyle179 yerel yönetimin başkanından oluşmaktadır. bu değerlerin geçmişle gelecek arasında kültürel bir bağ dokusu şeklinde devamlılığını sağlamak için her türlü çalışmayı yapmaktır. Ayrıntılı bilgi için bkz: http://tarihikentlerbirligi. sürdürülebilir yaşam ilkesiyle doğal varlıkların korunmasında. iyileştirmek. 2000 yılına girerken başlatılan “Avrupa Bir Ortak Miras” kampanyası kapsamında yürütülen ‘Avrupa Tarihi Kentler Birliği’ projesine Türkiye’nin de davet edilmesiyle başlayan süreçte kurulmuştur. bilinçli. Bu kapsamda TEMA'nın varoluş nedeni. yaşatmak.asp Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı. TEMA’nın vizyonu. bir belge olarak geleceğe aktarmak amacıyla 1990 yılında vakıf statüsünde kurulmuştur. 2009) günümüzdeki uygulamaları okumada yol gösterici olmaktadır.aspx Sıra Sizde 4 Çevre ve Kültürel Değerleri Koruma Vakfı (ÇEKÜL): Kamuoyu duyarlılığını güçlendirerek. kaybolan geleceği kurtarmak. kültürel. ülkenin ve dünyanın geleceğinde söz sahibi olan topraktan gelen toplumsal barışı sağlayan.org. bu varlıkları özgün niteliğine dokunmadan.cekulvakfi.

E & FN Spon Publishing Dinçer. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları Okyay. s. s. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları 88  . T.27–33. B.161–181. Riskler ve Koruma Sorunları” İstanbul Kültür Mirası ve Kültür Ekonomisi Envanteri–2010: İstanbul. (1996).117–137.ss. J. S. Madran. and New York: Chichester Publishing De Boer. (2010). Berlin. No: 47. (2001) “France”.(2008) What is OUV? ICOMOSMonuments and Sites: XVI. c. DGSA Yayını. Z. Yıldız Teknik Üniversitesi Jokilehto. s. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları Benevolo.Yararlanılan Kaynaklar Ahunbay. “Koruma Planlamasında İlk Aşama. Dinçer. İstanbul. “Kentsel Dönüşüm Üzerine Batı’daki Kavramlar. E. (1999). Enlil. Arslan. Wiley) Eng. (2011). J.301–312. Fransa’da Kentsel Sit Alanlarının Korunması Malraux Yasası: İstanbul. S. Y. s. İstanbul: Nobel Yayınevi.9–24. Uygulama: Avrupa Deneyimi. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları Akkar. 2006/2 s. D. Z.19. S. Springer. Evren. E. Z. S.29-38 Akozan. B. (1990). C. J. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Kültür Varlıklarının Korunmasına İlişkin Tutum ve Düzenlemeler: Ankara. Mülkiye. (2011) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması: İstanbul. Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. Neoliberal Kentleşme Dinamikleri Çerçevesinde Tarihi Çevrenin Sürdürülebilirliği: Sürdürülebilir Kentsel Koruma Modeli. Doktora Tezi. No: 24 Günay. Z. Kentsel Dönüşümde Politika. Süreçler ve Türkiye” Planlama.). “Yapı. Ashworth. (1975). s. F. s. “Son Elli Yılda Avrupa Kentinin Yenilenişi” Avrupa Tarihinde Kentler (çev. İ.” domus m. Tarihi Çevre Bilinci: Ankara. (2009) Devlet Eksenli Soylulaşma ve Yerel Halk: Neslişah ve Hatice Sultan Mahalleleri (Sulukule) Örneği: İstanbul. Policy and law in heritage conservation (ed:Robert Pickard). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon: İstanbul. 225255. P. Dilek Özdemir). “Doğal ve Kültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımaları” Korumada 50 Yıl (ed. M. Z. İstanbul Afa-Intermedia. (1995). Yüce Aşkun).46-49. Longuet.261. (2006). (2005). G. s. Hendrik Bäßler Verlag.235247. Yayımlanmamış Doktora Tezi. (2004). Politics and Preservation: London. Jokilehto.Dilek Özdemir (Der. Durukan.59-76. Delafons. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını.& Vincent. (2006). J.M. Butterworth-Heinemann. Kozaman Som. Erder. İstanbul Uygulamaları (ed.2. C. Leroy )s. ve O. “Türkiye’de Kent Ölçeğinde Koruma ve Kent Planlamanın Yollarının Kesişmesi ve Yeniden Ayrılması: Protokol Alanından Yenileme Alanına”. Enlil. O. (1995) “Kültür ve Turizm Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Koruma Planı ve İdari Yapısı” Kentsel Koruma Yenileme Ve Uygulamalar Kolokyumu 2 (ed. "Yapsatçılığın Yazılmamış Tarihi: Türkiye'de Konut Kesiminde Küçük Üreticiliğin Varlık Koşulları ve Gelişimi Üzerine Gözlemler". Ahunbay. “İstanbul’un Tarihi ve Doğal Miras Değerleri: Potansiyeller. vd. İ. (2002). M. ÇÜ MMF Dergisi. (1999).43–45.İlgi. G. İ. İTÜ. Arizona and the Netherlands” Institutional Dynamics in Environmental Governance. ve Özgönül. Yetki ve İşleyiş Açısından Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarının Tarihsel Gelişimi”. “Avrupa Birliği Kentsel Politikası ve Türkiye Kentleri Üzerine”. Mevzuat. Burtenshaw. İ. (2001). N. A History of Architectural Conservation : Oxford. Arts and P. Mimarlık. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları Madran. (2000). M. İstanbul: MSGSÜ Yayınları. Işık. İ. Z. 8. Bilgi Üniversitesi Yayınları Dinçer. Duru. (1977) Türkiye'de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar: İstanbul.Nirven). “Yeniden İşlevlendirme ve Soylulaştırma: Bir Sınıfsal Proje Olarak Eski Kent Merkezlerinin ve Tarihi Konut Dokusunun Yeniden Ele Geçirilmesi. Tanımlar.246. Binan. İ. J. (1981) The City in West Europe (ed. S. Bateman. Taylor & Francis. İslam. Akın. (2005). Tespit ve Tescil” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. s. J.). Mehmet Çubuk) İstanbul: (Der. L. (2010). Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci: İstanbul. (2005). N. (1995). “Diffusion or Diversity in Cultural Heritage Preservation? Comparing Policy Arrangements in Norway. (ed.

Tekeli. World Heritage Convention Issue.tr/resimler/ekler/282ef263719a b84_ek. “Kentleri Dönüşüm Mekânı Olarak Düşünmek”. (1980). Zeren. S. http://www. Kültür ve Turizm Bakanlığı.cfm?sa yfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 (03. Kentsel Koruma Planlarının Ekonomik Açıdan Uygulanabilirliği ve Uygulama Sırasında Plancının Üstlenmesi Gereken Rol: İstanbul. (1995). kitap (ed. http://www.2-7. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Tankut.338.php?ko du=89&dergi=3 ( 03. (2009). Yenimimar.2011) Luxen. http://www. T.Özkasım. Blackwell Publishing. İ.H.12-13.12.9-12. Yiğit Gülöksüz). (2006). Özden vd. E. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları. http://www. Managing Built Heritage: The Role of Cultural Significance: UK.Y. D. (2008). “Doğal ve Tarihi Çevrenin Korunması: Sorunlar ve Olası Çözümler”. John Wiley &Sons Inc. “Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Tarafından Koruma Kararı Verilen Yerleşmelerde Kararların Uygulanabilirliğinin Araştırılması” Türkiye I.tubitak. s.tr/mimarlikdergisi/index. İ. Tamer Gök): Ankara.icomos.com/index. (2007).pdf (10. N.international. (2008) “Türkiye Koruma Tarihindeki Kırılmalar” Mimarlık.org. http://www.html (01. B.06.pdf (03.35–48.(2005). N. Sey. Ankara: ODTÜ Yayınları.12. P. G. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. Zeren. ss. H. İ.316. “Türkiye’de Kent Planlamasının Tarihsel Kökleri” Türkiye’de İmar Planlaması (ed.2011) Göksu.org.225–25 Akın. P.) Kentsel Dönüşüm Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ed.tr/tubitak_content_files/viz yon2023/csk/EK-13.org.21-30.spo.06.S. Planlama Dergisi.C. Kentsel Gerilemeyi Aşmada Çelişkili Bir Süreç Olarak Soylulaştırma: Galata Örneği: İstanbul. (Der. “Koruma Amaçlı İmar planı Yapım Süreci İlkeler.27-37.P. “Sürdürülebilir Kalkınma/Tarihi Kültürel Mirasın Korunması” Vizyon 2023 Öngörü Panelleri.pdf (03. s. Monumentum. Şen.2011) Duyguluer. Yüksek Lisans Tezi. Tapan. J-L (2004) “Reflections on the Use of Heritage Charters and Conventions”. (1990). Blackwell Yalçıntan.gov. (2006) “İmar Mevzuatının Kayıpları”.. S. Yöntemler” Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurultayı: Ankara. Yıldız Sey): İstanbul. R. Planlama.getty.06. N.06.). S. s. Kültür Bakanlığına Bağlı Müzelerde Finansal Sorunlar ve Yeni Kaynak Önerileri: İstanbul. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.edu/conservation/publications_res ources/newsletters/19_2/feature.O.2008/3.” The Origin and Development of the World Heritage Convention”. F.8–112. ss. İ. (1981). Yüksek Lisans Tezi.yenimimar. D. Tekeli.php?action=displ ayArticle&ID=749 (03. M. M.2011) Kayın.tr/yayinlar/dergi_goster. 76 s. Yıldız Teknik Üniversitesi Rodwell.Özden vd. http://www.2012 Dinçer. (1995).spo. (2009). "Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması” 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık (ed. Şehircilik Kongresi 2. 2006/4. “İstanbul’un Tarihi Alanları: Bir Dünya Miras Varlığını Dünya Adına Koruma Problematiği”.06.(2003). “Stratejik Mekansal Planlama ve İlişkisel Coğrafya Üzerine Düşünceler”.2011) Slatyer. Time Honored: A Global View of Architectural Conservation. S. S. (2003). s. Tarih Vakfı.mo. & Bond. (1984). Worthing. (2008). Stubbs.1–24. Conservation and Sustainability in Historic Cities.http://www.P. s.org/mon umentum/vol-special/vol-special_1. Doktora Tezi. (1998). J.2011)  89 . 2005/1. Tekeli. s. Planlama Dergisi.

2011).06.tr/did/Files/Birimler/ UluslararasiKuruluslarIliskiler/TurkiyeninTaraf OlduguSozlesmeler/Floransa/Turkce/FLORANSA.kulturvarliklari.gov.html (18.tr/belge/184949/421-nolu-ilke-karari-tarih-sitler-koruma-vekullanma-ko-.htm 22.tr/belge/184962/658-nolu-ilke-karari-arkeolojik-sitlerkoruma-ve-kullan-.12.06.06.gov.html (25.2011) Url13http://www.gov.tr/belge/173560/yonetmelikler.org/en/activities/567/ (15.2011) Url6http://kumid.html (17.kulturvarliklari.html (17.12.pdf (11.İnternet Kaynakları Urllhttp://tdkterim.tr/%C4%B0marHukuku/ 67851605say%C4%B1l%C4%B1Kanun/tabid/74/D efault.(03.2011) Url10http://whc.html (17. pdf (15.kulturturizm.2011) Url25http://teftis.kulturturizm.kultur.2011) Url26http://teftis.01.tr/belge/184942/ilke-kararlari.2011) Url7http://did.org/en/list ve http://whc.html (17.gov.gov.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/K-Kulturel-Mirasin-Toplum-icin-DeğeriKonulu-AK-Sozlesmesi.tr/TR/dosya/1235086/h/stratejikplan.kulturvarliklari.2011) Url20http://www.06.html (17.tr/belge/177153/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarininkorunmasi.2011) Url15http://www.01.2011) Url21http://www.gov.2012) Url22http://teftis.12.org/en/guidelines (03.gov.2010).2011) Url17http://teftis.resmigazete.tr/belge/184942/ilke-kararlari.gov.tr/TR/belge/1166/kurulus-amaci-ve-gorevleri.2005.unesco.html (12.gov.2011) Url24http://teftis. Url4http://whc.gov.2011) Url19http://www. Url12http://www.html (15.01.kulturturizm.kulturturizm.gov.html (15.12.kulturturizm.gov.gen.pdf (19.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/arkeolojiyeni03.12.tr/belgeler/faaliyet/VG M2010_2014SP.06.tr/belge/141685/kultur-ve-tabiat-varliklarini-korumakanunu.2011) Url2http://www.tr/belge/184991/720-nolu-ilke-karari-kentsel-sitler-korumave-kullanma-.2011) Url23http://teftis.abra.gov.gov.2011) Url16http://teftis.kulturturizm.aspx (09.icomos.tr/ana-sayfa/187096/20111227.kulturturizm.2010).12.tr/belge/142851/kultur-ve-tabiat-varliklarini-koruma-yuksekkurulu-ve-b-.2011) Url14http://www.unesco.korumakurullari.pdf (10.tr/belge/142954/tasinmaz-kultur-ve-tabiat-varliklari.org/en/activities/638/ (15.06.tr/bts/ (17.gov.12.tr/belge/143069/turkiye-genelinde-illere-gore-sitdagilimlari.pdf (11.org/athens_charter.12.unesco.tr/eskiler/2011/0 8/20110817-1-1.kulturturizm.html (18. Url3http://teftis.2011) Url11http://www.12.unesco.html (10.kentges.tr/belge/142800/eski2yeni.12.gov.gov.html (10.kultur.aspx# (12.2011) Url27http://www.gov.tr/belge/184994/728-nolu-ilke-karari---kultur-ve-tabiatvarliklarini-ko-.2011) Url8http://whc.pdf (11.12.vgm.2011)  90 .2011) Url28http://www.12.12.06.gov. Url5http://kumid.2010).html ve http://www.2011) Url18http://teftis.kulturturizm.eu/euproject/admin/userfiles/doku manlar/cevreilave02.12.gov.kulturvarliklari.12.12.gov.2011) Url9http://kumid.cevreorman.html (03.tr/Kentges/KentgesN edir.12.12.



4
Amaçlarımız İçindekiler 
      Giriş 

    



Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramlarını açıklayabilecek, Dünya Miras Alanlarının Yönetim Planı hazırlama sürecine ilişkin örnekleri irdeleyebilecek, Türkiye’de Alan Yönetimi sistemine ilişkin yasal mevzuatı takip edebilecek, Dünya’da Alan Yönetimi örneklerini karşılaştırmalı olarak analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

Anahtar Kavramlar
Alan Yönetimi Yönetim Planı Yasal Çerçeve Alan Yönetiminde Yetki Bath Yönetim Planı İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planı

Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı Koruma Alanlarının Yönetiminde Temel Yaklaşımlar Dünya Miras Alanları İçin Yönetim Rehberi, ICCROM Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi Yönetim Planı Örnekleri İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı

92  

Dünyada ve Türkiye’de Alan Yönetimi Tanımı ve Örnekleri
GİRİŞ
Koruma alanlarında koruma planlarının, koruma ve yenileme çalışmalarının, bu çalışmalara yönelik katılım ve finans mekanizmalarının, bütünleşik kentsel yönetim stratejilerinin tartışıldığı günümüzde, alan yönetimi ve yönetim planı gibi kavramlar giderek önem kazanmaktadır. İş yerlerinin organizasyonel performans sağlamak için gerçekleştirdikleri bir süreç olarak tanımlanan yönetim planı kavramı son yirmi yılda, kentsel ve doğal çevrenin ve kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi sürecine de uygulanmaktadır; ancak bu süreç, iş yerlerinin yönetiminden çok daha karmaşık ve dinamik bir süreç içermektedir. Kültürel miras yönetiminin, mirasın koruma sorunlarına çözüm getirirken yörede yaşayanların ihtiyaçlarına, miras kullanıcısının ve sahibinin isteklerine, ziyaretçilerin beklentilerine de yanıt vermesi gerekir. Bu anlamda koruma alanlarında alan yönetimi, kaynaklar üzerindeki baskıları azaltacak ve alanın tümünün daha iyi algılanmasını sağlayacak, çevresel kaliteyi ve yaşam kalitesini yükseltecek planlama önlemlerinin bir bileşkesi olarak tanımlanır. Koruma Alanlarında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı ders içeriği de, koruma ve planlama kapsamında önemli yer tutan Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımlarının, çağdaş koruma anlayışına uygun olarak tanımlanması, anlaşılması ve uygulanabilmesi için gerekli olan bilgi birikimine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla çalışmada öncelikle konu ile ilgili temel kavramlar; temel rehberler; dünyadan ve Türkiye’den seçilen yönetim planı örnekleri, Türkiye’de alan yönetimi ile ilgili yasal durum ve izlenen süreç incelenmiştir.

KORUMA VE PLANLAMA KONULARINDA ALAN YÖNETİMİ VE YÖNETİM PLANI KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI
Yönetim planları, koruma ve planlama alanında 20. yüzyılın ikinci yarısında uygulanmaya başlanmıştır. Bu planlar günümüzde ve gelecekte, alanın korunması ve yönetimiyle ilgili kurumlara uygulamalarında yön gösteren, rehberlik eden araçlardır. Yönetim Planı, “UNESCO Dünya Miras Merkezi (UNESCO World Heritage Center)”nin Dünya Miras Listesine alınan değerler için öngördüğü bir araçtır. UNESCO’ya üye ülkeler, 1972 yılında Dünya Miras Merkezi tarafından çıkarılan Dünya kültürel ve doğal mirasının üstün evrensel değerinin olabildiğince anlaşılabilir ve kabul edilebilir şekilde tanımlanmasını, muhafazasını ve sürdürülebilirliğini sağlamak için “Dünya Mirası Sözleşmesi (World Heritage Convention, 1972)”ni kabul etmişlerdir. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında kabul etmiş ve taraf olmuştur. Dünya Mirası Sözleşmesi’nin uygulama rehberi niteliğindeki “Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977, 2008)”inde, “Her varlık uygun bir yönetim planına veya varlığın üstün evrensel değerinin katılımcı yollarla nasıl korunması gerektiğini belirten bir yönetim sistemine sahip olmalıdır. Bu yönetim sisteminin amacı, bugünkü ve gelecek nesiller için varlığın etkin korunmasını sağlamaktır” denilmektedir. Dünya Miras Merkezi, Dünya Mirası olarak önerilen, ilan edilen ve Dünya Miras Listesi’ne alınan alanlar için bu uygulama rehberi doğrultusunda hazırlanan bir yönetim planı olmasını zorunlu görmektedir.
93  

Afyon Acıgöl. Türkiye’nin ilk Yönetim Planlarından biri olan Pamukkale Yönetim Planının içeriğini araştırınız.catalhoyuk. 94   . 2002 yılında yürürlüğe konan ve 2005 yılında revize edilen “Sulak alanların Korunması Yönetmeliği”nin 26. Management.doc sayfasını ziyaret ediniz. tampon bölge. Türkiye’de Çevre ve Orman Bakanlığı öncülüğünde 1990’lı yılların ortalarından itibaren sulak alanların planlamasında kullanılmaktadır. Education.C. Sultansazlığı Sulak Alanı da yönetim planı çalışmaları yapılan diğer doğal alanlardır. Bu plan da uygulamaya girememiştir. 2002 yılında hazırlanan Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planıdır. Diğer koşullar içinde “ÖzgünlükAuthenticity” ve “Bozulmamışlık-Integrity” niteliği de yer almaktadır. Türk ve yabancı uzmanların da danışmanlığı ile hazırlanan plan. uluslararası öneme sahip her bir sulak alan için yönetim planı yaptırılması hükme bağlanmıştır. Burdur Gölü. Dünya Miras Listesine alınabilmek için “Koruma ve Yönetim” (protection and management) koşullarının da sağlanmış olması gerekmektedir. Maddesi ile Çevre ve Orman Bakanlığı’nca. Bütün bu koşullara ek olarak. Ramsar Sözleşmesi. Akşehir ve Eber Gölleri. Valilikler. Koruma ve Yönetim koşulları içinde ise. Manyas Gölü. Erzincan Ekşisu Sazlıkları. “Ramsar Sözleşmesi Sulak alan Yönetim Planı Rehberi” esas alınarak. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Türkiye’de ilk kez yapılan kültür mirasını koruma projesidir. Çatalhöyük Yönetim Planı ile ilgili detaylı bilgi edinmek için. hem Türkiye’deki hem de yurtdışındaki diğer alanlar için bir örnek oluşturmak üzere uluslararası işbirliği ile hazırlanmıştır ve Türkiye’de arkeolojik bir alan için geliştirilen ilk yönetim planı örneği olarak gösterilmektedir. Kültürel değerlerin korunması konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi. sürekli ve etkin izlemenin yapılmasını sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlendirilmiştir. Bozulmamışlık niteliği içinde. söz konusu varlığın üstün evrensel değere sahip olduğunun belgelenmesidir. sürdürülebilir kullanım gibi özelliklerin tanımlanması istenmektedir. T. yönetim sistemleri. İğne Ada Longozu. Göksu Deltası. Kızılırmak Deltası. Dünya Miras Listesi’nde yer alma koşulları içinde en önemlisi. sınırlar. geliştirilmesi ve yönetiminde alan yöneticileri için bir yol haritası ve rehber olarak tanımlanan yönetim planları konusunda son yıllarda yapılan çalışmalar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek önem kazanmaktadır.Uygulama rehberine göre. bütünlük ve eksiksizlik özellikleri değerlendirilmektedir. onaylanarak uygulamaya girememiştir. alan yönetimi ve yönetim planı.com/pdfs/Catal_SMP_TR. Türkiye’de bugün geçerli olan yasal düzenlemeler yapılmadan önce. 2008)” ile girmiştir. 2004 yılında tamamlanan bu proje. “Dünya Mirası Komitesi (UNESCO World Heritage Committee)”nin aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. Uluabat Gölü ve Gediz Deltası. Prehistory in the Mediterranean – Akdeniz Havzasında Prehistorya Eğitim ve Yönetim)” projesi sürecinde hazırlanan Çatalhöyük Yönetim Planıdır. Dünya Miras Alanları için yapılan ilk yönetim planı. Türkiye’de doğal ve kültürel miras alanlarında yapılan ilk Yönetim Planı çalışmalarından bir diğeri de “Temper (Training. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Dünya Bankası desteği ile Akan Mimarlık Tasarım İnşaat ve Danışmanlık Şirketine hazırlattığı. Sit alanlarının korunması. Yumurtalık Lagünleri Sulak Alan Yönetim Planları uygulanmakta olan yönetim planları içinde sayılabilir. Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi (Ramsar Convention. www. Adıyaman Gölbaşı Gölleri. Taraflar Konferansında kabul edilerek sulak alanların yönetim planlaması için tüm taraf ülkelere önerilen “Sulak Alan Yönetim Planlaması Rehberi”. Mahalli Çevre Kurulları ve Yerel Sulak alan Komisyonları vasıtası ile yönetim planlarının uygulanmasını. 1971)” ile girmiştir. Türkiye’nin doğal ve kültürel değerlerini koruma konusundaki gündemine.

Yukarıda sıralanan yönetim planları dışında sınırları onaylanarak çalışmalarına başlanan planlar da bulunmaktadır. 27. Aktarımı ve Planlanması” yolu ile çözümlenebilir. bütünleşik yaklaşımla güvenilir ve görünür eylemlerin planlanması. yapılan en önemli uygulama “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı”dır. İstanbul Dünya Miras Alanları’nın UNESCO tarafından “Tehlike Altındaki Miras Listesi”ne alınması konusunun gündeme gelmesi ile birlikte başlanmıştır. Tanımlanan araç ve finansal kaynakların yeterli olmaması ve var olanların doğru kullanılamaması da en sık rastlanan ortak sorundur. İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nin 15. “Katılımcı Planlama” yaklaşımı ile aşılabilir. gelişmiş bir iletişim ağı kurulması. bu soruna çözüm olarak. Alan Başkanının atanmasının ardından. Adıyaman”. kısa süreli ve eylem temelli küçük ölçekli projelerin gerçekleştirilmesi. KORUMA ALANLARININ YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR Ülkemizde ve dünyada kültürel ve kentsel mimari mirasın korunması konusunda yapılan araştırma ve değerlendirmelerde genellikle benzer sorunlarla karşılaşılmakta ve bu sorunlara da benzer çözüm önerileri geliştirilmektedir. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmalarına. Afrodisias. “Alanya Eski Kent Dokusu ve Surları ile Selçuklu Tersanesi” ve “Selimiye Camii ve Külliyesi Yönetim Planı. UNESCO süreci dışında da “Kütahya Kentsel Sit Alanı Yönetim Planı” gibi kentsel sit alanlarında ilgili Belediyesi tarafından yürütülen yönetim planı çalışmaları da bulunmaktadır. uygulanması ve denetlenmesinde görev alacak danışma kurulu. Bu sorunun çözümü olarak. Sağlıklı bir “Yönetişim” sisteminin kurulması ile bu sorunun çözümlenebilmesi için özel politika ve girişimlerle kamunun itici gücünün ön plana çıkarılması. bu amaca uygun bir yasal altyapının varlığı gerekli görülmektedir. fona sağlanan kaynakların güvence altına alınması gibi yaklaşımların geliştirilmesi gerekir. Ortadoğu Teknik Üniversitesi yürütücülüğünde hazırlanmaktadır. Bu sorun. Efes. halk örgütleri kurulması ve bu örgütler arasında güçlü bir ortaklık sağlanması gibi stratejileri gerektirir. kentsel ve mimari değerlerin sosyal ve ekonomik rolünün yeterince tanımlanmaması en temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. kamu ve özel sektör ortaklıklarının kurulması. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı uygulamaları yasalarla tanımlandıktan sonra. Ülkenin kentsel gelişme süreçleri içinde tarihi ve kültürel çevrenin. Koruma politikalarının. eşgüdüm ve denetleme kurulu ve denetim birimi oluşturulmuştur. Bunlar içinde ise Bursa. Edirne” Planı çalışmaları da ilgili Belediyeler tarafından yürütülmektedir. İlgili kurum ve kuruluşların duyarsızlığı. “Kaynak Yaratılması. Kültürel mirasın sürdürülebilir korunması ve korumanın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel yönetim birimleri arasında eşgüdümün sağlanamaması da ortak bir sorun olarak belirlenmektedir. onaylanması. Bu amaçla. 95   . Daha sonrasında 2005 yılında yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile konuya açıklık getirilmiştir. korumanın gerekliliği ve inandırıcılığı konusunda yararlı bulunmaktadır. halk tabanlı fon sağlayan örgütlenmelerin oluşturulması. katılımcı kuruluşlar arasında eşgüdümün sağlanması. Uluslararası düzeyde.2006 tarih ve 1675 sayılı kararıyla kurulmuş. diğer bölgesel ve kentsel planlama kararları ve politikaları ile bütünleştirilememesi bir diğer önemli sorun olarak ortaya çıkmaktadır.10. İlgili kanun ve yönetmeliklere uygun olarak “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı”. Çatalhöyük. Bu sorunlar ve çözüm önerileri aşağıdaki başlıklarda özetlenebilir. kapasite gelişimini destekleyici stratejilerin benimsenmesi gerekir. alan yönetimini gerçekleştirmek üzere yönetim planlarının hazırlanması. katılımcıların görev ve yetki sınırlarının belirlenmesi. Katılımcılık ilkesi. yerel yönetimlerin rolünün güçlendirilmesi. “Nemrut Dağı Yönetim Planı.Alan Yönetimi ve Yönetim Planı yaklaşımı Türkiye’nin yasal gündemine ise 2004 yılında 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda değişiklik öngören 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” la girmiştir. “Bütünleşik Koruma” ve “Canlandırma” yaklaşımının benimsenmesi önerilmekte.09. Ahlat ve Ani Yönetim Planları sayılabilir.2006 tarihinde İstanbul Sit Alanları Alan Başkanı atanmıştır. halkın bilinçsizliği ve ilgisizliği sorunu.

Etkin operasyonlar. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin. koruma alanının korunmasını. sürekli izlenen. Günümüzde ve gelecekte. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. programlara. yönetim planlarının. Yönetim Planı. Yönetim planları. Yönetim Planı. yaşatılmasını ve değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. Diğer rehberler içinde. süreci yönlendirecek özerk yönetim ve denetim sistemleri oluşturmanın sorunların çözümünü kolaylaştırdığı görülmüştür. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı. Planlama sürecinin bir ürünü olarak tanımlanan yönetim planları. 1992). alanın kullanıcılarının ve ziyaretçilerinin gereksinmeleri doğrultusunda Dünya Mirası Alanının korunması için strateji belirleyen. koruma alanındaki kaynakları. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. plancı. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. koruma alanlarında alınan kararların ve yönetim yaklaşımlarının belgelenmesini temel alarak. yönetim hedeflerini ve onları başarma stratejilerini içeren bir rehberdir. uygulama ve planlamanın yer aldığı bir taslaktır (Parks Canada. alanın kullanımını. konulara “Stratejik Planlama ve Yönetim Planı” anlayışı ile yaklaşmanın. koruma. 2006). 2008). tüm koruma alanını kapsaması ve yönetim tarafından hangi uygulamaların gerçekleştirileceği. 1978). problemleri çözmek ve tanımlanan yönetim hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla 10 yıllık dönemler için strateji geliştiren dokümanlardır. Yönetim Planı. 96   . Yönetim Planının. ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. 1993). alanın temel felsefesini ve gelişme yaklaşımını ortaya koyan. Gelecek 5– 10 yıl için program sunan bir faaliyet dokümanıdır (Ndosi. Yönetim Planı. olanakları ve personeli belirler. yönetim ve kullanımı destekleyici olanakların gelişimini kontrol eden ve rehberlik eden bir belgedir. yönetim planının alanı tanımlayan ve yönetim hedeflerini ortaya koyan bir rehber olduğu ve hazırlanıp tamamlanan bir plan olmadığı. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. 2003). revize edilen ve başa dönen bir süreç olduğudur. eylemlere ve araçlara dayanarak tanımlanır (Young and Young. koruma. uygulayıcı ve yöneticiler için yol gösterici araçlar olarak tanımlanmaktadır. geliştirilmesi ve yönetilmesinde rehberlik edecek ve onları denetleyecek daha etkili bir araç olarak kullanılması beklenmektedir. işletme projesini. • • • • • Tüm Yönetim Planı tanımlarının birleştiği ortak nokta.Tüm bu sorunların kesişim noktası olarak kent planlama süreçlerinde stratejik yaklaşımların eksikliği görülmektedir. 1995). Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilen bu rehber. planlama kararlarının hangi verilere dayandırılması gerektiği gibi bilgileri içermesi gerekmektedir (Thomas ve diğ. alanın yönetimi ile ilgili kararlar hakkında bilgilendirmek amaçlı tavsiye verici bir taslaktır (Lodge and Terrace. planlama ve yönetimle ilgili kurum ve kuruluşlara. 2005). Bu planlar. “Yönetim Planı” kavramı. kullanma ve geliştirme için temel kabul edilmiş planlama araçlarıdır (Ringbeck. kullanımları.. Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olmak ve paralel uygulama sağlamak üzere birçok rehber geliştirilmiştir. Yönetim Planı. Örneklerde. koruma alanının yönetimine rehberlik eden bir dokümandır. ziyaretçi kullanımı ve insani yarar için bu stratejilere. her beş yılda bir gözden geçirilen planlardır (5226 sayılı kanun. Sona eren bir süreç değil. tarihi ve doğal alanların korunması. yasal açıdan emredici bir belge değil. Alanın gelecekteki yönetimi için gerekli olan kaynakları. IUCN önderliğinde Thomas. alanda uygulanacak tüm gelişim ve yönetim faaliyetlerinin uygulanmasına yardımcı olur ve sürece rehberlik eder (Thorsell. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. yönetim. kullanılması. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. farklı kaynaklar tarafından farklı özellikleri ile tanımlanmaktadır: • Yönetim Planı.

envanterin. kültürel ve doğal mirasın yönetimi ile ilgili hazırlanmış olan temel rehberlerden en önemli görünen ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi ele alınmıştır.Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. 1999) ve “National Park Management Plans–Guidance”. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. kültürel kaynağın tanımıyla. Yönetim planı süreci içindeki en önemli etkinliğin. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. alanın eğitim. ulaşım ve trafik tahminleri ve endüstriyel bölgeleme gibi uygulanan ulusal ve yerel planları da dikkate alması gerekmektedir. sanatsal ve bilimsel yeteneklerini etkin olarak harekete geçirmelerinin sağlanması gerektiği belirtilmektedir. demografik büyüme ve gerileme. Çalışmada ayrıca uydu fotoğrafları. fakat uzun zaman gerektiren bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan bu çalışma. hava fotoğrafları ve fotogrametrik belgelerin doğal ve kültürel alanlar 97   . Rehberde daha sonra Dünya Mirası Alanının ve kaynak projelerin yönetimi. 1994). araştırma. yönetim planlaması sürecinin ve yönetim planı içeriğinin daha iyi anlaşılabilmesi için. Rehberde ele alınan bir diğer önemli konu da envanter oluşturulmasıdır. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. uzmanlar arasında tartışmaya açılmasının. ekonomik faktörler. yönetim planının temel amacı olarak planlanan alanın kültürel kaynaklarını korumak ve gelecek nesillere aktarmak için akademisyenlere. Müdahale gerçekleştikten sonra. 2005) sayılabilir. 1993). Son olarak da Dünya Mirası ile ilgili planlama süreçleri belirlenmekte ve ziyaretçi yönetimi ile ilgili temel bilgiler ortaya konulmaktadır. önce temel ilkeler özetlenmekte ve temel alınan 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi’nin genel politikaları incelenerek koruma konusunda genel bir değerlendirme yapılmaktadır (Feilden ve Jokilehto. Bu rehberler. alanın değerini arttıran yaratıcı çözümleri doğurmak açısından önemli bulunduğu. dönüşü olmayan bir durumun söz konusu olabileceği belirtilmektedir. kayıt altına alma ve belgelemenin koruma süreci içinde devam eden bir etkinlik olduğu da açıklanmaktadır. sonra ve müdahale sırasında sistemli bir biçimde kayıt altına alınması ve belgelenmesi olduğu belirtilmiştir. 1993). alanın bakımı ve korunması sağlandığı zaman. Çalışmada. değiştirilmiş ya da yitirilmiş olduğu bilinemediği için. korunan değerin. Ayrıca yönetim planı sürecinde karşılaşılan sorunların. kültürel kaynak iyi bir şekilde belgelenmemişse kaynak üzerinde neyin kaldırılmış. profesyonellere ve sanatçılara sorumluluk verilerek tarihsel. kadro ve personel hizmeti ile ilgili temel ölçütler belirlenmektedir. bakım programı. Bunlara ek olarak yönetim planının. Çalışmada. Dünya Mirası Alanları İçin Dünya Mirası Alanlarının Yönetimi Feilden ve Jokilehto yönetim planlaması sürecinin alanın değerleriyle ilgili olarak uzman görüşlerinin yer aldığı disiplinlerarası bir aktivite olması gerektiğini savunmaktadır. Feilden ve Jokilehto’ ya göre yönetim planının. disiplinlerarası ekipler tarafından yapılan araştırma ve raporlara da dayandırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. Alan yönetiminde öncelik alandaki kültürel kaynakların korunması ve mümkün olduğunca ilgi çekici özelliklerinin arttırılması olarak belirlenmiştir. kültürel kaynağın yapılan müdahaleden önce. turizm ve istihdam gibi diğer amaçlar için de kullanılabilir hale geldiği vurgulanmaktadır . daha çok doğal ya da kültürel koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. “Management Planning Toolkit”. DÜNYA MİRASI ALANLARI İÇİN YÖNETİM REHBERİ. Bu bölümünde. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel rehber olarak kabul edilmektedir (Feilden ve Jokilehto. Rehbere göre. ICCROM 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanan ve ICCROM tarafından yayınlanan Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberi başlıklı çalışmada. Bu da alandaki değerlerin listelenmesi ve eğer mümkünse öncelik sırasına konulması gerektiği anlamına gelmektedir. Ayrıca. tarihsel gelişimindeki önemli dönemlerle ve konumuyla ilgili özet bilgi içermesi ve bu gibi temel bilgilerin ilgili diğer kaynaklara başvurularak zenginleştirilmesi gerekmektedir.

eşgüdüm ve denetleme kurulu. Söz konusu Yönetmelik “ören yerleri. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. planlama sürecindeki kaçınılmaz çelişkiler. Bu yönetmelikle sit alanlarına getirilmiş olan yeni düzenlemeyi veri alarak yönetim planı konusu ele alınmaktadır. kültürel ve tarihi nedenlerle veya aynı vizyon ve tema etrafında yönetim ve gelişiminin sağlanması bakımından bu yer ile irtibatlandırılan kültürel varlıklar da “bağlantı noktası” olarak nitelendirilmiştir. onaylanması. işletme projesini. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 98   . ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. kazı plânı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar plânını dikkate alarak oluşturulan koruma ve gelişim projesinin.için sayısal envanter oluşumunda çok önemli yardımcı araçlar olduğu ve kullanılan yöntemin alanın özelliklerine bağlı olarak değiştiği de vurgulanmaktadır. aynı yasa ve yönetmelikte “yönetim alanının korunmasını yaşatılmasını. sit alanları. doğal ve tarihi sit alanlarında yönetim planlarını hazırlamaktadır. denetim birimi ve anıt eser kurulunun görev. Kentsel sitlerde belirlenen yönetim alanlarına ilişkin yönetim planları ise ilgili belediyeler ya da büyükşehir belediyeleri tarafından hazırlanmaktadır. Rehbere göre. arkeolojik. değerlendirilmesi. daha sonra alandaki değerlere en az zarar veren kararların alınması yoluyla çözümlenmelidir (Feilden ve Jokilehto. uygulanması ve denetlenmesi ile alan yönetimini gerçekleştirmek üzere görev alacak danışma kurulu. coğrafi. plânlama ve koruma konusunda yetkili merkezî ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler” olarak tanımlanmıştır. “sit alanları. yönetim alanı. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir” 5226 sayılı yasa ve ardından çıkarılan yönetmeliklerin önemi yönetim planı yaklaşımını sadece Dünya Mirası Alanları için uygulanan bir yönetim anlayışı olmaktan çıkararak tüm kültür mirası alanlarına genişletmesidir. öncelikle korunacak uygulamaların incelenmesi. ilgili idarelerin görüşlerini alarak. sit alanları ve etkileşim sahaları ile bağlantı noktalarının kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin koordinasyonunda sürdürülebilir bir yönetim planı çerçevesinde korunması ve değerlendirilmesini sağlamak. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren.11. her beş yılda bir gözden geçirilen plânlardır” şeklinde tanımlanmıştır. bilgisayar yardımıyla tasarım (CAD) ve görüntü işleme gibi yöntemlerin de kullanıldığı belirtilmektedir. Yönetim alanı sınırlarında yer almamakla birlikte. yaşatılması. yönetim planlarının hazırlanması. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. geliştirilmesi. Alan yönetimi planlama ve uygulama esaslarına ise 27.2004 tarih ve 5226 sayılı “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”la yapılan değişikliklerle yönetim alanı ve yönetim planı kavramları tanımlanmış ve koruma ve planlama sistemi içine alınmıştır.2005 tarihli ve 26006 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile açıklık getirilmiştir. alan başkanı. yönetim alanlarının belirlenmesi. Yönetim Planı Yönetim planı ise. fotoğraf veya video kayıtlarının yanında elektronik arazi ölçüm aletleri.7. Koruma Alanlarının Yönetiminde ve Yönetim Planlarının hazırlanmasında kaynak olarak kullanılan uluslarlarası rehberlerin içeriğini ve ortak yönlerini araştırınız. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğünü gözeten yönetim alanlarını belirlemekte ve arkeolojik. stereo-fotogrametri. 1993). TÜRKİYE’DE ALAN YÖNETİMİ SİSTEMİ VE YASAL ÇERÇEVESİ Türkiye’de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda 14. Duruma bağlı olarak el çizimleri ve eskizlerin. Yönetim Alanı 5226 sayılı kanun ve ilgili yönetmelikte.

yönetim 99   . diğer yerlerde Bakanlıkça bir alan başkanı belirlenmesi. kentsel sit yönetim alanının sınırlarının birden fazla belediyeyi ilgilendirmesi durumunda bu belediyelerin koordinasyonu ile Büyükşehir Belediye sınırları içinde olması halinde Büyükşehir Belediyesince. yönetim planı hazırlama konusunda yetki ve yöntem sit alanının türüne ve bulunduğu yere göre tanımlanmıştır Yönetim alanı sınırları belirlenen sit alanları. Çalışma konularının belirlenmesi ve eylem programlarının oluşturulması plan sürecinin önemli aşamalarıdır.İlgili kanun maddeleri ve yönetmelikten. İlgili kanun ve yönetmelikte. kentsel sitlerde ilgili belediyelerce. Eşgüdümün sağlanması amacıyla da. ören yeri ve etkileşim sahalarına ilişkin yönetim planı. Şekil 4. dışında olması halinde ilgili belediyelerin koordinasyonu ile Bakanlıkça doğrudan hazırlanması ve/veya ihale mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre ihale suretiyle hazırlattırılması öngörülmüştür. alanla ilgili daha önceden çalışmalarda bulunmuş. kurulun denetim görevini yerine getirebilmesi için de ilgili kurum uzman personelinden ve denetim elemanlarından oluşan bir denetim birimi kurulması öngörülmüştür. kentsel sit alanlarında kurulacak alan yönetimlerinde ilgili belediye. alan yönetiminin oluşturulması. ilgili belediyesi bulunmayan kentsel sit alanlarında yine Kültür ve Turizm Bakanlığınca. meslek odaları ve sivil toplum örgütleri ile üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden oluşan bir danışma kurulu oluşturulması gerektiği belirtilmiştir. Planın içinde gelecek vizyonu ve ana hedefler ile geleceğe ilişkin alan ile ilgili stratejiler.1: Alan Yönetimi Başkanlığı’nın Kurumsal Yapısı Alan Yönetiminde Yetki: Alan Yönetimi Birimlerinin Kuruluş ve Görevleri İlgili yönetmelikte. kentsel sit alanı ile diğer sit alanlarının birlikte bulunması halinde ilgili belediyesince. arkeolojik. bu stratejilerin gerçekleşmesi için gerekli uygulama araçlarının belirlenmesi de yer almaktadır. yönetim alanının belirlenmesi. hazırlanan taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunmak amacıyla. yönetim planının ise bu eşgüdümü somutlaştıracak projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olduğu anlaşılmaktadır. alan hakkında belirli bir vizyon geliştirebilen. Alan Başkanı ve Görevleri Alan başkanının ilgili yönetmelik hükümlerine göre. Alan başkanının. organizasyonel yapısı ve işleyişi ve yönetim alanının yetkili kamu kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayacak bir araç olduğu. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. yönetim plân taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi ve danışma kurulunca seçilecek iki üyenin katılımıyla eşgüdüm ve denetleme kurulu kurulması. alanı yeterince tanıyan. kültürel ve doğal miras yönetimi ile ilgili yeni yaklaşımlar hakkında bilgi sahibi. doğal ve tarihi sit alanlarında Kültür ve Turizm Bakanlığınca. kentsel sit dışındaki sit alanlarında ise Bakanlıkça atanması gerekir. kentsel sitlerde ilgili belediye.

üniversitelerin ilgili bölüm temsilcilerinden. Danışma Kurulunun. yönetim planlarının uygulamasını denetler. tanıtım. danışma kurulunca kendi içinden seçilecek iki üye ile yönetim planı taslağı kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulan idarelerin birer temsilcisi olmak üzere en az beş kişiden oluşması öngörülmüştür. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının yönetimi için ilgili kurum ve kişilerle işbirliğini sağlamak. Alan başkanı aşağıdaki görevleri yürütür: a. Denetim Birimi. Yetkili idare ile eşgüdüm ve denetleme kurulu gerekli gördüğünde danışma kurulunu olağanüstü toplantıya çağırabilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu. Denetim birimince yıllık denetim raporlarının hazırlanması ve bu raporların eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunulması için eşgüdümü sağlamak. olağanüstü toplantıya çağırılabilir. ekonomi ve işletme bölümlerinden mezun uzman personel arasından yetkili idarelerce görevlendirilecek en az beş üyeden oluşur. koruma.politikaları ve uygulamaları hakkında deneyimli. yönetim planı taslağını inceleyerek bu taslağın karara bağlanması ve uygulanması konusunda önerilerde bulunur. Yıllık bütçe tekliflerini hazırlamak. b. sanat tarihi. Yönetim planının yıllık hedeflerinin gerçekleşmesi için yetkili idare ile birlikte çalışma programlarını belirlemek. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun. tanıtım ve ziyaretçi yönetimi stratejileri doğrultusunda denetim birimince alana yönelik yapılan çalışmaların yıllık performans değerlendirmelerini yapar ve bir sonraki yılın çalışma programını hazırlayarak eşgüdüm ve denetleme kuruluna sunar. eğitim. Danışma Kurulu ve Görevleri İlgili yönetmelikte. sanat tarihi. üniversitelerin mimarlık. kamu yönetimi. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulunun denetim görevini yerine getirebilmesi amacıyla bir Denetim Birimi kurulabilir. Danışma kurulunda görüşülen tüm konular. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ve Görevleri İlgili Yönetmelikte. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. işletme ve ekonomi bölümü mezunlarından olması istenir. şartname taslaklarını yetkili idare ile birlikte hazırlamak. Alanın sunum. yönetim planlarının hazırlanması ve uygulanması sürecinde görev alan denetim elemanları ve üniversitelerin mimarlık. Kurul salt çoğunlukla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin en az dörtte üçünün oylarıyla karar alır. tavsiyeler. arkeoloji. alan başkanı. Denetim Birimi ve Görevleri İlgili yönetmelik hükümlerine göre. c. Denetim birimi. alan başkanı ve yetkili idarece tespit edilecek en az beş üyeden oluşması hükme bağlanmıştır. meslek odaları temsilcileri. şehir ve bölge planlama. Eşgüdüm ve denetleme kurulu yılda en az iki kere yetkili idarenin çağrısı ile toplanır. yönetim planı taslağını inceleyerek altı ay içinde onaylar ve planın uygulanmasını denetler. şehir ve bölge planlama. Kurul toplantısının gündemi denetleme birimi ile yetkili idare tarafından belirlenir. kamu yönetimi. arkeoloji. bakım. Danışma kurulu yılda en az bir kez toplanır. Danışma kurulu. Alan yönetiminin sekretarya hizmetleri yetkili idare tarafından yürütülür. d. onarım. Danışma kurulu kendi içinden bir başkan seçer. Alan Başkanının talebi üzerine veya yetkili idare gerekli gördüğü takdirde kurul. Yönetim planıyla belirlenen yönetim. 100   . eşgüdüm ve denetleme kurulunun da başkanıdır. sunum. eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilmek üzere tutanağa bağlanır. sivil toplum örgütleri temsilcileri. güvenlik ve ziyaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik hizmet ve ekipman alımı için her türlü sözleşme. e. kaynak araştırması yapmak. Alan başkanı.

Doğal sit alanları için kurulacak ekipte. alanın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulacak bir ekip tarafından yönetmelik esaslarına uygun olarak hazırlanması öngörülmektedir. Arkeolojik sit alanları için kurulacak ekipte. alanda mülkiyet hakkı bulunanlar. üniversitelerin mimarlık. • • Ayrıca. gönüllü kişi ve kuruluşlar ile yerel halkın işbirliğinin sağlanması. alanın niteliğine göre sosyolog. Alan Yönetiminin Hedefleri “Alan Yönetimi İle Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te alan yönetiminin hedefleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır: • Alan sınırlarının tarihi. reklamcı. Kültür varlıklarının yönetiminde. kamu yönetimi. sosyal. sanat tarihi. kamu yönetimi. biyoloji. doğal. tanzim ve çevre düzenlemesi ile birlikte alan yönetim amaçları doğrultusunda uluslararası koruma prensipleri ve sözleşme hükümleri çerçevesinde korunarak yaşatılmasının yanı sıra kullanım ve gelişim ilkelerinin ve sınırlarının belirlenmesi. tarihçi. yetkili idare tarafından atanan alan başkanının eşgüdümünde. yönetim planı taslağının. kültürel. 101   . coğrafi. çevre mühendisliği ile alanın doğal karakterine bağlı olarak orman mühendisliği. sürdürülebilir ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile yerel toplumun ilgisi arasında uygun bir denge oluşturmanın yollarının yönetim planı ile gösterilmesi. uzmanlık ve ekipmanda yüksek standartların kullanılması. peyzaj mimarlığı. üniversitelerin şehir ve bölge planlama. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. yöntemler ve araçların geliştirilmesi.Yönetim Planının Hazırlama Süreci Plan Hazırlama Ekibi Yönetim planlarının yetkili idarece hazırlanması veya hazırlattırılması hallerinde uzman bir danışman sorumluluğunda plan hazırlama ekibi kurulması gerekmektedir. kültürel. erişim. tasarım ve uygulamada. ziraat mühendisliği. • Kentsel sit alanları ve tarihi sit alanları için kurulacak ekipte. işletme. restorasyon. ekonomist. Koruma. sanat tarihi. şehir ve bölge planlama. antropolog. • • • • • • • İlgili yönetmelikte. onarım. geliştirilmesi ve değerlendirilmesi bakımından doğru tespit edilmesi. coğrafi ve sanatsal nedenlerle ilişkili bulunduğu bağlantı noktalarının alanın korunması. turizm işletmeciliği. Alanın değerini arttırarak uluslararası bir seviyeye çıkarmak için genel stratejiler. teşhir. zooloji gibi bölümlerinden mezun uzmanların yer alması gerekli görülmektedir. sivil toplum örgütleri. Yönetim alanlarının korunması ve değerlendirilmesinde kamu kurum ve kuruluşları. kamu yönetimi. sanatsal bir bütünlük içerisinde etkileşim sahaları ve tarihi. Belirli bir bölge içinde birbirleriyle ilişkilendirilerek sektör oluşturma potansiyeli bulunan sit alanlarında bölgesel kültür sistemlerinin gelişimi için uygulama planlarının yaratılması. jeoloji/jeomorfoloji/jeoloji mühendisliği. restitüsyon. sosyal. işletme ve ekonomi bölümlerinden mezun uzmanların. üniversitelerin mimarlık. halkla ilişkiler ve iletişim gibi meslek gruplarından uzmanlar ile yönetim planı konusunda uzman bir danışmanın da ekibe dahil edilmesi istenebilir. şehir ve bölge planlama. arkeoloji. Sit alanları ve ören yerleri ile etkileşim sahalarının bakım. konservasyon alanında. Kültür turizmini geliştirmek amacıyla uluslararası işbirliği ve paylaşımı yaratacak etkinlik ağının kurulması. mali kaynakların belirlenmesi ve yaratılması. hidroloji.

Yetkili idarece plan taslağının hazırlanması öncesinde ve hazırlanma sürecinde ilgili kurum ve kuruluşların, yerel halkın, ilgili sivil toplum örgütlerinin, meslek odalarının, üniversitelerin, gerekli görülecek özel sektör temsilcilerinin ve alanda mülkiyet hakkı bulunanların katılımı ile bilgilendirme toplantıları düzenlenmesi gerekli görülmektedir. Halkın bilgilendirilmesi ve yönetim planına veri oluşturacak konuların belirlenmesi amacıyla ilgili tarafların katıldığı en az iki toplantı düzenlenmesi, bu toplantıların halka, yerel yöneticiler tarafından panolara asılacak ilanlarla, diğer ilgililere yetkili idarece yazı ile duyurulması gerekmektedir.

Yönetim Planının İçeriği
İlgili Yönetmelikte, yönetim planının içeriğinin aşağıda belirtilen ana bölümlerden oluşması istenmektedir: • • • Mevcut durum tespiti: Alanın yönetim, işlev ve koruma ihtiyaçlarının belirlenmesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla bağlantı kurulması Alan analizi: Alanın öneminin belirlenmesi, sorunlarının tespiti, alanın taşıma kapasitesinin tespiti, işlevsel ve yönetsel analizinin yapılması Alanın vizyonunun belirlenmesi ve esas politikaların oluşumu: Yönetim planının, alanın geleceğe ait vizyonunu belirleyecek, işletme, yönetim, idari ve finansal modelleri içerecek, ulusal ve uluslararası platformda alanın sunumunu ve tanıtımını sağlayacak yönetim, koruma, kullanma, sunum ve tanıtım, ziyaretçi politika ve stratejilerinin belirlenmesi Çalışma programı, zamanlama ve projelerin belirlenmesi: Alan yönetiminde yer alacak kurum ve kişilerin görev tanımlarının yapılması ve bunların gerçekleştirilmesine ilişkin çalışma programlarının, bütçe analizlerinin hazırlanması ile finans kaynaklarının, belirlenmesi, kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait bir eylem planının oluşturulması ve proje tanımlarının yapılması İzleme, değerlendirme ve eğitim süreçlerinin tanımlanması: Yönetim planının uygulamasının izlenmesi, değerlendirilmesi ve bu süreçte yer alacak tarafların eğitimine ilişkin programların hazırlanması.
Tablo 4.1: Eylem Planı için Kullanılacak Tablo Örneği

KONULAR

GEREKEN FAALİYET

SORUMLU KURULUŞ

FİNANS KAYNAKLARI

HEDEF TARİHİ

Konu 1 Konu 2

Yönetim Planının Değerlendirilmesi ve Onaylanması
Hazırlanan yönetim planı taslağı, ilgili danışma kurulunca değerlendirilir. Kurulun değerlendirme toplantısında alan başkanı da hazır bulunur. Toplantı sonucunda danışma kurulunca önerilen ve karara bağlanan hususlar dikkate alınarak yönetim plan taslağına son hali verilerek yönetim planı tasarısı oluşturulur. Yönetim plan tasarısı incelenip görüş birliğine varmak suretiyle onaylanmak üzere yetkili idarece ilgili eşgüdüm ve denetleme kuruluna iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu, planı inceler ve gerekirse plan hazırlama ekibine gerekli düzeltmeleri yaptırır. Yönetim planının kabul edilebilmesi için toplantıya katılan Kurul üyelerinin dörtte üçünün olumlu oyu gerekir. Onaylama işlemi, en geç altı ay içinde tamamlanır. Yönetim planı onaylandıktan sonra yetkili idarece çoğaltılarak sorumlu kurum ve kuruluşlara iletilir. Eşgüdüm ve denetleme kurulu kararlarına karşı süresi içinde idari yargıya itiraz edilebilir. Yönetim Planı sürecinde belirlenen aşamalara göre ülkemizdeki ilgili yasa ve yönetmelikler dikkate alındığında, yönetim alanının belirlenmesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkiliyken, yönetim planı
102  

taslağının hazırlanmasında yetkili yerel ve merkezi idare, Alan Başkanlığı; Taslağın değerlendirilmesinde Danışma Kurulu; planının onaylanmasında Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu; uygulanmasında Alan Başkanlığı, yetkili idare, uygulamadan sorumlu kurum ve kuruluşlar; planının denetlenmesinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, Denetim Birimi; planının güncellenmesinde ise Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu, yetkili idare ve Danışma Kurulu sorumludur. Ülkemizde yönetim planlarının hazırlanma sürecinin oldukça yavaş geliştiği görülmektedir. Bu süreç içinde yer alan temel sorunlar bir dış bakış olarak: • • • • • • Yönetim Planı konusunun uygulama alanında ülkemiz için çok yeni ve henüz alışılamamış ve benimsenememiş bir konu olması İlgili yasal çerçevenin ve uygulama yönetmeliğinin yetki ve sorumluluklar yönünden yeterince açıklayıcı ve yönlendirici olmayışı Yönetim Planı’nın mevcut planlama sistemi içindeki yerinin, bağlayıcılığının yeterli netlikte tanımlanmamış olması Yönetim planı organizasyon yapısı içinde Alan Başkanlığı’nın özerk bir kuruluş olarak yeterince etkin olamaması Planın hazırlık ve uygulama aşamasında ilgili yönetim birimleri arasında ve içinde yaşanan eşgüdüm eksikliği İlgili taraflarca alan yönetimi ve yönetim planı yapım ve uygulama sürecinin yeterince özümsenmemesi ve çoğunlukla kapsam ve içerik yönünden fiziki planlarla ve koruma amaçlı imar planları ile karıştırılması İlgili yöneticilerin alan yönetimi ve yönetim planı yaklaşımını sorumlu oldukları planlama ve koruma uygulamaları için gerekli bir araç olarak görmemeleri ve konu ile ilgili uzmanlardan yeterince açıklayıcı ve yönlendirici destek almamaları Konunun kuramsal düzeydeki gelişimi için yeterli çabanın gösterilmemesi, konu ile ilgili toplantılara ilgili tarafların ilgisiz kalması

Ülkemizde alan yönetimi ve yönetim planı ile ilgili yasal düzenleme olan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı (değişiklik) Kanunla getirilen Alan Yönetimi Yaklaşımının ve “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in etkin bir uygulama için yeterli düzeyde bir yasal düzenleme olmadığı görülmektedir. Yönetim planlarının özellikle onay sürecinde ilgili yönetmeliğe göre ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarının görüşlerine sunulması zorunluluğu olmaması ve Kurulun sit alanlarındaki denetim yetkisi ile bağlantılı olarak plana ilişkin görüş bildirme ve karar geliştirme yetkisinin bulunmaması; ancak eylem programlarının ve projelerin korumaya yönelik uygulamalarında yönetmeliğin 13.maddesine göre “Yönetim alanı kapsamındaki taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile sit alanlarında yönetim planı ile yapılması öngörülen çalışmalara ilişkin her türlü inşaat ve fiziki müdahale ve fonksiyon değişiklikleri ile bunlara ait plan ve proje için Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararının alınması” zorunluluğu ile çelişki yaratmaktadır. Bu durumda, ilgili kurul, daha önce karar almadığı yönetim planı eylem ve projeleri ile ilgili uygulamalarda karar geliştirmek durumunda olmaktadır. İlgili Yönetmeliğin 13. Maddesinde, planın uygulaması ile ilgili olarak “Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler, eşgüdüm ve denetleme kurulunca onaylanan yönetim planına uymak zorundadırlar. Yetkili idareler, plan kapsamındaki hizmetlere öncelik vermek ve bu amaçla bütçelerine gerekli ödenekleri ayırmakla yükümlüdürler” hükmü yer almaktadır. Ancak bu uygulamanın nasıl yapılacağı, bütçe ve programların nasıl tanımlanacağı ve denetleneceği konusunda da birçok belirsizlik bulunmaktadır.

103  

YÖNETİM PLANI ÖRNEKLERİ
Bath Dünya Mirası Alanı Yönetim Planı
İngiltere’nin Avon Eyaleti’nde yer alan 2900 ha büyüklüğündeki “Bath Şehri Dünya Mirası Alanı” 1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Alan Dünya Mirası Listesi’ne Dünya Miras Listesinde yer alabilme kriterlerinden Kriter (i), Kriter (ii), Kriter (iv)’e göre seçilmiştir: Kriter (i): Dünya Mirası Merkezi’nin “Yaratıcı insan dehasının ürünü olması” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için “Bath’ın görkemli Neo-klasik Palladian hilali, terasları ve meydanları çevresindeki tepelere ve yeşil vadiye yayılarak, mimari, kentsel tasarım ve peyzajın eşi olmayan bütünleşmesini sergiler. Bath’ın mimari ve kentsel tasarım kalitesi, görsel homojenliği, güzelliği 18. ve 19. yüzyıllardaki mimarların yaratıcılığı ve vizyonlarının göstergesidir” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (ii): Dünya Mirası Merkezi’nin “Belli bir zaman diliminde veya kültürel mekânda, mimarinin veya teknolojinin, anıtsal sanatların gelişiminde, şehirlerin planlanmasında veya peyzajların yaratılmasında, insani değerler arasındaki önemli etkileşimi göstermesi” kriteri doğrultusunda Bath Dünya Mirası Alanı için, “Bath 15. ve 16. yüzyılda baskın olan peyzajda pitoresk bakış açısını yansıtan sokak yapısının 18. yüzyıldaki örneğidir. Bu şehir ve peyzajı birleştirici yaklaşım, Bath’ın tümünde görünürken en iyi örnekleri olarak Royal Crescent ve Lansdown Crescent’dır” ifadesi kullanılmaktadır. Kriter (iv): Dünya Mirası Merkezi’nin “İnsanlık tarihinin bir veya birden fazla anlamlı dönemini temsil eden yapı tipinin ya da mimari veya teknolojik peyzaj topluluğunun değerli bir örneğini sunması” kriteri doğrultusunda, Bath Dünya Mirası Alanı için “İnsanlık tarihinde iki büyük çağı yansıtır; Roma ve Georgian. Roma hamamları ve tapınak kompleksi etrafında yer alan Aquae Sulis şehrinin kalıntıları ile birlikte, Roma sosyal ve dini hayatının anlaşılmasında ve hak ettiği değerin verilmesinde önemli bir katkısı vardır” ifadesi kullanılmaktadır.

Bath Yönetim Planı’nın Yapısı
1987 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alınan Bath Şehri, mimarlık, şehir planlama, peyzaj değerleri, arkeolojik alanları ve tarihiyle yeri doldurulamaz üstün evrensel değer olarak tanınmaktadır. Bath’da bulunan mimari değerlerden “The Royal Crescent” ın farklı görünüşleri Şekil 4’de yer almaktadır. UNESCO’nun Dünya Miras Alanları için yaptığı en son düzenlemeler ve adaylık sürecini geliştirmesi sonucunda Bath, son yıllarda Dünya Mirası Alanı aktif yönetimiyle gündeme gelmektedir (UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 2002). Bath Yönetim Planı’nda yönetim gereksinimlerinin anlaşılabilmesi için öncelikle alan tanımlanmış ve alanın önemi ortaya konulmuştur. Daha sonra temel yönetimsel konular saptanarak, bu konulara göre hedefler belirlenmiştir. Planda son olarak hedefleri gerçekleştirecek eylem programı sunulmuştur ve Dünya Miras Alanı gereksinimlerine uygun olarak yönetildiğinin görülmesi ve gösterilmesi için gerekli olan izleme ve gözden geçirme aşamaları belirlenmiştir (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Alanın Tanımlanması ve Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi
Bu başlık altında, Bath şehrinin tarihçesi, gelişimi ve özel nitelikleri tanımlanmaktadır. Ayrıca Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın somut ve soyut evrensel değerleri vurgulanarak alanın önemi ortaya konulmaktadır (Bath North & East Somerset Council, 2004).

Vizyon, Koruma Politikaları, Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi
Bu bölümde Bath şehrinin geleceği ile ilgili vizyon geliştirilip Dünya Miras Alanı’nın değerini etkileyen konular ve bu konulara bağlantılı yönetim hedefleri açıklanmaktadır.

104  

alanın kavranmasının güçlendirilmesi. mimari. yerel. alandaki değerler. sosyal ve ekonomik yaşamıyla desteklenmesi konuları yer almaktadır. alanın yönetiminde ortak bir yerel. Yönetim planının bu bölümünde UNESCO Dünya Mirası Komitesi ölçütleri ile birlikte.cityofbath. ilgili tüm insanların “Bath Dünya Mirası Alanı”ndan keyif almalarının sağlanması. 2004): • • • Bath Dünya Miras Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi Bath Dünya Miras Alanı’nın eşsiz niteliklerinin ve yeri doldurulamaz üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması Bath Dünya Miras Alanı’nın yeri doldurulamaz evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışan bir şehir olarak Dünya Miras Alanı statüsünden yararlanmasının sağlanması Fiziksel erişimin geliştirilerek.uk) Uygulama. ulusal ve uluslararası diğer önemli ölçütlere de bağlı olarak Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel değeri ortaya konulmuştur (Şekil 6). arkeolojik. İzleme ve Gözden Geçirme Son bölümde vizyon ve hedeflerin uygulanması için kısa (2 yıl). ilgisinin ve bağlılığının arttırılarak. planın amacı “Bath Dünya Mirası Alanı’nın kültürel miras varlıklarını korumak için bir çatı hazırlanması” olarak belirlenmiştir. Bath Yönetim Planı’nın başında Bath Dünya Mirası Alanı ve potansiyel fırsatlarının değerlendirilmesi için temel konuların ana hatları belirlenmiştir. en önemli aşama olarak ifade edilen alanın kültürel değer ve öneminin belirlenmesi yer almaktadır. Bath Yönetim Planı’nda üzerinde durulan önemli bir başka konu da Bath Dünya Mirası Alanı’nda kamu bilincinin. alanın mülkiyeti. Hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan bu konular aşağıdaki gibi sıralanmıştır (Bath North & East Somerset Council. 105   . sınırları. Kültürel Değer ve Öneminin Belirlenmesi ve Değerlendirme Bath Yönetim Planında. bölgesel. alanın tanımlanması ve kültürel değer ve öneminin belirlenmesi aşamasının ilk bölümü olan tanımlama evresinde Alanın konumu ve büyüklüğü.2: “The Royal Crescent” dan Görünüş (www. alanla ilgili diğer planlar ve çalışmalar belirtilmiştir (Şekil 5).co. Bath Yönetim Planında alanın tanımlanmasının ardından. orta (6 yıl) ve uzun (10 yıl) vadeli hazırlanmış olan eylem planlarına yer verilmektedir Bath Yönetim Planı’nın Amaç ve Hedefleri Bath Yönetim Planı’nda. planlama politikaları. peyzaj ve doğal varlıkların ve onların kentsel ve kırsal alanlarının koruma ve geliştirmesi.       Şekil 4. eğitimsel kaynak olarak kullanılması ve yorumlanması ve yerel toplumun kültürel. Dünya Mirası Alanı ve çevresinin tanımlanması. Bu geniş amaç içinde. • Bath Yönetim Planı’nın Aşamaları Alanın Tanımlanması. ulusal ve uluslararası dayanışmanın sağlanmasıdır.

kararlar ve eylemler Bath Dünya Mirası Alanı’nın ve onun yeri doldurulamaz değerlerinin. 2004): • Tüm politikalar.gov. kuruluş. öneriler.3: Bath’ın Konumu ve Yönetim Planı’ nın Sınırları (http://www. alanın yeri doldurulamaz üstün evrensel değerlerinin korunmasının sağlanmasını amaçlayan 45 hedefin her biri. koruma.1972).o. Bath Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm politikalar. Bu kaynaklar içinde yer alan bilgiler alanın 106   .bathnes.picatrail. Hedefler ve Eylem Programının Belirlenmesi Bath Yönetim Planı’nın bu bölümünde.uk) Şekil 4.uk) Vizyon. öneriler. http://www.4: Bath ve Bath Roma Hamamı (http://www. analizler. dokusunun. stratejiler.Şekil 4. karakterinin ve orijinalliğinin gelecek nesiller için muhafaza edilmesine ve korunmasına katkıda bulunmalıdır. tehditler. yapılan değerlendirmeler sonucu Dünya Miras Alanı ile ilgili 61 konu saptanmış ve bu konulara bağlı olarak 45 hedef belirlenmiştir. yerel halkın ve ziyaretçi topluluklarının kültürel ve ekonomik canlılığa katılması olarak sıralanmıştır. gönüllü. alanları tanımlamaktan çok fikirlerin ortaya konulması şeklindedir. erişilebilirliğinin ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması.com. Bath Yönetim Planı’nda belirlenen tehditler ve zayıflıkların yanında “Dünya Miras Alanı” olarak alanda yer alan birçok fırsat alanın yönetiminin ve mevcut durumunun geliştirilmesi. yönetimsel yapı. araştırmalar ve müzakereler gibi birçok kaynak bilginin bir araya gelmesiyle ortaya konulmuştur. Bath Dünya Mirası Alanı’nın yönetimi ve kullanımıyla ilgili her bir birey. • • Bu bölümde ele alınan konular Dünya Miras Alanı olarak Bath ile ilgili zayıflıklar. Bunlara ek olarak Bath Yönetim Planında alanın “Dünya Mirası Alan Yönetimi” bakış açısını tümüyle yansıtan üç temel hedef aşağıda şekilde özetlenebilir (Bath North & East Somerset Council. kararlar ve eylemler sürdürülebilirlik prensibine dayandırılmalıdır. sürdürülebilir kullanıma sunma ve gelecek nesillere aktarma olarak ortaya konulmuş olan yönetimsel sorumluluklardır (UNESCO. yardımsever veya ticari oluşumun yanında alanın kullanıcıları ve ziyaretçilerinin de Dünya Mirası kavramının ve alanı koruma ve muhafaza için alandaki değerler ve gereksinimlerin anlaşılmasına katkıda bulunmalıdır. Konular genellikle Bath Dünya Miras Alanı’ndaki daha genel parçalarla ilgili olup. fırsatlar ve UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması çalışmasında muhafaza etme. Bath Yönetim Planında yer alan konular.bbc. Belirlenen ilkeler doğrultusunda. hedeflerle ilgili konularla geliştirilmiştir.

Bunun yanında bir hedefe karşılık da birçok eylem yer alabilmektedir. son olarak da hedeflere göre eylemler belirlenmiştir. Konular. Konuları karşılayan 45 hedef ve hedeflere bağlı 128 eylem bulunmaktadır. Tablolarda ana başlıkların altında o başlıkla ilgili konular yer almaktadır. hedefler ve eylemler arasındaki ilişki Şekil 7’de yer almaktadır. 2004). Tablolarda ayrıca eylemden sorumlu olan temsilciler ve eylemin tamamlanması için hedeflenen zaman da yer almaktadır. Beş ana başlık altında alanla ilgili 61 konu belirlenmiştir. Hedefler ve Eylemler Arasındaki İlişki (Bath North & East Somerset Council. 2004): • • • • • Değişimin Yönetilmesi Koruma Yorumlama. Eğitim & Araştırma Fiziksel Erişim Ziyaretçi Yönetimi Bath Yönetim Planında öncelikle temel başlıklara göre konular belirlenmiş. Şekil 4. 107   . Tablo 5’de eylem programlarına örnek vermek amacı ile her konu başlığı altında ona bağlı konular. Bir konunun çözümü için birden fazla hedef olabilmektedir. Konuların karşılığında ise konulara ilişkin hedefler ve eylemler yer almaktadır.5: Bath Yönetim Planı’nda Konular. daha sonra belirlenen konulara göre hedeflere ayrılmış.Dünya Mirası Alanı olduğu dikkate alınarak analiz edilmiş ve beş başlık altında toplanmıştır (Bath North & East Somerset Council. konunun sorununa yönelik hedefler ve eylemler yer almaktadır.

2008 108   .Tablo 4. yönetim planının uygulanmasına yardımcı olacak şekilde toplanması. yöneten ve kullanan kişilerin eğitilmesi — Bath Yönetim Planı’nın etkili uygulanması için sürdürülebilir kaynakların garanti altına alınması — Bath Yönetim Planı’nın anlamını yitirmemesini sağlamak için gözden geçirilmesi ve uygulamaların izlenmesi — Planın uygun ve kapsamlı kullanımını ve uygulanmasını sağlamak için özellikle GIS ve internet olmak üzere modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin tam olarak kullanılması Hedef 3: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı ile ilgili tüm bilginin ortak organizasyonlar arasındaki uyumun. 2004) KONU DEĞİŞİMİN YÖNETİLMESİ Konu 1: Bath Yönetim Planı’nda belirlenen hedeflerin ve eylem planlarının etkili uygulanmasının sağlanması Hedef 1: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın yönetimine halkın aktif katılımını teşvik ederek.2: Bath Yönetim Planı’nda Değişimin Yönetilmesi Başlığına Bağlı Konular. depolanması ve analiz edilmesini sağlamak Eylem 2: Planın uzun vadede uygulanması için fon sağlamak SG EH COUNCIL Kasım 2003 WHSC Eylem 7: Kilit konularda çalışma grupları için katılımcıları tanımlamak ve katılımı sağlamak Devam eden Hedef 4: Bath Yönetim Planı’nın tam olarak uygulanması için. ihtiyacı ve fırsatları üzerinde etkisi olan. etkileşimli veri tabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin etkin kullanımını sağlamak Eylem 11: Bath Yönetim Planı’nın gözden geçirmek ve eğer gerekliyse güncellemek SG WHSC COUNCIL EH 2006. HEDEFİ —Dünya Mirası Alanlarında gerçekleştirilen yönetim uygulamalarından en üst düzeyde fayda sağlaması —Yönetim Planının başarılı ve kapsamlı şekilde uygulanabilmesinin tek yolu olan ortaklaşa çalışmanın sağlanması —Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın değeri. erişilebilirliğin ve bütünlüğün sağlanarak. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. ortaklar arasında daha çok koordinasyon sağlayarak ve gerekli kaynakları güvence altına alarak yönetim planının etkili şekilde uygulanmasını sağlamak Eylem1: Bath Yönetim Planı’nı UNESCO’ya sunmak DCMS Kasım 2003 HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG.

HEDEFİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Eylem 26: “Dünya Mirası” nın anlamının. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Koruma Başlığına Bağlı Konular. yapı sahipleri ve yöneticilerin tarihi çevreye karşı daha sorumlu bir tavır benimsemelerini sağlayabilir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ UYG. bakım ve güçlendirme için gerekenleri farkında olması. mülk sahiplerinin ya da kullanıcılarının.Tablo 4. etkilerinin ve Dünya Mirası statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 13: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı üzerinde etkisi olan kişilerin. kullanıcılar üzerinde bir yük ve değişim ile büyüme için bir engel olarak görülebilmektedir — Tarihi taşınmazların ve alanların gereksinimleri ile ilgili açık bir tavsiye korumayı daha yaklaşılabilir ve yönetilebilir hale getirebilir —Dünya Mirası ve Koruma Alanlarında çalışma yürütenlerin gösterdiği hassasiyete uygun bir yaklaşım geliştirilmesi. 2004) KONU KORUMA Konu 21: Koruma olumsuz bir kavram. uygun rehberlik ve tavsiyelere erişimlerinin olması ve alanla ilişkili statülerine uygun olarak mülklerinin bakım ve onarımını için çaba göstermelerini sağlanmak Hedef 14: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın korunması için yeterli fonun sağlanabilmesini ve uygun şekilde kullanılabilmesini garanti altına almak Eylem 52: Tarihi taşınmazların ve alanların onarımı yerine devam eden bakımlarının teşvik edilmesi için stratejileri hazırlamak ve uygulamak COUNCIL WHSC MOH Orta vadeli Eylem 54: Tarihi çevrenin sahipleri ve kullanıcıları için gereken rehberliği tanımlamak ve hazırlamak COUNCIL WHSC Kısa vadeli Orta vadeli 109   .

sosyal ve kültürel yaşamını teşvik etmek WHSC COUNCIL Devam eden Eylem 88: Sokaklar için IT kulübeleri temin etmek WHSC COUNCIL Orta vadeli Eylem 99: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nda çalışan uzmanlar için bir “Akreditasyon Programı” sağlamak ve/veya var olan akreditasyon programının kullanılmasını teşvik etmek Orta vadeli COUNCIL 110   . Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. yy çalışmaları için hiçbir hazırlık bulunmamaktadır HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 4: Yönetim Planının tam olarak uygulanması için etkileşimli veritabanı ve GIS’i geliştirmek amacıyla modern bilgi ve iletişim teknolojisinin tam kullanımını sağlamak Eylem 26: Dünya Mirası anlamının. geliştirmek ve şehrin ekonomik. çocukların DMA statüsü konusunda ve alanın durumu ve geleceği üzerinde bireylerin nasıl bir etkiye sahip olabileceğini anlamaları konusunda önemli bir rol oynamaktadır —Ulusal öğretim programı içinde Bath Şehri DMA tarihinin yalnızca seçili elemanları yer almaktadır. EĞİTİM&ARAŞTIRMA Konu 40: Bath Şehri DMA eğitim amaçlı olarak kullanılabilmektedir — DMA dünyadaki tüm insanlara hitap edecek pek çok niteliğe sahiptir — Bireysel elemanlar (örneğin müzeler) eğitim programlarına sahiptir fakat alanı bütün olarak kullanmaya yönelik koordineli bir yaklaşım bulunmamaktadır — DMA koruma ve yönetimi disiplinleri için bir eğitim aracı olarak yüksek kullanım potansiyeline sahiptir — DMA sosyal hizmet sağlama. bir eğitim ve bilgilendirme sistemi ortaya koymak Dünya Mirası Alanının taşıdığı evrensel değerleri korumak.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Yorum. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek Eylem 55: Tarihi çevrenin koruma ve onarımı ile ilgili profesyoneller ve yapı sahipleri için var olan ders ve workshop programlarını teşvik etmek ve yaymak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 10: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın taşıdığı evrensel değer ve karakteri ile değişimi sürdürebilmesi ve gelişme önerilerinin erişilebileceği bir çerçeve sağlanması amacıyla.Tablo 4. Eğitim ve Araştırma Başlığına Bağlı Konular. HEDEFİ KONU YORUM. Özellikle 18. uzun vadede halkın eğitimi ve bilincin yükseltilmesine aracı olacak kullanım potansiyeline sahiptir — Yerel okullarda hem öğrenciler hem de eğitimciler için Bath Şehri DMA’nın değerinin anlaşılması ve uygulamaya aktarılması amacıyla bilincin arttırılması ihtiyacı bulunmaktadır —Okullar. 2004) UYG.

gerek şehir içindeki gerekse daha uzak alanlardan yapılan ulaşım hizmetlerini geliştirmek ve yolculuklarda toplu taşım araçlarının kullanımını arttırmaya çalışmak Hedef 35: Alanın ve çevresinin taşıdığı evrensel değeri azaltmayan.Tablo 4. mümkün olduğunca bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir ulaşım kullanımını sağlayacak seyahat planlarını teşvik etmek EYLEM Eylem 106: Bath Şehri Dünya Mirası konularının. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Fiziksel Erişim Başlığına Bağlı Konular. Dünya Mirası Alanı ve içerisinde elverişli değişik ulaşım modelleri arasındaki bütünlüğü arttırmak Hedef 38: Dünya Miras Alanı içinde yaşayan. çalışan veya alana seyahat eden toplulukları veya bireyleri. şehre etkili ve uygun erişim sağlayacak. HEDEFİ Orta vadeli Uzun vadeli KONU FİZİKSEL ERİŞİM Konu 42: Bath şehri etrafından ve içinden geçen yüksek bir trafik hacmine sahiptir HEDEF Hedef 7: Dünya Mirası Alanı statüsünün yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanları ile ilgili destek sağlamak Hedef 32: Toplu taşım dâhilinde. 2004) UYG. “Stratejik Ulaşım Çalışması” dâhilinde değinilmesini sağlamak TEMSİLCİ WHSC COUNCIL — A36 ve A 46 olmak üzere iki temel bölgesel ulaşım güzergâhı Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın merkezinden geçmektedir — Güney kıyıdan Bristol’a giden trafik rotası ve M4 Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın merkezinden geçmektedir — “Stratejik Ulaşım Çalışması” Bristol-Bath güzergâhına alternatifler aramaktadır — Bath Şehri ve etrafına yapılan yolculukların çoğunluğu arabayla gerçekleştirilmektedir — Yoğunluk toplu taşımanın güvenilirliğini düşürmektedir (otobüs ve taksiler dâhil olmak üzere) Eylem 110: Sürdürülebilir ulaşım seçeneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlamak ve Dünya Mirası Alanı için önemlerini açıklamak COUNCIL Envolve Devam eden Eylem 114: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı içinde ve etrafında çalışan organizasyonlar için yeşil ulaşım planlarının üretim ve uygulamasını teşvik etmek COUNCIL Envolve Devam eden 111   .

yerel halkın kültürel ve ekonomik aktivitelerini zenginleştirmek ve alanın değerleri ile statüsünün getireceği fırsatlar konusunda toplumun bilincini arttırarak Dünya Mirası Alanı ile ilgili destek sağlamak Eylem 25: Dünya Mirası Alanı’nın devam eden yönetimine yerel halk ve grupların katılabileceği. HEDEFİ KONU ZİYARETÇİ YÖNETİMİ Konu 60: Yerel Halk da aynı zamanda Bath Şehri Dünya Miras Alanı’nın ziyaretçileri olabilmektedir —Yerleşik halk. 2004) UYG. oldukça popüler hale gelmiştir HEDEF EYLEM TEMSİLCİ Hedef 7: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı statüsünün. etkilerinin ve Dünya Mirası Statüsünün faydalarının altını çizmek ve katılımı teşvik etmek için bilinci arttırma kampanyası düzenlemek WHSC COUNCIL Kısa vadeli Devam eden Hedef 45: Mümkün oldukça ziyaretçi hizmetlerinden yerel halkın da faydalanması ve yerel halkın gereksinimleri ile dengeli olarak sürdürülebilir ve duyarlı bir şekilde yönetilmesini sağlamak Eylem 124: Ziyaretçiler için daha geniş kapasiteye ulaşmak ve alanın genel olarak anlaşılmasını sağlamak için Bath Şehri Dünya Miras Alanı ve çevresindeki ziyaretçilerin daha geniş alana yayılmasını teşvik etmek COUNCIL BTP Orta vadeli 112   . çalışanlar ve Dünya Mirası Alanının düzenli kullanıcıları aynı zamanda müzeler.2: (devam) Bath Yönetim Planı’nda Ziyaretçi Yönetimi Başlığına Bağlı Konular. Hedefler ve Eylemlerden Örnekler (Bath North&East Somerset Council. turlar ve diğer ziyaret çekim merkezlerini de kullanmaktadır —“Kültür Mirası Haftası” belirgin sayıda Bath ve Kuzey Batı Somerset sakinini etkileyerek. etkili harekete geçirme zeminini kurmak ve uygulamak WHSC COUNCIL Kısa vadeli Hedef 26: Bath Şehri Dünya Mirası Alanı’nın anlaşılmasını sağlamak ve bu anlamın alanın tüm değerlerinin kapsamlı bir görünüşünü ve yönetiminde içerdiği tüm konuları sunarak herkes tarafından erişilebilecek bir yorum olmasını sağlamak Eylem 26: ”Dünya Mirası” nın anlamının.Tablo 4.

2004): • • • • • • Uygulama Sorumluluklar ve Yönetim Fon ve Kaynak Sağlanması Yönetim Planının Gözden Geçirilmesi Yönetim Planının İzlenmesi Eylem Programı Uygulama Bath Yönetim Planı’na göre belirlenen hedefler Dünya Mirası Alanı’nın kapsamlı yönetiminin başarılması için tasarlanmıştır. uygulama sorumluğunun “Bath & North East Somerset” Meclisi ile paylaşıldığı belirtilmiştir. önerilen eylemlerin farklı karakterde çeşitli kuruluşlar tarafından uygulandığı belirtilmiştir. “Eylem Programı”nda hedeflere bağlı 128 eyleme yer verilmiştir. Hedeflerin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi çeşitli ortakların paylaştığı yükümlülük ve çabaların sürekliliği ile mümkün olduğu üzerinde durulmuştur. Yönetim planı uygulama aşamasının denetlenme ve koordinasyonunda önerilen mekanizmanın dört temel bileşeni aşağıdaki belirtilmiştir (Bath North&East Somerset Council. Bunun yanında yönetim planının uygulamasında yer alma potansiyeli ve gereksinimi olan birçok birey ve kuruluş (özellikle yerel toplum kuruluşu) bulunduğu ve başarılı bir uygulama için ortak çalışmanın şart olduğu özellikle vurgulanmıştır. Sorumluluklar ve Yönetim Bath Yönetim Planında. Bath Yönetim Planı’na göre temel eylemler aşağıdaki başlıklarda açıklanmaktadır: • • • Dünya Mirası Alan Koordinatörünün işe alınması Dünya Mirası Alanı Yönlendirme Grubunun. 2004). Fon ve Kaynak Sağlanması Bath Yönetim Planı’nda. Yönetim planının başarısındaki temel ilkenin. uygulamanın gerçekleştirilebilmesindeki en önemli noktanın bu koordinasyon olduğu vurgulanmıştır. Paydaşlık Grubunun ve Çalışma Gruplarının hizmet vermesi Yıllık temel planlama uygulamaları 113   . ortakların hassas koordinasyonu olduğu belirtilmiştir. Bazı eylemler için maddi kaynak gerekmezken bazıları için az.İzleme ve Gözden Geçirme Bath Yönetim Planının son bölümünde planın başarıyla uygulanması için gereken kaynaklar incelenmiş ve tavsiye edilen mekanizmalar belirlenmiştir. Bu konu yönetim planının “Eylem Programı”nda ele alınmıştır. uygulamanın gerçekleştirilebileceğinden emin olmak için bir an önce tanımlanması gereken bir konu olarak ön plana çıkarılmıştır (Bath North&East Somerset Council. bazıları içinse büyük miktarlarda kaynak gerektiği açıklanmıştır. Uygulama aşaması ise aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir (Bath North&East Somerset Council. 2004): • • • • Yönlendirme Grubu (Steering Group) Dünya Mirası Alan Koordinatörü (World Heritage Site Co-ordinator) Ortaklık/Paydaşlık Grubu (Stakeholder Group) Konuya Bazlı Çalışma Grupları (Topic based Working Groups) Uygulama aşamasında yer alan grupların ve koordinatörün faaliyetlerine yıllık uygulama planları ile yön verilmiştir. Temel eylemler için fon sağlanması. Bath Yönetim Planında da.

Eylem programının ömrünün ise uygulamadaki başarıya bağlı olduğu belirtilmektedir. Bath Yönetim Planı’nda da diğer yönetim planlarında olduğu gibi. Envolve. English Heritage. ICOMOS UK. Planda yer alan konular ve hedeflerden bazıları daha uzun süreli olsa da çoğunluğunun altı ile sekiz yıl için planlandığı ve tamamlanmasının beklendiği görülmektedir. Media and Sport. ilgili konular ve hedeflerin her altı yılda bir gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir. dengeli bir izleme yöntemi önerilmiştir. Yönlendirme Grubu (Steering Group) tarafından denetlenmekte ve aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmektedir: • • • Uygulama planlarının yıllık gözden geçirilmesi ve gelişiminin ölçülmesi Altı yıllık denetimlerle Bath Yönetim Planı’nın gelişiminin güncelleştirilmesi Yeni eylem programlarının hazırlanması Yönetim Planının İzlenme Göstergeleri Dünya Miras Alanlarının korunmasında UNESCO tarafından temel gereksinim olarak kabul edilen izleme sürecinin önemi giderek artmaktadır. değerlerin durumu. hem İngiltere içinden “Heritage Lottery Fund” tarafından sağlanan mali destek gibi ulusal. Değerlendirmeler için olası göstergeler aşağıda belirlenmiştir (Bath North&East Somerset Council. uluslararası ek fon olanaklarının sağlanabileceğine de dikkat çekilmiştir. hem de Avrupa Birliği’nin kültürel programlarından sağlanan destekler gibi uluslararası kaynaklar olarak belirtilmiştir. Mali olanaklar. National Trust. Bath & North East Somerset Council. Bath Federation of Residents Association. Department for Culture. Yönetim Planının Gözden Geçirilme Süresi Bath Yönetim Planının süresi altı yıl olarak tanımlanmıştır. izleme süreci gözden geçirme/denetleme süreciyle bağlantılıdır. Bath Preservation Trust. Dış kaynaklardan elde edilen ek fonlar uygulamanın devamlılığı için gerekli görülmektedir. Bath Society. Rotork plc üyelerden oluşmaktadır 114   .• • • • • Uygulamaları izleme süreci Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için ortakların faaliyetlerinin koordine edilmesi Bath Yönetim Planı’nın hedeflerinin gerçekleştirilmesi için projelerin yönetimi Projeler için güvenli ve sağlam kaynak sağlanması Bath Dünya Miras Alanının algılanması ve yerel toplum ile bağlantının arttırılması. Ayrıca diğer Dünya Mirası Alanları ile ortaklıklar yapılması sonucu. Yönetim planının ve Dünya Miras Alanı’nın durumundaki gelişmelerin izlenmesiyle ilişkili olan yıllık denetimler için. Bath Yönetim Planı’nda belirtildiği gibi gözden geçirme süreci Dünya Mirası Alan Koordinatörünün yardımıyla gerçekleştirilmekte. Bath Chamber of Commerce. 2004): • • • • • • Tehlike Altındaki Yapılar Listesi’nde bulunan tarihi yapıların sayısı Bireysel koruma ya da yönetim planı olan tarihi binaların ve alanların sayısı Tarihi binaların ve yapıların analiz ve değerlendirme sonuçları Ziyaretçi sayısı Ziyaretlerin kalitesi ve ziyaretçi memnuniyeti Eğitim amaçlı gezilerin sayısı Yönetim Planı İzleme Grubu Bath Yönetim Planı İzleme Grubunda. Bu nedenle ve Yönetim Planını güncel tutmak amacıyla alanın tanımlanması.

Ajans Bütçe ve İhale Komisyonu’nun kararı ile de planın hazırlanması işi Boğaziçi İnşaat Müşavirlik Teknik Hizmetler Sanayi ve Ticaret. Dünya Miras Listesinde yer alan İstanbul’un Tarihi Alanlarını içinde bulunduran Tarihi Yarımada için hazırlanmıştır. korunması gereken değerlerin üstün evrensel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaktır. Plan. 15. 10 yıl ya da daha fazla. Dünya Miras Listesinde yer alma kriterlerinden Kriter (i). Yüzyıl Topkapı Sarayı. Tablolarda yer alan her eylemin karşısında bulunan ortaklar olası organizasyonlar için önerilmiştir. dört bölgeden oluşan “İstanbul’un Tarihi Alanları” 1985 yılında dahil edilmiştir. Yönetim planlarının en önemli misyonu. Tarihi Yarımada Dünya Miras Alanları. Uzun (L). 14 ve 15.Eylem Programı Bath Yönetim Planında. 1972 yılında UNESCO’nun 17. Genel Konferansı’nda kabul edilen. Eylemlerin karşısında yer alan süreler eylemin tamamlanması gereken zamanı göstermektedir: Kısa (K). Yüzyıla ait Şehzade Camii Külliyesi. Valens (Bozdoğan) Kemeri. Bu kapsamda İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı’nın süreci. sürekli devam eden çalışmaları ifade etmektedir. eylem programının yönetim planının hedeflerinin gerçekleştirilmesi için gerekli olduğu ve belirlenen konulara ve hedeflere paralel olarak düzenlendiği belirtilmiştir. Planın hazırlanması sürecinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi adına Yetkili İdare olarak Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü görevlendirilmiştir. BİMTAŞ tarafından görevlendirilen üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan yürütme kurulu tarafından yönlendirilmiştir. İstanbul 2010 projesi olarak kabul etmiştir. Alan’daki üstün evrensel değere sahip dört bölge. uygulanması.Ş. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. yönetim planının onaylanması. (BİMTAŞ) tarafından üstlenilmiştir. İstanbul’un Tarihi Alanları olarak Dünya Miras Listesinde yer alan dört bölge için ayrı ayrı yönetim planı hazırlanması yerine planın Tarihi Yarımada’nın bütününü kapsayacak şekilde ele alınması görüşünü benimsemiştir. Orta (O). İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YÖNETİM PLANI İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı. 2 yıl. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca Yönetim Planı Çalışması. önceden Pantokrator Kilisesi olan şimdiki Zeyrek Camii ve etrafındaki yerleşim ile Zeyrek Bölgesi ve Theodosius surlarının iki yanında uzanan önceki Blachernae Sarayı kalıntılarını da içeren Kara Surları alanıdır. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yürütme Kurulu. Comnene gözetiminde İmparatoriçe Irene tarafından yaptırılan Pantokrator Manastırı. Kurul bu kararı alırken diğer miras alanlarının da “Üstün Evrensel Değer” özellikleri taşıdığını ve 1995 yılından beri Tarihi Yarımada’nın tümünün ulusal düzeyde sit alanı olduğunu göz önünde tutmuştur. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının Yapısı İlgili mevzuat. izlenmesi ve güncellenmesi olarak programlanmıştır. Dünya Miras Komitesi tarafından “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile 1978 yılından itibaren oluşturulmaya başlanan Dünya Miras Listesi’ne. 115   . Alan’ın niteliğine bağlı olarak farklı meslek gruplarına mensup uzman ve danışmanlardan oluşturulan bir ekip tarafından hazırlanmıştır. Yüzyıla ait Sultanahmet ve Sokullu Mehmet Paşa Camileri. Sergius Bacchus) Jüstinyen kiliseleri. Aya İrini. Alan Başkanı’nın eşgüdümünde. sarnıçlar ve sultan türbeleri gibi birçok benzersiz örneği ile imparatorluk dönemlerine ait mimari başyapıtlar yer almaktadır. yönetim planı taslağının hazırlanması ve değerlendirilmesi. 17. İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planının özel bir plan olması nedeni ile planın hazırlanması işini “2010 Avrupa Kültür Başkenti Yerel Yönetimler İş Birliği Protokolü” kapsamında. İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu. Bunlara ek olarak daha fazla ortağın yer almasının da mümkün olduğu vurgulanmıştır. yüzyıldan kalma mozaik ve resimleri ile Kariye Kilisesi ve hamamlar. 16. Konstantin Hipodromu. Sarayburnu’ndaki Arkeolojik Park. 6 yıl. Kriter (iii) ve Kriter (iv)’ü sağlamaktadır. İstanbul’un Tarihi Alanları için yönetim plânı hazırlanmasında eşgüdüm görevini İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne vermektedir. Bu Alanlar içinde. Eylemler tek ya da çoklu ortaklarla uygulanabilmektedir. çarşıları ve yerel yerleşimi ile Süleymaniye bölgesi. Aya Sofya. John II. denetlenmesi. Süleymaniye Camii külliyesi. Devam eden. A. Küçük Ayasofya Camii (eski St. Kriter (ii).

Arkeolojik Park.. çok disiplinli ve etkili bir belge olabilmesi için gerekli görülen içeriğe ulaşabilmesine özen gösterilmiş ve yörenin kullanıcılarının ve ilgili tüm paydaşların sürece katılımını sağlayacak. 22. başından sonuna kadar İBB Tarihi Çevre Koruma Müdürlüğü. Başkanlığın ve Kurulun görüş ve katkıları alınmıştır. İstanbul Sit Alanları Alan Yönetim Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından izlenmiş.31.33. tarihi kentsel peyzajın yüz yüze olduğu temel sorunlara çözüm getirecek bir koruma çerçevesi ile tanımlanması ve sağlam bir yönetim sistemi ile bütünleştirilmesi önemli bir yaklaşım olarak benimsenmiştir.04.2009 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanı onayı ile “İstanbul’un Tarihi Alanları Yönetim Alanı Sınırları” olarak kesinleşmiştir (Şekil.. ve son olarak 35. yetkili ve ilgili kurumlar arasında iletişimi ve işbirliğini teşvik edecek bir süreç izlenmesine çalışılmıştır.6: Yönetim Planı Alanı ve Dünya Miras Alanları Sınırları 1:Zeyrek..Bu kararlar doğrultusunda İstanbul Sit Alanları Alan Başkanlığı ve Danışma Kurulu tarafından uygun görülen. 4: Kara Surları (Kaynak: İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi Başkanlığı) İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Çalışma Etapları BİMTAŞ tarafından üstlenilen ve üç profesör ve bir serbest mimardan oluşan Yürütme Kurulu tarafından yönlendirilen İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı çalışmaları. 6) Şekil 4. ve 34. 116   . geniş kapsamlı. Ayrıca Yönetim Planı çalışmalarında.32. Planda. daha sonra ilgili Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları tarafından kabul edilen sınırlar. Dönem toplantılarında “İstanbul’un Tarihi Alanları”na ilişkin kabul edilen kararlar dikkate alınmıştır. UNESCO Dünya Miras Merkezi / ICOMOS 2004-2006-2008-2009 ve 2010 yıllarına ait Ortak Reaktif İzleme Heyeti Raporları ile UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin 30. 3:Topkapı Sarayı ve Çevresi. Hazırlanan yönetim planının. 2:Süleymaniye.

3. analitik çalışmaların gerçekleştirilmesi.Etap’ta ortak olarak belirlenen hedeflere ve eylemlere göre Projelerin üretilmesi. 4. Şekil 4. 2011) İstanbul Tarihi Yarımada Alan Yönetim Planında belirlenen sorun alanları nelerdir araştırınız. hedef.7) 1. 2.7: Tarihi Yarımada Yönetim Planı Hazırlanması Süreci (Tarihi Yarımada Yönetim Planı.“İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı Taslağının Hazırlanması” süreci 4 etap olarak planlanmıştır: (Şekil 4. 117   . Etap: Önceki etapta çalışmaları başlamış olan “paydaş analizi” sonucunda saptanan paydaşların katılımıyla Yönetim Planı Alanı vizyon. Etap: Paydaşların etkin katılımı ile 2. Etap: Yönetim Planı’nın hazırlanıp paydaşlara açılması ve uygulanmasının sağlanması. Etap: Yönetim Planı Alanı’nda mevcut durumun tespiti için ilgili tüm verilerin toplanması. izlenmesi ve gözden geçirilmesi. strateji ve eylemlerin belirlenmesi.

bu yönleri ile ilgili kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlayan. Türkiye’nin doğal değerlerini koruma konusundaki gündemine Doğal Koruma Alanlarından Sulak Alanlar için 1993 yılında taraf olduğu “Ramsar Sözleşmesi” ile girmiştir. alanın korunması. toplumun kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarıyla buluşturulması amacıyla. Bu özellikleri ile operasyonel bir plan olma niteliği taşır ve geleneksel imar ve koruma planlarından ayrılır. Bu bölümde. Yönetim Planlarında.Özet Yönetim Planları kültürel ve doğal mirasın korunması ve geliştirilmesi için yol gösterici rehberlerdir. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na 5226 sayılı Kanunla 2004 yılında ilave edilen Ek-2a maddesi ve 3. ören yerleri ve etkileşim sahalarının doğal bütünlüğü içerisinde etkin bir şekilde korunması. sorumluları ve sorumlulukları tanımlar ve kaynakları dağıtır. işletme projesini. eylem ve projeler ve uygulama araçları yer alır. her beş yılda bir gözden geçirilen planlar…” olarak yer almaktadır. 2008) planlama literatüründe yer almıştır. temel stratejiler. yaşatılması. Yönetim Planı. alanın yönetim hedeflerini ortaya koyar. planlanması ve yönetilmesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara uygulamalarında rehberlik edecek araçlar olarak tanımlanmaktadır. Türkiye’den ve Dünyadan örnekler değerlendirilmiştir. maddeye ilave edilen tanımlar ile “yönetim alanı” ve “yönetim planı” kavramları Türkiye’de ulusal hukuk mevzuatının içinde ilk kez yer almışlardır. geri beslemelerle desteklenir ve güncellenir. “…sit alanları. (Ramsar Convention. Yönetim planları. 1972) ve Dünya Mirası Sözleşmesinin Uygulanmasına Yönelik İşlevsel İlkeler Uygulama Rehberi” ile (Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention 1977. bu eşgüdümü somutlaştıracak eylem ve projeleri aynı doğrultuya getiren paydaş eksenli bir stratejik plan olarak da tanımlanabilir. temel özellikleri tartışılmış. planlama ve koruma konusunda yetkili merkezi ve yerel idareler ile sivil toplum kuruluşları arasında eşgüdümü sağlamak için oluşturulan ve sınırları ilgili idarelerin görüşleri alınarak Bakanlıkça belirlenen yerler…” olarak tanımlanmaktadır. belli bir vizyon ve tema etrafında geliştirilmesi. Kanun Yönetim Alanı’nı. Bu süreç sürekli olarak izlenir. alanın geleceğine ilişkin vizyon. Yönetim planları. 1971) Kültürel değerlerini koruma konusunda ise UNESCO Dünya Miras Alanları için Dünya Miras Merkezi’nin (UNESCO World Heritage Center) Dünya Mirası Komitesi’nin (UNESCO World Heritage Committee) aldığı kararlar doğrultusunda yayınladığı ve Türkiye’nin de 1983 yılında taraf olduğu “Dünya Miras Sözleşmesi (World Heritage Convention. en genel anlamıyla günümüzde ve gelecekte yöneticilere. “Yönetim Planı” ise ilgili kanun ve yönetmelikte “…Yönetim Alanı’nın korunmasını. değerlendirilmesini sağlamak amacıyla. yaşatılmasını. kazı planı ve çevre düzenleme projesi veya koruma amaçlı imar planı dikkate alınarak oluşturulan koruma ve gelişme projesinin. alanın korunmasına ve planlı gelişimine ilişkin ana hedefler. yıllık ve beş yıllık uygulama etaplarını ve bütçesini de gösteren. Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları. Yönetim Planı ve Alan Yönetimi kavramlarının anlamı. değerlendirilmesi. 118   .

revize edilen başa dönen bir süreç izler 4. Kentsel dönüşümün sağlanması d. Kent merkezlerinin yeniden yapılanması için fon sistemi kurulması c. Türkiye’de Alan Yönetimi ve Yönetim Planı kavramları ilk kez hangi sözleşmeyle gündeme girmiştir? a. b. Sürekli izlenen. İzleme ve değerlendirme süreçlerinin tanımlanması 9. Ramsar Sözleşmesi d. Koruma alanlarının turistik amaçla kullanılması e. Öncelikle alanın sorun ve olanaklarını tanımlayan bir belgedir b. Kültür ve Turizm Bakanlığı İlgili Belediye Valilikler Başbakanlık 119 6. Koruma Kurulu d. Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunması Sözleşmesi c. Ülklemizde ve Dünyada kültürel ve kentsel alanların korunmasında en temel yaklaşım nedir? a. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu d. Bath şehrinde sağlık sorunlarına çözüm bulunması 10. Aşağıdaki alanlardan hangisi Tarihi Yarımada Dünya Miras Listesinde yer alan alanlardan değildir? a.Kendimizi Sınayalım 1. b. Yönetim Planı hazırlama ve uygulama sürecinde aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaz? Mevcut durum tespiti Koruma Kurulu onayı Alanın vizyonunun belirlenmesi Çalışma programı. zamanlama ve projelerin belirlenmesi e. e. d. Denetleme Birimi 7. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi e. c. d. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerlerinin korunması ve güçlendirilmesi sırasında Bath’ın yaşayan ve çalışanların da katılımının sağlanması d. Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu e. c. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul Sit Alanları Başkanlığı birimlerinden Alan Yönetimi değildir? a. İmar Planı niteliğinde durağan bir plandır d. Stratejik planlama yaklaşımı ile yönetim planı hazırlamak e. Alan Başkanı b. e.   . Yönetim hedef ve stratejilerini ortaya koyan bir rehberdir c. Bath Dünya Mirası Alanı’nın üstün evrensel değerinin anlaşılmasının ve gelecekte sürdürülmesinin sağlanması c. Danışma Kurulu c. Hazırlanıp tamamlanan bir plan değildir e. Koruma Kurullarının güçlendirilmesi 5. c. Danışma Kurulu T. Yönetim Planı Hangi Birim Tarafından onaylanır? a. Zeyrek Süleymaniye Yenikapı Topkapı Sarayı ve arkeolojik park Kara surları a. Aşağıda tanımlanan niteliklerden hangisi Yönetim Planlar için söylenemez? a. Danışma Kurulu c. Eşgüdümü sağlayacak çok paydaşlı bir yapı kurulması b. b. d. Kentsel sit alanlarında alan başkanını hangi kurum atar? a. Kenti ulusal ve uluslararası turizme açmak b. Fiziksel erişimin geliştirilmesi e. Koordinatör 8. Bath Dünya Mirası Alanı’nın sürdürülebilir yönetiminin sağlanması ve güçlendirilmesi b. Avrupa Mimari Mirasının Korunması Sözleşmesi b. Kentlerdeki anıt mimarinin restore etmek c. Aşağıdakilerden hangisi Bath Dünya Miras Alanı Yönetim Planında hedefler ve eylemlerin belirlenmesinde etkili olan konular içinde yer almaz? a. Avrupa Arkeolojik Mirasını Koruma Sözleşmesi 2. Uluslararası kurumlardan fon bularak kenti rehabilite etmek d. Kente yeni bir peyzaj projesi yapmak 3. Türkiye’de 5226 sayılı yasada tanımlanan yönetim planında temel yaklaşım nedir? a. Denetim Birimi e.C. Belediye Meclisi b.

9. 6. konaklama. 2. Tarihi Çevrelerin Yönetimi Çalışması. 10. c Yanıtınız yanlış ise “Dünya Miras Alanları için Yönetim Rehberi. Sıra Sizde 2 Koruma alanlarının yönetiminde ve yönetim planlarının hazırlanmasında yol gösterici olması ve paralel uygulama sağlanması amacıyla birçok rehber geliştirilmiştir. Dünya Mirası Alanlarının yönetimi için temel kabul edilen bu rehber. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1993 yılında Feilden ve Jokilehto tarafından hazırlanmış ve ICCROM tarafından yayınlanmıştır. 8. b Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. alışveriş gibi hizmetlerin de çevre yerleşiminde yer almasını öngören. ziyaretçilere ve araştırmacılara sunulmasını.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. “Management Planning Toolkit”. ziyaretçi güzergâhları. e Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. “Guidelines for Protected Area Management Categories”. IUCN önderliğinde Thomas. daha çok doğal ya da kültürel 120   . ICOMOS-UK tarafından hazırlanan “Management of the Historical Environment” (2005) adlı. müze. Pamukkale için bu çalışmaların ilk etabının beş yılda tamamlanacağı sonucundan yola çıkarak. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. yeme-içme. Diğer rehberler içinde. Yürürlüğe girmemiştir. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Konularında Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Kavramının Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Koruma Alanları için Yönetim Planı Rehberi. 3. 4. zamanlaması da İngilizce ve Türkçe hazırlanan Sunum Planı kapsamındadır. Milli Parklar Yönetim Planlama Rehberi (Countryside Agency. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Yönetim Planı ile Pamukkale’nin en iyi ve doğru biçimde korunup. 2005) sayılabilir. Yönetim Planlama Rehberi (EUROSITE. turizme yönelik olası etkinliklerin trafiği. 1999) ve “National Park Management Plans– Guidance”. bu rapor diğer antik kentlerde de nasıl uygulanabileceğini açıklamaktadır. içeriği. ziyaretçi merkezi. mevcut giriş çıkış kapılarının yeniden değerlendirilmesi. 7. d Yanıtınız yanlış ise “Koruma ve Planlama Çalışmalarında Alan Yönetimi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. Bu rehberler içinde en çok kullanılanı. Proje kapsamında söz konusu çalışmaları kimin hangi yetkilerle yapması gerektiği ve verilmesi gereken eğitimler de belirlenmiştir. ICCROM’un “Management Guidelines for World Heritage Sites” başlıklı Dünya Mirası Alanları için Yönetim Rehberidir. bu süreçteki restorasyonlar dâhil olarak bir iş programı ve beş yıllık bütçelendirmesi yapılmıştır. c Yanıtınız yanlış ise “İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 1994). Onaylanmamış. a Yanıtınız yanlış ise “Türkiye’de Alan Yönetimi Sisteminin Yasal Çerçevesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Doğa Koruma Alanları Yönetim Kategorileri Rehberi (IUCN. c Yanıtınız yanlış ise “Alan Yönetimi ve Yönetim Planı Örneklerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Yönetimi kolaylaştıracak bölgeleme. Bu rehberler. ICCROM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Middleton ve Philips tarafından hazırlanan “Guidelines for Management Planning of Protected Areas” (2003) adlı.

TMMOB Mimarlar Odası.koruma alanlarında yönetim planlamasının amaç ve hedeflerini. and Jokilehto. Belirlenen hedefler için ortaya konulan stratejiler saptandıktan sonra gereken bu eylemler tanımlanmıştır. İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları. s. Yönetim ve Organizasyon. Feilden.11. bunları çözmeye yönelik hedefler. Z. Basılmamış Rapor. B. Koruma Planlama ve Yaşam Kalitesi. Roma. İrem. Bilinçlendirme ve Katılım.02. Nuran. Günay.19-34.(1992) Preparing Management Plans for Protected Areas Canada. 15. hedeflere ulaşmak için ihtiyaç duyulan stratejiler ve bağlı eylemler ile bu eylemleri gerçekleştirecek olan sorumlu ve destekleyici kurum ve kuruluşların tanımlandığı çerçevede. İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları Gülersoy Zeren. Eğitim.. ICCROM. Parks Ringbeck. Gülersoy Zeren. B. Ayrancı. ilgili konularda gerçekleştirilen katılımlı toplantılardan ve çalıştaylardan gelen bilgilerin de girdi sağladığı bu süreçte her sorun alanı için hedefler belirlenmiştir. Erişebilirlik. O. İstanbul. Planı (2011) Sıra Sizde 3 Yönetim Planı’nın Plan Vizyonu ve İlkeleri doğrultusunda belirlenen sorun alanları. sorumlu kurum veya kuruluş ile destek işlevi görebilecek kurum ve kuruluşlar sıralanmıştır. N. Koruma Alanlarında Yönetim Planı İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi. Ayrancı.(1993) Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites. (2007) Koruma Alanlarının Yönetimi ve Yönetim Planı Sürecinin Değerlendirilmesi İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yüksek Lisans Tezi.2007. İ. Ziyaretçi Yönetimi.. Risk Yönetimi olmak üzere 7 başlıkta belirlenmiştir. Yararlanılan Kaynaklar Ayrancı. (2011). Belirlenen yedi sorun alanı ile ilgili mevcut durum tespitlerinin. Çevre ve Şehircilik UYG-AR Merkezi Yayınları Gülersoy Zeren N. Ndosi. Zeren Gulersoy) Tarihi Yarımada Yönetim BİMTAŞ. iki seviyede tespit edilmiştir. Alan’ın Öneminin ve Değerinin Algılanması. (2007) Tarihi Yarımada Yönetim Planı İstanbul: Tarihi Yarımada Sempozyumu. İ. (danışman: N. (2008) Management Plans for World Heritage Sites Bonn: German Commission for UNESCO 121   .M.2005. 3. yapım sürecini ve ilgili aktörleri açıklamaktadır ve tüm koruma alanları için geçerli olacak yaklaşımları içermektedir. Tanımlanan eylemleri kimlerin gerçekleştireceği. J. (2005) Avrupa’da Kültürel Miras Koruma Yaklaşımları ve Avrupa Birliği Üyeliği Sürecinde Türkiye’de Koruma Politikaları İstanbul: Tarihi Kent Yönetimi Paneli.

(2003) Guidelines for Management Planning of Protected Areas.08.03. H. (15. Thomas.bbc.com/pamukkale.htm.unesco. C.uk/worldheritage/1. Çatalhöyük Yönetim Planı. (30. (2004) City of Bath World Heritage Site Management Plan. Introduction. (2008) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. whc.org/en/list Bath North & East Somerset Council.org.htm. www.gov. 2006.07).org.iucn. World Heritage Reports 12: The State of World Heritage in the Asia-Pacific Region.cityofbath. (05. A.08.İnternet Kaynakları UNESCO World Heritage Centre.tr www. 2002.akanmimarlik. 122   .10). Durham Riverbanks Management Plan.catalhoyuk. whc.kad.asp Ramsar Convention.ramsar.uk www.co.org www.ww. www. Department of Environmental Services.icomos. Pamukkale Alan Yönetimi ve Sunum Planı. http://www.. B.org/opgutoc. Durham City Council.kultur.gov.2010). www.istanbul.tr www. (15. Middleton.07).unesco. Young.10.2010).gov. www.uk www.whc.co. Lodge. L.02. (21.03.great-britain.org/themes/wcpa/pubs/guidelines. Management and Monitoring Challenges. (10. 1993.doc (15.htm.durhamcity. www. 2004.unesco. www. 2003.bathnes. and Terrace.co.gov.tr UNESCO World Heritage Centre. B.htm..com/pdfs/Catal_SMP_TR.07).uk/Pid/5142 26k. and Phillips.uk www. and Young. Park Planning: A Training Manual-Instructors Guide. World Commission on Protected Areas (WCPA).org/opgutoc. J..02.07).

  .

Dünya mirası kavramının tanımı ve kapsamına ilişkin yorum yapabilecek.5 Amaçlarımız Dünya Mirası       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Dünya mirası listesinin doğal ve kültürel mirasa etkilerini analiz edebilecek. Dünya mirası listesinin oluşum sürecini analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Mirası Ölçütleri Silüet Değerleri Koruma Alanları Etkilenme Alanları Dünya Mirası Listesi Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Komitesi Üstün Evrensel Değer İçindekiler         Giriş Dünya Mirası Listesinin Oluşturulması Dünya Mirası Merkezi Dünya Mirası Ölçütleri ve Değerlendirme Sistemi Dünya Mirası Logosu Riskler Tehlikede Olan Dünya Mirası Kültürel Miras ve Çağdaş Kullanımlar 124   . Dünya mirası merkezi ve görevleri konularını özetleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz.

gelecek kuşaklara aktarılmasını istedikleri değerlerini tesbit etmeleri. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. silahlı çatışmalar. DÜNYA MİRASI LİSTESİ’NİN OLUŞTURULMASI 1972’de kabul edilen Dünya Mirası Sözleşmesi Birleşmiş Milletlere bağlı ülkelerin imzasına sunulmuş ve Sözleşmeyi onaylayanlara. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. yasal koruma altına almaları ve Dünya Mirası Listesi’ne önermeleri tavsiye edilmiştir. Nelerin Dünya Mirası olabileceğine açıklık getirmek üzere.” “Kültürel ve doğal mirasın sıradışı. Sözleşme’de Dünya Mirası statüsüne girecek olan kültürel ve doğal mirasın kapsamı belirtilmiş. 125   . insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. bütün insanlık. doğal. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. ekonomik ve kültürel etkenlerle biçimlenen insan yerleşmelerinin zaman içindeki evrimini yansıtırlar. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. 16 Kasım 1972’ de Paris’te toplanan UNESCO Genel Konferansı’nda kabul edilen “Sözleşme”nin girişinde yer alan: “Dünya mirasını tehdit eden tehlikelerin boyutu ve ciddiyeti karşısında uluslararası topluluğun evrensel değer taşıyan kültür ve doğal mirasın korunmasına katılması zorunludur. Dünya Mirasının parçası olarak korunması gerekir” cümleleri girişimin gerekçesini açıklamaktadır. bu değerli mirasın korunmasında uluslara ve uluslararası topluluğa düşen sorumluluklar tanımlanmıştır. “Evrensel değer” tanımı ulusal sınırları aşan. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. “Kültürel miras” anıtlar. Kasım 2011’e kadar Dünya Mirası Sözleşmesini 188 ülke imzalamıştır. “Karmaşık sitler” kültürel ve doğal değerlere sahip alanlardır. Sözleşme’nin 1. evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık.UNESCO Dünya Miras Listesi ve Miras Yönetimine Etkisi GİRİŞ Tüm insanlığın ilgisini çeken. bayındırlık etkinlikleri dolayısıyla zarar görmesi. bilimsel. ve 2. Tarih. doğa ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. hızlanan bir tempoda yok olması karşısında UNESCO uluslararası topluluğu harekete geçirmiş ve “Dünya Mirası Sözleşmesi” geliştirilmiştir. mimari önemleri. “Kültürel peyzajlar” doğa ve insanın ortak ürünü olan kültürel varlıklardır. maddelerinde Dünya Mirası olabilecek varlıklar “doğal” ve “kültürel” olmak üzere iki kümede toplanmıştır: “Doğal miras” olağandışı fiziksel. sosyal. ilgi çekici örneklerinin insanlığın. günümüz ve gelecek kuşaklar için anlamlı. estetik.

yalnız bulunduğu ülkenin değil.1: Türkiye’nin DM önlistesinde bulunan İshak Paşa Sarayı (Ahunbay Arşivi) Devletler. DM alanlarının korunma durumları. 126   . Adaylık dosyaları önerilen alanla ilgili görsel ve yazılı belgeler yanında. kültürel. Resim 5. topraklarındaki Dünya Mirası değerlerini korumakla yükümlüdürler. karmaşık sitleri. DM’na aday gösterilecek yerlerin en az bir yıl önce önliste’de yer alması istenmektedir. evrensel değer taşıyan alanlar için uluslararası toplumun kaygı duyması ve koruma için yardımlaşma. birçok ülke sahip olduğu doğal veya kültürel varlıkların. gelişen dinamik bir nitelik kazanmasıyla. Bu şekilde oluşan önlisteler (tentative list) ülkelerin gelecek beş-on yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal. Doğal ve kültürel mirasın karşı karşıya kaldığı tehditler sürekli izlenerek ilgililer uyarılmakta.Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesine aday göstermeye başlayabilmektedirler. Dünya Mirası kavramının yerleşmesinin olumlu bir diğer yönü. Dünya Mirası alanları turistik çekim odağı oluşturmakta. daha iyi koruma ve yönetim için deneyimler paylaşılmaktadır. bilgi ve kaynak konusunda güçbirliği yapılmaktadır. sitlerin korunma durumlarına göre değiştirilebilmektedir. bunlar arasından Dünya Mirası Listesi’ne girebileceklerin dökümünü hazırlaması istenmektedir. Dünya Mirası kavramının tüm dünyada benimsenmesi. Dünya Mirası Listesi’nin her yıl yeni katılımlarla büyüyen. tüm dünyanın sorumluluğu olduğu düşüncesinden hareket edilerek. aday gösterilen alanın ne şekilde korunduğunu açıklayan bilgileri ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunmak zorundadır. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. korumanın devamlı olup olmadığı. kültürel peyzajların belirlenmesine ve ayrıntılı değerlendirmelere başlamasına yarar. Bu listeler ülkelerin talepleri doğrultusunda. birlikte çalışma alışkanlığının gelişmesidir. Her ülkeden önce Dünya Mirası (DM) olmaya aday önemli doğal ve kültürel sitlerini tesbit ederek. alanların DM Listesi’ne girmesi için çaba göstermektedir. uluslararası topluluğun yakından ilgilendiği bir Dünya Mirası Listesi’nin oluşturulması için yoğun çaba harcanmaktadır. uluslararası toplum bir araya gelmekte. korumayı özendirici bir statü oluşmuştur. ülkelere prestij kazandıran. Evrensel değer taşıyan doğal ve kültür varlıklarının korunmasının.

iii. Bu yeni yaklaşımla DM Listesinde temsil edilmeyen bölgelerdeki ülkelerin DM Sözleşmesini imzalayarak üye olmaları. Hazırlanan “Küresel Strateji” ile dünyanın kültürel ve doğal hazinelerinin tüm renklerinin DM Listesi’ne yansıtılması ve DM Sözleşmesinin uygulanması için kapsamlı bir çerçeve oluşturulması ve bu yönde uygun bir yöntem seçilmesi hedeflenmiştir. ölçütlere gore DM Listesi’ne girmişlerdir. toplumların diyalog ve karşılıklı anlayış içinde sürdürülebilir gelişimi için.2: Çin’in Suzhou kentinde Huo Guang Bahçesinde nilüferlerle bezenmiş göl ve içindeki pavyon Suzhou’nun Klasik Bahçeleri I. DM Sözleşmesi’nin evrenselliği vurgulanarak. DM Sözleşmesi’nin ilk 30. onlarla ilgili dosyaları hazırlayarak DM Komitesi’ne sunmaları teşvik edilmiştir. DM Listesinin yeryüzünde mevcut evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal varlıkları dengeli bir biçimde temsil etmesi konusuna çok önem verilmekte ve bu yönde çaba harcanmaktadır. yılı. Resim 5.iv ve v. onun her tür mirasa uygulanabilmesini garanti etmek gerektiğine işaret edilmiştir. doğal ve kültürel varlıkların türünde de dengesizlikler olduğunu göstermiştir.Resim 5. Listeye giren 410 yerden 304 ‘ünün kültürel. DM Sözleşmesi’nin ve ona bağlı araçların anlaşılması ve uygulamaya geçebilmesi için 127   . yılında DM varlıklarının iyi korunmalarını güvence altına alma çabası yaygınlaştırılmış. DM Sözleşmesi’nin ilk 22 yıllık etkinliği sonunda yapılan değerlendirme de DM Listesinde temsil edilen coğrafi alanların. DM Komitesi’nin 1994 yılında yürürlüğe giren Küresel Stratejisi ile DM Listesi’nin Dünyanın kültürel ve doğal çeşitliliğinin üstün evrensel değerini yansıtacak şekilde geliştirilmesi istenmiştir. son otuz yıllık çalışmanın DM Sözleşmesinin üstün evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel mirasın korunmasında eşsiz bir araç olduğunu kanıtladığı belirtilmiştir.ii. Toplantı sonunda yayınlanan Budapeşte Bildirgesinde. 90’ının doğal ve 16’sının karmaşık sit olması ve bunların çoğunun Avrupa’da bulunması DM Komitesi için uyarıcı olmuştur. 2002’de Budapeşte‘de toplanan Dünya Mirası Komitesi tarafından kutlanmış ve bu süre içinde yapılanlar değerlendirilmiştir. buna karşılık yaşayan geleneksel kültürlerin pek temsil edilmediği saptanmıştır. geçici listeler hazırlayarak DM Listesine aday olabilecek doğal ve kültürel varlıklarını belirlemeleri. DM Listesinde ağırlığın Avrupa’nın hristiyanlık anıtları ve tarihi kentlerinde olduğu. (Ahunbay Arşivi) ICOMOS tarafından 1987-1993 arasında yürütülen bir araştırma sonunda.3: Adriyatik kıyılarının iyi korunmuş Ortaçağ kenti Dubrovnik’ten bir görünüm (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 30.

Afrika ve Arap ülkelerinden 39 ülke DM Sözleşmesini imzalayarak gruba katılmıştır. daha önceki adı: International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources)” tarafından yürütülen incelemede ise Listedeki doğal ve karmaşık sitlerin dengeli dağıldığını. The International Journal of Architectural Conservation. savanlar ve göl sistemlerinde bazı eksiklikler olduğuna dikkat çekilmiştir. DM Komitesi 2004 yılında DM Listesi’ni ve yapılan önerileri tekrar gözden geçirerek. Linstrum) special issue published for ICOMOS. çöller. Butterworths. Halkın bilinçlenmesi. Monumentum.4: Ghent’te müzede kültür varlıklarıyla tanışan çocuklar (Ahunbay Arşivi) Dünya Mirası kavramının kültürel mirasın korunmasına katkısısı tartışınız. 2012’de DM Sözleşmesinin 40. ancak tropik-ılıman bölge otlakları. 1984 128   . (ed. endüstri mirası. The World Heritage Convention. bu kapsam genişlemesi DM Listesi’nin ve etkinliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. “ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (The International Council on Monuments and Sites)” tarafından yürütülen araştırma sonuçlarına göre. sergiler. yıldönümü kutlanacaktır.adaylık dosyalarının hazırlanması ve diğer konularda bilgi birikimi arttırılmış. gençlik forumları. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. DM Listesi’ndeki boşluklar aday gösterme sisteminden ve çeşitli ülkelerin doğal-kültürel varlıklarını tesbit ve değerlendirmesiyle ilgili sistemlerinden kaynaklanmaktadır. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. “IUCN Dünya Konservasyon Birliği (The World Conservation Union. kültürel yollar. Resim 5. Strateji çalışmaları sırasında kültürel peyzajlar. Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması için çalışmalar yoğunlaştırılacaktır. kıyı ve küçük ada sitleri gibi yeni kategoriler geliştirilmiş. katılımının sağlanması ve DM çalışmalarının desteklenmesi için daha fazla yayın yapılması istenmiştir. küçük Pasifik Adaları’ndan. D. Doğu Avrupa’dan. Bu amaçla konferanslar. Küresel Stratejinin başlatılmasından sonra. kapasite geliştirilmesi üzerinde yoğunlaşılmıştır. Küresel Strateji’nin ne ölçüde başarıya ulaştığını değerlendirmiştir.

Maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar verme yetkisi de DM Komitesi’nindir. kültürel peyzajlarla ilgili dosyaları hazırlayarak UNESCO’ya başvurmaktadırlar. dünyanın farklı bir yerinde toplanan Dünya Mirası Komitesi toplantısına sunularak tartışmaya açılır. toplantısı (Ahunbay Arşivi) 129   . değerlendirilmesini yapar ve oylar. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. bütünlük yönünden de değerlendirilir. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. Üye devletler DM Listesi’ne girmesini istedikleri doğal. IUCN ve ICOMOS başvuruları kültürel sitler için belirlenen ölçütlerden bir veya daha fazlasına uyma ve özgünlük açısından değerlendirmektedir. öneriler Komite üyelerinin soruları ve yorumlarıyla irdelenir ve adaylık konusu oylanır. Bu amaçla. önerilen alanın doğal veya kültürel miras olmasına bağlı olarak. coğrafi alanların özgün. yerel yetkililer. dünyanın çeşitli bölgelerinde düzenlenen kurslarla Dünya Mirasının yönetimi. Her yıl yapılabilen bu başvurular. Değerlendirme. Bunlardan 725’i “kültürel”. ünik kültürel ve doğal varlıklarının. dünyanın kültürel ve doğal mirasının önemli bir bileşeni olmak. Giderek büyüyen bir Dünya Mirası Listesi’nin yönetilmesi de zorlaşmaktadır. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. Ülkeler tarafından hazırlanan başvuru dosyalarının ICOMOS ve/veya IUCN tarafından incelenmesi sonunda hazırlanan değerlendirme raporları her yıl Haziran/Temmuz ayında. 183’ü “doğal”. farklı kültürlerin. Dünya Mirası Merkezi teknik yardım fonunu seferber etmektedir. yönetim sistemini öğrenir ve hazırladığı raporu IUCN veya ICOMOS’a sunar. Doğal veya kültürel sitler. o ana kadar var olanlardan farklı bir katkı yapmak gibi özelliklerle “Dünya Mirası Listesi” ne alınırlar. Doğal alanlar ise evrensel değer taşıma özellikleri yanında. İlk aşamada ICOMOS veya IUCN tarafından belirlenen uzman alanı ziyaret eder. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmaktadır. eksiklerin tamamlanması veya daha ayrıntılı araştırma yapılması için ertelenebilir. korumadan sorumlu kurumlarla görüşür. İkinci aşama. alanın korunma durumunu gözler.Dünya Mirası Komitesi Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde “Dünya Mirası Komitesi” adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. UNESCO’ya bilimsel danışmanlık yapan IUCN veya ICOMOS tarafından değerlendirilmektedir. Oylama sonunda bir yerin Dünya Mirası Listesine girmesi kabul veya red edilebilir.5: Dünya Mirası Komitesinin 2004‘te Çinde yapılan 28. aynı tip anıt veya sitin. 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. özel koruma teknikleri konusundaki bilinçlenme ve eğitim düzeyinin yükseltilmesine Resim 5. merkezde yapılır. başvuru. ülke tarafından sunulan dosya ve alan ziyareti raporu ele alınarak. Duyulan gereksinime göre. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. Daha başarılı bir koruma uygulaması için. Üyeler DM Sözleşmesi’ni imzalayan ülkelerden 6 yıllık bir sure için seçilirler. DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. yerinde inceleme ve dosya incelemesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmektedir. kültürel veya karmaşık sitler.

 130   . aynı zamanda DM Komitesinin de sekreteridir. Dünya Mirası Komitesi’nin program ve projelerinin uygulanması için devletlere yardım edilmesi. Dünya Mirası’nın ve Dünya Mirası Sözleşmesi’nin geniş kitlelere duyurulması için devletlere. güvenilir bir Dünya Mirası Listesi’nin geliştirilmesi yönündeki stratejiye yönelik çalışma ve etkinliklerinin eşgüdümü. sorunlar tartışmaya açılır ve sözkonusu yerin “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”’ne girmesi veya Liste’den çıkarılması konularında karar verilir. DM Merkezi Listeye aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların izlenmesi. dengeli. içeriğinin denetlenmesi. DM Merkezinin başlıca görevleri şöyle sıralanmaktadır: • • • • • • • • • Genel Kurul ve Komite toplantılarının düzenlenmesi. DM Toplantıları sırasında Komite Liste’deki alanların korunma durumları ile ilgili raporları dinler. Avrupa ve Kuzey Amerika. mevcut DM Alanlarının durumlarının izlenmesi görevini UNESCO Genel direktörü tarafından seçilen bir Sekreterya yürütmektedir. Bunlar Afrika. DM Listesi’ne aday gösterilen yerlerle ilgili dosyaların arşivlenmesi ve ilgili danışma kurullarına iletilmesi. Alanlar izlenerek raporlar hazırlanmakta ve bozulmalar tespit edildiğinde ülkelerin dikkati çekilmektedir. DM Komitesi’nin kararlarının uygulanmasını ve izlenmesini sağlamak. belirli konularla ilgili uzmanların sağlanması konusunda üye ülkelere ve danışma kurullarına hizmet eder. Temsil edici. Dünya Mirası Komitesinin görevlerini araştırınız. sorunları çözmeye yardımcı olur.org/en/globalstrategy sayfalarını inceleyiniz.çalışılmaktadır. danışma kurullarına ve genelde halka bilgi verilmesi. Dünya Mirası Alanlarının korunması ve yönetimi için ek bütçe olanaklarının harekete geçirilmesi. Unesco Budapeşre deklarasyonu ve glaobal strateji hakkında detaylı bilgi edinmek için htpp:// whc.unesco. Peryodik raporlama ve izlemenin düzenli bir şekilde yürütülmesi. Arap ülkeleri.unesco. Merkez etkinliklerini DM Komitesinin karar ve stratejik amaçları ile Genel Kurulun kararları doğrultusunda ve danışma kurullarıyla sıkı ilişki içinde yürütmektedir. ayrıca ilgili diğer kuruluşlar ve UNESCO’nun değişik ülkelerdeki bürolarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaya özen gösterir. Birçok ülkede yeterli kaynakların aktarılmaması. koruma uzmanlarının yeterli olmaması veya yeni yapılaşma baskıları dolayısıyla DM Alanları zarar görmektedir. taraf Dünya Mirası Merkezi çalışmaların ve değerlendirmelerin bölge temelinde ele alınması için dünyayı beş alana ayırmıştır.org/en/budapestdeclaration. kabulü. Uluslararası yardımların eşgüdümü. bu konuda Genel Kurula rapor sunmak. Bu amaçla 1992’de kurulan Dünya Mirası Merkezi’nin başkanı. Latin Amerika ve Karayipler’dir. Türkiye Avrupa grubu içinde yer almaktadır. DÜNYA MİRASI MERKEZİ Her yıl Dünya Mirası Listesi’ne girmek için hazırlanan başvuru dosyalarının incelenmesi. htpp:// whc. Asya ve Pasifik.

kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere. 3. yönetim sistemi. 4. Olağanüstü doğal özelliklere sahip olması veya sıradışı doğal güzelliğe ve estetik öneme sahip olması Yaşama ait veya arazi biçimlenmesiyle ilgili. Kültürel mirasın türüne ve ait olduğu kültürel çerçeveye bağlı olarak özgünlük koşulları değişebilir. anıtsal sanatlar. 7. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın ünik veya olağanüstü. özgünlüğü ve bütünlüğü konuları da irdelenmektedir. Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel ve doğal varlıklar. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması. arazi veya deniz kullanımının seçkin bir örneği olması. Biçim ve tasarımda özgünlük. Aday gösterilen alanların sahip olduklarını ileri sürdükleri üstün evrensel değerler DM Komitesi tarafından gözden geçirildikten sonra onaylanmaktadır. ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması. geleneksel insan yerleşimi. 6. Bir kültür varlığı ilk yapıldığı günden günümüze kadar değişikliğe uğramış. bu nedenle kültürel mirasın özgünlüğünün ait olduğu kültür çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde bir eğilim vardır. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji. özgün tasarımını ve anlamını yitirmiş olabilir. Dünya tarihinin belirli aşamalarını temsil eden örnekler olması. koruma yöntemleri farklıdır. Özgünlük Dünya Mirasına aday gösterilen kültürel varlıkların özgünlük koşulunu sağlaması istenmektedir. Dünya üzerinde farklı kültürlerin tarihi anıtlara yaklaşımları. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği. söz konusu varlığın korunma durumu. yaşayan gelenekler veya olaylarla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili olması. 10. 2004 yılı sonuna kadar Dünya Mirası başvurularında kültürel ve doğal varlıklar ayrı ayrı ele alınmaktaydı.DÜNYA MİRASI ÖLÇÜTLERİ VE DEĞERLENDİRME SİSTEMİ DM Listesine girmek için doğal ve kültürel varlıkların “üstün evrensel değer”e sahip olmaları ve aşağıda sıralanan 10 ölçütten en az birini karşılamaları gerekmektedir. Yersel. 2005’te DM Komitesi’nin aldığı karar ile ölçüt grupları birleştirilmiştir. 131   . 10 maddelik tek bir ölçüt seti kullanılmaktadır. • • Özgünlük değerlendirmesi. üstün evrensel değerin yanı sıra. sürmekte olan bir jeolojik oluşuma ya da jeomorfik. 8. Bilim ve koruma açısından üstün evrensel değer taşıyan tehlikede olan türler dahil olmak üzere. 9. Bunlar şöyle sıralanmaktadır: 1. ender rastlanan bir temsilcisi olması. Geri dönülmez bir değişim karşısında hassaslaşmış olan bir kültürün veya kültürlerin temsilcisi. Evrensel önem taşıyan sanatsal veya edebi eserler. inançlar. Kültürel varlıklar için altı doğal varlıklar için dört ölçüt belirlenmişti. kıyısal ve deniz ekosistemleri ile bitki ve hayvan topluluklarının evrimi ve gelişimi ile ilgili ekolojik ve biyolojik süreçleri temsil eden sıradışı örnekler olması. kültür varlığının özgün sıfatlarının ne ölçüde var olduğunun değerlendirilmesidir. fikirler. 2. Özgünlük açıklaması. yenilenmiş. “Nara Özgünlük Belgesi” bu konuda ayrıntılı bilgi sağlamaktadır. yukarıda sayılan evrensel değerlere göre değerlendirilir ve karşıladıkları ölçütler dolayısıyla DM statütüsü almaya hak kazanırlar. Kültürel ve doğal varlıkların DM Listesi’ne girişinde. 5. Kültür varlığının bugünkü durumunun çeşitli açılardan irdelenmesi önemlidir. insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi. grafik özellikleri. biyolojik çeşitliliğin yerinde korunması için en önemli ve anlamlı doğal habitatlara sahip olması.

Dil ve diğer somut olmayan miras türleri.iii ve iv. Diğer iç ve dış etkenler. başlıkları altında ele alınmaktadır. Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) ancak tam ve ayrıntılı belgelemenin var olduğu durumlarda söz konusu olabilir.”somut olmayan kültürel miras” önemlidir. Yer ve konumun özgünlüğü. sosyal ve bilimsel yönden taşıdığı değerin tartışılması mümkün olmaktadır. 132   . Parçaları dağılmış tarihi yapıların özgün malzeme ile tekrar ayağa kaldırılması (anastylosis) arkeolojik alanlarda uygulama bulan bir restorasyon türüdür. Ruh ve duygular konusu özgünlük testinde kolaylıkla irdelenebilecek bir şey olmamakla birlikte. Arkeolojik kalıntıların veya tarihi binaların yeniden yapımı özel durumlarda kabul edilebilir.6: Kommagene Kralı I. strüktürün korunmuş olmasını öngörür. faraziyeye yer verilmez. Kullanım ve işlevde özgünlük. Resim 5. Özgünlük ilk yapıma ait malzeme ve yapım tekniğinin. teknikler ve yönetim sistemlerinin özgünlüğü.• • • • • • • Malzeme ve yapıda özgünlük. tarihi. Gelenekler. Antiochos’un tumulusu Nemrut Dağı (Ahunbay Arşivi) I. özellikle geleneklerini ve kültürel sürekliliğini koruyan toplumlarda. Ölçütlere göre DM Listesi’ne alınmıştır Bütün bu ayrıntıların incelenmesi ile kültür varlığının sanatsal. Ruh ve duygular.

Varlığın olumsuz etkenlerden veya ihmalden ne ölçüde zarar gördüğünün.8: 2011’de DM Listesi’ne giren Edirne Selimiye Camii (Ahunbay Arşivi) 133   . Bütünlük testiyle doğal veya kültürel varlığın niteliklerinin tam ve eksiksiz var olup olmadığı irdelenir. Resim 5. böylece coğrafi olarak da dengeli bir dağılımın sağlanması istenmektedir. Varlığın önemini ne kadar koruduğu. Üstün Evrensel Değer Bu kavram Dünya Mirası Sözleşmesi ile birlikte geliştirilmiştir ve sınırları aşan. Bütünlük varlığın fiziksel durumu yanında. özgünlüğünü. ulusal düzeyde önem taşıyan anıt veya alanların Dünya Mirası Listesine aday gösterilmemesi tavsiye edilmektedir. tüm insanlık için bugün ve gelecekte önem taşıyacak olan kültürel ve doğal varlıkları tanımlamak için kullanılmaktadır. Dünya Mirası Komitesi Dünya Mirası Listesine giriş ölçütlerini tanımlamıştır. değerlendirilmesi gerekir. Yapılan değerlendirme “bütünlük” raporu olarak başvuru dosyasında yer alır. Kültür/doğa varlığının bütünlüğünün incelenmesi sırasında mevcut durumun.Resim 5. Üye ülkelere ünik olmayan. bütünlüğünü korumuş alanların Liste’ye alınması. bozulma süreçlerinin denetim altına alınmış olması istenir. Tüm dünya için ünik. somut olmayan yönlerini de kapsamaktadır. Varlığın üstün evrensel değerini ne ölçüde yansıttığı. Dünya Mirası Listesi’ne önerilen tüm varlıklar bütünlük koşulunu sağlamalıdır. sadece yerel.7: Bosna’da savaşta yıkılıp yeniden yapılan Mostar Köprüsü (Ahunbay Arşivi) Bütünlük Dünya Mirasına aday kültür varlıklarının iyi korunmuş olmaları. Başvuru dosyalarında üstün evrensel değerin açıklanması istenir.

onun korumasına yönelik çözümler bulmaya çalışmaktadırlar. Dünya Mirası alanlarında bir pano üzerinde veya yere işlenerek yerin DM olduğu belirtilir. bu amaçla uzmanlar aracılığıyla nitelikli eleman yetiştirilmesi. tüm insanlığa ait olan mirasın küresel düzeyde korunmasını simgelemektedir. DM kavramının yerleştirilmesi ve küresel düzeyde yönetiminin örgütlenmesi sırasında çeşitli sorunlarla karşılaşılmış ve üye ülkelere rehberlik yapılması gereği ortaya çıkmıştır.9: Yunanistan’da II. çevresindeki daire ise doğayı temsil etmektedir. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Dünya Mirası başvuruları nasıl değerlendirilme sürecini açıklayınız. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. Ortadaki kare insan yapısı kültürel mirası. alanların korunması uluslararası düzeyde önem taşıdığından. sürekli izleme ve iyi bir yönetim sistemi oluşturulması konuları vurgulanmaktadır. yangın. Dışta bir daire. turizm ve yapılaşma baskıları. eğitim ve kapasite geliştirme toplantıları yapılmasının uygun olacağı anlaşılmıştır. yangın. Yerle ilgili yayınlarda da bu işaret kullanılarak. içinde bir kare olan bu simge dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin birbirine bağlılığını yansıtmaktadır. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. hava kirliliği. savaşlar.Olyff tarafından bir logo geliştirilmiştir. Üstün evrensel değerin yitirilmemesi için halkın bilinçlendirilmesi. Dünya gibi yuvarlak olan logo. Philip’e ait tumulus ve DM tabelası (Ahunbay Arşivi) RİSKLER Doğal etkenler yanında.Evrensel değer taşıyan eserlerin. deprem. Bir alanın üstün evrensel değere sahip olduğunu kabul eden devletler. alanın DM statüsünde olduğunun anlaşılması sağlanır. DM Alanlarının sürekli izlenmesi sürecinde. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. Sözleşmeye üye ülkeler bu sorumluluğu paylaşmaktadırlar. alan yöneticilerine destek verilmesi gerektiği. 134   . Resim 5. sel. Kaçak kazılar ve yapılaşma. DM Sözleşmesi tehlikede olan alanların ve türlerin korunmasına yönelik çalışmalar yapılabilmesine olanak veren yararlı bir araçtır. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. DÜNYA MİRASI LOGOSU Dünya Mirası için M. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır.

Afetlere karşı her düzeyde etkili olabilmek için DM Alanlarındaki afet hazırlık çalışmalarının güçlendirilmesi. ilgili uluslararası kuruluşları. Dünya Mirasının korunmasını ulusal risk azaltma politikalarıyla ve yönetim planlarıyla bütünleştirmek amaçlanmaktadır. Dünya Mirası alanlarının karşı karşıya oldukları tehlikeleri belirtiniz. DM kaynak el kitapları dizisi içinde “DM Alanlarında Afet Risklerinin Yönetimi” konulu bir rehber kitap yayınlanmıştır. bölgesel. Bu amaçla ICCROM. acil müdahale ile ilgili STKları risklere hazırlık strateji belgesini hazırlamaya davet etmiştir. DM Alanlarındaki risklerin teşhisi. 135   . Tehlikeli bir durum ortaya çıktığında. DM Merkezini. yöredeki halkın sosyal ve ekonomik yaşamı açısından da önemlidir. Eğer tehlike ciddiyse. DM Merkezi tarafından ortak bir yayın programı başlatılmış. Böylece durum çok tehlikeli olmadan önlem alınarak. Komite söz konusu DM Alanını “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alabilir. DM Listesindeki yerler için risk yönetimi çalışmaları yapılması. üye devletleri.10: İstanbul Haliç’te yapımı sürmekte olan ve Süleymaniye siluetini tehdit eden metro köprüsü (Ahunbay Arşivi) DM Komitesinin 2007 de onayladığı “DM Alanlarında Risk Azaltma Stratejisinde” nde beş hedef gösterilmiştir: Küresel. UNESCO. innovasyon ve eğitimden yararlanarak DM alanlarında “risk azaltma kültürü”nün oluşturulması. ICOMOS. STK’lar ve ilgili başka gruplar da DM Komitesini bilgilendirebilirler. DM Alanlarındaki gizli risk etkenlerinin azaltılması. değerlendirilmesi ve izlenmesi. 2004’te DM Komitesi bir çağrı yaparak. UNESCO ve koruma uzmanlarının yardımıyla kurtarma işlemlerine girişilebilir. Hazırlanan strateji 2006’da DM Komitesine sunulmuş ve hedefleri uygun bulunmuştur. IUCN. DM Alanlarında Risk Azaltıcı Strateji Belgesi 2007’de gözden geçirilerek DM Komitesi’ne sunulmuş ve onaylanmıştır.Resim 5. duyarlı bireyler. Strateji belgesinin hedefi afetlere karşı önlem alınmasıdır. Sözleşmeye üye ülkeler kendi DM Alanlarındaki tehlike ve tehditlerle ilgili tespitler yaparak Komiteyi haberdar edebilir ve yardım isteyebilirler. danışman kuruluşları. ulusal ve yerel kurumları ve içlerindeki örgütlenmeyi güçlendirerek Dünya Mirasını etkileyecek risklerin azaltılması. Bilgi.

bütünlüğünü. İlgili ülkenin maddi ve teknik olanakları kısıtlı ise. artık uygun bir biçimde yönetildiği ve koruma projelerinin başarılı olduğu belirtilerek. Dünya Mirası alanlarındaki sorunlara ilgi çekmek için uluslararası koruma kampanyalarından da yararlanılmaktadır. Pakistan’ın Lahor Kentindeki Kale ve Şalamar Bahçeleri. Afganistan’da Bamiyan Vadisinde kayalara oyulmuş 55 metre yüksekliğindeki Buda heykeli 8 Mart 2001’de Taliban tarafından tahrip edilmişti. Mısır hükümetiyle görüşülerek. Bunların arasında Afganistan’da Taliban’ın saldırısına uğrayan Bamiyan Vadisi Arkeolojik Kalıntıları ve Kültürel Peyzajı. Kamboçya’da uzun yıllar silahlı çatışmalardan. Aksi durum geçerli olursa. durumu iyice hassaslaşan DM alanlarına özel dikkat gösterilir ve acil yardım programları başlatılır. Benzer biçimde Yunanistan’da ünlü Delphi Arkeolojik sitinin yakınında kurulmak istenen Alüminyum Fabrikasının yaratacağı olumsuz etki de. Komite Dünya Mirası Listesi’nden çıkarılmasına karar verir. DM Sözleşmesini imzalayan devletler kendi ulusal örgütlenmeleri içinde DM Alanlarına gerekli ilgi ve özeni göstermek. yakınlarından geçmesi planlanan bir otoyol projesi ile tehdit altına girmiştir. Projeye yerel ve uluslararası düzeyde gelişen tepkiler sonucu.11: Dünya Mirası Şam’da Emeviye Camii (Ahunbay Arşivi) 136   . Tehlike aşıldığında. durum bir raporla Dünya Mirası Komitesi’ne bildirilir ve kültürel veya doğal mirasın tekrar eski statüsüne kavuşması istenir. Yunan hükümetinin fabrika için başka bir yer bulması ile kaldırılmıştır. 1995’te Mısırdaki Gize Piramitleri. kaçak kazı ve yağmalamadan zarar gören Angkor DM Alanı. eğer tehlike geçmez. Bam Kenti ise 2003’te depremden büyük zarar görmüştür. anıt veya sit Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır. Doğal afetler veya insanların neden olduğu hasarlar nedeniyle şu anda 35 DM alanı Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ndedir. Eğer Komite gelişmeyi yeterli görürse. İran’da depremde zarar gören Bam Şehri ve Kültürel Peyzajı anılabilir. doğal veya kültürel varlık aşırı bozularak özgünlüğünü. UNESCO uzman ve teknik destek sağlayarak sorunun çözümlenmesine yardımcı olur. söz konusu yer olumlu oylarla tekrar Dünya Mirası Listesi’ne döner. Resim 5. üstün evrensel değerini yitirirse. tartışmalı projeye alternatif çözümler araştırılmış ve tehdit ortadan kaldırılmıştır. onları sürekli bakımla iyi durumda tutmak zorundadırlar. Doğal veya insan eliyle yapılan müdahalelerle zarar gören.TEHLİKEDE OLAN DÜNYA MİRASI Dünya Mirası Listesinde yer alan anıt ve sitlerin özgünlüğünün korunması çok önemlidir. 2004’te Tehlikede olan DM Listesinden çıkarılmıştır. Eğer DM Alanlarının korunmasına dikkat edilmez. tarihi çevreler çöküntü bölgeleri haline gelir veya tarihi kentin genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa. Lahor Kentinin değerli kültür varlıkları bakımsızlık nedeniyle Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi’ne alınmış bulunuyor.

kültürel mirasın sürekli kullanımıyla. yaşam kalitesinin yükseltilmesine katkıda bulunmakta.12: Belçika’nın Ghent kentinde müzeye dönüştürülmüş bir sanayi yapısı (Ahunbay Arşivi) Dünya Miras alanlarını oluşturan anıtsal ve kentsel. kırsal dokuların yaşatılmaları sürekli bakımlarının sağlanması için çağdaş yaşamla bütünleşmeleri. asıl işlevlerinin yanı sıra/yerine yeni kullanımlarla değerlendirilmeleri gerekmektedir. renk ve dokusunun oluşturduğu özel görünümler korunmaya değer özelliklerinden birisidir. bozulmadan korunmalarını sağlayabilir. istenmeyen müdahalelerin kent planlama kararlarıyla denetlenmesi gerekir. benzersiz 137   . bahçe duvarları yıkılarak. Konut alanlarının tekrar konut olarak kullanılması her zaman mümkün olmamakta. Özellikle kent merkezlerinde yapılan canlandırma hareketleri. konaklama. doku çok farklı etkiler. İşlevsel eskime dolayısıyla terk edilen eski sanayi bölgelerinin de uygun etkinliklerle. eğlence sektörü bu alanlara girmektedir. doğal sitlere bitişik aykırı yapılaşmalar olması. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın silueti. kentin merkezi alanlarına ilgi çekmek için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. bakım ve onarım için gerekli itici güç sağlanmaktadır. toplumların sosyal yaşamına katılması önemlidir. yüzyılların birikimiyle oluşmuş. veya tarihi kentsel alanlarda yıkımlarla boşluklar yaratılması genel görünümü olumsuz etkileyen. tarihi çevrelerin değerlerini yitirmeden. Bu alanları onarmak. Kültürel işlevler. Dengeyi korumak. harap olmaları kaçınılmazdır. Örnek olarak İstanbul’dan Süleymaniye ve Zeyrek Bölgeleri gösterilebilir. arkeolojik sitlerin. çöküntü bölgelerine dönüşmesi. kentlerin ekonomik gelişmesine. Terk edilen DM alanlarının. değişimlerin hızlanmasını önlemek için iyi bir yönetim planına ve izleme sürecine gerek duyulmaktadır. renk. Siluet Değeri Yaşayan tarihi kentlerin.KÜLTÜREL MİRAS VE ÇAĞDAŞ KULLANIMLAR Yaşayan tarihi çevrelerde. Safranbolu’da turistik kullanımlara uyarlanan konutların sağır olan zemin kat duvarlarında geniş yırtıklar oluşturulmakta. Yerleşimlerin genel görünümlerinin farklı müdahalelerle hızla değişmesi. estetik algıda sorun yaratan müdahalelerdir. Turizmin artması. doğal alanların genel görünüşleri bitki örtüleri ile yanyana gelen yapıların biçim. yeşil alanlar araçlar için otoparka dönüştürülmektedir. yeni işlevler verilerek çekim gücü yaratılması her zaman uygun olmamaktadır. DM alanlarının korunmaları için kaynak yaratılmasını sağlamaktadır. karakterlerini değiştirmeden. Bu nedenle. kimi binaların müzeye çevrilmesi. yeni kullanımlarla değerlendirilerek. Ölçek. alanın üstün evrensel değerinden taviz verilmesi kaçınılmazdır. hazırlanacak yönetim planıyla belirli kısıtlamalar getirilmesi söz konusudur. sanatçıların sürekli yaşadığı ve sergiler açtıkları özel bölgeler oluşması. kentler ve kırsal alanlarda. el sanatlarının canlandırılması ve sergilenmesi. görünüşler ortaya çıkarabileceğinden. DM alanlarında yeterli denetim sağlanmadığında. Resim 5.

Yoğun ağaçlıklı dış bahçeler içindeki Topkapı Sarayı. yüksek katlı inşaat yapılması önlenebilir. Yumuşak hareketlerle Sarayburnu’ndan başlayıp yükselen ve Batıya. bütünlüğü ve özgünlüğü koruyacak biçimde tanımlanması istenir. Edirnekapı’ya doğru ilerleyen tepeler çizgisi üzerinde Ayasofya. üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak vermeli. Bu siluetin korunması. Sıradışı doğal özellikleri dolayısıyla vii. Yedi tepeli istanbul’un üçüncü ve dördüncü tepeleri arasında uzanan Valens Kemeri. bütünlüğü ve özgünlüğü zedelenebilir. özellikleri ve hizmet edeceği kullanımlar açıklanmalı. . kullanımına ve yapılaşmasına belirli yasal kısıtlamalar getirilen. 138   . ona yakın konumdaki Zeyrek Camii. Etkilenme alanının DM Alanını ne şekilde koruyacağının da belirtilmesi istenir. Geçiş-etkilenme bölge sınırları duruma göre ve dikkatle belirlenmelidir. dördüncü ve beşinci tepeleri taçlandıran Fatih. DM Alanının daha iyi korunmasını sağlayan bir koruyucu kuşaktır. Eğer tampon bölge önerilmiyorsa. gelişim alanları gözönünde tutularak tanımlanmalıdır. Dünya Mirasına aday gösterilen alana bitişik ve onun genel görünüşünü etkileyen. Tarihi Yarımada’nın doğu ucunu taçlandırmaktadır. Boyutu. DM olacak alanın özelliklerinin korunmasına destek olan alanlar da bu kapsama girer. doğal ve kültürel varlıklarının gelecekte de korunmasını sağlayacak plan kararlarını almak ve uygulanmasını garanti etmek zorundadırlar. İstanbul’un Haliç siluetinin zirve yaptığı noktadır. Sultan Selim camileri ve irili ufaklı birçok cami.x. ayrıca DM alanına anlam katacak. Böylece DM Alanının hemen yanına uygun olmayan kullanımların yerleşmesi. türbe bu silueti zenginleştirmekte ve özel kılmaktadır. DM Sözleşmesine üye olan devletler. ölçütlere bağlı olarak aday gösterilen yerlerde. İstanbul’un DM değerlerinin korunmasında öncelikli bir yere sahiptir. Bayezıt Kulesi gibi düşey ögeler yer almaktadır. DM Alanı sınırlarının tanımlanması.vi. Süleymaniye gibi büyük kubbeli camiler ve Çemberlitaş. bakış noktaları sunan. Koruma alanı sınırlarının üstün evrensel değer taşıyan çekirdek alandan daha geniş tutulmasında yarar görülmektedir. çekirdek alan çevresinde. Bayezıt Camii ve Kulesi. kilise. görsel bütünlüğünü korumak için. sağda Süleymaniye Camii (Ahunbay Arşivi) güzellikte bir kompozisyondur. nedeni belirtilir.Resim 5. gerekli görülen yerlerde ve ölçüde tampon bölgeler oluşturulur. Kıyı çizgisine yakın Yeni Cami. DM Listesindeki bir alanın tampon bölge sınırlarının değiştirilmesi veya yeni tampon bölgeler oluşturulması DM Komitesinin kararına bağlıdır. Mısır Çarşısı. . sınırları bir harita üzerine işlenmelidir. ölçütlere göre DM Listesine aday gösterilen alanlarda sınırlar. Etkilenme Alanları DM Alanının olası değişikliklerden olumsuz yönde etkilenmesini azaltmak. Nuruosmaniye. Tampon bölgeler Dünya Mirasına aday gösterilen yerin bir parçası olmamakla birlikte. yoğun. Tahtakale Hamamı gibi anıtlar dikkati arada kıyıya doğru çekse de Süleymaniye. Rüstem Paşa Camii.13: İstanbul’un Haliç siluetinden bir bölüm: solda II. Küçük boyutlu kubbelerinin ritmiyle hareketlenen yatay kütlesi birinci tepenin zengin yeşil dokusu üzerinde yükselmekte ve yüzyıllar boyu ülkeyi yönetenlerin bulunduğu noktayı vurgulamaktadır. Koruma Alanları DM Alanlarının korunması ve çevrelerindeki değişimden etkilenmemesi için yasal düzenlemelere ve plan kararlarına gerek duyulmaktadır. alan sınırları belirli türlerin habitatları. kentsel ve bölgesel planlara işlenmesi önemli bir aşamadır. Kültürel varlıklar için kullanılan i. Aksi takdirde DM Alanlarının üstün evrensel değeri zarar görür. gelecekte yapılması olası yeni incelemelerde ilişki kurulması beklenen bölgeler de kapsama alanına alınmalıdır. Etkili bir koruma için DM sınırlarının üstün evrensel değerin tam olarak ifadesine olanak verecek. Tampon bölge DM alanının çevreleyen.

ayrıca “özgün” ve iyi korunmuş olmaları gerekmektedir. yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır. mimari önemleri. biyolojik veya jeolojik özelliklere sahip olmanın yanı sıra. İyi korunamayan alanlar “Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi”ne alınır ve tehlikeli durumun giderilmesi için uluslararası destek sağlanır. Bir ülke dosya hazırlığında aday gösterilen alanların ne şekilde korunduğunu açıklar ve sürekli bakımı için hazırlanan yönetim planını sunar. estetik. dünyanın çeşitli yerlerindeki halkların bilinçlenmesinin sağlanması ve kapasite arttırımı için UNESCO tarafından eğitim kursları düzenlenmektedir.yılı çeşitli etkinliklerle kutlanacaktır. Devletler topraklarındaki DM değerlerini korumakla yükümlüdürler. Doğal etkenler yanında. uzman toplantıları ve kampanyalar düzenlenmektedir. farklı kültürlerin. kültürel peyzajlarının DM Listesi’ne katılımının sağlanması hedeflenmektedir. coğrafi alanların özgün. yangın. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve üstün evrensel değerlerini zedeleyebilecek deprem. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Bu görev 1992’de kurulan DM Merkezi tarafından yapılmaktadır. DM Listesi’ne girmek için doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değere sahip olmaları ve belirlenen on ölçütten en az birini karşılamaları. 28’i de “karmaşık sit” özelliği taşımaktadır. etnolojik veya antropolojik yönden evrensel değer taşıyan sitler Dünya Mirası Listesi’ne alınmak için önerilebilmektedir. aynı tip anıt veya sitin. Sözleşmede Dünya Mirası (DM) olabilecek varlıklar doğal ve kültürel olmak üzere iki kümede toplanmıştır. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. çevresel ve doğal güzellikleri dolayısıyla değerli alanları kapsamaktadır. Savaşlar. Çalışmalar Dünya Mirasının korunmasına yerel halkın katılımının arttırılması yönünde yoğunlaştırılacaktır. denetlenemeyen bir hızla yok olmasına karşı 1972’de UNESCO tarafından Dünya Mirası Sözleşmesi geliştirilmiştir. Her yıl oylamaya sunulacak dosyaların hazırlanması. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. hava kirliliği. Evrensel değer taşıyan kültürel ve doğal mirasla ilgili başvuruların ve izleme raporlarının değerlendirilmesi için UNESCO içinde Dünya Mirası Komitesi adı altında uluslararası bir komite oluşturulmuştur. yangın. Giderek büyüyen DM listesinin izlenmesi. Bu amaçla konferanslar. tarihi kentin çok sayıda örneğinin DM Listesi’ne girmesi yerine. işlerin izlenmesi için UNESCO genel direktörü tarafından seçilen bir Sekretarya çalışmaktadır. silahlı çatışmalar. insan eliyle yapılmış veya doğa ve insanın ortak çabasının ürünü olan tarihi. bayındırlık etkinlikleri dolayısı ile zarar görmesi. turizm ve yapılaşma baskıları. bilimsel. Evrensel Değer tanımı ulusal sınırları aşan.Özet Tüm insanlığın dikkatini çeken evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkların bakımsızlık. Kültürel miras anıtlar. Toplantıların ana teması “Dünya Mirası ve Sürdürülebilir Gelişme: Yerel Halkın Rolü” olarak belirlenmiştir. sergiler. Bunlardan 725’ i kültürel. Doğal miras olağandışı fiziksel. gençlik forumları. anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. bütün insanlık. Dünya Mirası Sözleşmesi’ni imzalayan devletler kendi topraklarındaki evrensel değer taşıyan doğal ve kültürel varlıkları Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterirler. Bu amaçla. 183’ü doğal. sel. Tarih. DM alanlarının korunma durumları. korumanın devamlı olup olmadığı. Komite 21 üyesiyle senede bir kez toplanmakta ve başvuruları ve izleme raporlarını değerlendirmektedir. homojenlikleri veya peyzaj içindeki konumlarıyla evrensel değer taşıyan yapı grupları. 139   . 2011 yılı sonuna kadar bu süreçten geçen toplam 936 yer Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Dünya Mirası Listesi’nin tüm dünyayı temsil etmesi konusu önemlidir. günümüze ve gelecek için anlamlı doğal ve kültür varlıklarını ayırt etmek için kullanılmaktadır. sanat veya bilim açısından olağanüstü değer taşıyan anıtlar. deprem. 2012’de Dünya Mirası Sözleşmesi’nin 40. evrensel değerlerin korunup korunmadığı konusu belirli aralıklarda hazırlanan raporlarla izlenir. tehlike altında olan türlerin yaşam alanları olan bölgeleri. ünik kültürel ve doğal varlıklarının.

DM Listesine giremeyen yerlerin listesi d. UNESCO d. IFLA 4. “Küresel Strateji” neyi hedeflemektedir? a. Deprem sigortası yapılır c. Dünya Mirası listesine aday yerlerin koordinatları veren liste gösterilen b. Eserlerini restore etmeleri b.Kendimizi Sınayalım 1. DM alanlarında yapılması gereken işler listesi e. Birleşmiş Milletlerin birleştirici gücünü b. Europa Nostra e. English Heritage d. DM alanlarının webden ulaşılır olmasını e. Avrupa Birliği’ne üye olmaları c. DM alanındaki binalar tarafından işgal edilmiştir c. Birleşmiş Milletler b. Binalar güçlendirilir 6. UNESCO’nun kültürel miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Dünya Mirası Merkezi e. DM alanındaki riskleri azaltmak için ne yapılabilir? a. Avrupa Birliği e. DM alanlarının askeri birliklerle korunmasını 9. TICCIH konularıyla uğraşan 140   . ICOMOS b. DM alanı uygun nedeniyle üstün kaybetmek üzeredir silahlı çeteler olmayan evrensel müdahaleler değerlerini d. Doğayı ve insanın yaratıcı zekasını d. ICCROM d. Kültür varlıklarının çeşitliliğini e. ICOMOS c. DM Logosu neyi temsil etmektedir? a. ICCROM’a üye olmaları d. Avrupa Konseyi c. Council of Europe d. Her ülkenin DM listesine aday göstermek istediği alanların bilgilerinin sunulduğu geçici liste c. Yangın sigortası yapılır b. Önliste nedir? a. IUCN 5. Dünya Mirası Komitesi c. Dijital arşiv oluşturmaları 3. IUCN c. CRATerre b. Dünyanın kültürel ve doğal mirasının DM Listesine doğru bir şekilde yansıtılmasını d. Dünyada barışın tesisini b. UNESCO’nun DM sekretaryasının adı nedir? a. Tehlikede olan DM ne demektir? a. ICOM b. Europa Nostra 2. Sokaklara yangın muslukları konulur d. UNESCO’nun çabalarını c. UIA e. Dünya Mirası alanı yenileme alanı yapılmak istenmektedir e. Afrika ülkelerine insani yardımı c. Ülkelerin Dünya Mirası listesine öneri yapabilmeleri için önce ne yapmaları gerekir? a. Dünya Mirası Sözleşmesini imzalamaları e. Dünya Mirası Sözleşmesi kim tarafından geliştirilmiştir? a. Öncelikli yatırım projelerinin listesi 8. UNESCO’nun doğal miras konusundaki danışman kuruluşu hangisidir? a. Dünyanın içinin boşaldığını 7. DM alanında yangın olmuştur b. Riskler belirlenir ve afet hazırlık çalışmaları yapılır e. Dünya Mirası alanında STK’lar çalışmaktadır 10.

onun korunması için hem yerel. c Yanıtınız yanlış ise “Tehlikede olan DM” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. 5. yangın. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Kültürel veya doğal bir alanın DM Listesi’ne girmesi. d Yanıtınız yanlış ise “DM Listesinin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Oylama olumlu olduğunda yeri bir alan DM Listesine girmiş olur. yangın. sel. Bu kuruluşlar yerinde inceleme ve dosya değerlendirmesi yaparak kararlarını oluşturur ve görüşlerini UNESCO’ya bildirirler.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. b Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 3 UNESCO’ya sunulan başvuru dosyaları ICOMOS veya IUCN’e iletilerek uzman görüşleri istenmektedir. turizm ve yapılaşma baskıları. sürekli izleme ve raporlama etkinlikleri ile doğal ve kültürel varlıkların üstün evrensel değerlerinin yitirilmesi önlenmektedir. deprem. sosyo ekonomik değerlerini zedeleyebilecek deprem. 8. hava kirliliği. DM Merkezi gelen görüşleri DM Komitesine sunar. ve benzeri risklerin azaltılması için düzenli çalışmalar yapılmaktadır. baraj ve yol yapımı gibi bayındırlık projeleri doğal yaşamı. Yanıtınız yanlış ise “DM Merkezi” 10. halkta bilincin artmasına yardımcı olmaktadır. 3. Sıra Sizde 4 Doğal etkenler yanında. değerlendirmesini yapar ve oylar. c Yanıtınız yanlış ise “DM Logosu” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Kaçak kazılar ve yapılaşma.b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. kültür ve doğa varlıklarının durumu kamuoyunun dikkatini çekmekte ve korunmaları öncelik kazanmakta. Bilinçlenmeye bağlı olarak. DM alanlarının bütünlüğünü tehdit eden ve simgesel. b Yanıtınız yanlış ise “DM Komitesi” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 141   . anıtları ve tarihi çevreyi olumsuz etkilemektedir. c Yanıtınız yanlış ise “DM Listesi’nin oluşturulması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Riskler” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. savaşlar. d başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. hem devlet katında daha iyi bir örgütlenme oluşturulmasına. 4. 6. Böylece başvurular olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilmiş olur. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. insanların neden olduğu değişimler de doğal ve kültürel çevreyi tehdit etmektedir. 7. Sıra Sizde 2 DM Sözleşmesi’nin uygulanmasından sorumlu olan Komite aday alanlarla ilgili dosyaları inceler. Komite uzman raporlarını dinledikten sonra oylama yaparak alanın DM olmasına veya başvurunun reddine karar verir. Komitenin bir başka yetkisi de maddi desteğe ihtiyacı olan ülkelere DM Fonundan kaynak aktarılması konusunda karar vermektir. 2.

Ankara 2008 STOVEL. Roma 1993 OĞUZ. Pulhan) T. s. Risk Preparedness: A Management Manual for Word Cultural Heritage.Yararlanılan Kaynaklar AHUNBAY. Bernard M. 13-123 FEILDEN. Öcal. M. (ed. G. Türkiye’nin Somut Olmayan Kültür Mirası. Jukka.. (Ed. Paris 2005 142   . Ankara 2006. Kültür ve Turizm Bakanlığı.C. Herb. Management Guidelines for World Heritage Sites. JOKILEHTO. ICCROM. Roma 1998 UNESCO. Dünya Mirasında Türkiye. “İstanbul’un Tarihi Alanları”. Basic Texts of the 1972 World Heritage Convention. Zeynep. ICCROM.).

  .

Ortaya Çıkışı.6 Üretim Teknoloji Koruma        Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Tarihi yapıları koruma ve kullanma arasındaki dengeyi ayırt edebilecek. Dünyada ve Türkiye’de Sanayi Devrimi ve etkilerini kar şılaştırabilecek. Anahtar Kavramlar Sanayi Devrimi Endüstri Mirası İşlev Kaybı Dünya Mirası Yeniden İşlev İçindekiler      Giriş Sanayi Devrimi. Türkiye ve dünyadan endüstri mirası örneklerini tanıyabilecek. Tanımı. Endüstri Mirasını betimleyebilecek. bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Endüstri mirasına yönelik farklı yaklaşımları karşılaştırabilecek. Endüstri mirası ile güncel bir koruma pratiğine yönelik farkındalık geliştirebilecek. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması Endüstri Mirasının Korunması Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı 144   .

mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. Endüstri arkeolojisi disiplinlerarası araştırma alanıdır. iletim ve taşıma olanaklarının da artmasıyla. enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin ve araçların bütünü” olarak tanımlanmaktadır. “Manufaktur” denilen el ile üretimin inorganik güç kaynakları ile makineye devredilmesi ve fabrika düzenine geçiş olarak tanımlanabilen bu süreçte. Fransızca kökenli olan “endüstri” kelimesi Türk Dil Kurumu Sözlüğüne göre “sanayi” kelimesi ile eş anlamlı olup “ham maddeleri işlemek. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapılarından oluşur. başta ekonomik olmak üzere. sosyal ve siyasal boyutları ile 19. makineler. hatta 20. enerji üretim ve iletim tesisleri. Bu nedenle sanayi yapıları ve yerleşkelerinin fiziki varlıkları üzerinden. Bilindiği üzere “arkeoloji” eskinin bilimidir. gereç ve donanımlar. insan yerleşimlerinin. Devrimi izleyen yıllarda hızlanan değişim. sanayinin geçmişi ile bugününün daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla. dünyada yarım yüzyıl. İmalathâne ve fabrikalar. madenler ile işleme ve arıtma alanları. iktisadi. Endüstri yapılarını tasarlayan mimarların kullandığı tekniklerin incelenmesi açısından mimari. siyasal. sosyal.Kültürel Miras ve Endüstri Mirası Yönetimi GİRİŞ İngiltere’de 18. “endüstri” ise. teknolojik. başlarda su kenarlarında kurulan üretim yapıları. sanayi kültürünün tarihsel. sosyal ve kültürel yapılarını okumak olasıdır. doğal ve kentsel peyzajların. gelişim aşamaları açısından arkeolojik. demiryolu. konumlandıkları ve ilişki kurdukları toplumların iktisadi. eserlerin. yüzyıl. Türkiye’de ise 1990’lardan bu yana kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. toplumun üretim-tüketim ilişkilerine veya gündelik yaşam pratiklerine dek ciddi değişimlerin tetikçisi olmuştur. 145   . teknolojik. Bu iki kelimenin yan yana gelmesi ile oluşan “endüstri arkeolojisi” ise. artık hammaddenin elde edildiği. hayatın her alanını etkisi altına alırken. 18. araç. sanayileşme sürecinin öncü mekânları ve donanımları da yeni teknolojiler karşısında verimliliklerini yitirmişler. yüzyılda. Sanayi yapıları ve alanları. “endüstri arkeolojisi”dir. Bugün endüstri mirası olarak önem kazanan bu terkedilmiş yapılar. böylece üretim tesislerinin yayılma hızı da artmıştır. maddi ve manevi tüm sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak endüstri mirası kapsamında ele alınmaktadır. sosyo-kültürel boyutlarıyla insanların düşünce ve yaşam biçimlerinde ve yaşadıkları çevrede köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. atölyeler. “Sanayi Devrimi” adı altında tüm dünyayı etkileyen ve sonuçları günümüze kadar ulaşan gelişmeler. “Endüstri mirası” ise. iktisadi ve siyasi süreçleri ile ekonomi-politik gibi disiplinleri ilgilendirir. yapılarda görevli olanların yaşamları ve yaşam alanlarının araştırılması açısından sosyolojik. teknolojik. ulaşım özellikleri. liman gibi ulaşım alanları. Yine bu alanla ilgili diğer bir kavram ise. ya da üretilenlerin pazarlanacağı yerlerde kurulabilir hale gelmiş. işletim süreçleri. sanayi faaliyetleri sonucunda yaratılan belgelerin. ambarlar ve depolar. yüzyıl başlarına kadar tüm dünyaya hızla yayılmıştır. Sanayi Devrimi. yapının inşa edildiği alanın topografik özellikleri. somut ve somut olmayan tüm kanıtlarını inceler. Bu gelişmeler kentlerin planlama ve mimari düzenlerinden. bulundukları kentlerle ve doğa parçalarıyla. yapıların. yüzyıldan sonrayı işaret eder. devre dışı kalmışlar ve uzun bir süre kaderlerine terk edilmişlerdir.

Endüstri mirası nedir? Ne ile ilgilenir? SANAYİ DEVRİMİ’NİN. 20. köprüler. dinlenme alanları vb. Sanayi Devrimi tekniğin. Sanayi devriminin ani bir olaydan öte tarihsel süreçte koşulları ve ortamı hazırlanmış bir oluşum olduğu belirtilmektedir (Hançerlioğlu. yaygın ve oldukça gelişmiş bir imalât sektörü ve ticari ilişki sistemi oluşmuştu. Daha aydınlık mekânlar elde etmek için yapıların beden duvarlarında ve çatı örtüsünde aydınlatma boşlukları açılmıştır. yüzyılın başlarından itibaren Fransa. su ve rüzgâr gücü gibi organik ve inorganik güç kaynakları değişmiş. 1998). üretimi sağlayan insan. Bu değişim o dönemde insan hayatını nasıl etkilemiştir? Şöyle ki tarımsal faaliyetlerin azalması. insan ve hayvan gücüne gerek duyulmaksızın makineler aracılığıyla işlerin çözümlenmesi topraksız kalan insanların fabrikalarda ücretli işçi olarak çalışma amacıyla kentlere göç etmesi. yüzyıldan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişime verilen addır. Sermaye kıtlığı yoktu. çatı vb. kentlerdeki yerleşimi farklılaştırmıştır. Ağır vasıtaların yapıya kolaylıkla ulaşmasını sağlayan yerde ve havada raylar. fabrika inşa etme. Avrupa’da. yüzyıla kadar yapılarda taş. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları nasıl oluşmuştur dersek. metal taşıyıcılar karma olarak yapılarda kullanılmıştır. Sonuçta ulaşım ve iletişim. 1780’li yıllarda da. yüzyılın ortalarına kadar Sanayi Devrimi için gerekli önkoşullar hazırlanmıştı. gaz boruları. kanallar. çok katlı yığma yapılar ortaya çıkmıştır. 1997). Hatta endüstri yapılarından bazıları önce makinelerin alana yerleştirilmesi ardından binanın duvarları. gelişmeye dayalı olarak yapıda kullanılması gereken bir başka makine binaya sığdırılamayabiliyordu. özellikle de İngiltere’de 18. yüzyılın başlarında da İtalya. 1981). Hollanda gibi Avrupa ülkeleri ile Japonya ve Rusya kendi Endüstri Devrimleri’ni yaşamaya başlamışlardır. Geniş açıklıkların geçilmesi ile derinlikleri artan mekânlarda aydınlatma sorunu yaşanmaya başlanmıştır. Bu avantajlar nedeniyle İngiltere’de başlayan gelişmeler. hayvan. kısmının tamamlanması ile oluşturuluyordu. sokaklar. 19. ücretli işçilerin çalıştıkları fabrikaların inşası ile üretim ilişkileri sağlamlaşmıştı (Pamuk. Önceleri çok katlı yapılar biçiminde karşımıza çıkan endüstri yapıları ilerleyen yıllarda geniş alanlara yayılan daha az katlı yapılara dönüşmüştür. yüzyılda üretim için kullanılan insan. Ancak ilk olarak ve en belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıkmıştır. kömür üretimi. ORTAYA ÇIKIŞI. yüzyıla kadar uzanmaktadır. TANIMI. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. sınaî üretimin ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi sayesinde. Örneğin. su ve rüzgâr gücünün yerini buhar gücüne bırakması üzerine “ücretli işçi. Almanya. yapıların kurulacakları alanları belirlerken. ihtiyaçlar endüstri yapılarının çevrelerindeki yaşam alanı halkalarını genişletmiş ve adeta endüstri kasabaları oluşmuştur. İngiltere’de toprak sahibi tarım işçileri ve tarımsal faaliyet azalmıştı. 18. ibadet. fabrikada çalışanları için konutlar. Buhar gücünün kullanılması ile tek merkezden diğer parçalara enerji gönderimini sağlayan sistemler için geniş alanlara ihtiyaç duyuluyordu. 18. Belçika gibi diğer Avrupa ülkeleri ile ABD’ye yayılmış ve yünlü dokuma. Önceleri prefabrik yapı malzemeleri. 1981). 1760’lardan itibaren. Ahşap malzemeler fabrikalarda çıkan yangınlar sonucunda hızlı zarar görmesi sebebiyle kullanılmamaya başlanmıştır. Ayrıca ulaşım açısından önemli bir avantaj olarak. endüstriyel gelişmeler ile bu yapıların çevresinde bir yaşam alanı oluşmaya başlamıştır. endüstriyel gelişmelere uyum sağlamak amacıyla yapıda değişimler yapılmasını zorlaştırıyordu. üretim ilişkileri” gibi yeni kavramlar ortaya çıkmıştır. demir-çelik gibi sanayi kollarına yansımıştır. 146   . SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İNŞASI “Sanayi Devrimi” ilk kez İngiliz ekonomisti Arnold Toynbee tarafından kullanılmıştır (Hançerlioğlu. Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm 18. Çok katlı yapılar. yapılar önceleri önemli güç kaynakları olan su kenarlarında kurulurken yani coğrafya. tuğla gibi malzemeler kullanılmış. hayvan. kolay ve ucuzdu (Hobsbawm. Örneğin 1750’lerde. Bu oluşum sürecinin başlangıcı 16. buhar gücü ve buhar makineleri kullanılmaya başlanmış. Bu nedenle yapılar da yatay düzlemde genişletiliyordu. daha sonra ise. İngiltere’de nehirlere ulaşmak kolaydı yaygın bir demiryolu ağı da mevcuttu.

Tablo 6. Bu dönemde Avrupa’daki sanayi gelişiminin baskısı altında kalmaya başlayan Osmanlı Devleti’ndeki sanayileşme hareketleri. tuğla (Haliç. un ve iplik fabrikası dışında kayda değer bir üretim tesisi yoktu (Ökçün.Değişimin hızlı olduğu bu dönemde endüstri alanındaki gelişmeleri takip etmek de önemliydi. kağıt (Kağıthâne). Osmanlı Devleti’nin sanayileşme süreci hakkında da bilgi edinmeyi sağlamaktadır. sanayi alanındaki gelişmeleri izleyebilmek. Büyükada) fabrikaları. yüzyıldan 19. Kasımpaşa. Göksu. cam (Yedikule). demir dökümhâneleri (Haliç-Tophâne) ile 15. yüzyıla kadar önemli yapılara ev sahipliği yapmıştır. 1913-15 yılları arasında ülkedeki sanayi tesislerinin niteliğini ortaya koymak amacıyla yapılan sanayi istatistiklerine göre. Öyle ki. çoğunlukla Batı’dan alınan tekniklere dayanarak ve hepsi de başkent İstanbul’da konumlanan Tersane-i Âmire. Fransa. 1997). yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarındaki işletmelerin % 55’i İstanbul’da yer almaktaydı (Ökçün. Bunda birçok kentin önemli bir ulaşım yolu olan denizle bağlantısının olmaması. Hobsbawm’ın Sanayi ve İmparatorluk ( İstanbul: Dost Kitapevi. un (Paşalimanı/Üsküdar. yüzyıla dek ağırlıklı olarak insan gücüne dayalı devlet kontrolündeki loncalar tarafından gerçekleştiriliyordu. üretimde başı çeken İstanbul ve İzmir dışında ülke topraklarında sadece sınırlı sayıdaki Anadolu kentinde. Tophane-i Âmire. Osmanlı İmparatorluğu’nun neden ve nasıl bu noktaya geldiği. Baruthane gibi tesislerde daha çok savunma gibi devletin ihtiyacını karşılayan üretim. Bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu’nun sanayileşme girişimlerini en iyi yansıtan kent olan İstanbul’un sanayileşme sürecini izlemek. Endüstrileşmenin tariflenebilir? kentlerde ve yaşamda yarattığı etki nasıl Sanayi Devrimi süreci ve kentleşme ile ilgili olarak Eric J. 18. Osmanlı Devleti’nde sanayileşme girişimlerinin en yoğun yaşandığı yer başkent İstanbul ve yakın çevresi olmuştur. ya da hammaddenin ulaşımının güçlüğü gibi. 1997). elektrik (Silahtarağa). Osmanlı İmparatorluğu’nda 17. deniz-kara bağlantıları ve sanayi için uygun koşulları olan toprakları ile İstanbul kısa süre içinde sanayi yapılarına mekân olmuştur. Unkapanı. Hatta bu durumun sonuçlarının günümüze dek ulaştığı da tartışılmaz bir gerçektir. Hasköy. teknik gelişmeleri ve ürünleri tanıtmak. Büyükdere/Sarıyer). Almanya gibi yaşayamadığını ve sanayileşme girişimlerinde yetersiz kaldığını ifade etmek mümkündür. ülkenin sanayi öncesi ve sonrası üretim süreçlerini açıklayarak irdelenmelidir. ülke sınırları içindeki tüm kentlerde paralellik çizememiştir. İstanbul. Yeni buluşları. dolayısıyla bol olan mineral. 1998) yayınını okuyunuz. 19. dokuma (Haliç). Teknik gelişmeler sergi yapılarında kullanılarak Eiffel Kulesi (1887-1889) gibi sergi yapılarının da sergiler kadar dikkat çekmesi sağlanmıştır. yeni hammadde kaynakları sağlamak ve yeni pazarlar bulmak için. Devlet gücü ve kontrolünün merkezinde. 1997). başka etmenler de rol oynamıştır.1: 1915’te Osmanlı Devleti’ndeki sanayi tesislerinin bölgelere göre dağılımı (Ökçün. yüzyılın sonuna kadar. Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti’ndeki Yansımaları Osmanlı İmparatorluğu’nun Endüstri Devrimi’ni İngiltere. 20. ulusal ve uluslararası sanayi sergileri organize edilmiştir. silah (Dolmabahçe). Sanayi Türü Gıda üretimi Toprak işleme Deri üretimi Ağaç işleme Dokuma üretimi Kırtasiye üretimi Kimyevi madde işleme Toplam İstanbul ve çevresi 45 20 11 15 15 44 5 155 İzmir 23 1 2 9 8 11 8 62 Diğer kentler 10 ------55 ----65 Toplam 78 21 13 24 78 55 13 282 147   . deri-ayakkabı (Beykoz). yüzyılın ilk yarısı boyunca bu sergiler ulusların kendi sınırları içinde yapılmıştır.

teknik uzmanların. Göksu Deresi civarı gibi) Korunaklı yerler (Tersaneler. dışarıdan da bitmiş ürün getirtilmiştir (Toprak. Corpi Un Değirmeni) kurulmuştur.İstanbul’da 17. Ancak teknolojinin. 1990). yüzyılda atılan Tersane-i Âmire ile 16. pamuklu dokuma fabrikaları ile Feshane-i Âmire ve demir dökümhâneleridir (Clark. Cibali Tütün Fabrikası. 1985). öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. gıda. Bu arada bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. teknisyenler. • • • İşlenebilir topraklar (Haliç toprakları. İstanbul’daki endüstriyel yapıların konumları incelendiğinde bazı özellikler dikkat çekmektedir: • Su-deniz kenarları (Örn. 1997). bunun sadece bir girişim olarak kalmasına neden olmuştur. güney kıyısında Büyükdere. İkinci aşama ise. fabrikalar kapanmış veya üretim yapılamamıştır (Toprak. yüzyılda atılan Tophane-i Âmire’ydi. hammaddesi. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. 1992). çoğunlukla el ile ya da basit aletlerle gerçekleştirilmekteydi (Mantran. 1985). Kentte 18. ya da teknolojik yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda. yüzyılda inşa edilen Azadlı Baruthanesi gibi birkaç sanayi tesisini. Almanya. Bu başlıklardan neredeyse her biri için ev sahibi olan İstanbul sakin ve korunaklı bir liman olan Haliç’e sahip olduğu. güney kıyısında gıda ve giyim sektörüne hizmet eden büyük fabrikalar (Feshâne-i Âmire. Fransa ve Belçika’dan getirilen üretim teknikleri ve makineler kullanılmıştır. İstinye koyundaki tersane. kısmen de yabancı sermaye ile desteklenmişlerdi (Pamuk. yüzyıla kadar devlet ve kamunun ihtiyaç duyduğu maddelerin üretimi ağırlıklı olarak zanaatkârlar ve loncalar çevresinde şekillenen küçük işletmeler tarafından sağlanmaktaydı (Mantran. İstinye Koyu’nda ve Tophâne-Beşiktaş civarında yer almaktaydı. Lengerhâne. o Boğaz’ın kuzey kıyısında ağırlıklı olarak fabrikalar Üsküdar. 1990). 1992). Bu sistemleri kullanmak için de aynı yerlerden çeşitli uzmanlar gelmiştir. giyim ve dokuma. Çoğunluğu İstanbul ve çevresinde yer alan bu işletmeler içinde en önemlileri. Yedikule Gazhanesi. Bakırköy Bez Fabrikası. işgücü ve teknolojisi ile kentteki sanayi yapılarının sayısı ve türü fark edilir bir biçimde artmıştır. 1997). deri ve kimya üretimi ile maden. Şirket-i Hayriye gibi). Bu fabrikalarda üretimi yönetmek üzere Avrupa’dan yüksek ücretler ödenerek mühendisler. Özetle. Göksu deresi civarında ve Beykoz-Paşabahçe’de. “Kârhane” olarak adlandırılan bu işletmelerde üretim. Küçükçekmece Kibrit Fabrikası gibi) 148   . ordu ve sarayın gereksinimlerini karşılamak amacıyla en son teknolojiyi kullanan makineleri ithal ederek kurulan fabrikalardı. 1997). Fabrikaların ustaları gittiğinde. Osmanlı ekonomisinin serbest ticaret antlaşmasını kabul ettiği yıllarda kurulan fabrikalar. Marmara’nın kıyısında ise fabrikalar Yedikule ile Bakırköy arasındadır. Bu süreçte çoğunlukla yurt dışına hammadde gönderilmiş. fabrikaları yabancı rekabetinden koruduğu halde. 19. Yedikule’den Küçükçekmece’ye kadar uzanan alanda kurulu yünlü. 1850’den sonra yabancı sermaye. toprak ve ağaç işleyen fabrikalar” olmak üzere 8 sekiz grupta incelenebilir. Küçükçekmece civarında eski Kibrit Fabrikası ve Azadlı Baruthânesi bulunmaktadır. 19. Osmanlı fabrikalarının dörtte üçü gibi büyük bir kısmı bu dönemde kurulmuştur (Ökçün. Oysa İngiltere ve ardından Fransa. Avrupa makinesi. hatta ustası ile işleyen bu fabrikaların büyük bir kısmı kısa sürede kapanmıştır (Clark. kısmen yerli. Paşalimanı gibi) Demiryolu bağlantısının olduğu yerler (Zeytinburnu Demir Fabrikası. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. hatta bazen yapı parçalarının bile yurt dışından getirtilmesi. Almanya gibi Avrupa ülkelerinde yaşanan sanayileşme girişimleri. 1992). Üretilenlerin devlet tarafından satın alınması. Buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nda ağırlıklı olarak savaş ve savunma teknolojilerinde önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir. temelleri 15. Bu dönemde İstanbul’daki en önemli sanayi tesisleri. hatta işçiler getirtilmişti (Clark. Marmara Denizi ve oradan diğer denizlere ulaşıma olanak sağladığı için endüstri yapı inşasında önemli bir kent olmuştur. Bunların ilki 1830-40’larda devlet tarafından. yüzyılda iki ayrı aşamada kurulan fabrikalar izlemiştir (Pamuk. Bu dönemde ağırlıklı olarak İngiltere. Boğaz ve Haliç kıyısındaki fabrikalar) o Haliç’in kuzey kıyısı ağırlıklı olarak gemicilik faaliyetleri (Haliç Tersaneleri. 1880’lerden sonra gerçekleşmiştir. tuğla üretim yeri (Sütlüce ve Kağıthâne) için kullanılırken. sanayileşme çabalarının ülke topraklarında köklü bir dönüşüm yaratmasını engellemiş. Endüstriyel yapıları “enerji. bir devrimden sözetmeyi haklı kılacak şekilde büyük dönüşümlere neden olmuştur.

aynı zamanda üretimi desteklemek amacıyla kurulmuş olan eğitim birimleri. iş dışı zaman geçirme alanları ya da tesislerin elektrik. gıda. ancak bunlardan ancak 43’ünün günümüzde mevcut olduğu tespit edilmiştir (Köksal. 2005).• Hizmet edeceği yere yakınlık (Saraya hizmet eden gazhaneler. Tersane-i Âmire. üretimleriyle kentin gündelik yaşamına olan etkileri de sanayi ile okunması gerekli bilgilerdir. Üretim geniş açıklıklı. İş kolu Enerji üretimi Gıda üretimi Giyim ve dokuma üretimi Deri üretimi Kimyevi madde üretimi Maden işleme Toprak işleme Ağaç işleme Toplam 20. çalışanlarının konut.2: İstanbul’da 20. Bu fabrikaların mimari niteliğini değerlendirmek oldukça güçtür. Beylerbeyi Sarayı’na hizmet eden Kuzguncuk Gazhanesi gibi). uluslararası donanım ve teknik iş güçü kaynaklı ilişkiler. Tophane-i Âmire. fabrikalarda üretim teknolojisine ve donanıma göre uygun mimari mekânlar tasarlanmıştır (Köksal. yüzyıl ve 20. metal strüktürlü. tek katlı binalarda yapılmaktadır (Köksal. Tablo 6. yüzyılın başlarında varlığını sürdüren 256 endüstri yapısı saptanmış. İstanbul’da 19. Günümüze ulaşan sanayi yapılarının büyük bir kısmının devlet tarafından yaptırılmış olması. Dolmabahçe Sarayı’na hizmet eden Dolmabahçe Gazhanesi. mîrî (kamu) ve özel fabrikalar arasında üslup/mekân özellikleri/strüktürel tasarım açısından karşılaştırma yapma olanağını kısıtlamaktadır. Silahtarağa Elektrik Fabrikası ve Feshane-i Âmire’de olduğu gibi. saray yakınında kurulmuştur. 2005). 2000 (Köksal Arşivi). yüzyıl başında İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 7 72 27 19 16 44 35 36 256 2005’te İstanbul’daki sanayi yapısı/tesisi 6 11 5 1 5 8 7 -43 Osmanlı Devleti’nde sanayileşme süreci nasıl gerçekleşmiştir? Resim 6. Bu yapılar fiziki olarak teknoloji tarihini yansıtan verilere sahip olduğu gibi. yüzyıl başındaki sanayi tesisleri ile mevcut durumun karşılaştırması (2005). 1996).1: Gemi yapım ve bakım yeri olan Haliç Tersanesi’nde bir kuru havuz. gemi vb. 149   .

Öyle ki. kırsal ölçekten kentsel ölçeğe geçiş. Ülke çapında bir yandan yeni demiryolu hatları yapılırken. ülkenin doğal kaynaklarına dayalı sanayiler olan maden çıkarma. 1937’de askeri kaygılar nedeniyle. 1933’te Alman teknik desteği ile kurulan Şeker Fabrikası’nın üretim yapısı mansart çatı biçimlenişi ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Kozmopolit bir yapıya sahip olan İstanbul’un başkentliğe devamı. yüzyılda sanayiyi geliştirmeye yönelik arayışlar. çağdaşlaşma modeli için uygun bulunmayınca. sanayileşme. Uşak’ta 1923 yılında yapımına başlanan Uşak Şeker Fabrikası. ancak özel sektörün yeterli sermaye ve deneyime sahip olmadığı görülünce. sistemli. Sanayi programları için 1920’lerde devlet. diğer Anadolu kentlerinden önceye dayanmaktadır. 1923’de İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresinde alınan kararlardan birine bağlı olarak. Türkiye Cumhuriyeti’nde Sanayileşme Çabaları Osmanlı’da 19. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. nüfus artışı. Bu özelliği ile Cumhuriyet dönemi sanayileşme girişimleri Osmanlı’dan farklılık göstermektedir. 1985). Fabrikaların işleve dayalı. diğer yandan da yabancı şirketler elindeki hatlar devletleştirilerek Ankara merkezli bir demiryolu şebekesi oluşturulmuştur. 1973). Bu durum. istihdam olanakları gibi değişimler meydana gelmiştir. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin çehresini de değiştirmiştir. 2003 (Köksal Arşivi). Uşak ve Turhal şeker fabrikaları gibi hâlâ çok gelişmemiş bir hafif sanayinin oluşturduğu bir sanayileşme vardı.2: Hasanpaşa Gazhanesi. Fabrikaların kuruldukları yerlerde. Anadolu kentleri arasında bazıları. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında yürürlüğü girmiştir. 1924’te devletleştirilen Cer Atölyesi. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. Cumhuriyet’le birlikte kararlı ve etkili bir uygulamaya dönüşmüştür. Örneğin. özel girişimcilere kolaylıklar sağlamış. organize ve devasa plan şemaları ve yan hizmet birimleri küçük Anadolu kentlerinin çehresini değiştirmiştir. Cumhuriyet’in en önemli kararlarından biri olan “yeni bir başkent seçimi” sanayileşmede de etkin rol oynamıştır. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. 1930’larda devletçi uygulamalara gidilmiştir. Beş yıllık süre içinde hangi alanlarda hangi kuruluşlar olması gerektiğini ele alan bir sanayi programı niteliğinde olan Plan’da. Cumhuriyet Dönemi’nin özel teşebbüse ait ilk fabrikası olmuştur (50 yılda. Devlet kapitalizmi olan bu yatırımlarda askeri ve sosyal kaygılar da rol oynamıştır. Resim 6. Örneğin Eskişehir’in sanayi hareketi ile karşılaşması İzmir gibi. İzmir’deki kongre kapsamında 1932’de hazırlanmaya başlanan. Brassert and Company isimli bir İngiliz firması tarafından projelendirilmiştir. Bu yatırımlar altyapıdan ziyade. çeşitli nedenlerle bu girişimlerden önce sanayi adımlarına sahne olmuşlardır. modernite projesinin sanayi üzerinden tüm ülkeye yayılma isteği uygulanmıştır. 1894’de işletmeye açılan Berlin-Bağdat demiryolu. tüketim mallarına yönelik olmuştur. Ankara başkent olarak ilan edilmiştir. 1926’da kurulan Tayyare Bakım Atölyesi. 1927’de Türkiye’de özel girişim olarak kurulan Alpullu. yurdun çeşitli bölgelerinde fabrikalar kurulması öngörülmüştür. Cumhuriyet döneminde bir bağımsızlık simgesi olan demir-çeliğin üretimi için kurulan ve ilk demir-çelik fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Tesisleri. aynı zamanda halkın ve fabrikalarda çalışanların hayatlarında da rol oynamıştır. bu demiryolu hatları üzerindeki küçük Anadolu kentleri seçilerek. H. Fabrikaların kurulacağı yer olarak. Bu nedenle askeri olarak savunma olanakları yüksek konumlar tercih edilmiştir. tarım ve dokuma sanayine ağırlık verilmiştir. Eskişehir. hammadde kaynaklarından oldukça uzağa kurulmuştur (Kepenek. Ancak Fabrika yine yurtdışı kaynaklı. fabrika 150   .A.

Nazilli (pamuklu). hastane. Fabrika ile birlikte kentlerde. kibrit). Ege Bölgesi: Kütahya (südkostik. Ülke çapında kurulması önerilen 20’ye yakın tesisin bölgelere göre dağılımı aşağıdaki gibidir (Tayanç. Bursa (merinos). Tesise ait tüm yapılar. işçiler için lojmanlar. Isparta (gülyağı) Karadeniz Bölgesi: Kastamonu (kendir). iş dışı saatleri geçirecek yeni bir yaşam kültürü oluşturulmasına neden olmuştur. Karabük’teki demir-çelik fabrikası (1937) ve Gemlik’teki suni ipek fabrikası (1935) yer almaktaydı. kütüphane. maden işleme. Kadınların da fabrikalarda çalışmaya başlaması sosyal statülerde değişime neden olmuştur. seramik). insanlara belirli zamanlarda belirli ücretler karşılığında çalışmayı dayatmış. 1933’te özellikle tekstil alanında fabrikaların kurulmasını sağlayan Sümerbank ile 1935’te de madencilik alanında etkin Etibank’ın kurulması sanayi atılımlarının başlangıcı olmuştur. Karabük (demir-çelik) İç Anadolu Bölgesi: Ereğli (pamuklu). yemekhane.üretim sistemi. Bodrum (sünger) Akdeniz Bölgesi: Keçiborlu (kükürt). Iğdır (pamuklu) Bu kararlara göre Sümerbank yatırımları arasında Bakırköy (1934). 1973). İzmit (kağıt. lokal. Sümerbank’ın görevleri arasında devlet sermayesi ile kurulacak sanayi tesislerinin etüd ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis ve idare etmek yer almaktadır. Nazilli (1937) ve Malatya’daki (1937) tekstil fabrikalarının yanısıra. sosyal aktivite yerleri kurulmuş. fosfat. “Dokuma. Gemlik (suni ipek). benzerliği de beraberinde getirmiştir. spor alanları. hastane. Bu yapıların hemen hemen aynı zaman diliminde devlet eliyle yapılması. Kayseri (1935). 1934 tarihli Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın uygulanmaya başlamasında büyük ölçüde Sovyet kredisinden ve teknik desteğinden yararlanılmıştır. Bursa (1935).3: 1936’da İzmit’te kurulan Selüloz ve Kağıt (SEKA) Fabrikası. böylece yeni bir kent modeli ortaya çıkmıştır. Sümerler ve Hititler gibi eski medeniyetlerin adının verildiği bu kuruluşlar çok sayıda fabrika kurulmuştur. 1950’ler (Köksal Arşivi). Çok büyük ve eğimi fazla olmayan alanlarda inşa edilen tesislerin merkezinde fabrika binası. Tesislerin hemen hepsi. 151   . kimya ve taş-toprak” olmak üzere beş iş kolunda gruplandırılmıştır. en dışta ise lojmanlar bulunmaktadır. sosyal tesis. okul. İzmit’teki kağıt fabrikası (1936). sinema.  Resim 6. Marmara Bölgesi: İstanbul (pamuklu. Bu tesisler. bunların etrafında yemekhane. yeşil bir bant ile çevrelerinden izole edilmiş. şişe-cam). yoğun bir yeşil doku içinde yer almaktadırlar. konumlandıkları kentin organik yerleşim dokusundan ayrılmaktadırlar. rasyonel ve gridal plan şemaları ile. bunun yanında veya içinde yönetim binası. tek veya iki katlı olup. hayatın iş saati ve iş dışı saatler olarak bölünmesine. Ereğli (1937). lokal. spor ve rekreasyon alanları. Kayseri (pamuklu) Doğu Anadolu Bölgesi: Malatya (pamuklu). kağıt.

gemicilik ve limanlar gibi altyapısal gelişmelere de ağırlık veriyordu. ancak bir farkla. Türkiye’de uygulanan ilk toplu konut örnekleridir. tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de dengelerin değişmesine neden olmuş. kuruluş ve montajı yine Sovyet uzmanlar tarafından yapılmıştır (Toprak. evli. Bu plan. projelendirilmesi. fabrikadaki statü ve/veya medeni duruma bağlı olarak memur. Dolayısıyla Rus etkisi fabrikaların mimarisine de yansımıştır. Sonuç olarak. Alman mimar Fritz August Breuhaus ise. sosyal. tesislerin bu kez demiryolu güzergâhı üzerinde değil. madencilik. Kayseri Bez Fabrikası’nda Rus fütüristik etkisi olduğu gibi. Bu tesislerin birçoğunun yapımında yabancı destek alınmıştır. ekonomik ve sosyal ortamının bir göstergesi olarak. Lojmanlar. Örneğin bekâr işçi lojmanları bir koridor etrafına dizilmiş tek kişilik odalardan oluşan lineer yapılardır. malzeme iletimi karayolu ile yapılmakta olup. Aynı zamanda bu fabrikada açıklıkların farklı büyüklüklerde boyutlandırılması ve farklı kotlardaki tekrarı. kentleri ve yaşamı nasıl etkilemiştir? İlk Beş Yıllık Planın başarısının ardından 1936’da İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlıklarına girişilmiştir. aynı zamanda insanların düşünce ve yaşam biçimini değiştiren. 1935’te temelleri atılan ve 1937’de hizmete açılan Nazilli Basma Fabrikası’nın yapımı için Rusya’dan kredi ve destek alınmış. işçi. 1935 yılında temeli atılan ve 1938’de işletmeye açılan Bursa Merinos Fabrikası. 1985). Bu dönemin sanayi yapıları içinde tanınmış mimarların da eserleri vardır. Dünya Savaşı. Rasyonel plan şeması ve sade cephe düzenine sahip olan fabrika yapılarının üretim birimlerinde kuzey ışığından en fazla yararlanma olanağı sağlamak üzere. Örneğin. Sanayi Devrimi sonucunda yaşamın içerisinde yer alan bu yapılar yukarıda anlatıldığı üzere sadece teknolojik bir devrim ürünü değil. kömüre dayalı enerji santralleri etrafından olacak şekilde konumlanması tercih edilmiştir. Tek-üç kat arasında değişen konutlar ise. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamamıştır. Cumhuriyet döneminde ülke geneline yayılmaya başlamış ve bu kapsamda “bahçe kent” modelini örnek alan çok sayıda fabrika kurulmuştur. Demiryolu olmadığı durumlarda (Bursa Merinos Fabrikası gibi) ulaşım karayolu ile sağlanmaktaydı. Fransız modernist mimarı Rob Maller-Stewens 1930’da İstanbul Mecidiyeköy’de likör fabrikasını tasarlamıştır. 1934’te temeli atılan ve 1935’te işletmeye açılan Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nda da Sovyet kredisi ve teknik desteği kullanılmıştır. kültürel ve ekonomik boyutlarıyla çevresel etki yaratan bir dönüşümdür. 100 yeni tesisin yapılmasının öngörüldüğü planla. Cumhuriyet döneminde kurulan sanayi tesisleri. 1925’da Adana’daki çırçır fabrikasının tasarımını yapmıştır. sade ve tekrara dayalı cephe düzeninin monotonluğunu kıran bir etki yaratmıştır. idare binalarını. Yukarıda adı geçen bu tesisler. Örneğin. Osmanlı’nın son zamanlarında İstanbul’u merkez alan sanayileşme girişimleri. Savaş’ın ardından ülkedeki sanayileşme girişimlerinde de önemli fikirsel değişimler meydana gelmiştir. yüzyıl mirası içinde önemli bir yere sahiptir. bekâr gibi gruplara ayrılarak farklılaşmışlardır. Bu plan ilkinin uzantısı olarak. önce mali olanaksızlıklar nedeniyle. Planlama ilkesi olarak “bahçe kentlerden” etkilenilmiştir.Fabrika yapıları o dönemlerde yeni yeni kullanılmaya başlanan betonarme yapım sistemi ile inşa edilmişlerdir. tesis gridal yerleşim düzenini zaman zaman organikleştiren çok yoğun bir yeşil doku içinde tasarlanmıştır. ardından hazırlanan Üçüncü Sanayi Planı da II. lojmanları ve sosyal hizmet binalarını tasarlamışlardır. ara ve yatırım malları üretimi ile elektrifikasyon. erken cumhuriyet dönemi sanayi komplekslerinin en önemlilerinden olan Eskişehir ve Turhal’daki şeker fabrikalarını. Fabrikalar bir dekovil hattı ile demiryolu ağına bağlanıyorlardı. aynı zamanda mimari ifade dilleri ile Türkiye’nin 20. 152   . kuruldukları dönemin ideolojik. betonarme mantar sütunların kullanımında öncülük yapmış olan Sir Owen Williams. Örneğin. yığma yapı olup. testere çatı sistemi uygulanmıştır.

Cibali Tütün Fabrikası gibi. 153   . siyasi. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle.) ve Uzak Doğu ülkelerinden ucuza ürün alımı yol açmıştır. bu tarihten sonra yavaş yavaş kapatıldıkları bilinmektedir. SANAYİ YAPI VE YERLEŞKELERİNİN İŞLEVSİZ KALMASI Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. Örneğin. Burada ağırlıklı olarak politik eğilimlerin geçerli olduğunu söylemek yerinde olacaktır. yıkılmaları gündeme gelmiştir. çoğunlukla yeni üretim teknolojilerinin gerekliliği (elektrik üretimindeki atılım. kent dışına taşınmaları. nükleer enerjinin kullanılmaya başlanması vb. sahil kenarındaki sanayi yapılarının neredeyse hepsi yıktırılmış ve yerlerine park düzenlemeleri yapılmıştır. Avrupa’da sanayi yapılarının inşa edildiği zamandaki dinamikler. mekân. Avrupa’da endüstri yapılarının işlev kaybına. herhangi bir belgeleme ve değerlendirme çalışması yapılmadan. devlete ait çoğu fabrika aynı süreci yaşamıştır. Bu durum sadece Deri Kundura Fabrikası ile de sınırlı değildir. 2005 (Köksal Arşivi). 1980’lerin başında da iktidardaki partinin iktisadi vizyonu doğrultusunda liberal ekonomi ve özel sektörü destekleyen girişimlerin bakışıyla. Ülke geneline yayılan Tekel tesisleri de benzer süreçler yaşamaktadır. Issawi’nin The Economic History of Turkey. rant değeri yüksek yerlerde olmaları gibi nedenler ileri sürülerek. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan döneminde Haliç’in temizlenmesi adı altında. Örneğin. 1970’lerde ülkede başgösteren siyasi çalkantıların yerini askeri rejime bırakması. ya da tamamen kapatılmaları. bu süreçte Beykoz’daki Deri ve Kundura Fabrikası’nın “beyni” olan “ham deri işleme ünitesi” herhangi bir neden gösterilmeksizin mühürlenmiştir. Sözgelimi bu kapsamda Haliç Tersaneleri’nin bir kısmı taşınmış. mazotlu motorların yaygınlaşması. çağdaş endüstri toplumunu simgeleyen çok sayıda anıtsal sanayi yapı/yerleşkesi işlevini yitirmiştir (Föhl. İstanbul’daki önemli işletmelerin 1980’lere dek tam kapasite işletildikleri. Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayileşme süreci ile ilgili olarak Ş. gelişen kent merkezlerinde kalmaları. veya işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine. Pamuk’un 100 Soruda Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi 1997) ve “C. İstanbul’da Osmanlı döneminde sanayi yapıların kurulumu için yukarıda sözedilen kent kıyılarının tercih edilmesi ve devamında yaşanan plansız sanayileşmeyle bir yandan çevre kirliliği sorunu ortaya çıkmış. bir kısmı da aktif olarak kullanımını yitirmiştir. İstinye Tersanesi. diğer yandan da sözkonusu tesislerin. 1800-1914 (Chicago: Chicago Üniversitesi Yayını. Tesisin sadece adı geçen bölümünün kapatılması tesisin tamamen kapatılmasından farklı olmayan bir uygulamadır. ya da konum olarak. sanayi tesislerinin büyük bir bölümüne müdahale başlamıştır. Eminönü ve Üsküdar kıyısındaki depolar yıktırılmıştır.4: Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’nin önemli kömür işletmelerini barındıran ve tamamı ile bir endüstri kenti olan Zonguldak’tan bazı örnekler. Bakırköy Bez Fabrikası. 1980) okuyunuz. 1995). yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. ardından da yeni bir anayasal düzenleme ile ortaya çıkan yönetime geçmesi.   Resim 6. daha sonra işlevlerini yitirme ve yeniden kullanım süreçlerindeki değişimler de Türkiye’dekilerle aynı şekilde ele alınamayacak önemli farklar içermektedir.

üretimin az çeşitle ve yetersiz düzeyde yapılması veya düşük kalitede olması. Devletin hammadde üretimini desteklememesi. nitelikli ve eğitimli personelin emekli edilmesi. 20. 1980’lerde aynı plansızlık ile teker teker elden çıkarılmaya başlanmış. donanım ve işletim sistemi modern teknoloji ürünleriyle yer değiştiren. tarihi 1696 yılında Visokogorski Demir Cevheri Madeninin açılmasına kadar uzanan Nijniy Tagil isimli şehirden (Rusya) gelmektedir. Haliç Tersaneleri’nin Avrupa’daki tersanelerin yaşadığı gibi. tarihi değeri. üç yılda bir önceden belirlenen bir konu üzerinde uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. Cumhuriyet ile ülke geneline yayılan fabrikalar da benzer yaklaşım nedeniyle ortadan kaldırılmaktadır.cat/ticcih.htm ve http://en. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. hammadde yetersizliği. Ancak işlevsiz kalan sanayi yapı ve yerleşkelerinin geleceği 20. konumunun uygun olmaması. Eski endüstri bölgelerindeki değişimleri duyurmak ve turistik ilgi yaratmak amacını taşımaktadır. 1973 yılında İngiltere’de endüstri mirasının korunması konusunda yapılan uluslararası toplantıların üçüncüsünde bu durum için bir örgüt kurulmasına karar verilmiş ve TICCIH (The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage-Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi) kurulmuştur. 154   . Uzak Doğu ülkelerinden daha ekonomik ürün temini gibi sorunları yoktur. eğitim ortamların devam ettirilmemesidir. kalanı için koruma tartışmaları önce ulusal. turistik altyapı. üretim sisteminin değişmesi.org/wiki/Nizhny_Tagil adreslerini ziyaret edebilirsiniz.Kentteki fabrikaların bir kısmı da. Oysa. aşırı kirlilik gibi üretim sürecinin olumsuz etkileriyle karşı karşıya kalan. TICCIH Temmuz 2003’te Sanayi Mirası için ‘NİJNİ TAGIL’ Tüzüğü’nü yayınlamıştır. Tersanelerin zarar ettiği ve Haliç’i kirlettiği gerekçeleri ile gündeme getirilen bu talebe karşılık. yerli malı kullanımını teşvik eden girişimlerde bulunulmayarak. Üye ülkeleri kapsayan bir “endüstri mirası güzergâhı” ve çeşitli “durak noktaları” belirlemişlerdir. Haliç Tersaneleri’ni özelleştirme girişimi ile kapatma ve yerinden kaldırma girişiminde bulunmuştur. www.mnactec. Haliç Tersaneleri’nin bugün tam kapasiteyle kullanılmamasının nedeni de. Osmanlı Dönemi’nde plansız olarak ihtiyaç doğrultusunda kurulan sanayi tesisleri. rant değeri bu kadar yüksek bir alanın nasıl değerlendirileceğine dair net bir açıklama yapılmaması da oldukça düşündürücüdür. Endüstri mirası hakkında çalışan uluslararası diğer bir kurum ERIH (The European Route of Industrial Heritage/Avrupa Endüstri Mirası Güzergâhı) 1999 yılında kurulmuştur. tersane geleneğinde olan çıraklık okulu vb. 1990’larda işlevini yitirmiştir. rant sağlamak amacıyla yıkılmıştır. Örneğin İstanbul’un 4 gazhanesi de 1993’te kapatılmıştır. TICCIH ve endüstri mirası tüzüğü hakkında daha ayrıntılı bilgi için.cat/ticcih/industrial_heritage.mnactec. TICCIH. Özetle. yüzyıla kadar hızla gelişen fabrikaların işlevsiz kalma nedenleri nedir? ENDÜSTRİ MİRASININ KORUNMASI Yıllarca yüksek sıcaklık. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak tartışılmaya başlanmıştır. Aynı şekilde 1993’te dönemin başbakanı Tansu Çiller. www. üretim teknolojilerinin değişmesiyle mekânsal değişikliklere maruz kalan. ardından uluslararası boyuta taşınmış ve 1970’lerden sonra nitelikli koruma ve yeniden kullanım örneklerinin sayısı artmaya başlamıştır.wikipedia. zararlı gazlar. Durak noktaları belirlenirken yapı için “Çekicilik değeri. Çok sayıda örneği olan bu tesislerin bir kısmı yıkılırken. özgünlük değeri. yayınlar çıkarmaktadır. Üstelik tersanelerin kaldırılmasının ardından. ironik bir biçimde geleceğinin belirsizliği gerekçesiyle büyük kapasitelisili yeni iş taleplerinin geri çevrilmesi. sembolik değeri. hurda olarak satılmış. yabancı ürünün pazarlanmasındaki tercih gibi nedenler de sanayi yapılarının işlevsiz kalma ortamına zemin yaratmıştır. Büyük bir endüstri merkezi olan şehir pek çok kez Endüstri Arkeolojisiyle ilgili konferans ve atölye çalışmalarına ev sahipliği yapmıştır. işlevini yitiren endüstri yapıları bakım ve onarımdan yoksun bırakılmış. Tüzüğün adı. terk edilmiş.

köprüler. özel ulaşım ağı. Liste’de yer alan 936 anıt-sit ve yerleşimin 37’si endüstri mirasıdır (Kasım 2011) (Tablo 3).de/masterplan adresini ziyaret edebilirsiniz. 155   . “son 30 yılda önem kazanan yeni bir disiplin olan endüstri arkeolojisi mirası.ERIH. 1. 6. Listeye girmeye hak kazanan 37 endüstri anıt ve siti için hazırlanan bu raporların değerlendirilmesiyle aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır (her maddenin sonunda ilgili yapı/yapı grubunun sıra numarası verilmiştir).unesco.org/en/list/ adreslerini ziyaret edebilirsiniz. 2. Sözkonusu ölçütler. ulaşım araçları. 6. güç kaynakları ve işletme yerleşkeleri gibi yeni teknolojilerle üretilen sosyal ve teknolojik gelişmeleri de kapsamaktadır” denilmektedir. tur otobüsleri için yol bağlantılarının varlığı” gibi ölçütler kullanılmaktadır. kent planlama ve peyzaj tasarımında teknoloji. Yaşayan. ya da peyzaj tipinin göze çarpan bir örneği olması. araba. bisiklet ve deniz ulaşımı bağlantıları. yaygın bir önemi olan sanatsal veya edebi eserlerle ilgili olmak olarak sınıflandırılmıştır. Dünya Mirası Listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için www. teknik grup. Bir kültürün (kültürlerin) simgesi. 16. ya da en azından olağanüstü tanığı olması. ya da yerleşkenin Dünya Mirası Listesi’ne girebilmesi için aşağıdaki ölçütlerin en az ikisine sahip olması gereklidir. • • • Önemli bir teknik sorunu çözen sıra dışı (17). 18.icomos. yeni perspektifler sunma olanağı. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması.international. yaşayan geleneklere. ideallere. 4. Bir yapının. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı (aşamaları) temsil eden bina.org/world_heritageve http://whc. Türkiye’de TICCIH. anıtsal yapı. sadece fabrika ve imalathanelerden oluşmamakta. Bu strüktür ile ulaşımın kolaylaşması ve yeni gelişmelere olanak sağlanması (5. endüstri mirası üzerine özel olarak faaliyet gösteren benzer bir örgütlenme henüz yoktur. dönemi için yeni bir teknolojik gelişimin örneği olması (12. Doğrudan veya dolaylı olarak olaylara. Yapının bu ölçütlere uygunluğunun yanı sıra. 26). (Komite. Endüstri yapıları UNESCO’nun Dünya Mirası (UNESCO World Heritage) Listesi’ne de girmiştir. mimari. ERIH vb. toplu ulaşım ağı. 15. Döneminin mühendislik gelişmeleri içinde önemli bir rol oynaması (6). ya da mimarlıktaki gelişimler üzerinde önemli bir değişimi sergilemesi. yol. yapıya ait dosyanın ilgili komite tarafından incelenmesi ve onaylanması gereklidir. bu ölçüte uyan yapının. özellikle geri dönüşümü olmayan bir değişimin etkisi altında korunmasız kalmış olan geleneksel insan yerleşiminin veya arazi kullanımının dikkate değer bir örneği olması. ya da olağanüstü başarılı ve yüksek kalitede bir teknik uygulama olması (4. 17). aynı zamanda kanallar. İnceleme ve onay aşaması sırasında her bir yapı/yapı grubu için ayrı raporlar tutulmaktadır. ya da dünyadaki ilk teknolojik çözüm örneği olması (5). Liste’nin endüstri mirası hakkındaki açıklamasında. sadece olağanüstü koşullarda ve diğer ölçütlerden en az birini de içerdiği zaman Liste’ye eklenmesi gerektiğine dikkat çekmektedir). ya da ortadan kalmış bir uygarlığın veya kültürel geleneğin. 3.alanın kalitesi. inançlara. 17). Kültürel alanda veya uzun bir zaman döneminde. ERİH hakkında ayrıntılı bilgi için www. demiryolları. yegâne. 5.

Endüstrinin belirli bir alandaki gelişimini temsil etmesi ve kendinden sonrası için örnek olması (3. Kendi türünün en iyi örneklerinden biri olması (2. 24. 29. 20. 23. Yapı/yapı grubunun yer aldığı bölgenin kültür. 31. 32. 25. 19. sosyoloji. 26. 37) veya tek örnek (2. 36). Endüstriyel yerleşimin ve yapıların. 24. veya bölgenin sahip olduğu hammadde kaynakları nedeniyle önem kazanması ve gelişmesi. ya da örneklerden biri olması (12. sukemeri. 32). 6). 33). 21. 37). 24. 27). geç 19.• Teknik donanımı ve üretim sistemi ile tamamen korunmuş ve/veya işlevini sürdüren dünyadaki ilk (17. sözkonusu maddelerin birden fazlası etkili olmuştur. yüzyıla ait bir sanayi alanı da nitelikleri doğrultusunda dünya mirası listesine alınmıştır. Kurulduğu dönemde dünyanın en büyük endüstri kompleksi olması (8). 35). bölgenin kısmen. Endüstriyel üretimle birlikte. korunması gerekli diğer yapılar ve bölgenin tarihsel önemi nedeniyle bu madde geçerliliğini sürdürmektedir). 24) veya önemli bir ismi/yeniliği/sistemi temsil etmesi (22). 13. köprü. 22. Yapım teknolojisi açısından önemli bulunan bir Roma dönemi sukemeri de. 31.international. 34. ulaşım yolları ile bir bütün olarak korunması gereken bir yerleşim olması (8. ya da özel bir örnek olması (3. 30. yüzyıl veya 20. dini yapılar. etrafında yapılaşmanın başlamış olması. 29. 156   . 13. Yapı seçiminde herhangi bir dönem ya da yüzyıl sınırlandırılması getirilmemiştir. Endüstri Devrimi’nin oluşmasında önemli bir rolü olan (16) veya bu dönemi simgeleyen bir yapı olması (20). ya da inanç bağlamında önemli bir yer tutması (12. 30.org/world_heritage adresini ziyaret edebilirsiniz.icomos. hizmet yapıları. Dünya Mirası Listesi’ne kabul edilen endüstri yapı/alanlarını daha yakından tanımak için www. yapı grubunun veya sanayi alanının endüstri mirası listesine kabul edilmesinde. 11) (endüstriyel üretim kaynağının tükenmesi. mimari ve planlama açısından önemli. ya da tamamen etkisini yitirmesi durumunda da. yapının. 9. 19. • • • • • • • Görüldüğü üzere. 23. 7. ya da üretim sisteminin terk edilmesiyle. 32. 10. 28. 14. çalışanlar için inşa edilen konutlar. ya da döneminde dünyanın en önde giden üretim yerlerinden biri olması (28. bu sürede inşa edilen yapıların mimari değeri (1.

D. Belçika 8. 2005). Brezilya 11. Almanya 2. geliştirilmekte ve diğer sayısal ortamlarla bağlantılı olması sağlanmaktadır. Blaenavon Endüstri Yerleşmesi New Lanark Saltaire Derwent Vadisi Crespi d’Adda Segovia Tarihi Kenti ve Sukemeri Las Médulas Engelsberg Demir İşletmeleri Karlkrona Limanı Büyük Bakır Dağı Maden Ocağı (Falun) Trinidad şeker fabrikaları vadisi (şeker işletmeleri) Guanajuato Tarihi Kenti ve maden ocakları (maden kasabası) Zacatecas Tarihi Merkezi Røros Wieliczka Tuz Ocağı Banska Stiavnica (gümüş madeni çıkarılan kasaba) Coro ve Limanı Kabul edilme yılı ve ölçütü 1992 – (i) (iv) 1994 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) 1997 – (ii) (iii) (vi) 1998 – (ii) (iv) 1998 – (iii) (iv) 2000 – (i) (iii) (iv) 1987 – (ii) (iv) (vi) 1980 – (i) (iii) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (ii) (iv) 2000 – (ii) (iv) (vi) 1996 – (iv) 1982 – (i) (ii) (iv) 1985 – (i) (iii) (iv) 1996 – (i) (ii) (iv) (vi) 1999 – (ii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iv) 1998 – (i) (ii) (iv) 1986 – (i) (ii) (iv) (vi) 2000 – (iii) (iv) 2001 – (ii) (iv) (vi) 2001 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iv) 1995 – (iv) (v) 1985 – (i) (iii) (iv) 1997 – (i) (ii) (iii) (iv) 1993 – (iv) 1998 – (ii) (iv) 2001 – (ii) (iii) (v) 1988 – (iv) (v) 1988 – (i) (ii) (iv) (vi) 1993 – (ii) (iv) 1980 – (iii) (iv) (v) 1978 – (iv) 1993 – (iv) (v) 1993 – (iv) (v) Türkiye’de korunması gerekli tarihi değerlerin yanı sıra. Meksika 34. Barbara Kilisesi ve Sedlec Our Lady Katedrali ile birlikte tarihi kent merkezi (endüstri kasabası) Qincheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi Verla Değirmeni Arc-et-Senans Royal Saltworks Pont du Gard (Roma Sukemeri) Canal du Mini Darjeeling Himalaya Demiryolu Kinderdijk-Elshout Fabrika Bağlantısı Ir. Hollanda 19. Venezuela Endüstri anıtı ve/veya sitinin adı ve yer aldığı bölge Rammelsberg Madenleri ve tarihi kenti (Şekil E. İngiltere ve Kuzey İrlanda 25. İtalya 26. bkz. Wouda Buhar Pompa İstasyonu) Ironbridge Gorge (Şekil E. La Louvière ve Le Roeulx (Hainault) Spiennes (Mons) Neolitik Çakmaktaşı Ocağı Potosi Kenti Maden Ocakları Ouro Preto tarihi kenti Goiás Kasabası Tarihi Merkezi (maden çıkarılan kasaba) Kutná Hora: St. Çin 13.Çek Cumhuriyeti 12.4 ve E. Bu tür bir çalışmayı endüstri mirasına sahip diğer ülkeler çoktan tamamlamışlardır. F.4. İsveç 29.17-18. Bu yolla envanter sistemleri. Slovakya 37. ya da Fransa’da bu konuda yayınlanmış birden fazla katalog bulunmaktadır (Köksal. bkz. İspanya 28. Polonya 36. Zollverein Kömür Madenleri Kompleksi.10). Hallstatt-Dachstein Salzkammergut Kültürel Peyzajı Semmering Demiryolu Canal du Centre ve çevresindeki 4 adet kaldırma sistemi.84 vd. Woudagemaal (D. anıtların ayrıntılı bir envanteri henüz hazırlanmamıştır. Bölüm 4. Küba 32. İngiltere ve Kuzey İrlanda 23. Norveç 35. Brezilya 10. Essen. İsveç 31. Finlandiya 14. 157   .Tablo 6. Bolivya 9. Bunun yanı sıra interaktif sunumlar yapabilmekte ve yeni teknolojileri sisteme aktarabilme olanakları da sağlanmaktadır. F. Meksika 33. Hindistan 18.4. İsveç 30. Ülkemizdeki sanayi yapıları için de bir envanter sistemine yönelik girişimler vardır. İngiltere ve Kuzey İrlanda 22. sürekli güncelleştirilmekte.2) Völklingen Demir İşletmesi. Fransa 17. Belçika 7.2 ve E.2 ve Şekil E. Fransa 15. Bölüm 4. endüstri mirası kaybının da çok hızlı olduğu günümüzde. İngiltere ve Kuzey İrlanda 24. İngiltere ve Kuzey İrlanda 21. Hollanda 20. Avusturya 6. Avusturya 5. Almanya 3.3: Dünya Kültür Mirası Listesi’ndeki endüstri mirası ve kabul edilme ölçütleri Sıra numarası ve ülkenin adı 1. Almanya 4. Almanya’da. İngiltere’de. Ayrıca bu katalogların büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve çeşitli veri tabanları oluşturulmuştur. İspanya 27. Fransa 16.

teknik donatının yerinde sunulması. makineler arasında farklı bir müzik deneyimi yaşatmaktadır. Ancak müze kullanımı her yapı için uygun değildir. 1995). Bu yöntem daha çok işlevini yitirmemiş teknik anıtlar için tercih edilmektedir. Yeniden işlevlendirme sırasında. Uygulama öncesinde yeterli araştırma yapılmalı ve bilimsel bir yol izlenmelidir. koruma ilkeleri çerçevesinde her aşamanın kamuya bilgi verecek şekilde yapılması ve belgelenmesi yararlı olacaktır. endüstrileşme sürecini daha önceden yaşamaya başlayan batı toplumlarında klasik müzeden interaktif müzeye kadar çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır (Trinder ve Föhl. Fabrikaların koruma amaçlı yeniden kullanımlarında. Müze olarak kullanılan teknik anıtlara yapılan müdahalenin fazla ve eklerin tarihi yapıyı gölgede bırakacak şekilde olması durumunda koruma amacını yitirmekte. Eski bir fabrikanın ve sanayi tesisinin korunması. 2005). dalış okuluna dönüştürülen gaz depoları ya da tırmanma kulesi olarak kullanılan yüksek bacalarıyla kent yaşamına yeniden kazandırılmaktadır. Endüstri yapılarının korunması ile ilgili kimler. müdahale görmemiş ve yeterli teknik bilgiyi sunacak nitelikteki bir yapının müze olarak işlevlendirilmesi daha başarılı sonuçlar vermektedir. ekonomik ve teknik gelişimi. uzun vadeli programlarla süreklilik sağlanmalıdır. nasıl çalışmaktadır? Neler yapılmaktadır? ENDÜSTRİ MİRASININ YENİDEN KULLANIMI Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi. işçilerin günlük yaşamları. içinin tamamen boşaltıldığı durumlarla çok sık karşılaşılmaktadır (Föhl. 2. 1992). dikkatle yapılacak basit ve geri dönülebilir değişiklikler. Höhmann endüstri anıtlarını korumada uygulanan yöntemleri dört gruba ayırmıştır (Höhmann. Bu nedenle koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri dikkatle ele alınmalı. Yeniden işlevlendirilen endüstri yapıları için en büyük riskin. deniz taşıması ve ulaşımının güçlendirilmesi. 1995). yapıları uygun bir işlevle kent hayatına kazandırmanın yanı sıra özgün kimliklerini de korumayla sağlanabilir. Yeniden işlevlendirilen binalar kimi zaman bir konser salonu olarak dinleyicilere. sunulan dönemin sosyal. sadece mimari mirası koruma açısından değil. Burada korumacı bakış açısının ve yeniden kullanımın çıkış noktasının tanımlanması önem kazanmaktadır. Endüstri binalarının. Endüstri mirası çeşitli yöntemlerle korunmaktadır. Uygulamalar konunun uzmanları tarafından yapılmalı. Herhangi bir müdahale yapmadan veya en az müdahale ile yeni bir işlev vermeksizin olduğu gibi korumadır. yapıların konumlandığı bölgenin ihtiyacı anket veya piyasa analizi yapılarak araştırılması başarılı uygulamalara olanak sağlayacaktır. Endüstri yapılarının mekânsal ve yapısal niteliklerinin doğru değerlendirilmesi. uygulama aşamaları düzenli olarak denetlenmeli ve hatalara zamanında müdahale edilmelidir. 1. ürünlerin günlük yaşamda kullanım biçimleri gibi bilgilerin yanı sıra sosyal ve kültürel bilgilerin de verilmesi 158   . yeni amaçlar için araç haline gelmektedir. Çok az bir değişimle ve eski işlevine yakın bir işlevle korumadır. kentin kültürel önemi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi için de ele alınması gerekli bir konudur. çok fazla hasar görmemiş. Teknik müzede sadece konuyla ilgili ürünler. Bu noktada endüstri müzesi ile teknik müze ayrımına dikkat edilmesi gereklidir. üretim teknikleri ve fabrikaya dair bilgiler verilir. Endüstri mirası anıt ve sitlerinin yeniden işlevlendirilmesi sırasında uygun işlevin seçimi hassas bir konudur. Kimi zaman ise. Özgün donanımını yitirmemiş. Örneğin kıyılarda konumlanan sanayi yapılarına deniz yolu ile ulaşımın sağlanması.ancak kurumsal bir çatı altında bir ekip çalışması olmadan bunun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması mümkün olamamaktadır (Köksal. hızla yapılan yeniden işlevlendirme uygulamaları olduğu görülmektedir (Föhl. 1992). Yapıya müze işlevi vererek korumadır. yapının boş bir kutu gibi sadece cephelerinin dikkate alındığı. bu yolla kent-kıyı-deniz ilişkisinin canlandırılması da mümkündür. 3. Ancak endüstri müzesinde. kullanılmayan iskelelerin tekrar kullanıma açılması.

Yeniden değerlendirmede tüm dünyada. Yapı müze işlevini alacaksa. Uygun işlevin bulunması gibi tesise ait donanımın da korunması önemlidir. Endüstri sürecinin ancak endüstriyel işleyiş süreci ile anlaşılabileceği açıktır. Her yapının kendine özgü durumu uzman bir ekip tarafından incelenmelidir. İşlevini yitirmiş ve terkedilmiş bir yapının düzenli bakım ve onarımdan yoksun kalması. teknolojik ve sosyal niteliklerinin korunması için bilimsel çalışma yapılmalıdır. Burada tarihin ve anıtların sürekliliğini sağlamak. koku gibi özgün ortamına ilişkin bilgileri aktarmak önem taşımaktadır. Ancak yeniden kullanımının ilk hedefi ve temel amacı. Müze konsepti oluşturulurken “Endüstrileşme ile sanayi tesisi ve çevresinde ekonomik. ya da bant kaydı dinleyerek yapılan pasif öğrenme yerine. Bu durumda endüstri müzelerindeki bir tanıtım yazısını veya rehber kitabı okuyarak. Örneğin Almanya’da sadece Nordrhein-Westfälen’da son 15 yılda 14 müze projesi tamamlanmış. endüstriyel süreci anlamak için temel verilerdir. Endüstri müzelerinin ziyaretçileri arasında yapılan bir araştırmaya göre.gereklidir (Föhl. sosyal. diğer yandan kent kültürüne katkıda bulunmaktadır. Bir yapıda uygulanan yeniden işlevlendirme yöntemleri. zamanla müze sayısının artması ve artık böyle bir gereksinimin kalmaması nedeniyle mümkün olamamaktadır. Endüstri yapıları içindeki makineler de. müzeyi ziyaret edenlerin yarısından fazlası genel nedenlerle. Nasıl kullanıldıklarını ve işletim sistemlerini anlatan açıklamalarla.    159   . özgün yerleri ve strüktürlerine dair herhangi bir referans vermeden izole edilerek sergilenmektedirler (Blockley. Bu durumda öncelikle ana kararların doğru verilmesi gerekmektedir. görevliye sorular sorup cevaplar alarak ve işleyen sürece katılarak yapılan aktif öğrenme. gerekli müdahalelerle yeniden kullanmak yüzyıllardır uygulanan bir yöntemdir. vandalizm ve daha birçok etmen yapıların bozulmasını hızlandırmaktadır. kentsel ve ekolojik alanda hangi değişimler olmuştur?” sorusuna verilecek yanıt. Zaman. herhangi bir yerde iyi bir gün geçirmek. eski malzeme ve donanımı değerlendirerek %65-70’e varan ekonomik kazanç sağlamak önemli etkenlerdir. Makinelerin ve işletim sisteminin tüm ayrıntılarının yerinde korunması en doğru çözümdür. doğa koşulları. yapıyı tekrar yaşama katarak. diğer bir yapı için uygun olmayabilir. ancak çok küçük bir bölümü endüstri mirasına karşı özel ilgi duymaktadır (Blockley. Müze kullanımlarında yerinde korumada endüstri yapısının ses. Taşınabilir teknik anıtların korunması daha kolay gibi gözükmekle birlikte. yerel kullanıcıyı dikkate alarak hem kültürel kalkınmaya katkı sağlayan. ömrünü uzatmak olmalıdır. korumanın bir boyutu olarak yapıları yeniden kullanmak bir çözüm olarak gözükmektedir. Bu koşullarda. farklı yerlerden getirilmiş makinelerin sanki herhangi bir buluntuymuş gibi sergilendiği müzeler yaratmak yanıltıcı olacaktır. Çoğunlukla buhar makineleri gibi büyük makineler. kişilerin daha fazla katılımcı ve ilgili olmalarını sağlamaktadır. Yalıtılmış. 1995). İşlevini yitiren yapıları yıkmak yerine. heykel objesi olarak müzelerin bilim ve teknoloji galerilerinde. Ancak genellikle ilk akla gelen ve tercih edilen müze işlevi. rant kaygısı. taşınabilirlikleri daha hızlı bir biçimde ortadan kaybolmalarına yol açabilmektedir. çok daha kısa sürede tahrip olmasına neden olmaktadır. Böylece endüstri anıtları bir yandan yeniden yaşama dönerken. Endüstri yapılarının yeniden kullanımında. gürültü. steril ortamlarda. Endüstri anıtlarını yeni bir işlevle yeniden kullanmaktır. öğretici ve başarılı bir uygulama yapılabilir. Bulunduğu topraktan soyutlanmayan. makineleri uygun sergileme koşulları ile insitu korumak mümkündür. birçoğu da kullanıma girmiştir (Föhl. bir endüstri müzesinden beklenenlerin karşılığıdır. 1999:146-7). hem de tahribat ve bilinçsizliğin önüne geçilen çoğul katılımlar hedeflenmektedir. 1999). 4. bireysel kullanım yerine kamuya açık kültürel ve sanatsal kullanımın tercih edildiği görülmektedir. ya da görülmeye değer yerleri görmek için endüstri mirasını ziyaret etmekte. 1995).

yeni işlevlerle yeniden hayata katılmıştır. 1999). 1999). ya da uluslararası mimari proje yarışmasıyla seçilmiştir (Kraft. yüzyılın başlarına doğru Almanya’nın ve Avrupa’nın en büyük endüstri bölgesi haline gelmiştir (Jesberg.nl/index. 1999). 19. 1979-1987 yılları arasında Berlin’i ele alan IBA (Internationale Bauausstellung) 1989-1999 yılları arasında da Ruhr Bölgesi’nde Emscher Parkı Projesini ele almıştır (Ganser. Bölgede yaşayanların hem planlama hem de inşa sürecine katılmaları sağlanmıştır. metal işletmeleri. IBA’nın Emscher Parkı projeleri için yaklaşık 5 milyar DM harcanmıştır (Kraft. 160   .de/ adresine. Bu miktarın üçte biri özel işletmeler. tersaneler ve maden işletmeleri ile devasa sanayi alanları ve fabrikalarına sahipti (Ganser.route-industriekultur. kalanı Nordrhein-Westfalen yönetimi ve Avrupa Topluluğu tarafından karşılanmıştır. Duisburg’tan Dortmund’a uzanan ve içiçe geçmiş 17 kenti barındıran. 1993). 5 yüksek okulu ve 115x70 km’lik büyüklüğü ile önemli bir endüstri alanıdır (Jesberg. eğlence ve dinlence yerleri. Ruhr Bölgesi. yüzyılda başlatılan kuramsal çalışmaların yanı sıra yüzyılın son çeyreğinde Almanya. Almanya’da yeniden kullanılan farklı örnekleri incelemek için http://www. İngiltere için http://industrialarchaeology. sadece % 40’ı Avrupa Topluluğu’na üye 5. IBA Emscher Park projeleri ve Ruhr Bölgesi’nin endüstri mirasını bir rota çerçevesinde tanıtmak amacıyla “Endüstri Kültürü Güzergâhı (Route Industrie Kultur)” isimli bir dizi çalışma da yürütülmektedir.de/index. 60’ı ulusal. 20. yüksek fırınlar. demir yolu bağlantıları. çok amaçlı kültür merkezleri.html adresini ziyaret edebilirsiniz. Fransa için http://www. 2 milyonluk iş yeri. Küçük gemi ve motorlarla kanal ve nehirler boyunca gezinti güzergâhları. 1992). kömür işletmeleri. Burada bir fikir vermek amacıyla bazı çalışmalar gösterilmiştir.Yeniden Kullanılan Endüstri Mirası Örnekleri Avrupa’da endüstri yapılarının korunması konusunda 20. Ruhr Bölgesi’nin dönüşümü. 1970’lere kadar tam kapasite ile kullanılan fabrikalar. azalan doğal kaynaklar. ‘70’lerden sonra çeşitli nedenlerle işlevini yitiren ve çöküntü bölgesi haline gelen alanın tamamının dönüştürülmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yeniden kullanılan örneği olarak Zeche Zollverein’ı incelemek için http://www. 1992) Tüm alanı bir bütün olarak ele alan proje kapsamında gerçekleştirilen 120 uygulamanın. daha uygun koşullarda ithal edilen ürün ve hizmet gibi nedenlerle kapatılmaktadır.php?option=com_content&view=article&id=245:herbest emming-industrieel-erfgoed&catid=57:themas&Itemid=80&lang=en adresine. endüstri mirasının yeniden kullanımında öncü ve önemli bir örnektir. 1999). 1980’lerde hemen hemen tamamen boşaltılan Ruhr bölgesi işlevini yitirmiş gaz depoları. değişen üretim sistemleri. 1992 ile Cossons. limanlar. bakabilirsiniz. nehir kenarında bisiklet ve yürüyüş yolları düzenlenmiştir. su kuleleri. yüzyıl sonlarında işlevini yitiren ve terk edilen ağır sanayi ve kömür işletmelerinden oluşan endüstri alanları yapısal ve bölgesel ölçekte.org/ adresine.com/ adresine ve Hollanda için http://www. kamu mekânları.346 milyonluk nüfusu.cilac. teknik ve endüstri müzeleri. doğal su kaynakları. İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde çok sayıda sanayi yapısının yeniden kullanım uygulaması yapılmıştır (Trinder ve Föhl. türbinler. Sanayileşme sürecini yoğun olarak yaşamış olan Almanya’da çok sayıda koruma ve yeniden kullanım örneği vardır.hollandroute. Bunlardan ülkenin batısındaki Ruhr Bölgesi 1970’lere dek ağır sanayinin merkezi olmuş. Bölgedeki zengin kömür ve maden ocakları. yüzyılın ikinci yarısında endüstrileşme için uygun koşulları sağlamış ve bölge 20.zollverein. eğitim yerleri vb.

route-industriekultur.de). 161   .6: Ruhr Bölgesi’nde yeniden işlevlendirilen sanayi tesislerinden bazı örnekler (http://www.de).5: Almanya Ruhr Bölgesi’nde korunan ve yeniden kullanılan yapılar bir rota etrafında gezilebilmektedir (http://www.route-industriekultur. Resim 6.Resim 6.

daha sonra açılanlarla birlikte kente hizmet etmeye devam etmiştir. Geniş arazide bakım üniteleri ve atölyeler yer almaktadır. İzmir. İstanbul’da Haliç’te Alibeyköy ve Kağıthâne derelerinin birleştiği yerde Macar Ganz Elektrik Anonim Şirketi tarafından 1913 yılında kurulan tesis.7: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Ruhr Bölgesi Zeche Zollverein tesisi (http://www.route-industriekultur. Mühendis lokali de üretim binalarının yakınında inşa edilmiştir. 2006). Türkiye ve İstanbul’un ilk termik santrali olma özelliğini taşımaktadır. 1994 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. 1999’da Avrupa Topluluğu ve Alman Devleti desteğinde “Dünya Kültür Mirası-Völklinger Hütte-Avrupa Sanat ve Endüstri Kültürü Merkezi” kurulmuştur. Resim 6. IBA’nın (Internationale Bauausstellung) proje listesinde yer alan kompleks için uygun işlev kararı uzun süre verilememiştir. Olduğu gibi korunan kompleks.route-industriekultur. Bir diğer örnek olarak Almanya Saarland’daki Völkling Demir İşletmesi verilebilir. Üretime ait binalar bir arada ve idare binasının yakınında inşa edilmiştir.de). 1970’de Türkiye Elektrik Kurumu’na 162   . 1989’da Saar Sanat Yüksekokulu ile yapılan çalışmalar sonucunda alanda. otopark. Kamuoyunun ilgisini çekmek için yazılı basın.de/ adresini ziyaret edebilirsiniz. Müze olarak koruma fikri ağır basmaktadır. toplantılar ile tartışma ortamları yaratılmıştır. Eskişehir gibi kentlerde örnekleri görülebilen ve Avrupa’ya oranla sınırlı sayıda korunan ve yeniden kullanılan endüstri mirası vardır (Köksal. Zaman içerisinde arttırılan kapasitesi ile 1938-1952 yılları arasında İstanbul’un elektrik ihtiyacını tek başına karşılayan tesis. Türkiye’de ise İstanbul.de/) Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Völkling Hütte örneğini daha detaylı incelemek için http://www. Yemekhâne. Eğitim ve kültürel amaçlı yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Fabrikası bu örneklerin içinde dikkat çeken bir uygulamadır. seminerler. Fabrikanın yerleşimi özel olarak planlanmıştır.route-industriekultur. 1873’te kurulan ve 1986’da terk edilen sanayi kompleksi. lojman gibi yaşam alanları ise fabrika alanının en ucuna yerleştirilmiştir.Resim 6.8: Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve yeniden kullanılan Völkling sanayi tesisi (http://www. 2005 ile Köksal ve Ahunbay. şimdi bir müze olarak ziyarete açıktır.

aynı zamanda kent yaşamına nitelikli katkılar sağlanmaktadır. sakat arabaları. at arabaları.devredilen işletme.itu.   Resim 6. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı tarafından yeniden kullanıma açılan Lengerhane Binası ve Hasköy Tersanesi ise. ülkenin farklı bölgelerindeki. 163   .tr/index. Koç Galerisi. kızak.9: Santral İstanbul olarak yeniden işlevlendirilen Silahtarağa Elektrik Santrali. zeytinyağı fabrikası. denizcilik ve raylı ulaşım bölümleri yer almaktadır.tr/turkce/index. Bir zamanlar kentlerin ve yaşamın dönüşümde ciddi rol oynayan bu tesislerin.santralistanbul. Santral İstanbul örneğini daha detaylı incelemek için http://www. her gün çok sayıda kişi tarafından kamusal amaçlı kullanılmaktadır. tesislerin eskimesi ve soğutma suyunun teminindeki zorluk sebebi ile kapatılmıştır. bilgisayar tarihi. bisikletler-motosikletler.rmk-museum. dizel motorları-buhar makineleri. Bu konuda farkındalık kazanmak.org/main/index/ adresini ziyaret edebilirsiniz. ahşap atölyesi.edu.php/itudergisi_a/article/view/891 adresini ziyaret edebilirsiniz. Bir zamanlar İstanbul için elektrik üreten santral.htm adresini ziyaret edebilirsiniz. ne-nasıl çalışır. Çağdaş Sanatlar Merkezi. bebek arabaları. işlevlerini yitirmelerinin ardından değerlerini koruyarak kamu yararına düşünsel ve eylemsel üretimi hedefleyerek yeniden kullanımı. Türkiye’nin ilk sanayi müzesi olarak Rahmi M. İstanbul’daki endüstri mirasının listesi ve yeni kullanım durumlarını incelemek için http://itudergi. Müzede Rahmi M. gemi makineleri. Haliç’deki sanayileşmenin yerinden izlenebilen önemli örnekleri arasında sayılabilmektedir. tarım. İstanbul (Köksal Arşivi). gemi buhar makinesi. farklı işlev ve değere sahip endüstri yapılarını yıkılmadan koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanılmalarını sağlamak yararlı sonuçlar doğurmaktadır. üniversitenin bazı eğitim birimleri vb. Burada sınırlı olarak verilen örneklerin sayısı ve bu konuya olan ilgi dünyada olduğu gibi Türkiye’de de gün geçtikçe artmaktadır.org. otomobiller. işlevlerle yeniden kullanılan yerleşke. sualtı. dene-öğren. artık kültür ve sanat üretimi yapmaktadır. çarşı (eski döneme ait çarşı dükkânları). Günümüzde İstanbul Bilgi Üniversitesi tarafından Santralistanbul Enerji Müzesi. sadece endüstri mirasını çağdaş yaşama yeniden kazandırmamakta. Rahmi Koç Sanayi Müzesi’ni incelemek için http://www.

bir kısmı da işlevsiz kalmıştır. Türkiye’de ise Osmanlı dönemi sanayi yapılarının çoğu İstanbul’da yer almakta olup.Özet Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupa ülkelerinden çok sayıda sanayi yapısı inşa edilmiştir. yüzyılın ortalarından itibaren yavaş yavaş işlevlerini yitirmeye başlayınca bunların bir kısmı yıkılmış. Sanayi yapı ve tesislerinin bir miras olarak koruma altına alınması. bu sırada da özgün kimliklerini de korumanın önemi vurgulanmıştır. Buna yönelik çabalar 20. Endüstri mirasının gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için yapıların uygun işlevlerle kent hayatına kazandırmanın. Dünyada olduğu gibi ağırlıklı olarak 19. Türkiye’deki bu mirası tamamen yitirmeden koruma altına almak ve kamu yararına yeniden kullanmak üzere sanayi mirası konusunda farkındalık yaratmak gereklidir. Sanayi döneminde inşa edilen tesisler dünyada 20. tüzükler hazırlanmış ve uygulamalar gerçekleştirilmiştir. İçlerinde Avrupa’ya oranla sınırlı da olsa korunan ve yeniden kullanılan örnekler de vardır. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet eliyle ve özel teşebbüs tarafından hemen her iş kolunda sanayi tesisi kurulmuştur. bu konuda ulusal ve uluslar arası çeşitli örgütler kurulmuş. 164   . Sanayileşme çabaları. Bu bağlamda ülkemizde sanayi dönemi ve öncesine ait çeşitli iş kollarında tesis yer almakyadır. yüzyılın sonlarına doğru artmıştır. toplantılar yapılmış. Bu arada çeşitli kurum ve kişiler tarafından da endüstri varlıklarının korunmaya değer oldukları yönünde çalışmalar başlamıştır. bir kalkınma hareketi olarak Türkiye Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. Anadolu’da ise Cumhuriyet döneminde kurulan tesisler vardır. Çalışmalar zamanla geliştirilmiştir. Bu yapılarda gerçekleştirilen faaliyetler tüm dünyada önemli dönüşümlere neden olmuştur. yeni işlevler ile gündelik hayatın içine katılması yararlı sonuçlar doğuracaktır. Bu tesisler ağırlıklı olarak 1980’lerden sonra ülke politikalarının da etkisi ile işlevsiz kalmaya ve/veya yıkılmaya başlamıştır.

TICCIH d. ICOMOS e. yüzyılın ortası e. tarih vb. Tümü müze olarak kullanıma açılmıştır. ilerleyen zamanlarda nasıl inşa edilmişlerdir? a. Geniş topraklarda b. Tek katlı olarak e. İstanbul b. Aynı şekilde çok katlı olarak b. Kentleri şekillendiren endüstri yapıları ilk yıllarda nerelerde kurulmuştur? a. yüzyılın başı d. 16. 2. yüzyıl d. Sanayi Devrimi ilk hangi ülkeden yayılmaya başlamıştır? a. Alanın tümü çeşitli işlevlerle kullanılmak üzere yeniden ele alınmıştır. c. amacıyla ne zaman   . arkeoloji. İngiltere e. yüzyılın sonu 9. 19. Henüz hiçbir şey yapılmamıştır. Eskişehir e. Kentsel alanlarda e. e. b. Endüstri Devriminin oluşum süreci hangi yüzyılda başlamıştır? a. Endüstri mirasının korunması kurulan uluslararası örgüt hangisidir? a. 20. Almanya b. Osmanlı Devletin’de en yoğun sanayi yapısı hangi kentte inşa edilmiştir? a. Endüstri ve arkeoloji ile birlikte ilgilenir. İşletilmektedir c. Verimli topraklarda 5. alanlarla ilgilenir. Fransa c. Türkiye Cumhuriyeti’nde sanayi atılımları için ülkenin neresi tercih edilmiştir? a. yüzyıl 3. yüzyıl c. İzmir e. Teknoloji ile ilgilenir. Endüstri yapıları işlevlerini kaybetmeye başlamışlardır? a. Yıkılmıştır b. yüzyılın ortası b. Bursa 8. Geniş alanlara yayılan az katlı yapılar olarak c. Endüstriyel arkeoloji hangi bilim alanları ile ilgilenir? a. Amerika d. Hollanda 4. Antalya 7. 19. 17. 20. 20. yüzyıl e. 18. İlk dönemlerinde çok katlı olarak tasarlanan yapılar. yüzyılın sonu c. Endüstri ile ilgilenir. d. Anadolu kentleri d. UNESCO c. Geniş alanlara yayılan çok katlı yapılar olarak d. Almanya’nın ağır sanayi bölgesi Ruhr’da sanayi yapıları ne yapılmıştır? a. Disiplinlerarası bir bilim dalı olarak endüstri. İzmir d. 20. UNICEF 10. d.Kendimizi Sınayalım 1. 19. Su kaynakları kenarlarında c. ERIH b. İstanbul b. e. Ankara c. Kırsal alanlarda d. Gökdelen olarak 165 6. yüzyıl b. mimari. Ankara c. Arkeoloji ile ilgilenir.

Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. makineler. 5. Türkiye’de buna benzer özel bir örgütlenme henüz yoktur. Tanımı. ERIH vb. kuruluşlar endüstri mirasının korunması konusunda uluslararası toplantılar düzenlemekte ve üyesi olan ülkelerdeki endüstri anıtlarını. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. 2. yayınlar çıkarmaktadır. Ortaya Çıkışı. enerji üretim ve iletim tesisleri. 9. sadece ülkenin sanayi alanında gelişmesine neden olmamış. 7. c Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Korunması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 5 Avrupa’daki mevcut sanayi yapılarının 20. 6. Sıra Sizde 2 Tarımsal üretimin zayıflaması ile kırdan kente göçen insanların kentlerde kurulan fabrikaların ücretli çalışanları haline gelmesi yaşamda önemli değişikliklere neden olmuştur. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 “Endüstri mirası”. Anadolu’da kurulan tesisler. 8. ya mekân. sanayi kültürünün tarihsel.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. atölyeler. Ortaya Çıkışı. aynı zamanda neredeyse ülke çapında kentlerin de çehresini değiştirmiştir. Türkiye’de ise. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devri’nin Osmanlı Devleti’ne Yansımaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ambarlar ve depolar. 166   . siyasi. bu nedenlerin yanı sıra daha çok ekonomi-politik etkilen neden olmuştur. bir yandan devlet eliyle veya özel kişi/kurumlar tarafından fabrikalar kurulurken. mimari ve bilimsel değere sahip kalıntılarını içerir. teknolojik. d Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. demiryolu. Sıra Sizde 6 Avrupa’da TICCIH. öte yandan küçük zanaatlar üretimlerine devam etmekteydi. Anadolu kentlerinin kırsal yaşantısını kökten değiştirmiştir. ya da işlevsel eskime nedeniyle yetersiz olmaya başlaması üzerine işlevini yitirmiştir. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. liman gibi ulaşım alanları. İmalathâne ve fabrikalar. c Yanıtınız yanlış ise “Türkiye Cumhuriyeti’nde Endüstrileşme Çabaları” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. madenler ile işleme ve arıtma alanları. yüksek bir ideolojinin ürünleri olarak. 4. Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İnşası” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. a Yanıtınız yanlış ise “Endüstri Devrimi. Sıra Sizde 3 19. Tanımı. Yüzyılda ise. d Yanıtınız yanlış ise “Sanayi Yapı ve Yerleşkelerinin İşlevsiz Kalması” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ayrıca sanayi alanlarındaki hizmet yapıları ile ilgilenir. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak yine üretim/tüketim sisteminin iktisadi. 19. sorunlarını ve konuyla ilgili gelişmeleri izlemekte. 10. el ile veya basit aletlerle küçük ölçekli üretim eskisi gibi sürmüştür. teknolojik ve sosyolojik gelişmeleri/zorunlulukları nedeniyle. 3. yüzyılda Sanayi Devrimi’nin Osmanlı Devleti üzerinde yansımaları olmakla birlikte. sosyal. Kent görünümünde öne çıkan artık fabrika bacaları olmuştur. Sıra Sizde 4 Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen fabrikalar. b Yanıtınız yanlış ise “Endüstrileşmenin Yarattığı Dönüşüm” başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. ya konum olarak.

C. s. P. Ankara. R. T. (1999). Yeni Görüşler. (1973). Sanayi ve Kepenek. O. Mantran. c. (1997). Höhmann. (1996). İTÜ Dergisi/a. Rosenheim. Ankara. cilt: 5. vd. Pamuk. Blackwell’s Encyclopedia of Industrial Archaeology. s. (1999). Yayınlanmamış Y. ICOM ve ICOMOS Almanya. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul. (1995). (1992). sayı: 47.5-1. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. Bonn. Routledge. 30. Bericht über ein Internationales Symposium. Almanya. sayı: 2. E. G. M. (2006). Deutsche Bauzeitschrift. “Denkmale der Industrie Museen der Industrie?”. Ganser. 56-61. Ökçün. Jesberg. 99-100. 37-52. İhsanoğlu. Trinder. Sanayileşme Sürecinde 50 yıl. cilt: 2. yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul. Ankara. A Case Study of Ironbridge Gorge. (2005). T. Chitty. 50 yılda Türk Sanayi. 7. “Strukturwandel. Cossons. 119-28.6.Yararlanılan Kaynaklar 50 yılda. s. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi. Issawi. İstanbul. New York. J. 1913. İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. (1992). İTÜ Yayını. “Osmanlı Sanayi Devrimi”. İstanbul. B. Yayınlanmamış Doktora Tezi. The Economic History of Turkey. İstanbul. Edebiyat Fakültesi Yayını. Schriftenreihe des Deutschen Nationalkomitees für Denkmalschutz. Hançerlioğlu. sayı: 7. 17. (1993). Arbeiten und Wohnen”. s. G. G. 100 Soruda OsmanlıTürkiye İktisadi Tarihi. Londra. Toprak. Chicago. A. yayınlayan: ICOM Alman Ulusal Komitesi. “İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri“. ve Ahunbay. sayı: 7. İstanbul. Museum und Denkmalpflege. Deutsche Bauzeitschrift. T. Presentation and Preservation. 1345-1347. 107-15. ed. 125-136. İstanbul Üniversitesi. Ekonomi Sözlüğü. s. 1800-1914. s. Blockley. (1992). Geschichtlichkeit und Perspektiven des Ruhrgebietes”. A. İmparatorluk. Ş. İstanbul. E. The BP Book of Industrial Archaeology. Almanya. Haliç Tersaneleri’nin Tarihsel-Teknolojik Gelişim Süreci ve Koruma Önerileri. (1981). 1500-1914. (1997). T. Bauten der Industrie und Technik. Lisans Tezi. Föhl. Z. Türk Tarih Kurumu. Tayanç. Y. Ankara. Osmanlı Sanayii. Föhl. (1985). (1973). “Bauen für Kultur. Oxford. “Türkiye’nin Sanayileşme Süreçleri”. Milliyet Yayınları. 5. Yeni Araştırmalar. Köksal. K. B. s. Köksal. G. (1999).1991. İstanbul. Londra. sayı: 2. İstanbul.. ed. Managing Historic Sites and Buildings: Reconciling. 1760-1796. (1980). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. c. Münih. G. N. Avusturya ve İsveç. R. Köksal. E. İstanbul. 167   . (1990). (1992). Clark. Hobsbawm. Kraft. Almanya. s. “IBA Emscher Park”. Z. Deutsche Kunst und Denkmalpflege. Bodensee. (1985) “Tanzimat’ta Osmanlı Sanayii”. İngiltere. İstanbul’daki Endüstri Mirası için Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. 1915 Yılları Sanayi İstatistiki. (1998). yıl: 50.

  .

IUCN: Dünya Koruma Birliği İzleme (Monitoring): DM alanları nın durumlarının yıllık raporlarla izlenmesi.OUV): Evrensel değer tanı mı tüm insanlık için anlamlı doğa ve kültür varlıklarını tanımlamak için kullanılmaktadır “Üstün evrensel değer” nitelemesi. hükümetleri ve halkları kültür/doğal mirası koruma konsunda bilinçlenmesine yardımcı olmaktadır. R Rekonstrüksiyon: Yeniden yapı m. Y Yönetim Planı (Management Plan): DM Alanlarının üstün evrensel değerlerini koruyarak yaşatılması için disiplinlerarası işbirliği ile hazırlanan bir program ve maddi kaynak gereklidir. DM önerileri bu ölçütler çerçevesinde değerlendirilmektedir. özgün malzeme ve tekniklerin kullanılması koşuluyla kabul edilir. Korunma durumu konusunda düzenli rapor hazırlanması. DM alanının görsel veya fiziksel olarak etkilememesini sağlamak mümkün olabilmektedir. temsiller. Kültürel varlıklar için 6. biricik. izlenmesi. 169   . risklere hazırlık. Kültürel varlıklar için ICOMOS. Böylece çağdaş yapılaşmanın getireceği değişikliklerin biraz uzakta kalmasını. bireylerin kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar. ünik. benzersiz olan kültür ve doğal varlıkların değerlendirilmesi için belirlenen bir kavramdır. anlatımlar. Bu şekilde bozulmalar erkenden görülerek uyarı yapılmakta ve önlem alınması sağlanmaktadır K Korunma Durumu (State Of Conservation): Dünya Mirası Listesine giriş ülkeleri. Üçüncü danışman kuruluş Roma’da bulunan. kültürel sitlerin koruması ve eğitim etkinlikleri konusunda uzman desteği sağlayan. doğal varlıklar için 4 ölçüt belirlenmiştir. Kısmen. I-İ ICCROM: Roma’da bulunan Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICOMOS: Uluslararası Konseyi Anıtlar ve Sitler U-Ü UNESCO’ya Danışman Kuruluşlar: DM Sözleşmesi’ne gore DM Listesi’ne yapılan başvurular iki danışman kuruluş tarafından bağımsız olarak değerlendirilmektedir. bilgi ve beceriler. grupların.Sözlük A Alan Yönetimi: Dünya Mirası Alanının hazırlanan bir yönetim planına göre korunması S Somut Olmayan Kültür Mirası (İntangible Heritage): “Toplulukları n. DM Alanlarının üstün evrensel değerlerinin sürekli bakımını ve iyi durumda kalmasını sağlar. ya da tümüyle yıkılmış binaların onarımında uygulanır. doğal varlıklar için IUCN uzmanları görevlendirilmektedir. kültürel mekanlardır” (Oğuz. yeniden yapılan eser bir taklitten öteye gidemeyeceği için. Üstün Evrensel Değer (Outstanding Universal Value. Değerli varlıkların envanterinin yapılması. 2008:5) Anastylosis: Yı kılarak dağılmıştarihi anıtların parçalarını bir araya getirerek ayağa kaldırma işlemi Ç Çekirdek Alan (Core Zone): DM olarak tescil edilen doğal veya kültürel alan T Tampon Bölge (Buffer Zone): DM alanı nı çevreleyen koruma bölgesi. Uluslarası Kültürel Mirası Koruma ve Restorasyon Merkezi ICCROM’dur. bunlara ilişkin araç ve gereçler. bilimsel araştırma ve konservasyon çalışmalarının nitelikli uzmanlar tarafından ve katılımcı bir modelde yürütülmesi için hazırlanan yönerge. Yükselen bilinç kültür mirasına ve DM Alanlarına daha bilinçli ve artan düzeyde koruma sağlamaktadır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful