P. 1
genelkimyalab

genelkimyalab

|Views: 644|Likes:

More info:

Published by: Ömer Hacıismailoğlu on Apr 11, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/07/2015

pdf

text

original

ZONGULDAK KARAELMAS ÜNİVERSİTESİ

GENEL KİMYA LABORATUVARI DENEYLERİ

......................................................................

Derleyenler: Yrd.Doç.Dr. Sefa KOCABAŞ Uzm. Zekeriya DOĞAN Haziran 2008

i

Genel Kimya Laboratuarı kimyadaki temel kavramların anlaşılması ve gereken bilimsel yeteneklerin kazanıldığı çok yönlü bir eğitimi içermektedir. Öğrenciler bilgilerini, gözlem, bilimsel metotlarla topladıkları verilerin analizi ve hipotezlerle karşılaştırarak sonuçlandırmakta, elde etmekte ve artırmaktadır. Laboratuar içeriği ile kişisel ve dünya görüşü çerçevesinde kimyaya bakışın sağlanması hedeflenmektedir. Yapılacak olan deneylerle maddenin doğası, atom moleküllerin yapısı, bağ oluşumları, kimyasal reaktivite ile kantitatif ve kalitatif değerlendirme, katı sıvı ve gazların fiziksel ve kimyasal özellikleri, maddenin halleri, faz geçişleri, denge, kinetik, termodinamik, elektrokimya ve organik kimyaya giriş bilgileri verilmiş olacaktır. Bu deneysel talimatlar, bugüne değin yayınlanmış pek çok genel kimya ders kitabı ve genel kimya laboratuarı uygulamalarından yararlanılarak derlenmiş olup, kimya bölümü öğrencilerine olduğu kadar diğer bölümlerden bu laboratuarı alan öğrenciler için de yol gösterici olacaktır. Genel Kimya Laboratuarını alan öğrencilerin laboratuar programına göre bu sayfadaki bilgileri takip etmeleri önemle tavsiye edilir.

iii

İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER ............................................................................................................................................ v 1. Laboratuar Çalışma ve Güvenlik Kuralları .......................................................................................... vii 2. Güvenlik Önlemleri ve Laboratuar Kazaları ........................................................................................ ix 3. Uyarı İşaretleri Tanıtımı, Tehlike Sınıfları ve Sembolleri.................................................................... x 4. Güvenlik Bilgi Formu (Material Safety Data Sheet, MSDS)................................................................ xv 5. Laboratuar Malzemeleri ......................................................................................................................... xvii 6. Deney Öncesi ............................................................................................................................................ xxv YAPILACAK DENEYLER ........................................................................................................................ xxvi 1. Maddenin Fiziksel ve Kimyasal Özellikleriyle Tanınması ................................................................... 1 2. Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini ................................................................................. 3 3. Yerdeğiştirme Tepkimeleri................................................................................................................... 7 4. Naftalinin Erime ve Donma Noktası Tayini......................................................................................... 11 5. İyonlaşma Sabiti, Hidrojen İyonu Konsantrasyonu, pH ve Tampon Çözeltiler ................................... 15 6. Kimyasal Reaksiyon Hızı ..................................................................................................................... 19 7. Kristallendirme..................................................................................................................................... 25 8. Saf Bir Maddenin Erime ve Donma Noktası Tayini............................................................................. 29 9. Sıcaklığın Reaksiyon Hızına Etkisi ...................................................................................................... 31 10. Gravimetrik Miktar Analizi ve Stokiyometri ..................................................................................... 33 11. Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi................................................................................. 37 12. Asit-Baz Titrasyonu ........................................................................................................................... 41 13. Bir Tepkimede Çıkan Gaz Kütlesinin Belirlenmesi ........................................................................... 45 14. Bir Tuzun Çözünürlüğünün Tayini..................................................................................................... 47 15. Çöktürme ve Süzme ........................................................................................................................... 51 16. Çözelti Hazırlama............................................................................................................................... 57 17. Basit Destilasyon................................................................................................................................ 61 18. Difüzyon............................................................................................................................................. 65 19. Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini, (Kriyoskopi)............................................... 69 20. Reaksiyon Isısının Hesaplanması ....................................................................................................... 73 21. Kütlenin Korunumu............................................................................................................................ 77 22. Asit Baz Reaksiyonları ve pH Tayini ................................................................................................. 79 23. Bazı İnorganik Tuzların Seyreltik Asitle Etkileşimi........................................................................... 81 24. İndirgenme Yükseltgenme Reaksiyonları........................................................................................... 83 25. Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri ................................................................................................... 87 26. Tuz Çözeltilerinde Kimyasal Denge................................................................................................... 91

v

27. Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü........................................................................................................ 95 28. Karışımların Ayrılması ....................................................................................................................... 99 29. Kimyasal Tepkime Çeşitleri ............................................................................................................... 103 30 Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri .............................................................................. 107 31. Bakır Oksidin Eldesi ve Mol Kütlesi.................................................................................................. 111 32. İletkenlik Tayini ................................................................................................................................. 113 33. Katı ve Sıvıların Yoğunlukları ........................................................................................................... 117 34. Gazların Yoğunluklarının ve Formül Kütlelerinin Saptanması .......................................................... 121 35. Gravimetrik Analiz Yöntemi İle Klorür Tayini.................................................................................. 125 36. Elektrokimyasal Piller ........................................................................................................................ 127 37. Elektroliz ............................................................................................................................................ 131 38. Elektrolitik Kaplama .......................................................................................................................... 135 39. Destilasyon ......................................................................................................................................... 139 40. Su Buharı Destilasyonu ...................................................................................................................... 143 EK 1: Bazı Anyonlar ve Formülleri............................................................................................................ 147 EK 2: Bazı Kimyasalların Verilen Sıcaklıktaki Çözünürlük Sabitleri.................................................... 151 EK 3: Asit İyonlaşma Sabitleri (25°C de) .................................................................................................. 155 EK 4: Bazı Kimyasal Maddelerin Bilinen Adları ...................................................................................... 157 EK 5: Suyun Değişik Sıcaklıklardaki Buhar Basınçları ........................................................................... 159 EK 6: Temel Birim Sistemleri, Çevrimleri, Kısaltmalar ve Çarpanlar................................................... 161 Ek 7: Periyodik Cetvel................................................................................................................................. 167 7. Simgeler .................................................................................................................................................... 169 8. Kaynaklar ................................................................................................................................................. 171

vi

1. Laboratuar Çalışma ve Güvenlik Kuralları Laboratuar içerisinde çalışma kurallarının tamamı geçmiş yüzyıllarda yaşanan tecrübeler doğrultusunda oluşturulmuştur. İlk aşamada size gereksiz gibi görünen konular acı tecrübelerle denenmiş ve aynı hatanın bir daha gerçekleştirilmemesi için laboratuar kuralı haline dönüşmüştür. Hata insan içindir ancak laboratuar içerisinde geçmiş tecrübeleri hiçe sayarak yapılan işlemlerin bedeli çok ağır olmaktadır. Kimya Laboratuarında güvenlik en ön plandadır. Oluşabilecek kazaları en aza indirmek için aşağıda belirtilen düzenlemelere kesinlikle uyulması gerekmektedir. Bu düzenlemelere uyulmadığında kişi laboratuardan çıkarılacak ve o deneyden telafi alamayacaktır.Unutmayınız ki laboratuar ciddi çalışma yapılan yerdir. 1. 2. Laboratuara geç gelinmemelidir. Gelmeden önce yapılacak deneyle ilgili bilgi alınmalı ve deneyin amacı ile yapılışı mutlaka öğrenilmelidir. Tüm öğrenciler laboratuarda koruma gözlükleri takmak zorundadır. Koruma gözlükleri tüm deney işlemleri sırasında takılmalıdır. Kullanmayan kişi laboratuardan çıkarılacak ve o deneyden geçer not alamayacaktır. Tüm öğrenciler laboratuar çalışmaları sırasında mutlaka önlük ve eldiven giymek zorundadır. Laboratuarda sandalet ve ayak parmaklarını açıkta bırakan ayakkabılarla çalışılmasına izin verilmez. Laboratuarda araştırma görevlisi yada sorumlu olmadan çalışılmaz. Saçları omuz seviyesinden uzun olan öğrenciler saçlarını arkada toplamalıdırlar. İzin verilmeyen deneyler yapılamaz. Laboratuarda yemek yemek ve bir şeyler içmek kesinlikle yasaktır. Herkes yangın söndürücüleri ve ilk yardım dolaplarının yerlerini bilmelidir. Acil durum çıkışlarının yerlerinin bilinmesi gerekmektedir. Tüm yaralanmalar (kesik, yanık vb.) hemen araştırma görevlisine bildirilmelidir. Laboratuar periyodu bitiminde cam eşyalar temiz ve kuru bırakılmalıdır. Masaların üzerini temizlenip gaz ve suyun kapalı olduğundan emin olunmalıdır. Her öğrenci dökülen kimyasallardan ve kırılan cam malzemeden sorumludur. Şişeden madde almadan önce etiket iki (2) kez okunmalıdır. Reaktif şişeleri yerinden alınmaz. Sıvı madde alınması gerekiyorsa temiz test tüpü veya beher, katı madde alınması gerekiyorsa tartım kağıdı kullanılır. Gereken miktar kadar reaktif alınmalıdır. Fazla miktarlar daha verimli reaksiyon vermez. Tam tersine kontrol altına alınamayan tepkimeler verebilir. Şişe kapakları bırakılmalıdır. ortaya bırakılmaz. Araştırma görevlisinin göstereceği yere

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

13. 14. 15. 16. 17. 18.

Fazla alınmış reaktifler kesinlikle şişesine geri dökülmemelidir. Reaktif şişelerine kesinlikle pipet sokulmamalıdır. Bunun yerine madde önce behere

vii

alınır ve oradan kullanılır. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Suda çözünen kimyasallar yada organik atıklar, uygun atık bidonuna dökülmelidir. Kırık camlar cam kutusunda toplanır. Kibrit, turnusol kağıdı ve benzeri atıklar lavaboya atılmaz. Yanıcı sıvılar (organik çözücüler) asla açık alev yanında kullanılmamalıdır. Test tüpleri ısıtılırken ağzı herhangi bir kişiye dönük olmamalıdır. Bazı kimyasallar kaynamaya başladığında şiddetlice fışkırabilir. Sıcak malzemeler el ile tutulmaz. Sıcak malzemelerle çalışırken asla plastik eldiven kullanılmamalıdır. Cam malzeme yada kroze ısıtıldıktan sonra soğumaya bırakılır yada tahta maşa ile tutulur. Cam malzemelere tıpa takmadan önce mutlaka su veya vazelin ile kayganlaştırılması gereklidir. Eli korumak için bez kullanılmalı ve cam eşya, takılan yerine yakın bir yerden kavranılmalıdır. Çözelti hazırlanırken kimyasal maddelerin Güvenlik Bilgi Formları’na bakarak belirtilen güvenlik önlemleri alınmalıdır. Çözeltiler ihtiyaca uygun miktarlarda hazırlanmalıdır. Hazırlanan çözeltiler, hazırlanış tarihi, örnek sahibi, çözelti/örnek özellikleri bilgilerini içerecek şekilde mutlaka etiketlenmelidir. Eğer asit seyreltmek gerekiyorsa, asit suyun üzerine yavaşça dökülür, su asidin üzerine kesinlikle dökülmez. Cilde herhangi bir kimyasal döküldüğünde hemen bol su ile uzun süre yıkanmalıdır. Hemen araştırma görevlisine haber verilmelidir. Kimyasalların tadına kesinlikle bakılmaz. Gaz dumanını kesinlikle solunmamalıdır. Eğer gazın kokusunu tanımlamak gerekiyorsa gazın bulunduğu bölge üzerine el hafifçe yelpaze yapılarak az miktar gazın burna gelmesi sağlanır. Eğer göze kimyasal kaçarsa en az 15 dakika boyunca göz banyosunda bol su ile yıkanmalıdır. Hemen araştırma görevlisine haber verilmelidir. Herhangi bir alevlenme anında hemen ısı kaynağı kapatılır ve ilgili kişilere haber verilir. Eğer alev kontrol dışına çıkmış ise laboratuar hemen terk edilir ve yangın düğmesine basılır. Giysiler alev almış ise yangın battaniyesi yada duş kullanılmalıdır. Eğer battaniye yada duş yoksa, kişiyi yanmakta olan kısım temas edecek şekilde yerde yuvarlamalı ve yangın söndürücü kullanılmalıdır. Cıva buharı görülemez fakat zehirleyicidir. Termometre kırıldığında sıvı cıva yayılır. Böyle bir durumda hemen araştırma görevlisine haber verilir. Basit yanıklarda yanık bölge 5-10 dakika su altında tutulmalıdır. Tüm uyarı işaretleri öğrenilmelidir. Laboratuarda lens kullanmayınız. Kimyasal buharlar lens içinde hapsolabilir ve göze zarar verebilir.

25.

26.

27. 28. 29. 30. 31.

32. 33.

34.

35. 36. 37. 38.

viii

2. Güvenlik Önlemleri ve Laboratuar Kazaları Kimya laboratuarlarında dikkatsiz çalışmalar kolayca kazalara sebep olabilir. Bunların başında ise gözle ilgili kazalar gelmektedir. Vakum, yüksek basınç altındaki gazlar organik çözücüler veya asit gibi maddelerle çalışmalarda mutlaka bir koruma gözlüğü takılmalıdır. Kimya laboratuarında en sık görülen kazalardan biri de yangındır. Su dışındaki bütün maddelerin buharlaştırılması kapalı çeker ocakta yapılmalıdır. Örneğin dietileter, aseton, benzen, etil alkol gibi maddelerle çalışırken yakında hiçbir alev bulunmamasına dikkat edilmelidir. Bu gibi çözücülerin ve çözeltilerin ısıtılmasında önceden bekte ısıtılmış su banyosu veya elektrikli ısıtıcılar kullanılmalıdır. Bir yangın çıktığında yapılacak ilk iş, paniğe kapılmadan gaz musluklarını kapatmak ve çevredeki bütün yanıcı maddeleri uzaklaştırmaktır. Eğer bir kimsenin üstündeki elbiseler yanıyorsa battaniye, ceket, önlük vs. gibi kalın eşyalar ile üzeri kapatılmalıdır. Laboratuarda olabilecek yanıklar önce alkol ile yıkanmalı sonrada üzerlerine vazelin sürülmeli ve üstü açık bırakılmalıdır. Asit yanıkları önce bol su ile sonra da sodyum bikarbonat çözeltisi ile yıkanmalıdır. Alkali yanıkları için önce bol su sonrada seyreltik asetik asit (%1) yıkaması yapılmalıdır. Herhangi bir kimyasal maddenin göze sıçraması halinde göz hemen göz banyosunda bol su ile yıkanmalıdır. Cam eşyaları kullanırken keskin olmamasına dikkat edilmelidir. Keskin uçlu malzemeler bir bek alevinde kütleştirilebilir. Herhangi bir kesik olma durumunda, kanın bir iki saniye akmasına müsaade edilmeli ve daha sonra yara oksijenli su ile yıkanmalıdır. Derin kesiklerde tıbbi yardıma başvurulmalıdır. Herhangi bir şekilde laboratuardaki yaralanmalarda ilk yardımdan sonra hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

ix

3. Uyarı İşaretleri Tanıtımı, Tehlike Sınıfları ve Sembolleri Aşırı Alev Alıcı (Extremely Flammable).................................................................. F+ Şiddetli Alev Alıcı (Highly Flammable)................................................................... F

Zararlı (Harmful)....................................................................................................... Xn Rahatsız edici (Irritant) ............................................................................................. Xi Hassasiyet yaratıcı (Sensitising) ............................................................................... Xn veya Xi

x

Çok zehirli (Very Toxic) .......................................................................................... T+ Zehirli (Toxic) ........................................................................................................... T

Kanserojen (Carcinogenic, Kategori 1 ve 2)............................................................. T Kanserojen (Carcinogenic, Kategori 3)..................................................................... Xn

xi

Patlayıcı (Explosive) ................................................................................................. E

Aşındırıcı (Corrosive) ............................................................................................... C

Oksitleyici (Oxidising).............................................................................................. O

xii

Çevre için tehlikeli (Dangerous for the Environment).............................................. N Flora ve fauna açısından tehlikelidir.

Radiyoaktif (Radioactive)

Teratojen (Teratogenic) Doğmamış çocukta (fetus) kusurlar oluşmasına neden olur.

Mutajenik (Mutagenic, Kategori 1 ve 2)................................................................... T Mutajenik (Mutagenic, Kategori 3)........................................................................... Xn Genetik mutasyona sebep olur.

xiii

Eldiven Kullan

Laboratuar Gözlüğü Kullan

Önlük Kullan

Kapalı Ayakkabı Kullan

xiv

4. Güvenlik Bilgi Formu (Material Safety Data Sheet, MSDS) Laboratuarda kullanılan kimyasal maddelerle ilgili bilgiye çabuk erişim sağlamak amacı ile Güvenlik Bilgi Formları kullanılır. Her kullanıcıya açık olan Güvenlik Bilgi Formları (MSDS: Material Safety Data Sheet) laboratuar sorumlusundan veya internetten temin edilebilir. Üretici firmalar ürünleri için bu formları üretmek ve dağıtmakla yükümlüdür. Tüm kimyasal madde kataloglarında madde ile ilgili güvenlik bilgi formu bulunmaktadır. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışmaya başlamadan önce MSDS mutlaka gözden geçirilmeli ve uygun koruyucular kullanılmalıdır. Güvenlik Bilgi Formları her kimyasal madde için aşağıda verilen bilgileri içerir. • • • • • • • • • • • • • • • • Kimyasal Madde veya karışımın adı ve içeriği Zararlı Madde içeriği Fiziksel ve kimyasal özellikleri Yangın ve patlama bilgileri Sağlığa zararlılık bilgileri İlkyardım bilgileri Depolama bilgileri Reaktivite ve stabilite bilgileri Dökülme veya sızma olması ile ilgili bilgileri Ekolojik ve toksikolojik özellikler Özel tedbirleri Özel korunma bilgileri Taşıma bilgileri Uzaklaştırma bilgileri Yönetmelikler ile ilgili bilgiler Diğer bilgiler

Hazırlanan bu interaktif kitapta deneylerin madde ve malzemeler bölümünde kimyasalların ilgili güvenlik bilgi formları link olarak verilmiştir. Ayrıca bölümümüz internet sayfasında bulunan “kimyasal listesi” bünyesinde, kullandığımız kimyasalların da güvenlik bilgi formlarına ulaşabilirsiniz. Diğer Güvenlik Bilgi Formlarına ulaşılabilecek bazı web siteleri: http://www.merck.de http://hazard.com/msds/ http://www.ilpi.com/msds/

xv

5. Laboratuar Malzemeleri

ikili büret tutacağı (kelebek)

kıskaç

porselen kroze kıskaç tutucu (nivo) halka üçgen kil

kıskaç tutucu (nivo)

kıskaç amyant tel

spor bek üçayak

xvii

bühner hunisi

su trombu

ayırma hunisi süzme erleni (nuçe erleni) geri soğutucu cam boru damlatma hunisi beher balon huni desikatör

erlen

mezur

vezin kabı

balon joje

petri kabı saat camı

xviii

büret

gaz büreti

şilifli geri soğutucu

geri soğutucu

bullu geri soğutucu

şilifli termometre

pipet

bullu pipet

termometre

xix

platin tel cam baget öze sapı deney tüpü pastör pipeti santrifüj tüpü

piset

puar

damlalık kroze

havan kroze bühner hunisi tüplük lastik tıpa

mantar tıpa kalorimetri kabı

tüp maşası

xx

üç ayak

lab jack (kriko)

bek

maşa

kumpas

platin kroze

cımbız (pens)

mohr pensi

xxi

santrifüj güç kaynağı (varyak)

karıştırıcı ısıtıcı

hassas terazi palet ısıtıcı

balon ısıtıcı (mantolu ısıtıcı)

xxii

Cam Malzemelerin Temizlenmesi: Laboratuarda en önemli işlerden birisi de cam malzemelerin temizliğidir. Kirli malzemelerle yapılan deneyler doğru ve duyarlı sonuçlar vermez. Cam malzemelerin temizlenmesinde çeşitli yıkama çözeltileri kullanılır. Bu çözeltiler cam malzemelerde kirlenmelere neden olan kimyasal maddeleri yükseltgeyerek çözünmelerini sağlar. Çok kullanılan yıkama çözeltilerinden aşağıda bahsedilmiştir. Kromik asit çözeltisi: 6g potasyum dikromatın (K2Cr2O7) 100mL derişik sülfürik asit (H2SO4) deki çözeltisidir. Çözelti rengi turuncudur ve rengi yeşile dönene kadar kullanılabilir. Renk dönüşümünün nedeni kromik asitteki (H2Cr2O7) kromun +6 değerlikten +3 değerliliğe indirgenmesidir. Krom kanserojen bir maddedir. Bazik permanganat çözeltisi: 10g potasyum permanganat (KMnO4) ile 10g sodyum hidroksitin (NaOH) 100mL damıtık sudaki menekşe renkli çözeltisidir. Kahverengi çözelti siyah renge dönene kadar temizleme işleminde kullanılabilir. Renk dönüşümünün sebebi menekşe renkli potasyum permanganatın mangan dioksite (MnO2) dönüşmesidir. Bazik potasyum permanganat çözeltisi ile yıkama yapıldığında cam malzemede kahverengi bir MnO2 filmi oluşuyorsa, film 1M HCl çözeltisi ile yıkanmalıdır. Kral suyu: 3 hacim derişik hidroklorik asit (HCl) + 1 hacim nitrik asit (HNO3) çözeltisidir. Asit banyoları: Çeşitli asit banyoları olmasına rağmen en uygun asit banyosu derişik sülfürik asit (H2SO4) ile çok az miktardaki derişik nitrik asit (HNO3) karışımıdır. Nitrik asit cam malzemedeki kimyasal maddeyi yükseltgeyerek temizlemektedir. Bu sırada zararlı maddeler açığa çıkacağından çözelti sık ve küçük hacimlerde kullanılmalıdır. Asit banyoları çok tehlikeli olduklarından laboratuarlarda saklanmazlar. Organik çözücüler: Alkol, aseton, benzen, eter, karbontetraklorür, piridin, tetrahidrofuran (THF) vb. organik maddelerdir. Bu tür çözücüler pahalı olduklarından cam malzemeler toplu yıkanmalıdır. Kirlenen organik çözücüler damıtma yöntemi ile saflaştırılarak yeniden kullanılmalıdır. Yine bir çok organik çözgen kanserojen kimyasal sınıfındadır. Yağlı katransı kirler için: Katransı yağlı lekeler için %5-10 luk sodyum fosfat (Na3PO4) çözeltisi kullanılır. Yağlı katransı kirler için: Katransı yağlı lekeler için 120g sodyum hidroksit (NaOH) 120mL su içerisinde çözünür. Üzeri alkol ile 1L ye tamamlanır. Bu yıkama çözeltilerinin hepsinde eldiven ve koruyucu gözlük kullanmak gereklidir.

xxiii

6. Deney Öncesi Bu kitapta deneyler belirli bir sıra takip edilmeksizin yazılmıştır. Dönem içerisindeki deneyler, dersin sorumlu hocası tarafından belirlenecek ve dönem başında öğrencilere hangi numaralı deneylerin işleneceği ilan edilecektir. Deneylerde yer alan “Madde ve Malzemeler” listesinde öğrencinin deneye getirmesi gereken veya kendisinin hazırlayacağı doküman madde ve malzemeler kırmızı bir yıldız ile işaretlenmiştir. Yine laboratuar çalışmalarının sonucunda artakalan madde ve kimyasalların uygun şekilde imhasının yapılabilmesi için atık beherine (veya başka bir kaba) toplanması çevreye karşı olan sorumluluklarımızın başında gelmektedir. Bu alışkanlık daha yaşanır bir dünya için hem öğrencilikte hem ileriki mesleki yaşamımızda büyük önem arz edeceğinden yine “Madde ve Malzemeler” listesinde kırmızı renkte vurgulanmıştır. Bu noktada öğrencinin deney öncesinde interaktif deney föylerinde yer alan kimyasal linklerine göz gezdirmesi ve kullanılan kimyasalların çevre için hangi riskleri taşıdığını incelemesi hem sorumluluklarını yerine getirmesi, hem de “Güvenlik Bilgi Formu” (MSDS) okuma alışkanlığı kazanması açısından önemlidir. Kitapta mavi renkte görünen yazılar aktif linklerdir ve üzerlerine tıklandıklarında internet ortamında açılacaklardır. Uygun laboratuar ekipmanlarını (güvenlik gözlüğü, önlük, eldiven gibi) sağlamadan deneye gelen öğrencilerin deneye alınmaması gibi doğru atık kimyasal prosedürlerine uymayan öğrencilerinin de çıkış yoklama sınavları geçersiz sayılacaktır. Laboratuar koşullarının tehlikeleri göz ardı edilemeyecek bir gerçektir. Olası risk faktörlerini en aza indirmenin temel koşulu laboratuar ortamında çalışan kişilerin ne yapmakta olduklarını iyi biliyor oluşudur. Üzerinde çalıştığı deneyi iyi irdelememiş, kullandığı malzemelerin özelliklerini iyi tanımamış bir çalışan laboratuar içerisindeki en temel tehlike unsurudur. Bütün bu ön hazırlık ve konsantrasyonun sağlanmasına rağmen laboratuarda ufak kazaların gerçekleşmesi kaçınılmazdır. Cam eşyaların kırılması, kimyasal saçılımı gibi durumlar en sık görünen kazalardır. Bu noktada önemli olan kazaların ne kadar ufak olursa olsun ilgili kişilerin bildirilmesidir. Tecrübe yetersizliğinden önemsiz sayılabilecek bir kaza aslında ciddi problemler doğurabilir, insan sağlığını tehlikeye atabilir. Örnek vermek gerekirse kırılan bir civalı termometrenin bildirilmemesi ve saçılan civanın uygun olmayan şekilde temizlenmesi, kalan civa artıklarının zaman içerisinde buharlaşarak tüm çalışanları ufak dozlarda da olsa zehirlemesine yol açabilir. Deney tezgahlarında (bench) çalışırken tezgahta bulunabilecek kimyasal saçılımları göz ardı etmemek gerekir. Bu sebeple çalışmalar esnasında cep telefonları, cüzdan, atkı, şapka gibi eşyalar tezgah üzerinde bulundurulmamalıdır. Bu tür risk faktörlerini ortadan kaldırabilmek için çalışmalar sonunda ortam mutlaka gerektiği gibi temizlenmelidir.

xxv

YAPILACAK DENEYLER Birinci Dönem (Güz Yarıyılı) Genel Kimya Laboratuarı Deneyleri 1. hafta : Deney No..................... 2. hafta : Deney No..................... 3. hafta : Deney No..................... 4. hafta : Deney No..................... 5. hafta : Deney No..................... 6. hafta : Deney No..................... 7. hafta : Deney No..................... 8. hafta : Deney No..................... 9. hafta : Deney No..................... 10. hafta : Deney No..................... 11. hafta : Deney No..................... 12. hafta : Deney No..................... 13. hafta : Deney No..................... 14. hafta : Deney No..................... 15. hafta : Deney No..................... İkinci Dönem (Yaz Yarıyılı) Genel Kimya Laboratuarı Deneyleri 1. hafta : Deney No .................... 2. hafta : Deney No .................... 3. hafta : Deney No .................... 4. hafta : Deney No .................... 5. hafta : Deney No .................... 6. hafta : Deney No .................... 7. hafta : Deney No .................... 8. hafta : Deney No .................... 9. hafta : Deney No .................... 10. hafta : Deney No .................... 11. hafta : Deney No .................... 12. hafta : Deney No .................... 13. hafta : Deney No .................... 14. hafta : Deney No .................... 15. hafta : Deney No ....................

Dersin Sorumlu Hocası ……………………………………………..

* yapılacak deneyler ve sıralaması dönem başında dersin sorumlu hocası tarafından ilan edilecektir.

xxvi

DENEYLER

Maddenin Fiziksel ve Kimyasal Özelliklerinin Tanınması

DENEY NO:1

1. Maddenin Fiziksel ve Kimyasal Özellikleriyle Tanınması Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü ve Spatül CuSO4 (bakır sülfat) Na2CO3 (sodyum karbonat) Ba(NO3)2 (baryum nitrat) Mg Şerit Nişasta HNO3 (nitrik asit) H2SO4 (sülfürik asit) CaCl2 (kalsiyum klorür) C12H22O11 (şeker) Atık Toplama Beheri (asit) Her maddenin belirleyici özellikleri vardır. Bunlar fiziksel ve kimyasal özelliklerdir. Bu özelliklerin her madde için farklılık göstermesinden dolayı maddeleri birbirinden ayırt etmek mümkündür. Örneğin şeker ve tuzuz ikisi de beyaz, katı kristalimsi, suda çözünür ve kokusuzdurlar. Fakat şeker tatlıdır ve ısıtılırsa erir, fazla ısıda kahverengiye döner ve yanar. Ancak tuz ise farklı bir tada sahiptir ve ancak 800ºC de erir, kahverengiye dönmez. Açık alevde yakılırsa sarı bir ışık verir. Fiziksel özellikler: Maddenin dış karakterini oluşturan özelliklerdir. Tat, koku, renk, erime, kaynama ve donma noktası, yoğunluk, akışkanlık, viskozite, elektrik iletkenliği maddenin fiziksel özellikleridir. Bu fiziksel özelliklerin değişimi sonucunda maddenin karakterini değiştirmez. Aynı maddenin katı sıvı gaz fazları arasında veya düz bir kağıt ile buruşmuş bir kağıt arasında fiziksel farklılıklar vardır. Kimyaları aynıdır. Fiziksel değişimler sonucunda madde eski formuna tekrar basit fiziksel yöntemlerle dönüşebilmektedir. Kimyasal özellikler: Maddenin iç yapısına dair özelliklerdir. Ancak kimyasal tepkimelerle değişim gösterebilen bu özellikler, maddenin atom ve molekül bazındaki karakterleriyle doğrudan ilişkilidir. Kimyasal bir değişim (reaksiyon) sonucu madde eski haline ya dönememekte yada karmaşık kimyasal proseslere ihtiyaç duymaktadır. Bir odunun yanması veya bir çimentonun donması dönüşümsüz kimyasal değişimlere örnek verilebilir.

1

Maddenin Fiziksel ve Kimyasal Özelliklerinin Tanınması Deneyin Yapılışı: a) Sudaki Çözünürlük: Deney tüpüne spatül ile bir miktar (0,2 – 0,4 g) katı madde alınır. Üzerine 20 damla (~1mL) su eklenir ve çalkalanarak çözünürlüğü gözlemlenir. Madde çözünmemişse aynı miktar su eklenip sonuç kaydedilir. b) Isısal Davranış: Deney tüpüne spatül ucuyla bir miktar katı madde alınır. Deney tüpü bek alevine 45 derecelik açı yapacak şekilde tutulur. Meydana gelen değişiklikler kaydedilir. c) 0,1M Nitrik Asit İle Tepkimesi: Deney tüpüne spatül ucuyla bir miktar katı alınır. Üzerine 20 damla (~1mL) seyreltik nitrik asit ilave edilir. Meydana gelen değişiklikler kaydedilir. d) 0,1M Sülfürik Asit İle Tepkime: (c) şıkkındaki deney nitrik asit yerine sülfürik asit kullanarak tekrarlanır. Değişimler kaydedilir. Deney; baryum nitrat, kalsiyum klorür, bakır sülfat, sodyum karbonat, magnezyum şerit, nişasta ve şekerin her biri için tekrarlanır. Sonuçlar bir çizelgede toplanır.

DENEY NO:1

Çözünürlük Ba(NO3)2 CaCl2 CuSO4 Na2CO3 Mg şerit Nişasta Şeker

Isısal Davranış

HNO3

H2SO4

2

Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini 2. Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini Madde ve Malzemeler: Terazi (0,001gr hassasiyetinde) Beher Gaz Büreti Lastik tıpa İp Cetvel (30 cm) Spor Kıskaç Termometre Mg Şerit 6M HCl (hidroklorik asit) Teorik Bilgi: İndirgen bir maddenin bir eşdeğer kütlesi Avagadro Sayısı kadar elektron verebilen miktarı; yükseltgen bir maddenin bir eşdeğer ağırlığı ise Avagadro Sayısı kadar elektron alabilen miktarıdır. Mg(k) + 2HCl(aq) MgCl2(aq) + H2(g)↑

DENEY NO: 2

Mg

SU

Eşdeğer ağırlık, molekülde bir veya daha fazla yer değiştirebilen hidrojen atomu bulunduran bir bileşikten bir mol hidrojen atomu (1,008g) açığa çıkaran metalin ağırlığı olarak tanımlanır. Açığa çıkan H2 gazının mol sayısı, hacmi ve basıncından yararlanılarak hesaplanabilir. H2 gazının hacmi oda sıcaklığında gaz büretinden okunacaktır. H2 gazının basıncı ise su buharının çalışılan sıcaklıktaki kısmi basıncı ve su sütununun yaptığı basınçla ilgili düzeltmeler yapılarak hesaplanabilir.

Patm = PH 2 + PH 2O + PSU
PH 2O tablodan bulunabilir. Ölçülen Su sütunu yüksekliği basıncı (PSU) ise aşağıdaki eşitlikten hesaplanabilir. 760mmHg = 1030cm su sütunu yüksekliği

HCl

3

Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini
Deneyin Yapılışı: Kütlesi belli yaklaşık 0,02–0,03 gr Mg şerit ortasından bükülerek katlanır ve bir ip ile bağlanarak mantar tıpaya tutturulur. İp yerine bakır tel de kullanılabilir, çünkü bakır HCl ile reaksiyon vermemektedir. 600mL lik bir beherin ¾ ü suyla doldurulur. Gaz büretine 15mL kadar seyreltik HCl konulur ve büretin geri kalan kısmını asit ile karışmamasına dikkat ederek su ile tamamlanır. Karışmayan asit, büret ters çevrildiğinde yavaş yavaş aşağıya inecektir. Mg şeritli mantar bürete tutturulup çevrilir ve beherdeki suyun içine daldırılır. Büretin ağzı tam beherin altına gelecek şekilde spora bir kıskaç yardımı ile bağlanır. Büretin içinde hava sütunu varsa çıkan H2 gazının hacmini doğru hesaplayabilmek için ilk su yüksekliği kaydedilir. Eğer büret içinde hava kalmaksızın doldurulmuş ise bu değer “0” kabul edilir. Daha yoğun olan asidin aşağıya doğru indiği ve Mg şeride ulaştığında H2 gazı çıkmaya başladığı görülür. Tepkime tamamlanınca büretin üstündeki son gaz hacmi ölçülür. Gaz büretinin üst seviyesi ile beherin içindeki su seviyesi arasındaki mesafe hesaplanır. Termometrenin ucu, büretin ağzına yakın gelecek şekilde behere daldırılır ve su sıcaklığı kaydedilir. Ölçülen sıcaklıktaki suyun denge buhar basıncı tablodan okunur. Daha detaylı su buhar basınçları listesi EK 5 de verilmiştir. Barometreden hava basıncı tespit edilir.

DENEY NO: 2

H2

Su Seviyesi

Suyun Kısmi Basıncı 20 ºC 17,5 mmHg 21 ºC 18,7 mmHg 22 ºC 19,8 mmHg 23 ºC 21,1 mmHg 24 ºC 23,4 mmHg 25 ºC 23,8 mmHg 26 ºC 25,2 mmHg 27 ºC 26,7 mmHg 28 ºC 28,3 mmHg

Patm = PH2 + PH2O + PSU

4

Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini
Veriler ve Sonuçlar:

DENEY NO: 2

Mg nin kütlesi...................................................................................................................... Gaz çıkışı başlamadan önceki (ilk) yükseklik..................................................................... Büretteki hava hacmi........................................................................................................... Gaz çıkışı bittikten sonraki (son) yükseklik........................................................................ H2 gazı hacmi ...................................................................................................................... Büretteki gazın toplam basıncı ............................................................................................ Büretteki H2 nin kısmı basıncı ............................................................................................ H2 nin N.Ş.A. ki hacmi ........................................................................................................ Su sütunu yüksekliği ........................................................................................................... Su sütununa eşdeğer olan civa basıncı ................................................................................ Suyun sıcaklığı .................................................................................................................... Ölçülen sıcaklıktaki suyun denge buhar basıncı ................................................................. Atmosfer basıncı ................................................................................................................. İndirgenen H+ iyonunun mol sayısı ..................................................................................... İndirgenen H iyonunun eşdeğer gram sayısı ....................................................................... Yükseltgenen Mg nin eşdeğer gram ağırlığı sayısı ............................................................. Mg nin eşdeğer gram ağırlığı ..............................................................................................
Hesaplamalar:

Patm = PH 2 + PH 2O + PSU PH 2 × VH 2 = n H 2 × R × T

R=0,082

atm × litre mol × K

760 mmHg = 1030cm su sütunu

5

Magnezyumun Eşdeğer Gram Kütlesinin Tayini

DENEY NO: 2

6

Yerdeğiştirme Tepkimeleri
3. Yerdeğiştirme Tepkimeleri Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (11 adet) Spatül CaCO3 (kalsiyum karbonat) 3M HCl (hidroklorik asit) 3M NaOH (sodyum hidroksit) 0,1M FeCl3 (demir(III) klorür) 0,1M CoCl2 (kobalt(II) klorür) 0,1M NH4Cl (amonyum klorür) 0,1M NiCl2 (nikel klorür) 0,1M Na3PO4 (sodyum fosfat) 0,1M Na2CO3 (sodyum karbonat) 0,1M CuSO4 (bakır sülfat) 0,1M BaCl2 (baryum klorür) Atık Toplama Beheri Teorik Bilgi: Deneyin ilk kısmında, birçok bileşiğin formülü, ismi, fiziksel hali, rengi, kokusu, kristal yapısı ve çözünürlüğü ile ilgili bilgiler edinilir. İkinci kısmında ise bazı iyonik bileşiklerin tepkimeleri suda incelenecektir.

DENEY NO: 3

Kimyasal tepkimelerde, tepkimeye giren tüm katyonların anyonların değiştirmeleri sonucu oluşan tepkimelere metatez tepkimeleri denir. Metatez tepkimelerinin gelişimini sistematik olarak inceleyebilmek için gözlem yapmak ve tepkime denklemlerini yazmamız gerekir. 2Na3PO4 + 3CuSO4 Cu3(PO4)2 + 3Na2SO4

Çözeltide tepkimeye giren maddeler tepkime başlamadan önce ayrı tüplerde çözücüde çözülür. Maddelerin çözülüp çözülmediğini gözlemlenir. Çözülüyorsa iyonlar çözeltide hidratlaşmış şekilde yazılır. 3Na+ (su) + PO4−3(su ) + Cu+2(su) + SO4−2(su) Tepkimenin olduğunu gösteren özellikler gözlemlenerek söylenir. belirtiler aşağıdaki

7

Yerdeğiştirme Tepkimeleri 1. 2. 3. 4. 5. Çökelek oluşumu Gaz çıkışı Isı alış verişi Renk değişimi Asit-bazlıkta değişim

DENEY NO: 3

Tepkime sonucu çözeltide oluşan ürünlerin formülleri tepkimeye giren maddeler sulu çözeltide araya gelince oluşan ürünlerin formülleri yazılır. Çökelek oluşumu alt indis(k), iyonik halde çözeltide kalanlar alt indis (su) şeklinde gösterilir. Cu3(PO4)2(k) + 6 Na+(su) + 3SO4−2(su)
İyonik denklem: Tepkimeye giren ve tepkime sonucu oluşan maddeler bir araya getirilir ve tepkime denklemi yazılır.

6Na+(su) + 2PO4−3(su) + 3Cu+2(su) + 3SO4−2(su)
Net iyonik denklem: Burada tepkimenin oluşumunda sorumlu olan iyonlar tepkime denkleminde görülür. Diğer iyonlar net tepkime denkleminde görünmez.

Cu3(PO4)2(k) + 6Na+(su) +3SO4−2(su)

3Cu+2(su) + 2PO4−3(su)

Cu3(PO4)2(k)

Deneyin Yapılışı: Deney tüpleri 1 den 11 e kadar etiketlenir. Tüplere sırayla;

1. tüpe katı CaCO3 yazılır ve tüpe spatülün ucuyla katı CaCO3 koyulur. 2. tüpe 3M, 3mL NaOH 3. tüpe 3M, 2mL HCl 4. tüpe 0,1M, 2mL FeCl3⋅6H2O 5. tüpe 0,1M, 2mL CoCl2⋅6H2O 6. tüpe katı NH4Cl 7. tüpe 0,1M, 2mL Na2CO3 8. tüpe 0,1M, 2mL NiCl2⋅6H2O 9. tüpe 0,1M, 2mL Na3PO4⋅12H2O 10. tüpe 0,1M, 3mL CuSO4⋅5H2O 11. tüpe 0,1M, 2mL BaCl2⋅2H2O On bir adet metatez tepkimesi incelenecek, tepkimelerin denklemleri, formülleri ve çözeltideki iyonları yazılacaktır. Her kimyasal maddenin kristal özellikleri, renkleri, çözünürlükleri belirtilir. Gözlemler her tepkime için ayrı ayrı kaydedilir. Bu parametreler tepkime 8

Yerdeğiştirme Tepkimeleri olduğunu gösteren renk değişimi, koku, çökelek, ısı değişimi, gaz çıkışı ve benzeri şeylerdir. Yapılacak işlem sırası aşağıdaki gibidir: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. (T3/2 → T1) HCl asit çözeltisinin yarısı katı CaCO3 e ilave edilir. (T2/3 → T3/2) NaOH çözeltisinin 1/3 nü HCl çözeltisinin kalanına ilave edilir. (T2/3 → T6) Kalan NaOH çözeltisinin yarısı NH4Cl çözeltisine ilave edilip, tüp elin sıcaklığı ile ısıtılır ve tüpün ağzı koklanır. (T4/2 → T2/3) FeCl3 çözeltisinin yarısı geri kalan NaOH e ilave edilir. (T5 → T4/2) CoCl2 çözeltisi kalan FeCl3 çözeltisine ilave edilir. (T10/3 → T7) CuSO4 çözeltisinin 1/3 ünü Na2CO3 çözeltisine ilave edilir. (T10/3 → T11) Geri kalan CuSO4 çözeltisinin yarısı BaCl2 çözeltisine ilave edilir. (T9/2 → T10/3) Na3PO4 çözeltisinin yarısı kalan CuSO4 çözeltisine ilave edilir. (T8 → T9/2) NiCl2 çözeltisi kalan Na3PO4 çözeltisine ilave edilir.

DENEY NO: 3

Kimyasal maddeleri direkt koklamayınız

Bilgi için incelenecek tepkimelerde oluşan bazı maddelerin özellikleri ve kullanım alanları aşağıda verilmiştir. • • • • • • Fe(OH)3 jelatinimsi çökelek, seramikte, lastikte ve camda pigment olarak, susuz bileşikleri mücevhercilikte parlatmada kullanılır. CuCO3·Cu(OH)2 tohum iyileştirmede, boyada kullanılır. NiCO3·Ni(OH)2 seramikte renklendirici olarak kullanılır. BaSO4 fotoğraf kağıdında, betonda, radyasyon yalıtıcı olarak kullanılır. Cu(PO4)2 gübre, fosforik asidin paslandırma etkisinin geciktirilmesinde kullanılır. NH3 nitrik asit üretiminde, gübre, patlayıcı yapımında ve fiberlerde kullanılır.

9

Yerdeğiştirme Tepkimeleri
Ölçüm ve Hesaplamalar

DENEY NO: 3

CaCO3 + HCl HCl + NaOH NaOH + NH4Cl FeCl3 + NaOH CoCl2 + FeCl3 CuSO4 + BaCl2 NiCl2 + Na3PO4 Na3PO4 + CuSO4 CuSO4 + Na2CO3

....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... .......................................................................................

10

Naftalinin Erime ve Donma Noktası Tayini
4. Naftalinin Erime ve Donma Noktası Tayini Madde ve Malzemeler: Beher Termometre Baget Kronometre Grafik kağıdı * Naftalin Atık Toplama Beheri (naftalin)

DENEY NO: 4

Deneyde bir maddenin katı halden sıvı hale geçişini (hal değişimini) gözlemleyerek erime eğrisini çizmek ve erime donma noktasının tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Erime olayının tersi, yani bir sıvının katı hale dönüşümü Donma olarak bilinir. Donma noktası (d.n) ise 1 atmosfer basınç altında sıvı ve katının bir arada bulunabileceği sıcaklık olarak tanımlanabilir. Saf maddeler aynı sıcaklıkta erir ve donarlar. Hemen her katının karakteristik bir erime sıcaklığı vardır.
Erime (Te) Donma (Td) Buharlaşma (Tb) Yoğunlaşma (Ty)

KATI

SIVI

GAZ

Süblimleşme (Ts)

Bir katı maddenin sıvı hal göstermeden doğrudan gaz hale geçmesi olayına süblimleşme denir. Sıvılar her sıcaklıkta belirli bir buhar basıncı gösterir. Sıvının buhar basıncının dış basınca eşit olduğu sıcaklığa kaynama noktası denir.
Deneyin Yapılışı: Boş behere yaklaşık 150mL su doldurulup ısıtıcı üzerine yerleştirilir. Yaklaşık 5g naftalin tartılıp kuru bir deney tüpüne boşaltılır. Deney tüpü hazırlanmış olan su banyosuna yerleştirilir. Deney tüpünün içine termometre okunabilecek şekilde yerleştirilir. Beher, ısıtıcı ile ısıtılır ve 1dakika aralıklarla sıcaklığı kaydedilir. Okuma işlemi naftalinin tümü eridikten sonra sıcaklığın 10ºC daha arttığı değere kadar sürdürülür. Tüp su banyosundan çıkarılır. Her 30 saniyede bir sıvı haldeki naftalinin sıcaklığı kaydedilir. Bu işlem naftalin katılaşana kadar

11

Naftalinin Erime ve Donma Noktası Tayini yapılır. Deney sonucunda tüp içerisinde donan naftalinler sıcak su ile yıkanarak atık toplama kabına alınır.
Veriler: Deneyin zamana (dak.) karşı sıcaklık (ºC) değerleri kaydedilir. Sonuçlar: 1. Naftalinin sıcaklık (ºC) - Zaman (dak.) erime eğrisi çizilir. 2. Naftalinin sıcaklık (ºC) - Zaman (dak.) donma eğrisi çizilir. 3. Naftalinin erime ve donma sıcaklıkları grafikten okunur. 4. Bulunan değer teorik değerle karşılaştırarak hata hesabı yapılır. (teorik değer literatürden bulunur)

DENEY NO: 4

12

Naftalinin Erime ve Donma Noktası Tayini dak. °C dak.

DENEY NO: 4 °C

13

İyonlaşma Sabiti, pH ve Tampon Çözeltiler

DENEY NO: 5

5. İyonlaşma Sabiti, Hidrojen İyonu Konsantrasyonu, pH ve Tampon Çözeltiler Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (6 adet) Turnusol kağıdı pH metre pH kağıdı 1,0M HCl (hidroklorik asit) 0,1M HCl (hidroklorik asit) 1,0M NaOH (sodyum hidroksit) 0,1M NaOH (sodyum hidroksit) 0,2M CH3COOH (asetik asit) 0,1M CH3COONa (sodyum asetat) 0,1M NaCl (sodyum klorür) 0,1M Al(OH)3 (alüminyum hidroksit) 0,1M (NH4)2CO3 (amonyum karbonat) 0,1M Na2CO3 (sodyum karbonat) Atık Toplama Beheri (asit) Teorik Bilgi: Kuvvetli elektrolitler sulu çözeltilerde tamamen iyonlaşırlar, bu nedenle bunların iyon konsantrasyonları çözeltinin molar konsantrasyonlarından hesaplanabilir.

Örneğin 0,1 molar H2SO4 çözeltisinde hidrojen iyonu konsantrasyonu 0,2 molar ve sülfat iyonu konsantrasyonu 0,1 molardır. H2SO4 2H+ + SO4−2

Tampon çözeltilerin özelliği hidrojen iyonu konsantrasyonlarının yaklaşık olarak sabit kalmasıdır. Hatta çözeltiye önemli ölçüde asit veya baz ilave edilirse çözeltinin hidrojen iyonu konsantrasyonu veya pH ı sabit kalır. Tampon çözeltiler zayıf bir asit ve onun tuzunu, veya zayıf bir baz ve bu zayıf bazın tozunu içerirler. Örneğin asetik asit ve sodyum asetat bir tampon oluşturur. Diğer taraftan H2CO3 ve NaHCO3 başka bir tampon sistem oluşturur. Tampon çözeltilerin gerek kimyada gerekse tıpta çok önemli kullanım yerleri vardır.

15

İyonlaşma Sabiti, pH ve Tampon Çözeltiler
Deneyin Yapılışı: 1) Altı tane deney tüpü iyice temizlenir (kuru olmaları gerekmez) ve bunlar birden altıya kadar numaralandırılır. Bu tüplerden birden beşe kadar olanları, Tablo 1 de gösterilen karışımlardan birden beşe kadar olanları ile doldurulur. Koyacağımız karışım numarası ile tüp numarası aynı olmalıdır. Bu tüplerin her biri cam bagetle karıştırılır. Baget bir tüpten çıkarıp diğer tüpü karıştırmadan önce saf su ile yıkanmalıdır. 1den beşe kadar olan karışımların pH ları indikatör kağıdı ile belirlenir. 2 ve 4 numaralı karışımlardan 6 numaralı karışım tablodan yararlanarak hazırlanır. Bu hazırladığımız karışımın pH ı daha önceden belirlediğimiz pH lara benzer şekilde belirlenir. Bütün çözeltilerin yaklaşık H+, HCl ve NaOH konsantrasyonları ve pH ları hesaplanır. Hatırlanacağı gibi HCl ve NaOH tamamı iyonlaşmıştır. Bunların hepsi Tablo 1 e kayıt edilir. 1 ve 2 numaralı karışımlar için [H+]=[HCl] olduğu, 4 ve 5 numaralı karışımlar için [H+]=(10−14) olduğu kabul edilir 2) Temiz bir erlen içine 50mL saf su koyulur, ve 5 damla 0,2M asetik asit ilave edilerek iyice karıştırılır. Karışımın pH ı, pH kağıtlarıyla belirlenir. Eğer mümkünse aynı karışımın pH ı, pH metre ile kontrol edilir. Bu asetik asit çözeltisinin konsantrasyonunu hesaplanır ve Ka eşitliğinden faydalanılarak hidrojen iyonu konsantrasyonu hesaplanır. Bu değer pH metre ile tayin ettiğimiz değerlerle karşılaştırılır. Hesapladığımız ve deneysel olarak bulduğumuz değerler Tablo 2 ye kayıt edilir. 3) 250mL temiz beher içine 50mL, 0,2M asetik asit ile 50mL, 0,4M sodyum asetat çözeltileri karıştırarak bir tampon çözelti hazırlanır. Tampon çözeltinin pH ı pH kağıdı ve pH metre ile ölçülür. Bu değerler ve daha sonra elde edeceğiniz değerler Tablo 3 e işlenir. Tampon çözeltiyi kullanarak 8, 9 ve 12 nolu karışımlar beher içinde tabloda belirtildiği oranda hazırlanır. Bütün bu karışımların pH ları pH kağıdı ve pH metre ile ölçülür. 4) Tablo 4 deki çözeltilerden her birinden temiz tüplere 2-3 mL alınır. Böylece 6 tüpe 6 farklı adet çözelti hazırlanmış olur. Her bir çözeltiye kırmızı ve mavi turnusol kağıdı batırılır. Çözeltilerin asidik, bazik veya nötral oldukları belirlenir. Sonuçları Tablo 4 e işlenir.

DENEY NO: 5

pH Metre

16

İyonlaşma Sabiti, pH ve Tampon Çözeltiler
Deneyle İlgili Rapor Kağıdı: Tablo 1
No: 1 2 3 4 5 6 Karışımın bileşimi: 5mL saf su + 1 damla 0,1M HCl 5mL saf su + 1 damla no: 1 saf su 5mL saf su + 1 damla 0,1M NaOH 5mL saf su + 1 damla no: 4 5mL no: 2 + 5mL no: 4 [HCl] [NaOH]

DENEY NO: 5

[H+]

pH (beklenen)

pH kağıdı

Tablo:2
No: 7 Karışımın bileşimi: 50mL saf su + 5 damla 0,2M Asetik asit [CH3COOH] [H+] pH (beklenen) pH (tayin edilen)

Tablo 3
No: 8 9 10 11 12 Karışımın bileşimi 50mL 0,2 M Asetik asit + 50mL 0,1M sodyum asetat 25mL karışım no: 8 + 5 damla 1M HCl 25mL saf su + 5 damla 1M HCl 25mL karışım no: 8 + 5 damla 1M NaOH 25mL saf su + 5 damla 1M NaOH pH kağıdı pH metre

17

İyonlaşma Sabiti, pH ve Tampon Çözeltiler
Tablo 4
Çözelti 0,1M NaCl 0,1M CH3COONa 0,1M Al(OH)3 0,1M CH3COONH4 0,1M (NH4)2CO3 0,1M Na2CO3

DENEY NO: 5

Turnusol Kağıdına Etkisi

Çözünenin kendisinin veya iyonlarının köşeli parantez içerisindeki gösterimi konsantrasyonu ifade etmektedir. Aksi söylenmedikçe birimi mol/L dir.

18

Kimyasal Reaksiyon Hızı
6. Kimyasal Reaksiyon Hızı Madde ve Malzemeler: Büret (2 adet) Deney Tüpü (2 adet) Beher Pipet Termometre Kronometre Grafik Kağıdı * Nişasta indikatörü 0,2M KI (potasyum iyodür) 0,2M KCl (potasyum klorür) 0,1M (NH4)2S2O8 (amonyum peroksidisülfat) 0,1M (NH4)2SO4 (amonyum sülfat) 0,005M Na2S2O3 (sodyum tiyosülfat) 0,1M CuSO4 (bakır sülfat) Atık Toplama Beheri Teori: Kimyasal reaksiyonlar, çok yavaş, yavaş, oldukça hızlı veya hızlı gerçekleşebilirler. Reaksiyonların hızlarını etkileyen en temel neden, reaksiyona giren maddelerin özellikleridir (yapısal etken). Ancak reaksiyon hızları yapısal etken dışındaki kriterlerle de değişebilirler. Çeşitli dış etkenlere göre, reaksiyona giren maddelerin çarpışma sayıları, yada reaksiyona ilişkin aktivasyon enerjileri (etkinleşme enerjileri) farklılaşabilir. Buna göre reaksiyon hızlarını etkileyen başlıca faktörler:

DENEY NO: 6

• • • • •

Yapısal Etkenler Sıcaklık Derişim (veya basınç) Reaktant tanecikleri arasındaki temas yüzeyi (yüzey alanı ve karıştırma hızı) Katalizörler

Reaksiyon hızı bir reaksiyonda birim hacimde ve birim zamanda dönüşmeye uğrayan maddenin mol sayısı olarak tanımlanabilir. Hacim birimi genel olarak litre, zaman birimi de saniye, dakika, saat veya gündür.

Reaksiyon hızı =

ΔC mol / L = Δt s

∆C = Konsantrasyondaki değişiklik. ∆t = Konsantrasyon değişikliği için geçen zaman.

19

Kimyasal Reaksiyon Hızı Bazı reaksiyonlar o kadar hızlı olur ki, hızlarını ölçmek pratik olarak mümkün değildir. Örneğin O2 ve H2 gazları bir kıvılcım yardımı ile ani olarak reaksiyona girerler. Yine kuvvetli bir asit kuvvetli bir bazla çok hızlı olarak nötralleşme reaksiyonu verir. Bu reaksiyonlar çok hızlıdırlar ve ölçülemezler. Diğer bazı reaksiyonlar, o kadar yavaş cereyan eder ki, zamanla hiçbir dönüşme gözlenmeyeceği için bunların hızı da pratik olarak ölçülemez. Örneğin O2 ve H2 gazları bir kapta beraber bulunsalar, bu karışım yıllarca beklese bir reaksiyon gerçekleşmez veya reaksiyon o kadar yavaştır ki, ne harcanan gaz miktarını ne de oluşan su miktarını ölçmek mümkün değildir. Bazı inorganik reaksiyonlar vardır ki normal bir hızla olurlar ve bu reaksiyonların hızlarının ölçülmesi mümkündür. Bu tip reaksiyonlarda reaksiyona katılan maddeler tamamen harcanırlar. Reaksiyonun hızına konsantrasyon, sıcaklık, ve katalizör etki eder. Aşağıdaki reaksiyonları düşünün,
a)

DENEY NO: 6

2I

(aq)

+ S2O8

2−

k1
(aq)

k2 k3 k4

I2 (aq) + 2SO42− (aq)

b)

I2 (aq) + 2S2O32− (aq)

2I− (aq) + S4O62− (aq)

k1 (a) reaksiyonunda ileri reaksiyonun hız sabitidir. Bu sabitin değeri öyle ki, 273–350 K sıcaklık ve 10−4 - 10−1 molar konsantrasyon aralığının reaksiyon hızı klasik yöntemlerle ölçülebilir. k2 ve k4 sabitlerinin değeri aynı sıcaklık aralığında o kadar küçüktür ki, (a) ve (b) reaksiyonlarındaki geri reaksiyonların hızları bu zaman aralığında önemsizdir. k3 sabitinin değeri k1 sabitinin aynı sıcaklık aralığındaki değerinden o kadar büyüktür ki, (a) reaksiyonunda oluşan I2 nin hepsinin anında reaksiyona girdiği kabul edilir. Bu nedenle bu sistemde geri reaksiyonlar ihmal edilebilir ve reaksiyon ardı ardına iki ileri reaksiyon dan ibaret olarak kabul edilebilir. Birici tepkimenin (a) ileri reaksiyonu hızı belirleyen basamaktır. 20

Kimyasal Reaksiyon Hızı Reaksiyon (a) I− (aq) nin peroksidisülfat iyonu (S2O82−) ile oksitlenme reaksiyonu; reaksiyon (b) ise I2 (aq) ün tiyosülfat (S2O32−) iyonu ile indirgenme reaksiyonudur. Tiyosülfat iyonu reaksiyonun başından beri ortamda mevcuttur ve oluşan I2 yi hemen indirger. Tiyosülfat miktarı diğer reaktiflere kıyasla daha azdır. Böylece tiyosülfatın hepsi diğer maddelerden (I ve S2O82−) önemli ölçüde kullanılmadan önce biter. Bu nedenle diğer konsantrasyonlar pratikçe sabit kalır. Tiyosülfat bittikten sonra oluşan I2, daha önce ilave edilen nişasta ile reaksiyona girerek mavi renk oluşturur. Çözeltilerin karıştırılmasından mavi renk oluşmasına kadar geçen zaman ölçülürse iyodun ve peroksidisülfatın belirtilen konsantrasyonlarında reaksiyon hızı hakkında bir ölçü elde etmiş oluruz. Tiyosülfat konsantrasyonu değiştirmeden bu maddelerin konsantrasyonları değiştirilebilir. Bu suretle konsantrasyonun reaksiyon hızına etkisi belirlenebilir. Reaksiyon hızına etki eden diğer faktörler de araştırılabilir. Yapılacak ilk deneyde reaksiyon karışımı su maddeleri içerir: • • • • 0,005M, 10mL. Na2S2O3 = 5,0×10−3mol Na2S2O3 0,1M, 20mL. (NH4)2S2O8 = 2,0×10−3mol (NH4)2S2O8 0,2M, 20mL. KI = 4,0×10−3mol KI 3 damla nişasta indikatörü

DENEY NO: 6

Tiyosülfatın hepsi reaksiyona girdikten sonra (b) reaksiyonu durur. Yani 2,5×10−5mol I2 (a) reaksiyonu tarafından oluşturulduktan sonra (b) reaksiyonu biter. Çünkü mevcut olan 5×10−5mol tiyosülfatın hepsi 2,5×10−5mol iyotla reaksiyona girmiştir. Bu (a) reaksiyonundan oluşur. Budan sonra oluşan iyot sistemde birikir ve mevcut nişasta ile reaksiyona girerek mavi renk oluşturur. Aslında 2,5×10−5mol dan az miktarda fazla iyot oluşması için 2,5×10−5 moldan birazcık fazla S2O82− ye gerek vardır. Reaksiyon (a) tarafından harcanan her mol I- reaksiyon (b) tarafından tekrar meydana getirilir. Böylece 2,5×10−5 mol I2 oluşması için gerekli zaman gerçekte sabit I− konsantrasyonunda tayin ediliyor demektir.

21

Kimyasal Reaksiyon Hızı
Deneyin Yapılışı A) Derişimin Reaksiyon Hızına Etkisi: Bir büret (100mL) 0,2M KI çözeltisi ile, aynı büyüklükteki diğer büret 0,1M (NH4)2S2O8 çözeltisi ile doldurulur. Bu çözeltilerin her birinden ayrı tüplere dikkatli bir şekilde 20mL çözelti koyulur. Na2S2O3 çözeltisinin konsantrasyonu 0,005M dır. Beherdeki tiyosülfat çözeltisi içine 3 damla nişasta indikatörü ilave edilir ve bir termometre beher içine daldırılır. Daha önce büretten deney tüplerine 20mL olarak alınmış olan I ve peroksidisülfat çözeltileri beherde karışırken kronometre ayarlanır. Çözelti karıştırılır ve çözelti sıcaklığı dikkatli bir şekilde tespit edilir. İki farklı tüpteki 20mL çözelti behere ilave ettikten sonra mavi renk oluşana kadar geçen zaman saptanır. Sıcaklık, mavi renk oluşması için geçen zaman ve kullanılan çözeltilerin hacmi kaydedilir.

DENEY NO: 6

Aynı deney tabloda verilen azaltılmış iyodür ve peroksidisülfat çözeltileri kullanarak tekrar edilir. Her deneyde tiyosülfat 10mL ve nişasta 3 damla alınır.
Deney Nişasta 0,005M S2O32− 1. Tüp 0,2M KI 0,2M KCI 2. Tüp 0,1M (NH4)2SO8 0,1M (NH4)2SO4 1 2 3 4 5

3 damla 10 mL 20 mL 0 mL 20 mL 0 mL

3 damla 10 mL 20 mL 0 mL 10 mL 10 mL

3 damla 10 mL 20 mL 0 mL 6,7 mL 13,3 mL

3 damla 10 mL 10 mL 10 mL 20 mL 0 mL

3 damla 10 mL 6,7 mL 13,3 mL 20 mL 0 mL

Toplam hacmi sabit tutmak için KCI ve (NH4)2SO4 çözeltiler kullanılır. Toplam iyon şiddetini aynı tutmak için saf su yerine KCI ve (NH4)2SO4 çözeltileri tercih edilir. Her bir deney için I, S2O32− ve S2O82− iyonlarının başlangıç konsantrasyonları hesaplanır. Reaksiyonun hızı şu şekilde ifade edilebilir. Ölçülen zaman 2,5×10−5 mol S2O82− iyonun 50mL de reaksiyona girmesi için gerekli zamandır. Bu nedenle reaksiyonun hızı S2O82− cinsinden ifade eldir.

22

Kimyasal Reaksiyon Hızı
d(S 2 O 8 ) Δ(S 2 O 8 ) veya dt Δt Örneğin 2,5×10−5 mol S2O82− iyonunun 50mL çözelti içinde reaksiyona girmesi için gerekli zaman 10 dakika olsun. Bu zaman esasında ∆ (S2O82−) = -5×10−4 mol/L dir. Bu zaman esnasındaki ortalama hız;
− (−5 × 10 −4 mol/L) = 0,83 × 10 − 6 mol/L.s 2 6,02 × 10 sn
2− 2−

DENEY NO: 6

Reaksiyon hızı değişen konsantrasyonlara karşı grafiğe geçirilebilir. (1, 4 ve 5 deneyler için I− iyonu ve 1, 2, 3 deneyler için S2O82− iyonu)
B) Sıcaklığın Reaksiyon Hızına Etkisi: A kısımdaki deneylerden hızı ortalama halli olan bir iki deney seçilir. Aynı deneyler için çözeltileri karıştırmadan önce deney tüplerindeki ve beherdeki çözeltiler 30–35ºC a kadar ısıtılır. Isıtma işi büyük bir beherde bulunan 45–50ºC sıcaklığındaki suya daldırarak yapılabilir. Çözeltileri karıştırdıktan hemen sonra karışımın sıcaklığını tespit edilir. Aynı çözeltinin sıcaklığı renk değişimi gözlenen zamanda okunur. İki sıcaklığın ortalaması reaksiyon sıcaklığı olarak alınabilir. Aynı deney çözeltileri 10ºC veya 15ºC kadar soğutarak da tekrarlanabilir. Reaksiyon hızını sıcaklığa karşı grafik çizilirken oda sıcaklığında yapılan deney sonucunu da kullanılabilir. (Bölüm A) C) Katalizörün Etkisi: Bölüm A deneylerinden reaksiyon zamanı en uygun olan seçilir. Aynı deneydeki 10mL S2O32− ve nişasta çözeltisine 1 veya 2 damla 0,1M CuSO4 çözeltisi ilave edilir ve tekrarlanır. CuSO4 ilave edilen reaksiyon zamanı ile aynı deney A kısmındaki reaksiyon zamanı ile karşılaştırılır.

23

Kimyasal Reaksiyon Hızı
Veriler ve Sonuçlar: Reaksiyon Hızına Konsantrasyonun Etkisi: Deney 1 Deney 2

DENEY NO: 6

Deney 3

Deney 4

Deney 5

0,0050M Na2S2O3 0,2M KI 0,10 M (NH4)2S2O8 Toplam hacim Na2S2O3 (aq) konsantrasyonu KI (aq) (NH4)2S2O4 (aq) konsantrasyonu Sıcaklık Renk değişme zamanı
Reaksiyon Hızına Sıcaklığın Etkisi: KI hacmi......................................................................................... (NH4)2S2O8 hacmi........................................................................... KI (aq) konsantrasyonu .................................................................... (NH4)2S2O8 (aq) konsantrasyonu...................................................... Başlangıç sıcaklığı.......................................................................... Son sıcaklık .................................................................................... Ortalama sıcaklık ........................................................................... Renk değişme zamanı..................................................................... CuSO4 hacmi .................................................................................. Sıcaklığın Etkisi: KCI hacmi ...................................................................................... (NH4)2S2O8 hacmi........................................................................... CuSO4 hacmi .................................................................................. KI konsantrasyonu.......................................................................... (NH4)2S2O8 ..................................................................................... CuSO4 ............................................................................................. Renk değişme zamanı (dakika) ...................................................... (katalizleşmiş reaksiyon)................................................................ A bölümünde renk değişme zamanı (katalizörsüz) ........................

Hız =

mol litre × dakika

Hız =

mol litre × s

24

Kristallendirme
7. Kristallendirme Madde ve Malzemeler: Erlen Huni Süzgeç Kağıdı Aktif Kömür Saf Su Benzoik Asit NaCl (sodyum klorür) KNO3 (potasyum nitrat) Maske * Atık Toplama Beheri (benzoik asit) Teori: Kristallendirme katı karışımlardaki bileşenleri birbirinden ayırmakta ve bu bileşenleri saflaştırmada kullanılan bir yöntemdir. Kristallenme ile ayırmaya ayrımsal kristallendirme ve saflaştırmaya ise kristallendirme denir ve temelde aynı işlemleri içerir.

DENEY NO: 7

Kristallendirme, oda sıcaklığında katı olan maddelerin saflaştırılmasında yaygınca kullanılan bir yöntemdir. Yöntem temel olarak, sıcaklığın düşürülmesi ile çözünürlüğün azalması prensibine dayanır. Sıcaklık artırıldığında kristallenmesi istenen katının çözünmesi ancak uzaklaştırılmak istenen safsızlıkların çözünmemesi beklenir. İdeal bir kristallendirmede safsızlık yaratan maddeler sıvıda kalırken katı madde temiz kristaller halinde çöker. Kristallendirme ile saflaştırmada izlenen yol genel olarak şöyledir. 1. Katı madde çözücünün kaynama noktasında çözülür. 2. Çözünmeyen maddeler çözelti sıcakken süzülür. 3. Sistem mümkün olduğu kadar yavaş soğumaya bırakılır. 4. Soğuma tamamlandıktan sonra oluşan kristaller süzülür 5. Kristallere yapışmış olan çözücü kristalleri çözmeyen kolay buharlaşabilen bir sıvı ile yıkanır. 6. Elde edilen kristaller uygun bir kurutma yöntemi ile kurutulur.

Benzoik asit birçok saf kimyasal gibi zehirlidir, tozları solunmamalıdır. Gözleri tahriş edebilir. Eldivensiz çalışılmamalıdır. Çevreye zararlıdır, lavaboya dökülemez.

25

Kristallendirme İki katıdan her ikisi de aynı sıvıda çözündüğü halde, sıcaklıkla çözünürlüklerinin değişimi birbirinden farklı ise bunların oluşturulduğu karışım soğutulursa öncelikle sıcaklıkla çözünürlüğü fazla değişen kristallenerek karışımdan ayrılır. İki maddenin sıcaklıkla çözünürlükleri ne kadar farklıysa ayırma o oranda daha iyi gerçekleşir. Kristallendirme işlemi uygulanacak katının; belirli bir çözücüde sıcakta çözünüp, soğukta çözünmemesi gerekir. Bunun için saflaştırılacak katı uygun bir çözücüde ısıtılarak doygun çözeltisi hazırlanır ve sıcak çözelti süzülerek çözünmeyen safsızlıklar uzaklaştırılır. Sıcak çözeltide bulunan maddenin kristallenmesini sağlamak için şu işlemlerden biri uygulanır:

DENEY NO: 7

• • • •

Çözelti soğutulur. Çözelti aşırı doymuş hale getirilir. Çözünenin çözünmediği ikinci bir çözücü eklenir. Çözünenin buharlaşmayacağı durumlarda çözücünün bir kısmı buharlaştırılır.

Oluşan saf kristaller süzülerek alınır, çözeltide ise çözünür safsızlıklar kalır. Bu şekilde elde edilen kristaller yeteri kadar saflıkta değilse, başka çözücü yada çözücü sistemleri kullanarak yeniden kristallendirme işlemi yapılır. Ayrımsal kristallendirme işleminde ise, katı karışımdaki bileşenlerden birinin daha az diğerinin daha çok çözündüğü bir çözücü belirlenir ve bu çözücüde katı karışım ısıtılarak çözülür ve sıcakken süzülür. Çözelti soğutulurken önce, çözücüde daha az çözünen maddenin saf kristalleri, çözeltinin daha çok soğutulması ile daha çok çözünen maddenin saf kristalleri oluşur. Elde edilen kristaller ayrı süzme işlemleri ile çözeltiden alınır.
Deneyin Yapılışı: 1g kristallendirilecek madde toz haline getirilir ve erlene boşaltılır. Madde, minimum hacimdeki çözücünün (katı maddenin yüzeyini kaplayacak kadar) kaynama noktasında erlen içerisinde çözünür. Erlen su banyosu veya bir ısıtıcıda yavaş yavaş karıştırılarak ısıtılır. Eğer madde tamamen çözünmediyse bir miktar çözücü ilave edilir. Çözücü ilavesine madde tamamen çözününceye kadar devam edilir. Çözelti renklenirse aktif kömürden vakum trombu ile süzülür. Bu süzmeden sonra rengin kaybolduğu görülecektir. Daha sonra sıcak çözelti tekrar süzülür. Maddenin bir kısmının filtre kağıdında kristallenmemesi için süzme işlemi çok hızlı yapılmalıdır. Sıcak süzme işlemlerinde kullanılan tüm aparatların aynı

26

Kristallendirme sıcaklığa getirilmiş saf su ile yıkanması filtre kağıdı ve cam malzemelerde ani soğumaya bağlı kristallenmeyi engelleyecektir. Eğer çözelti hızlı soğutulursa (musluk suyuna tutarak veya buz banyosunda) kristaller çok küçük olur ve buda yüzey alanı genişleyen kristallerin safsızlıkları tutmasını kolaylaştırır. Kristallenme süresince erlen hareket ettirilmemelidir. Eğer kristallendirme olmuyorsa o maddeden birkaç kristali çözeltiye ilave edilir veya cam bagetle erlenin iç çeperi çizilir. Oluşan kristaller süzülerek alınır. Süzme işlemi vakumda yapılırsa kristalleri kurutmak daha kolay olur. En son işlem kristallerin kurutulmasıdır. Bu amaçla vakum etüv kullanılır. Düşük basınç ve düşük sıcaklıkta maddenin bozunması da önlenmiş olur.
Ayrımsal Kristallendirme:

DENEY NO: 7

Sodyum klorür (NaCl) ile potasyum nitrat (KNO3) tuz karışımının ayrılması ayrımsal kristallendirme işlemi ile gerçekleştirilir. Bunun için tuz karışımı suda çözülür, ısıtılır ve süzülür. Çözelti soğutulurken önce daha az çözünen NaCl çöker, KNO3 suda çözülmüş olarak kalır. Kalan bu çözelti daha da soğutularak KNO3'ın kristallenmesi sağlanır. Böylelikle NaCl ile KNO3 tuzları ayrılmış olur.

Benzoik Asit Kristalleri

27

Saf Bir Maddenin Erime ve Donma Noktası Tayini
8. Saf Bir Maddenin Erime ve Donma Noktası Tayini Madde ve Malzemeler: Mantar Termometre Tie Tüpü Saat Camı Spatül Kapiler Tüp Erime ve Donma noktası tayin edilecek madde* Atık Toplama Beheri (*) Teorik Bilgi: Erime bir maddenin katı halden sıvı hale dönüşümü olarak bilinir ve katı bir maddenin erime noktası (e.n.) bir atmosfer basınç altında katının sıvı hale dönüşmeye başladığı sıcaklık olarak tanımlanır. Saf maddeler için katı halden sıvı hale geçiş oldukça kesin bir sıcaklıkta ve genellikle 0,5ºC lık bir aralık içinde olur. Maddenin saf olmaması erime noktasında önemli düşmelere neden olur. Bu bakımdan erime noktası katı maddelerin saflık kontrolünde ve tanınmasında kullanılan önemli bir fiziksel özelliktir. Bazıları dışında, genellikle, her katı organik bileşiğin karakteristik bir erime noktası vardır.

DENEY NO: 8

Erime olayının tersi, yani bir sıvının katı hale dönüşümü Donma olarak bilinir. Donma noktası (d.n.) ise bir atmosfer basınç altında sıvı ve katının bir arada bulunan bileceği sıcaklık olarak tanımlanabilir. Saf maddeler için erime donma noktaları birbirinin aynıdır.
Deneyin Yapılışı: Erime noktası tayini, yandaki şekilde gösterilen erime noktası tayin cihazı ile (tie aparatı veya tie tüpü) yapılır, içindeki sıvı parafin veya yüksek kaynayan bir petrol ürünü bulunan erime noktası tayin cihazına bir mantar yardımıyla ayarlı bir termometre konur. Termometre seviyesini görmek için mantar bir parça kesilir.

Erime noktası tayini 80-100mm uzunluğunda ve 1-1,5mm çapında kapiler tüplerle yapılır. Bu tüplerin bir ucu kapalı olmalıdır. Erime noktasına bakılacak madde* kuru ve toz olmalıdır. Hatta toz halinde değil ise bir saat camı üzerinde spatülle toz haline getirilmelidir. Erime noktası tayini tüpü (ince kapiler) açık tarafı maddeye batırılarak madde alınır ve tüp kapalı tarafına çevrilip bir cam boru

Tie Aparatı ve Kurulumu

29

Saf Bir Maddenin Erime ve Donma Noktası Tayini içinde zıplatılarak maddenin tüpün dibinde toplanması sağlanır. Tüpteki madde yüksekliği yaklaşık 5mm olmalıdır. Elastik bir kavuçuk hortumdan kesilen halka ile kapiler tüpün ucu civa haznesinin ortasına gelecek şekilde termometreye bağlanır. Hiçbir şekilde lastik halka banyoya değmemelidir. Eğer maddenin erime noktası yaklaşık olarak biliniyorsa, erime noktasının 15-20ºC aşağısına kadar banyo hızlıca ısıtılabilir. Bundan sonra yavaşça ısıtma devam edilir. Maddenin yumuşamaya başladığı ve tam eridiği sıcaklıklar kaydedilir. Bazı organik katı maddelerin erime noktaları aşağıda verilmiştir. Naftalin Benzoik Asit Amonyum Nitrat Difenik Karbazid 80ºC 122ºC 169ºC 172ºC

DENEY NO: 8

~5mm

Kapiler Tüp

30

Sıcaklığın Reaksiyon Hızına Etkisi
9. Sıcaklığın Reaksiyon Hızına Etkisi

DENEY NO: 9

Bu deneyde potasyum permanganat (KMnO4) ile okzalik asit (H2C2O4) arasındaki reaksiyona sıcaklığın etkisi incelenecektir.
Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (10 adet) Beher Su banyosu Termometre Kronometre Grafik Kağıdı * KMnO4 (potasyum permanganat) H2SO4 (sülfürik asit) H2C2O4 (oksalik asit) Atık Toplama Beheri Teori: Reaksiyona giren maddelerin hangi hızla ürünlere dönüştüğünü, bu dönüşümde ortaya çıkan fiziksel ve kimyasal özelikleri ve moleküllerin reaksiyona girdiklerinde birbiriyle nasıl etkileştiklerini kimyasal kinetik inceler.

Bir reaksiyonun olabilmesi için reaksiyona giren atomların, moleküllerin veya iyonların birbiriyle çarpışmaları ve ayrıca çarpışan taneciklerin belli bir hıza sahip olmaları gerekir. Dolayısıyla bir reaksiyonun hızı derişime, sıcaklığa ve basınca bağlıdır. Katalizörler de ayıca reaksiyon hızını seçimi bir yönde arttırmak için kullanılır.
Arrhenius’a göre her molekül çarpışınca reaksiyon vermez, ancak aktifleşme enerjisi denen minimum enerjiye sahip olan moleküller çarpışınca reaksiyon verebilir.

KMnO4 Çözeltisi

Reaksiyon için gerekli aktifleşme enerjisine sahip moleküllerin sayısı da sıcaklıkla artar. Dolayısıyla sıcaklıkla reaksiyon hızı artmaktadır.

31

Sıcaklığın Reaksiyon Hızına Etkisi
Deneyin Yapılışı: Bu deneyde potasyum permanganat ile okzalik asit reaksiyonu asidik ortamda yürür. Bu yüzden ortam pH ı sülfürik asit ile düşürülmüştür. Reaksiyon sonunda permanganatın pembe renginin sıcaklığa karşın değişimi gözlemlenecektir. Reaksiyon denklemi aşağıda gösterilmiştir.

DENEY NO: 9

2MnO4− + 16H+ + 5C2O42−

2Mn2+ + 8H2O + 10CO2

5 deney tüpünün her birine 5×10−4M lık potasyum permanganat çözeltisinden 5 er mL ve 0,25M’lık sülfürik asit çözeltisinden 1 er mL konulur. Ayrıca 5 tüp daha alınır ve tüplerin her birine 2,5×10−3M lık okzalik asit çözeltisinden 9 ar mL konulur. İçinde permanganat çözeltisi bulunan tüplerden biri ile okzalik asit bulunan tüplerden biri, içinde 25ºC de su bulunan 250mL’lik behere daldırılır. Bu sabit sıcaklıktaki su banyosunda tüpler 5dk tutulur. Çabuk ve dikkatlice tüpteki okzalik asit permanganat çözeltisine aktarılır. Reaksiyon sona ermesi için geçen süre ölçülür. Bu süre içinde tüpün sıcaklığı 25ºC de tutulmalıdır. Tüpler 25ºC deki sabit sıcaklık su banyosundan çıkartılarak banyonun sıcaklığı 35ºC ye yükseltilir. Permanganat ve okzalik asit tüplerinden birer tane alınarak deney tekrarlanır. Deney 45ºC, 55ºC ve 65ºC de yinelenir.
Sonuçlar ve Değerlendirme: a)

25ºC’ da rengin kaybolması için geçen süre ........................................................... 35ºC’ da rengin kaybolması için geçen süre ........................................................... 45ºC’ da rengin kaybolması için geçen süre ........................................................... 55ºC’ da rengin kaybolması için geçen süre ........................................................... 65ºC’ da rengin kaybolması için geçen süre ...........................................................

b) sıcaklığın 10ºC artması için reaksiyon hızı hangi çarpan kadar artıyor? 25-35ºC için............................................................................................................. 35-45ºC için............................................................................................................. 45-55ºC için............................................................................................................. 55-65ºC için ............................................................................................................. c) sıcaklığa karşı zamanı gösteren bir grafik çizimi.

32

Gravimetrik Miktar Analizi ve Stokiyometri
10. Gravimetrik Miktar Analizi ve Stokiyometri Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü Spor Kıskaç Terazi MnO2 (mangan(IV) oksit) KClO3 (potasyum klorat) KCl (potasyum klorür) Teorik Bilgi: Kimyasal tepkimelerde, tepkimeye giren ve tepkimede oluşan maddelerin kütleleri arasındaki ilişkilerin bulunmasına stokiyometri denir. Kütle ilişkilerinin bulunmasında mol kavramından yararlanır. Eşitlenmiş kimyasal denklemlerde formülerin önündeki sayılar maddelerin mol sayılarının aralarındaki oranı belirler. Bu deneyde potasyum kloratın ısıl bozunması incelenecek ve elde edilen veriler KClO3 ün stokiyometrisinin belirlenmesinde kullanılacaktır. Daha sonra potasyum klorat ve potasyum klorür karışımında %KClO3 ve %KCl belirlenecektir. Potasyum klorat; potasyum, klor ve oksijen elementlerinden oluşan bir bileşiktir ve ısıtılırsa aşağıdaki tepkimeye göre ayrışır.

DENEY NO: 10

Deneyde kullanılan KClO3 ün içerisinde bir miktar KClO4 olabileceği ve perkloratların patlayıcı etkisinin olduğu unutulmamalıdır.

2KClO3

MnO2 ısı (Δ)

2KCl + 3O2

Tepkimelerden de görüldüğü gibi oksijen gaz olarak serbest kalır ve uçar. Geride ise potasyum klorür kalır. Buna göre kütlesi bilinen bir KClO3 ve KCl karışımını ısıtırsak ve ısıtma sonunda kütleyi tekrar ölçersek, kütlenin azaldığını görürüz. İşte bu azalma, KClO3 deki oksijenin yanma sonucunda uçarak kaybolmasından dolayıdır. Bundan faydalanarak baştaki karışımda ne oranda KClO3 bulunduğu hesaplanabilir. Bu bozunma oldukça yavaş olduğundan, bozunma hızını artırmak için mangan dioksit (MnO2) katalizör olarak kullanılır. Katalizörlerin tepkime başındaki kütlesi ile tepkime sonundaki kütleleri aynıdır. Yani tepkimede harcanmazlar, sadece reaksiyon hızını artırırlar.

33

Gravimetrik Miktar Analizi ve Stokiyometri
Deneyin Yapılışı: A) Potasyum kloratın stokiyometrisinin incelenmesi: Kuru ve temiz bir deney tüpüne bir miktar mangan dioksit koyulur ve tüple birlikte 0,01g duyarlılıkla tartılır. Tüpe bir miktar potasyum klorat eklenerek tekrar tartım yapılır. Tüpün çeperlerine hafifçe vurarak tüp içindeki klorat ve katalizörün iyice katışması sağlanır. Karıştırma işleminden sonra tüp bir spora yaklaşık 45 derecelik açı ile tutturularak önce yavaşça sonrasında kuvvetlice ısıtılır. Bek alevinde sıcaklığın en yüksek olduğu konum mavi alevin üst noktasıdır. Isıtma işlemine tüp kırmızılaşıncaya dek devam edilir. Bu noktada tüplerin pyrex cam olduklarından dolayı eriyebilecekleri veya sünebilecekleri unutulmamalıdır. Duruma göre ısıtma işlemine tüpü hafifçe çevirerek devam edilmelidir. Oksijenin tamamen uzaklaştığından emin olmak için tüpün açık kısmına yanık bir kibrit tutulur. Eğer parlak bir alevle yanıyorsa hala oksijen geliyor demektir. Bu durumda ısıtma işlemine devam edilir. Deney sonucunda bek söndürülerek tüpün soğuması beklenir ve numune tartılır. Kütle farklarından stokiyometriler hesaplanır. B) Karışımda bileşenlerin yüzdelerinin belirlenmesi: A şıkkındaki deneysel sıralamanın aynısı potasyum klorat ve potasyum klorür karışımı için tekrarlanır. Tartım sonucu elde edilen verilere dayanarak karışım yüzdesi hesaplanır.

DENEY NO: 10

Bu ve benzeri ısıtmalarda tüpün ağzı hiç bir zaman çalışan diğer kişilere dönük olmamalıdır.

34

Gravimetrik Miktar Analizi ve Stokiyometri
Veriler: A) Potasyum kloratın stokiyometrisinin incelenmesi:

DENEY NO: 10

Tüp + MnO2 kütlesi............................................................................................................. Tüp + MnO2 + KClO3 kütlesi .............................................................................................. Isıtma sonunda tüp katalizör ve kalanın kütlesi ..................................................................
B) Karışımda bileşenlerin % lerinin belirlenmesi:

Tüp + MnO2 kütlesi............................................................................................................. Tüp + MnO2 + karışım kütlesi............................................................................................. Isıtma sonunda tüp katalizör ve kalanın kütlesi ..................................................................
Hesaplama ve Sonuçlar A) Potasyum kloratın stokiyometrisinin incelenmesi:

Kaybolan oksijenin kütlesi .................................................................................................. Kaybolan oksijenin mol sayısı ............................................................................................ Potasyum kloratın mol sayısı .............................................................................................. Potasyum kloratın kütlesi .................................................................................................... Cl un mol sayısı ................................................................................................................... K un mol sayısı ....................................................................................................................
B) Karışımda bileşenlerin % lerinin belirlenmesi:

Karışımın kütlesi ................................................................................................................. Kaybolan oksijenin kütlesi .................................................................................................. KCl ün kütlesi...................................................................................................................... Kaybolan oksijenin mol sayısı ............................................................................................ Potasyum kloratın mol sayısı .............................................................................................. Bilinmeyen numunedeki KCl ün kütlesi ............................................................................. KCl ve KClO3 ın kütlece yüzde bileşimi ............................................................................

35

Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi
11. Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi Madde ve Malzemeler: Hassas Terazi Balon Termometre Beher Alüminyum Folyo Spor, Kıskaç ve Üç Ayak CH3OH (metanol) CCl4 (karbontetraklorür) (CH3)2CO (aseton) Atık Toplama Beheri

DENEY NO: 11

Yeni bulunan tüm bileşiklerin tanımlanabilmesi için fiziksel özellikleri, erime noktası, renk, yoğunluk ve elementel bileşiminin belirlenmesi gereklidir. Bileşiğe ait molekül ağırlığı ilk incelenmesi gereken önemli özelliklerden birisidir. Molekül ağırlığı çeşitli analitik yöntemlerle belirlenebilir ve uygun yöntem o maddenin özelliklerine göre seçilir. Eğer bileşiğimiz gaz fazında kararlı bir yapıdaysa kütle spektrofotometresi ile belirlenebilir. Kaynama noktası düşük ve küçük molekül ağırlıklı sıvıların molekül ağırlıkları DUMAS yöntemi ile belirlenebilir. Bu yöntemde uçucu sıvı hacmi bilinen bir kap içerisinde belli bir sıcaklık ve basınçta buharlaştırılır. İdeal gaz denklemi ve veriler kullanılarak buharlaşan sıvının mol sayısı hesaplanabilir. Bir gazın hacmi (V) ile basıncı (P) sıcaklığı (T) ve mol sayısı (n) arasındaki ilişkileri veren , V V V ile ile ile 1/P T n doğru orantılıdır doğru orantılıdır doğru orantılıdır (T, n sabit) (P, n sabit) (P, T sabit)
Boyle Yasası Charles–Gay Lussac Yasası Avogadro Yasası

bu üç yasanın birleşmesinden; V = sabit × 1 ×T×n P veya bağıntısı elde edilir.

P × V = sabit × T × n

37

Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi Buradaki sabite İdeal Gaz Sabiti denir ve R ile gösterilir.
P×V = n×R×T

DENEY NO: 11

şeklindeki ideal gaz denklemi ortaya çıkmış olur. Bu denklemde: P V T n R = Basınç (atm) = Hacim (L) = Sıcaklık (K) = Mol Sayısı (n) = 22,4/273 = 0,082 atm.litre/mol.K

R=0,082 R=82,1

atm × litre mol × K

atm × cm 3 mol × K
erg mol × K

R=8,31×107 R=1,987 R=8,314 R=62,33

MA = Molekül Ağırlığı m = Kütle d = Özkütle Bir mol buhar veya gazın 1 atm basınçta ve 0ºC de 22,4lt hacim işgal ettiği bilinmektedir. Eğer uçucu sıvı bir madde ısıtıldığı zaman bozunmadan gaz haline dönüştürülebiliyorsa, saf maddenin mol kütlesi tayin edilebilir. İdeal gaz eşitliğinden faydalanılarak hesaplamalar yapılabilir.
P×V = n×R×T

cal mol × K joul mol × K litre × mmHg mol × K

n=

m MA

P×V =

m ×R×T MA

MA =

m R×T × V P R×T P

MA = d ×

Yukarıdaki eşitlikten görüldüğü gibi belirli bir basınçta ve sıcaklıkta gazın kapladığı hacim ve kütlesi ölçüldüğünde mol kütlesi hesaplanabilir.

38

Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi
Ön Hazırlık: • 0,01g duyarlılıktaki terazinin işlem öncesinde kalibrasyonu ve etrafının kirlerden temizlenmesi. • Deney malzemelerinin saf sudan geçirilmesi ve kurutulması. • Deney düzeneğinin kurulması. Deneyin Yapılışı: Balon alüminyum folyo ile birlikte hassas terazide 0,01g duyarlılıkla tartılır. Yaklaşık 10mL mol kütlesi belirlenecek sıvıdan balona konulur ve balonun ağzı, sıvı buharının girmesine engel olmak için alüminyum folyo ile sıkıca kapatılır ve kurşun kalem ucu ile üstten delinir.

DENEY NO: 11

Balon su banyosu olarak kullanılacak beherin içerisine yerleştirilir. Balon mümkün olduğu kadar beherin tabanına yaklaşacak ancak dokunmayacak şekilde spor ve kıskaçla tutturulur. Balonun tamamını su kaplayacak şekilde beher su ile doldurulur ve kaynayana kadar ısıtılır. Balon içerisindekilerin sıcaklığını su banyosu sıcaklığı ile aynı olmasını sağlamak için, su kaynadıktan sonra 5 dakika daha ısıtmaya devam edilir. Bu ısıtma sırasında balon içerisindeki sıvı buharlaşır ve mevcut hava alüminyum folyo üzerindeki delikten dışarı çıkar. Bu arada, balonu örneğimizin buharı tamamen doldurur. Suyun kaynama olayı devam ederken suyun sıcaklığı ve barometre basıncı kaydedilir. Balon, içerisinde hiç sıvı kalmayınca kaynayan suyun içerisinden çıkarılarak soğuması beklenir. Balon soğudukça içerisindeki buhar yoğunlaşır. Balon oda sıcaklığına geldiğinde etrafı kurulanır ve yine hassas terazide tartılır. Balon yıkanır ve içerisi su ile doldurulur. Suyun hacmi mezür ile ölçülerek balon hacmi tespit edilir. Aynı işlemler mol kütlesi bilinmeyen bir örnek ile iki defa tekrarlanır ve elde edilen değerlerin ortalaması alınır.

39

Uçucu Bir Sıvının Mol Kütlesinin Belirlenmesi
Veriler :

DENEY NO: 11

Boş balon + alüminyum folyonun kütlesi: ......................................................................... Isıtmadan sonra balon, alüminyum folyo ve yoğunlaşan sıvı kütlesi: ................................ Kaynayan su sıcaklığı.......................................................................................................... Buharın işgal ettiği hacim (balon hacmi) (V): .................................................................... Kaynayan suyun sıcaklığı (T): ............................................................................................ Atmosfer basıncı (P): .......................................................................................................... İdeal Gaz Sabiti: ..................................................................................................................

Sonuçlar :

Yoğunlaşan sıvı kütlesi (m): ............................................................................................... Sıvı buharının yoğunluğu (d): ............................................................................................. Yoğunlaşan sıvının mol sayısı (n):...................................................................................... Sıvının mol kütlesi (Ma): .................................................................................................... Sıvının adı: ..........................................................................................................................

40

Asit-Baz Titrasyonu
12. Asit-Baz Titrasyonu Madde ve Malzemeler: Beher Büret Erlen Mezür Desikatör Fenolftalein indikatör K(OOCC6H4COO)H (potasyum hidrojen ftalat) NaOH (sodyum hidroksit) H2SO4 (sülfürik asit) Atık Toplama Beheri Teori: Pipet, büret ve balon joje gibi cam malzemeler kullanılarak yapılan kimyasal analizlere volumetrik analiz denir. Derişimi bilinmeyen bir numune mol sayısı çok iyi tespit edilebilen ikinci bir çözelti ile analiz edilebilir. Derişimi bilinen çözeltiye standart çözelti denir. Belli hacimde derişimi bilinen çözelti derişimi bilinmeyen çözeltiye ilave edilir. Bu olaya titrasyon denir. Bürete standart çözelti (titrant) konur. Derişimi bilinmeyen çözelti erlene konur. Tepkime, stokiyometrik miktarlarda maddeler tepkimeye girince biter. Bu nokta, titrasyonda eşdeğer nokta olarak tanımlanır. Asit baz titrasyonunda eşdeğer nokta bir indikatör yardımı ile görülecektir. Bu amaçla fenolftalein kullanılacaktır. Bu indikatörün bazik rengi pembe asidik rengi ise renksizdir. Fenolftalainin renk değiştirdiği nokta sonlanma noktası olarak bilinir. Deneyin Yapılışı: NaOH çözeltisinin hazırlanması: Sodyum hidroksit çok nem çekici (higroskopik) olduğu için ağırlığı sağlıklı olarak tespit edilemez. Bu nedenle derişimin çok duyarlı bir şekilde tespit edilebilmesi için bir asitle (primer standart) ayarlanması gerekir. Bu deneyde baz, kuru potasyum hidrojen ftalat (K(OOCC6H4COO)H·2H2O) ile ayarlanacaktır. Potasyum hidrojen ftalatın ağırlığı büyük, saflığı yüksektir ve higroskopik değildir. Tepkime denklemi;

DENEY NO: 12

OH− + HC8H4O4−

C8H4O4− + H2O

Titrasyon Düzeneği

41

Asit-Baz Titrasyonu

DENEY NO: 12

Ftalatın mol sayısı = ftalatın ağırlığı / molekül ağırlığı (204,2g) Ftalatın mol sayısı = sodyum hidroksitin mol sayısı MNaOH × VNaOH = Ftalatın mol sayısı NaOH derişimi = Ftalatın mol sayısı / VNaOH Daha sonra derişimi belli olmayan bir asit çözeltisinin derişimi ayarlanmış baz çözeltisi ile belirlenebilir. MNaOH × VNaOH = Masit × Vasit veya = NaOH ın mol sayısı NaOH ı ayarlarken farklı miktarda ftalat kullanılarak en az iki veya daha fazla titrasyon yapılır ve ortalamaları alınır.
Stok çözelti NaOH hazırlanması: 8g NaOH 10mL saf suda çözünür. Çözelti bir miktar Na2CO3 ün çökmesi için bekletilir. Çökelek oluşmuşsa derişik baz çözeltisi süzülerek balon jojeye aktarılır ve hacmi 1 litreye tamamlanır. Primer standart asidin hazırlanması: 10–15g potasyum hidrojen ftalat 110ºC de etüvde birkaç saat kurutulur ve desikatörde soğumaya alınır. Yaklaşık 0,2-0,4g arası kuru ftalat 0,001 duyarlılıkta tartılır. Tartılan asit 250mL lik bir erlene alınarak üzerine 50mL saf su eklenir ve çözünmesi sağlanır. Fenolftaleinden üzerine 2 damla damlatılır. Primer asidin titrasyonu: Temiz bir büret alınarak iki defa 5mL sodyum hidroksit ile çalkalanır. İçerisine NaOH doldurulur ve 0 çizgisine denk getirilir. Baz erlen içerisindeki aside damla damla eklenir ve bu esnada erlen de çalkalanır. Eşdeğer noktasında yaklaşıldıkça asit çözeltisinde pembeleşmeler görünür ve kaybolur. Pembe rengin kaybolma hızındaki gecikme dönüm noktasına yaklaşıldığının işaretidir. Bu nokta eşdeğer noktanın kaçmaması için baz ilavesi daha dikkatli gerçekleştirilmelidir. Oluşan pembe renk 30 saniyeliğine kalıcı olduğu noktada titrasyon biter. Bu titrasyon işlemi faklı bir gramajdaki ftalat ile tekrarlanır ve bulunan derişimlerin ortalaması alınır.

42

Asit-Baz Titrasyonu
Derişimi bilinmeyen bir asidin titrasyonu: derişimi bilinmeyen asit örneğinden 25mL alınır ve 2 damla fenolftalein damlatılır. Büret ayarlanmış (derişimi tam olarak tespit edilmiş) NaOH ile doldurulur ve titre edilerek eşdeğer noktası saptanır. Bilinmeyen numunenin titrasyonu 2 set çalışılır ve sonuç konsantrasyonlarının ortalaması alınır. Bazı İndikatörler:

DENEY NO: 12

Uygunsuzluklar: Kullanılan malzemeler temiz ve kuru olmalıdır. Büret doldurulurken mutlaka huni kullanılır ve göz hizasında terazisi alınır. Büreti kullanırken hava kabarcığı kalmamasına ve musluğun altında kalan kısmın dolu olmasına dikkat edilir. Büret sol elle idare edilirken erlen sağ elle çalkalanır (solaklar için değişir). Erlenin altına beyaz bir kâğıt konursa dönüm noktasında oluşacak renkler daha kolay görülür. Titrasyon sırasında erlenin ön yüzeyi pisetten püskürtülen saf suyla arada bir yıkanır.

43

Asit-Baz Titrasyonu
Hesaplamalar:

DENEY NO: 12

1. deneme Ftalatın ağırlığı: .......................................................... Ftalatın mol ağırlığı:................................................... Ftalatın mol sayısı: .................................................... Büretten ilk okuma:.................................................... Büretten son okuma:................................................... Harcanan NaOH hacmi: ............................................. NaOH derişimi: .......................................................... NaOH ortalama derişimi: ........................................... Asidin hacmi: ............................................................. Büretten ilk okuma:.................................................... Büretten son okuma:................................................... Harcanan NaOH hacmi: ............................................. NaOH derişimi: .......................................................... NaOH mol sayısı: ...................................................... Asit derişimi: .............................................................. Asit ortalama derişimi: ...............................................

2. deneme .............................................. .............................................. .............................................. .............................................. .............................................. .............................................. ..............................................

.............................................. .............................................. .............................................. .............................................. .............................................. .............................................. ..............................................

44

Bir Tepkimede Çıkan Gaz Kütlesinin Belirlenmesi
13. Bir Tepkimede Çıkan Gaz Kütlesinin Belirlenmesi Madde ve Malzemeler: Erlen Tıpa Terazi C vitamini tableti * Deneyin Yapılışı: Erlen boş iken tıpa ile birlikte tartılır sonuç kaydedilir. Erlenin içine bir miktar su koyulur ve ağzı tıpa ile kapatılır tartılır sonuç kaydedilir. Erlen alınır içine C-vitamini tableti atılır, ağzı atar atmaz kapatılır. Gaz çıkışı tamamlandıktan sonra tıpa açılmadan tartılır. Sonuçlar veri tablosuna kaydedilir.

DENEY NO: 13

Tablet tartılarak ağırlığı veri tablosuna kaydedilir. Erlen boş iken tıpa ile birlikte tartılır ve sonucu kaydedilir. Erlen içine bir miktar su koyulur ve ağzı tıpa ile kapatılır. Daha sonra böylece tartarak veri tablosuna sonuç kaydedilir teraziden erlen alınır içine C-vitamini tabletini atar atmaz tıpası kapatılır. Gaz çıkışı tamamlandıktan sonra (tabletin tamamı çözündükten yani kimyasal tepkime tamamlandıktan sonra) tıpa açılmadan tartılır. Sonucu veri tablosuna kaydedilir. Tıpa alarak suyun üzerindeki gazın havaya karışması sağlanır. Daha sonra tıpayla birlikte erlen yeniden tartılır ve sonucu kaydedilir.

45

Bir Tepkimede Çıkan Gaz Kütlesinin Belirlenmesi

DENEY NO: 13

Sonuçların Değerlendirilmesi:

C-vitamini tableti kütlesi:.................................................................................................... Boş erlen + tıpa kütlesi:....................................................................................................... Erlen + su + tıpa kütlesi: ..................................................................................................... Erlen + su + tıpa + tablet kütlesi (erlenin ağzı kapalıyken): ............................................... Erlen + su + tıpa + tablet kütlesi (tıpayı aldıktan sonra):....................................................

46

Bir Tuzun Çözünürlüğünün Tayini
14. Bir Tuzun Çözünürlüğünün Tayini Madde ve Malzemeler: Hassas Terazi Havan Termometre Bakır Tel Mantar Tıpa Deney tüpü Büret Beher Kıskaç - Spor Grafik Kağıdı * KCl (potasyum klorür) KBr (potasyum bromür) KNO3 (potasyum nitrat) KClO3 (potasyum klorat) K2Cr2O7 (potasyum kromat) (NH4)2SO4 (amonyum sülfat) NH4Cl (amonyum klorür) Atık Toplama Beheri Teorik Bilgi: Bir tuzun çözünürlüğü, genel olarak belli bir ağırlıktaki çözücüde (genel olarak 100g) ve belli bir sıcaklıkta kaç gram çözüldüğü dikkate alınarak hesaplanır.

DENEY NO: 14

Çözünürlüğü etkileyen faktörlerin başında sıcaklık gelir. Doygun bir çözeltinin sıcaklığını azaltmak veya arttırmak, çözücü-çözünen arasındaki dengede bir stres yaratır ve Le Chatelier İlkesine göre dengenin yönü bu stresi azaltıcı doğrultuda kayar. Bu nedenle sıcaklık arttırılınca denge, endotermik yöne; aksine sıcaklık düşürülünce, ekzotermik yöne kayma eğilimi gösterir. İyonik bileşiklerin çoğu sıcaklık artışına paralel bir çözünürlük artışı gösterirler. Zira doygun bir çözeltide daha fazla maddenin çözünmesi, genellikle ek enerji (ısı) girdisi ve yüksek sıcaklık gerektiren endotermik bir süreçtir Sıcaklıkla çözünürlük değişimini bir grafik halinde göstermek daha uygundur.
Deneyin Yapılışı: Tuzlardan biri seçilir, Seçtiğiniz tuzdan yaklaşık 8gr havanda iyice toz haline getirilir. Diğer taraftan, büyük bir deney tüpü (20cm) uygun 2 delikli bir tıpa ile

Tuzun formülü........... Çözünürlük g/100g H2O NH4Cl........................ 29,7 CaCl2 ......................... 14,5 NaCl .......................... 36,0 NaCl .......................... 37,0 CuS............................ 3,3×10-5 PbSO4 ........................ 4,3×10-3 BaS4 ........................... 1,15×10-4 Bazı Tuzların Çözünürlükleri (0°C) (20°C) (20°C) (50°C) (18°C) (25°C) (0°C)

47

Bir Tuzun Çözünürlüğünün Tayini kapatılır. Deliklerden birine 110°C lik bir termometre geçirilir. Termometrenin ucunun tüpün tabanına değmemesine dikkat edilir. İkinci deliğe bir ucu tüpün içinde kalacak büyüklükte halka yapılmış bakır tel geçirilir. Bakır telin halkası mantar tıpa dışında kalan ucu kullanarak elle kolaylıkla aşağı yukarı hareket ettirilebilmelidir. Bu şekilde hazırlanan deney tüpü tıpası çıkarılarak 0,01gr hassasiyetle bir analitik terazide tartılır. İçine toz haline getirilen, çözünürlüğü tayin edilecek kuru maddeden yaklaşık 5gr kadar koyulur ve analitik terazide hassas olarak yeniden tartılır. Üzerine bir pipet ile dikkatlice 3mL saf su ilave edilir ve tüpün tıpası kapatılır. Bu şekilde hazırlanan tüp 400mL beher içinde kaynayan suya daldırılır. Tüpün içindeki çözelti su banyosunun içinde kalacak şekilde tüp bir kıskaç ile spora tutturulur ve bütün tuz çözünene kadar tüp içindeki halkalı çubukla karıştırılır. Bu işlem yapılırken termometrenin kırılmamasına dikkat edilir. Kaynayan suyun içindeki tüpte bulunan tuz birkaç dakika içinde tam olarak çözünmezse 1mL daha su ilave edilir. Gerekirse her defasında 1mL olmak üzere tuz tam olarak çözünene kadar saf su ilavesine devam edilir. Gereğinden fazla su ilave edilmemelidir çünkü çözeltinin doygunluk derecesine çok yakın olması istenir. Tüp kaynayan su içinde gerektiğinden fazla tutulmaz. Bu suretle buharlaşma ile fazla su kaybı engellenmiş olur. Tüpteki tuz tam olarak çözündükten sonra tüp sıcak sudan çıkarılır. Tüpün soğuması sırasında kristallenmenin başlayacağı an dikkatli bir şekilde gözlenir ve kristallenmenin başladığı andaki sıcaklığı tespit edilir. Bu sıcaklık, çözeltinin doygunluk sıcaklığıdır. Doğru bir doygunluk sıcaklığı elde etmek için bu ısıtma, soğutma ve kristallenme sıcaklığının tespiti işlemi birkaç defa tekrarlanmalıdır. Sonrasında tüpe büretten 1mL saf su ilave edilir. Tekrar tüp içindeki bütün kristal çözünene kadar kaynayan suyun içinde tutulur. Çözünme işi tamamlanınca tüp sıcak sudan çıkarılır. Devamlı karıştırılarak soğutulur. Yukarıda yaptığımız gibi soğuma esnasında kristalin oluşmaya başladığı sıcaklık doğru bir şekilde tespit edilir. Bu durumda doğru bir doygunluk sıcaklığı elde etmek için ısıtma ve soğutma işlemi birkaç defa tekrarlanır. Bu işlem (1mL saf ilavesini) geniş bir sıcaklık aralığını kaplayan en az 5 veya 6 doygunluk sıcaklığı elde edene kadar tekrarlanır. Yani 1mL saf su ilave ederek farklı

DENEY NO: 14

Çözünürlük Tayin Tüpü Düzeneği

48

Bir Tuzun Çözünürlüğünün Tayini doygunluk sıcaklığı elde etme deneyimi 5–6 defa yapılır. Eğer 1mL saf su ilave ettiğimiz zaman doygunluk sıcaklığı çok düşük bir değer gösterirse diğer deneyleri 1mL saf su yerine 0,5mL saf su ilave ederek tekrarlanabilir. Tersine 1mL saf su ilavesi doygunluk sıcaklığını çok az düşürmüş ise 1mL saf su yerine 2 veya 3mL saf su ilave ederek deneyler tekrarlanabilir.
Sonuç: Deneyin sonuçlarından yararlanarak ve 1mL su ağırlığını 1 gr kabul ederek her doygunluk sıcaklığı için 100gr suda çözünen tuz miktarı hesaplanır. Çözünürlüğünü tespit ettiğimiz tuz için, bir çözünürlük - sıcaklık grafiği çizilir. Grafikte düşey eksenini 100g sudaki çözünürlük için, yatay ekseni de doygunluk sıcaklıkları için kullanılır.

DENEY NO: 14

49

Çöktürme ve Süzme
15. Çöktürme ve Süzme Teori: Az çözünür bir tuzun çözünürlük çarpımı sabiti (Kçç) doygun bir çözeltideki dinamik dengeyi tanımlar. Örneğin AxBy az çözünür tuzunun sudaki, AXBY (k)

DENEY NO: 15

X An+ (sulu) + Y Bm− (sulu)

Denge tepkimesi ile gösterilen dolgun çözeltisi için Kçç nin matematiksel gösterimi, çözeltideki iyonların denge derişimlerinin (katsayıları kadar üsleri alınmış) çarpımlarıyla verilir ve değeri belli bir sıcaklık için sabittir. Kçç = [An+]x[Bm−]y Az çözünür bir tuzun çözünürlük çarpımı sabiti, Kçç ile tuzun herhangi bir sulu çözeltisindeki iyon derişimleri çarpımlarının (katsayıları kadar üsleri alınmış) nicel olarak kıyaslanmasıyla, bir çözeltinin doygunluk derecesi tanımlanabildiği gibi, çökmenin yalnızca aşırı doymuş bir çözeltide gerçekleşebileceği de görülür. [An+]x [Bm−]y < Kçç [An+]x [Bm−]y = Kçç [An+]x [Bm−]y > Kçç (Doymamış çözelti) (Doygun çözelti) (Aşırı doymuş çözelti)

Aşırı doymuş bir çözeltideki çökme olayı ve doymamış bir çözeltideki çözünme olayı dengedeki doygun çözelti haline ulaşana dek sürer. Dengedeki bir sisteme dışarıdan bir etki yapıldığında sistem bu etkiyi giderecek yönde bir tepki gösterir. (Le Chatelier İlkesi) Katısı ile dengede olan az çözünür bir tuz çözeltisine ortamdaki iyonlardan birinin derişimini arttıran bir madde eklendiğinde, iyon derişimleri çarpımı Kçç den büyük olacağından, dengedeki doygun çözelti oluşuncaya dek tuz çökecektir. Örneğin, doygun bir AgCl çözeltisine NaCl tuzu eklendiğinde çözeltide ortak olan Cl− iyonları derişimi artacağından dengeye ulaşılana dek AgCl çökecektir. Sıcaklıkla çözünürlüğü artan az çözünür bir tuzun katısı ile dengede olan doygun çözeltisinin sıcaklığı azaldığında, bu sıcaklıktaki dengeye ulaşıncaya dek çökme görülür.

51

Çöktürme ve Süzme Katısı ile dengede olan az çözünür bir tuz çözeltisine ortamdaki iyonlardan birisinin derişimini azaltan bir madde eklendiğinde ise, iyon derişimleri çarpımı Kçç den büyük olacağından, ortamdaki katı tuz, dengedeki doygun çözelti oluşuncaya dek çözünecektir. Örneğin katının eksi yüklü iyonu kuvvetli bir baz ise, ortamı kuvvetli asit eklendiğinde, eksi yüklü iyonun derişimi azalacak ve katı dengeye ulaşılana dek çözünecektir. Nitekim hidroksit, sülfür, karbonat ve fosfat tuzları asidik çözeltilerde nötral çözeltilerden daha çok çözünürler. Bazı bazik anyonların asidik ortamdaki nötralleşmelerine, OH− + H3O+ S2− + H3O+ HS− + H3O+ CO32− + H3O+ HCO3− + H3O+ tepkimeleri örnek verilebilir. Yine sıcaklıkla çözünürlüğü artan bir az çözünür tuzun katısı ile dengede olan doygun çözeltisinin sıcaklığı yükseldiğinde, katı bu sıcaklıktaki dengeye ulaşılana dek çözünecektir. Kompleks iyon oluşumu, yükseltgenme–indirgenme tepkimeleri ve seyreltme de çözünürlüğü değiştiren etkenlerdir. H2O + H2O H2O + HS− H2O + H2S H2O + HCO3− H2O + H2CO3

DENEY NO: 15

SÜZGEÇ KAĞITLARI 3 tür kantitatif süzgeç kağıdı vardır. Partikül boyutu 4,1 mikrondan daha büyük tanecikler için siyah bant, 2,2 mikrondan daha büyük olanlar için beyaz bant ve 1,0 mikrondan daha büyük olanlar için mavi bant süzgeç kağıdı kullanılır.

52

Çöktürme ve Süzme
Bölüm 1: Baryum Sülfatın Çöktürülmesi Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (2 adet) Pipet 5mL 0,1M Ba(NO3)2 (baryum nitrat) 0,1M H2SO4 (sülfürik asit) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı: Bir deney tüpüne 10 damla 0,1M Ba(NO3)2 çözeltisi alarak üzerine 4 damla 0,1M H2SO4 çözeltisi eklenip tüp çalkalanır ve katının tümü dibe çökene dek beklenir. Sıvı kısım boş bir deney tüpüne aktarma (dekantasyon) yöntemiyle ayrılır. Deney tüplerindeki sıvı ve katı bu deney artıklarını toplamak için belirlenen etiketli bir behere boşaltılır. Sonuçlar ve Değerlendirme:

DENEY NO: 15

Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ......................................................................................................................
Bölüm 2: Kurşun Klorürün Çöktürülmesi ve Santrifüjle Ayrılması Madde ve Malzemeler: Santrifüj Tüpü 0,05M Pb(NO3)2 (kurşun nitrat) Derişik HCl (hidroklorik asit) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı: Bir santrifüj tüpüne 10 damla 0,05M Pb(NO3)2 çözeltisi koyarak üzerine 2 damla derişik HCl eklenir. Santrifüj tüpü su banyosunda 3-4dk. ısıtılır ve soğuması beklenir. Gözlemler not edilir. Karışım santrifüjlenir ve sıvı kısmı dekantasyonla ayrılır. Santrifüj tüpünde kalan katı üzerine 3mL derişik HCl eklenir, sonrasında 1mL damıtık suyla seyreltilir. Sonuçlar ve Değerlendirme:

Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ...................................................................................................................... .............................................................................................................................................

53

Çöktürme ve Süzme

DENEY NO: 15

Bölüm 3: Nikelin Kompleksleştirme Yöntemi İle Çöktürülmesi Madde ve Malzemeler: Deney tüpü 0,2M Ni(NO3)2 (nikel nitrat) 3M NH3 (amonyak) (CH3CNOH)2 (dimetil glioksim) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı: Bir deney tüpüne 3 damla Ni2+ çözeltisi ve 1mL damıtık su koyduktan sonra çözelti hafif bazik olana dek 3M NH3 çözeltisi eklenir. Çözeltiye 3 damla dimetil glioksim çözeltisi eklenir. Sonuçlar ve Değerlendirme:

Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ......................................................................................................................
Bölüm: 4 Demir (III) Hidroksidin Çöktürülmesi Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü Huni Süzgeç kağıdı Cam Baget 0,2M Fe(NO3)3 (demir(III) nitrat) Derişik NH3 (amonyak) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı: Deney tüpüne 10 damla Fe3+ çözeltisi koyup üzerine 20 damla damıtık su eklenir ve çözelti hafifçe ısıtılır. Isınan çözelti bir cam çubukla karıştırılarak üzerine çökelek oluşuncaya dek derişik amonyak çözeltisi yavaşça eklenir. Karışım bir süre daha ısıtılır ve süzülür. Sonuçlar ve Değerlendirme:

Amonyağı direk koklamayınız

Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ......................................................................................................................

54

Çöktürme ve Süzme
Bölüm: 5 Kalsiyum Oksalatın Çöktürülmesi Madde ve Malzemeler: Beher 500mL Deney tüpü (5 adet) Süzgeç kağıdı Cam Baget Huni 6M CH3COOH (asetik asit) 6M NH3 (amonyak) 4M CaCl2 (kalsiyum klorür) Doygun H2C2O4 (oksalik asit) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı: 500mL lik beherin 2/3 ü suyla doldurularak kaynatılır. Kısık alevde kaynatma sürdürülür (su banyosu). Bir deney tüpüne 10 damla 4M CaCl2 çözeltisi, diğer bir deney tüpüne ise 10 damla doygun H2C2O4 çözeltisi koyulur. Her iki deney tüpü 5dk kaynar su banyosunda beklettikten sonra birbiriyle karıştırılır ve karışım 5 dk daha su banyosunda bekletilir. Gözlemler not edilir. Bu sıcak çözelti süzülüp çökelek süzgeç kağıdında, süzüntü ise bir deney tüpünde toplanır (Tüp 1). Bir cam çubukla süzgeç kağıdının dibinde bir delik açarak çökelek en fazla 20 damla soğuk damıtık su ile bir tüpe aktarılır. Aktarılan kalsiyum oksalat-su karışımı iyice çalkalanarak yarısı başka bir deney tüpüne ayrılır. (Tüp 2 ve 3) Tüp 2 ye 5 damla 6M CH3COOH çözeltisi eklenerek iyice karıştırılır, Tüp 3 ile beraber hafif çalkalayarak su banyosunda 5dk bekletip her iki tüp için gözlemler not edilir. Tüp 1 e 5 damla 6M NH3 çözeltisi eklenir, 5dk su banyosunda bekletilir ve gözlemler not edilir.

DENEY NO: 15

55

Çöktürme ve Süzme
Sonuçlar ve Değerlendirme:

DENEY NO: 15

Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ...................................................................................................................... Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ...................................................................................................................... Tepkime denklemi............................................................................................................... Gözlemleriniz ......................................................................................................................

56

Çözelti Hazırlama
16. Çözelti Hazırlama Madde ve Malzemeler: Beher Pipet Balon joje Saat camı Huni Şişe (etiketli 3adet) Puar CuSO4·5H2O (bakır sülfat / göz taşı) Na2CO3 (sodyum karbonat) CH3COOH (asetik asit) Teori: İki veya daha fazla bileşenin birbirleri içersinde dağılarak oluşturdukları homojen karışıma çözelti denir. Çözeltilerin bileşimleri homojenlikleri kaybolmaksızın sınırlı olarak değiştirilebilir. Çözeltiyi oluşturan bileşenlerden genellikle miktarca fazla olana çözücü diğerlerine çözünen adı verilir. Çözücü ve çözünen katı, sıvı veya gaz oluşana göre çözelti tipleri çizelgede görülmektedir. Çözelti Adı Sıvı çözelti Çözücü Sıvı Sıvı Sıvı Katı Katı Katı Gaz Gaz Gaz Çözünen Katı Sıvı Gaz Katı Sıvı Gaz Katı Sıvı Gaz Çözücü Su Su Su Bakır Çinko Paladyum Azot

DENEY NO: 16

Katı çözelti

Gaz çözelti

Çözünen Bakır Sülfat Etil Alkol Karbondioksit Gümüş Civa Hidrojen Oksijen

Çözeltiler oluşturdukları homojen fazlara göre sıvı, katı ve gaz çözeltiler olarak adlandırılırlar. Gaz çözeltiler yerine gaz karışımları terimini kullanmak daha uygundur.
Derişim, belirli miktarda çözelti yada çözücüde çözünen madde miktarını gösteren bir ölçüdür. Derişimler çeşitli birimler ile ifade edilir. Bunlardan molarite (M), normalite (N), molalite (m), mol kesri (x), kütle yüzdesi (% a/a), ve hacim yüzdesi (% h/h) yaygın olarak kullanılan derişim birimleridir.

57

Çözelti Hazırlama n(mol) V(l)

DENEY NO: 16

M (molarite) =

Litrede çözünmüş maddenin mol miktarıdır. n :çözünenin molü V :çözeltinin hacmi (l)
N (normalite) =

n(mol) / t =M/t V(l)

Litrede çözünmüş maddenin eşdeğer gram sayısıdır. n :çözünenin molü V :çözeltinin hacmi (l) t :tesir değerliği
m (molalite) =
n(mol) M ç (Kg)

1000g çözücüde çözünmüş maddenin mol miktarıdır. n :çözünenin molü Mç :çözenin kütlesi (Kg)
m (mol kesri) =

n(çözünen) n(çözünen) + n(çözen)

Çözeltideki bileşenlerden birinin diğerlerine molce oranıdır. n :mol
x (kütle yüzdesi) =

m(çözünen) × 100 m(çözelti)

Çözünenin çözeltideki kütlece yüzde miktarıdır. m :kütle (g)
x (hacim yüzdesi) =

V(çözünen) × 100 V(çözelti)

Çözünenin çözeltideki hacimce yüzde miktarıdır. V :hacim (mL) Bu deneyde çeşitli derişimlerde çözeltiler hazırlanacaktır. İşlemler değişik maddeler kullanılarak zenginleştirilebilir.

Balonjoje

58

Çözelti Hazırlama
Deneyin Yapılışı: 0,06M Bakır Sülfat (CuSO4) çözeltisinin hazırlanması: 100mL 0,06M Bakır Sülfatçözeltisi hazırlamak için gerekli 5 kristal sulu bakır sülfat (CuSO4·5H2O) tuzunun miktarı hesaplanır. Hesaplar laboratuar sorumlusu tarafından denetlenir. Hesaplanan CuSO4·5H2O kütlesi temiz ve kuru bir saat camı üzerine ±0,01g duyarlıkla tartılır. Tartılan tuz 100mL lik bir balon jojeye bir kalitatif huniden aktarılır. Saat camı, huni ve balon joje boynunda kalan katı artıkları pisetten püskürtülen az miktarda su ile yıkayarak balon jojenin tabanına indirilir. Balon jojeye azar azar su eklenir ve balon joje dairesel olarak çalkalanarak tüm katı kristallerini çözünmesi sağlanır. Su ekleme işlemi sırasında balon joje hacminin 2 /3 ünde fazlası doldurulmaz. Balon joje ölçek çizgisine yaklaşana dek damıtık su eklenir ve su ekleme işlemini çözeltinin oluşturduğu menisküsün tabanı ölçek çizgisiyle çakışana dek bir pipetle damla damla akıtarak devam edilir. Balon jojenin kapağını sıkıca kapatılıp birkaç kez alt üst ederek içindeki çözelti iyice karıştırılır. Hazırlanan çözelti temiz ve kuru bir şişeye aktarılır ve etiketlenir. Bu çözelti fosfor yanıkları içeren kazalarda kullanılmak üzere şişelenir, oluşturma tarihiyle birlikte etiketlenir. %1(a/h)’lik Sodyum Karbonat (Na2CO3) çözeltisinin hazırlanması: Kütle bölü hacimce %1 lik 100mL Na2CO3 çözeltisi hazırlamak için gerekli olan Na2CO3 miktarı hesaplanır ve laboratuar sorumlusuna bildirilir. Hesaplanan Na2CO3 kütlesi temiz, kuru bir saat camı üzerine ±0,01g duyarlıkla tartılır. Tartılan Na2CO3 100mL lik bir balon jojeye boşaltılır. Saat camında kalan katı artıklar saf su ile yıkanarak balon jojeye boşaltılır. Balon jojedeki karışım tüm katı madde çözünene dek karıştırılır ve hacmi balon jojenin hacim çizgisi tamamlayıncaya kadar saf su ilave edilerek 100mL ye tamamlanır. Hazırlanan çözeltinin molaritesi hesaplanır. Bu çözelti asit yanıkları içeren kazalarda kullanılmak üzere şişelenir, oluşturma tarihiyle birlikte etiketlenir.

DENEY NO: 16

A) puarı kurma

S) çekme E) bırakma

Puar ve Pipet

59

Çözelti Hazırlama
0,1N Asetik Asit (CH3COOH) çözeltilerinin hazırlanması: Ticari derişik asetik asit kabı üzerinde yazılı olan mol kütlesi, kütle yüzdesi ve yoğunluk bilgilerinden yararlanarak derişik çözeltinin molaritesi ve normalitesi hesaplanır. 100mL 0,1N seyreltik CH3COOH çözeltisi hazırlamak için gereken derişik asetik asit çözeltisinin hacmi hesaplanır. Hesaplamalar laboratuar sorumlusuna bildirilir. 100mL lik balon joje yarıya kadar damıtık su ile doldurulur. Gereken hacimdeki derişik CH3COOH çözeltisi puarlı bir pipet ile alınarak damla damla balon jojedeki su üzerine boşaltırken balon joje dairesel olarak çalkalanır. Balon joje ölçek çizgisine yaklaşana dek damıtık su eklenir ve su ekleme işlemini çözeltinin oluşturduğu menisküsün tabanı ölçek çizgisiyle çakışana dek bir pipetle damla damla akıtarak tamamlanması sağlanır. Balon jojenin kapağı sıkıca kapatılıp birkaç kez alt üst ederek içindeki çözelti iyice karıştırılır. Hazırlanan çözelti temiz ve kuru bir şişeye aktarılır ve etiketlenir. Hazırlanan çözeltinin molaritesi hesaplanır. Bu çözelti baz yanıkları içeren kazalarda kullanılmak üzere şişelenir, oluşturma tarihiyle birlikte etiketlenir.
m/M A n = V(L) V(L)

DENEY NO: 16

Asetik asit için: %96 lık d= 1,05g/cm3

“Eşdeğer Gram Sayısı” ve “Tesir Değerliği” kavramlarını araştırıp irdeleyiniz.

M (molarite) =

⎛ % ⎞ m×⎜ ⎟ % ⎞ % ⎞ ⎝ 100 ⎠ [d × V(mL)] × ⎛ [d × V(mL)] × ⎛ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ MA 1 100 ⎠ ⎝ 100 ⎠ 1000 ⎝ M (molarite) = × = × = V(L) MA V(L) MA V(mL)

⎛ % ⎞ d×⎜ ⎟ 100 ⎠ ⎝ M (molarite) = ×1000 MA m n V MA d % :kütle (g) :mol :hacim :molekül ağırlığı (g/mol) :özkütle (g/ml) :yüzde

60

Basit Destilasyon
17. Basit Destilasyon Madde ve Malzemeler: Yoğunlaştırıcı (kondenser) Destilasyon balonu Termometre (200ºC lik) Mezur 100mL Huni Hortum Kaynama taşı (yada camı) Grafik Kağıdı * CuSO4 (bakır sülfat) Atık Toplama Beheri (metal) Teori: Doğada bulunan yada laboratuarda sentezlenerek elde edilen maddelerin hemen hepsinde istenilen maddelerin dışında farklı maddeler de bulunmaktadır. Bunlara safsızlık yapan maddeler (safsızlıklar) denir. Kimyada, içerisinde herhangi bir şekilde safsızlık bulunan maddeler istenildiği gibi tanımlanıp, amaçlarına uygun olarak kullanılamazlar. Dolayısıyla bu safsızlıklardan kurtulup saf madde elde etmek için katı, sıvı ve gazlar için farklı yöntemler bulunmaktadır. Destilasyon sıvılar için basit, etkili ve çok kullanılan bir ayırma yöntemdir. Bu yöntemle, çok düşük madde miktarlarından endüstriyel ölçekte miktarlara kadar ayırım yapmak mümkündür.

DENEY NO: 17

Destilasyon işlemi, maddeyi buharlaştırıp, daha sonra oluşan buharı yoğunlaştırıp başka bir kapta toplamaya dayanır. Böylelikle farklı kaynama noktalarına sahip sıvılar sıra ile uygun sıcaklıklarda buharlaştırılıp birbirlerinden ayrılırlar. Kimi özel durumlarda (çok yakın kaynama noktalarına sahip sıvıları, çabuk bozunan maddeleri vb.) birbirlerinden ayırmak için farklı destilasyon yöntemleri kullanılmaktadır. Bunlar ayrımsal (fraksiyonel) damıtma, su buharı ile damıtma (deney 40), vakum ile damıtma (deney 39) olarak adlandırılır.

Bu deneyde destilasyonun temelini anlayabilmek ve daha iyi gözlem yapabilmek için bir katı–sıvı karışımı destillenecektir. İki sıvının destilasyon yöntemi ile ayrılması Deney 39 da tekrar incelenmektedir.

61

Basit Destilasyon
Saf Maddelerin Kaynama Noktası: Kapalı kaba konulmuş bir sıvı bulunduğu kapta sıcaklığa bağlı olarak buharlaşmaya ve sıvıya bir basınç uygulamaya başlar ve bir süre sonra basınç belirli bir değere ulaşır. Kaydedilen bu değere maddenin o sıcaklıktaki buhar basıncı denir. Buhar basıncının dış basınca eşit olduğu sıcaklığa kaynama noktası, 1 atmosferde ulaştığı sıcaklığa ise o maddenin normal kaynama noktası denir. Her sıvının 760mmHg de kendine özgü kaynama noktası vardır. Örneğin, herkesin bildiği gibi bu değer saf su için 760mmHg’de 100ºC dir. Çözeltilerin Kaynama Noktası: Yukarıda saf madde için tanımlanan kaynama noktası aynı şekilde çözeltiler ve karışımlar için de kabul edilmektedir. Fakat burada erişilmesi gereken 760mmHg buhar basıncına çözeltinin yada karışımın içerisinde bulunan maddelerin ayrı ayrı katkıları olduğu düşünülmektedir. Özetle, her madde, çözeltinin yada karışımın içerinde bulunduğu yüzde miktar kadar katkıda bulunur ve hesaplanan bu değerler üzerinden yapılır. Bu etkilerin detaylarından ve hesaplamalardan Deney 39 da, farklı bir deney düzeneğinden ise Deney 28 de bahsedilmektedir.

DENEY NO: 17

termometre

bağlantı parçası

su çıkışı

geri soğutucu

destilasyon balonu su girişi

destilat toplama kabı

Destilasyon Düzeneği 62

Basit Destilasyon
Deneyin Yapılışı: Deney düzeneği şekilde gözüktüğü gibi kurulur. Var olan destilasyon düzeneği şekildeki gibi “şilif”li olabileceği gibi lastik contalar yardımıyla bağlanabilen türde de olabilir.

DENEY NO: 17

İçine kaynama taşı yada kaynama camı atılmış destilasyon balonu iyice sabitleştirildikten sonra lastik conta yardımıyla yoğunlaştırıcıya (kondenser veya geri soğutucu) tutturulur ve sabitlenir. Yoğunlaştırıcıya gelen su hortumu alt kısımdan, çıkış hortumu ise üst kısımdan bağlanır. Sistemin sabitliği tekrar kontrol edildikten sonra %5 lik CuSO4 çözeltisi huni yardımıyla üstten destilasyon balonuna dökülür ve lastik contaya tutturulmuş termometre dikkatlice balonun üst kısmına yerleştirilir. Burada dikkat edilmesi gereken termometrenin civa haznesinin destilasyon balonunun yoğunlaştırıcıya bağlantı boynunun çıkış noktasından ~0,5cm aşağıda olmasıdır. Yoğunlaştırıcıya su geçişi sağlandıktan sonra sistem amyantlı tel üzerinde bek alevinde yavaş yavaş ısıtılmalıdır. Çözelti kaynamaya başladıktan sonra şiddetli kaynamaya izin verilmeden destilat dereceli silindir içerisine toplanır. Destilatın mezur içerisine toplanma hızı basit destilasyon için dakikada 30-60 damla olmalıdır. Balon içerisindeki çözelti miktarı 20mL kalıncaya kadar işleme devam edilir. Deneyde kullanılan bakır sülfat çözeltisi bir sıvı-sıvı karışımı değildir. Buna karşın mavi renkli çözeltisinden destilasyon sonucunda su uzaklaştırılarak berrak destilatın gözlenmesi ayrılmanın gerçekleştiğini görsel olarak vurgulamaktadır.
Sonuçlar:

Sıcaklığa karşı toplanan hacim grafiğini çiziniz.

63

Difüzyon
18. Difüzyon

DENEY NO: 18

Bu deneyde Graham’ın Yayınım Yasasından yararlanılarak farklı iki gazın aynı basınç ve sıcaklıkta difüzyon hızları ve mol kütleleri oranı belirlenecektir.
Madde ve Malzemeler: Cam boru (40-50 cm uzunluğunda 2-3 cm çapında) Lastik tıpa (2 adet) Pamuk Spor ve Kıskaç Cetvel Cam kalemi Damlalık (2 adet) Derişik HCl (hidroklorik asit) Derişik NH3 (amonyak) Teori: Gaz moleküllerinin her yöne hızla yayılabilmesi gazların temel özelliklerindendir. Gazlar kapladıkları hacim içinde, derişim kabın her yerinde eşit olacak şekilde (yani homojen bir karışım oluşturacak şekilde) hareket eder. Bu hareket bir derişim farkı nedeni ile başlayabildiği gibi basınç yada sıcaklık farkı ile de oluşabilir. Bu olaya yayınım (difüzyon) denir. Bir dizi gaz içinde en hafif olanların (yani molekül ağırlığı en küçük olanların) en çabuk difüzlendiği bilinmektedir. Graham’ın Yayınım Yasasına göre, bir gazın ortalama yayınım hızı (V) nicel olarak, gazın mol kütlesinin (M) yada yoğunluğunun (d) kareköküyle ters orantılıdır. Matematiksel tanımı ise:
hız 1 (V1 ) = hız 2 (V2 ) d2 = d1 M2 M1

bağıntısı ile verilir.

65

Difüzyon Graham Kanunu gazların kinetik teorisinden de doğrudan doğruya çıkarabilir. Aynı basınç ve sıcaklıkta farklı iki gazın molekülleri aynı kinetik enerjiye sahiptir Gaz 1 için : E1 = E2 = 1 m1 V12 2 1 m 2 V22 2

DENEY NO: 18

Gaz 2 için : E1=E2

1 1 m1 V12 = m 2 V22 2 2 m1 V12 = m 2 V22
V1 = V2 m2 m1

Bu eşitlikte

m2 , molekül m1 kütleleri oranı molekül ağırlıkları oranı ile aynıdır. Avagadro sayısı (N0) kadar molekül bir mol olduğundan; V1 = V2 m2N0 = m1 N 0 M2 M1

Yoğunluk, d =
V1 = V2

m ve buradan Vm
d2 elde edilir. d1

d 2 Vm = d 1 Vm

Yapılan deneyde hızların oranı ifadesi yerine ölçülen mesafe yazılabilir.

66

Difüzyon
Deneyin Yapılışı: Güzel temizlenmiş, kuru bir cam boru ortasından spora şekildeki gibi tutturulur. Parmak ucu kadar pamuk parçası veya kağıt mendil top haline getirilerek toplu iğne ile lastik mantara sabitlenir. Her iki pamuk parçasına da, aynı anda ve aynı miktarda olmak üzere, birine derişik NH3 diğerine derişik HCI damlatılır. (~6 şar damla) Her iki lastik tıpa da aynı anda cam boruya takılır. Cam borunun arkasına siyah bir fon koyarak oluşan NH4CI halkası (bulutu) daha rahat gözlenebilir. Halkanın ilk görüldüğü yer işaretlenir. Aksi taktirde difüzyon hızı büyük olan gaz halkayı diğer tarafa doğru sürükler ve sonuçlar beklenildiği gibi çıkmaz. Amonyum klorürün yeri işaretlendikten sonra pamukların ucundan halkaya olan mesafeler ölçülür ve denklemde yerlerine konur. Deney sonucu beklenmedik değerler çıkmış ise sonucu etkileyebilecek hata kaynakları araştırılır. Veriler:

DENEY NO: 18

Amonyağı direk koklamayınız

Asidin aldığı yol:................................................................................................................. Bazın aldığı yol: ..................................................................................................................
Sonuçlar:

1)

M HCl = ......................................................................................................................... M NH 3

2)

d HCl = ........................................................................................................................... d NH3

67

Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini

DENEY NO: 19

19. Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini, (Kriyoskopi) Madde ve Malzemeler: Beher Deney Tüpü 2-3 cm çaplı Baget Termometre Kronometre Grafik Kağıdı * Kükürt Naftalin Atık Toplama Beheri (naftalin) Teori:

Bilindiği gibi saf çözücülere kıyasla, bu çözücülerin uçucu olmayan çözeltilere ilişkin toplam buhar basıncı daha düşük olur. Bu tür çözeltilerdeki buhar basıncı azalması ise, çözeltide kaynama noktası yükselmesi ve donma noktası alçalmasına neden olur. Çözeltilerin bu tür davranabilme özellikleri "koligatif özellikleri" olarak adlandırılır. Kolligatif özellikler maddenin yapısı ve kimyasal özelliğine bağlı olmayan, sadece molekül yapısına bağlı olan özelliklerdir. Bunlar; buhar basıncı alçalması, donma noktası alçalması, kaynama noktası yükselmesi ve osmotik basınç olmak üzere dört tanedir. Bu kolligatif özelliklerin nedenlerini daha iyi anlayabilmek için Raoult Yasası’nı hatırlayalım. Raoult Yasası’na göre; bileşenleri uçucu olmayan homojen bir sıvı karışımdaki (çözeltideki) bileşenlerin her birinin kısmi buhar basıncı (pi), o bileşenin saf haldeki buhar basıncı ( pi0 ) ile çözeltideki mol kesri (Xi) çarpımı ile verilir.

Toz Kükürt

Pi = pi0 X i

(1)

Genellikle seyreltik çözeltiler Raoult Yasası’na uyarlar ve bileşenleri bir sistem için Raoult Yasası;
PT = p1 + p2
0 PT = p10 X 1 + p2 X2 Burada PT, toplam buhar basıncı,

(2) (3) p1 çözücünün kısmi

69

Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini buhar basıncı ve p2 çözeltinin kısmi buhar basıncıdır. Benzer şekilde çözünenin uçucu olmayan bir sistem için Raoult Yasası;

DENEY NO: 19

PT = p1 + p2 (≅ 0) = p10 X 1

(4)

Böyle bir sistemde çözeltinin toplam buhar basıncı, yalnızca saf çözücünün kısmi buhar basıncına eşittir.

P = p1 = p10 X 1 = p10 (1 − X 2 ) X 2 = ( p10 − p1 ) / p10 = ΔP / p10

(5) (6)

ΔP buhar basıncı düşmesi, ΔP / p10 bağıl buhar basıncı düşmesini göstermektedir. Kısaca; bu bağıntıya göre böyle bir sistemde saf çözücünün buhar basıncı çözücünün çözeltideki buhar basıncından büyük olmaktadır. Uçucu olmayan çözünen ile hazırlanan bir çözeltinin buhar basıncının saf çözücünün buhar basıcına göre düşük olması; çözeltinin kaynama noktası yükselmesine, donma noktası düşmesine ve ozmoz olayına yol açar. İşte çözeltilerin bu özelliklerine, birbirine bağlı anlamına gelen kolligatif özellikler denir. Buhar basıncı alçalmasından yola çıkarak çözeltinin donma noktasının saf çözücünün donma noktasından daha düşük olacağını çıkarabiliriz. Donma noktası düşmesi; ΔTd = Tdn(çözelti) − Tdn(çözücü) ΔTd = K d m
(7) (8)

Şeklinde verilir. Kd: molal donma noktası düşmesi sabiti ve m molilite cinsinden konsantrasyondur. Kd 1 molallik bir çözeltinin donma noktasındaki alçalmaya eşit olup birimi derece molal−1 dir. Bazı çözücülerin molal donma noktası düşmesi sabitleri aşağıda verilmiştir,
Çözücü H2O Naftalin Asetik asit Donma noktası (oC) 0,0 80,2 16,5 Kd (derece molal−1) -1,86 -6,80 -3,90

70

Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini
Deneyin Yapılışı Deney tüpüne 10g naftalin koyulur, su banyosuna yerleştirilir. Su banyosu naftalinin tümü eriyene kadar (~90ºC) ısıtılır. Tüp su banyosundan çıkarılarak naftalin soğumaya bırakılır. Her 30 saniyede bir sıvı haldeki naftalinin içine termometre daldırarak sıcaklık kaydedilir. Bu işlem naftalin katılaşana kadar yapılır. Sonrasında 1g kükürt tartılıp naftaline ilave edilir. Beherdeki su tekrar ısıtılır ve naftalin + kükürt karışımı eritilir. Benzer işlemler karışım için tekrarlanır. Deney sonunda tüpü temizlemek için katı karışım yeniden eritilip deney atıklarını toplamak amacıyla belirlenen kaba aktarılır. (Artıklar kesinlikle lavaboya dökülmez ! bu işlem için ayarlanan bir toplama kabına aktarılır.) Tüpte kalan kalıntılar sıcak su ile temizlenir. Hesaplamalar:

DENEY NO: 19

Naftalin için: Kd = -6,8/derece Molal−1 Naftalinin formül kütlesi = 128 g/mol Kükürdün molekül kütlesi ? Bu deneyde ilkin naftalin ve naftalin-kükürt çözeltisi için saptanan donma noktalarının farkı (ΔTd) bulunur. Aşağıdaki eşitlikten yararlanarak, kükürdün molal derişimi hesaplanır. ΔTd=Kd (naftalin) × m kükürt m kükürt = ΔTd (denel) 6,80

Daha sonra molalitenin tanımından yararlanarak; kütle(g) mol(çözünen) Ma Molalite = = × 1000 m1 (Kg)(çözücü) m1 (g)(çözücü) kükürdün moleküler kütlesi hesaplanabilir.

71

Donma Noktası Alçalması İle Molekül Ağırlığı Tayini
Veriler:
Naftalinin Kütlesi: Kükürt Kütlesi: Naftaline ait soğuma verileri Zaman (s) Sıcaklık (oC)

DENEY NO: 19

Naftalin + Kükürt karışımına ait soğuma verileri Zaman (s) Sıcaklık (oC)

Sonuçlar: Naftalin ve naftalin-kükürt karışımı için sıcaklık-zaman soğuma eğrileri aynı grafik üzerine çizilir.

Naftalin için okunan donma noktası: .................................................................................. Naftalin-Kükürt karışımı için okunan donma noktası:........................................................ Donma noktası alçalması: ................................................................................................... Kükürdün mol kütlesi:......................................................................................................... Kükürdün molekül formülü:................................................................................................

72

Reaksiyon Isısının Hesaplanması
20. Reaksiyon Isısının Hesaplanması Madde ve Malzemeler: Beher Kalorimetre Kabı Alüminyum Folyo, Tahta parçası Termometre HCl (hidroklorik asit) Cu (bakır) Mg Şerit Atık Toplama Beheri (metal) Teori: Deneyde reaksiyon ısısı, molar ısı kapasite, spesifik ısı ve kalorimetre kavramlarını irdelenecek ve bir reaksiyon ısısı hesaplanacaktır.

DENEY NO: 20

Termodinamik, fiziksel ve kimyasal olaylara eşlik eden enerji değişimlerini inceler. Kimyasal termodinamiğin yasaları, belirli koşullarla belirli bir kimyasal tepkimenin kuramsal olarak oluşup oluşmayacağını önceden tahmin etmemizi sağlar. Tepkime ısısı, sabit sıcaklık ve sabit basınçta yürüyen bir kimyasal tepkimede sistem ile çevresi arasında alınıp verilen ısı miktarıdır. Tepkime ısıları deneysel olarak kalorimetre denilen ve ısı miktarını ölçen aletlerle belirlenir. Bir tepkime yalıtılmış bir sistemde gerçekleşirse yani çevresi ile madde ve enerji alışverişinde bulunmazsa, tepkime sistemin ısısal enerjisinde değişme meydana getirir ve sıcaklık artar yada azalır. Yalıtılmış bir sistemde sıcaklık artışına neden olan yada yalıtılmamış bir sistemde çevreye ısı veren bir tepkimeye ekzotermik tepkime denir. Ekzotermik bir tepkimede, tepkime ısısı negatif (qtep< 0) bir büyüklüktür. Yalıtılmış bir sistemde sıcaklığın azalmasına neden olan yada yalıtılmamış bir sistemde çevreden ısı alan bir tepkimeye de endotermik tepkime denir. Bu durumda tepkime ısısı pozitif (qtep> 0) bir büyüklüktür. Isı, sıcaklık farkından ileri gelen enerji alışverişidir. Sıcak bir cisimden soğuk bir cisme enerji aktarımı ısı şeklinde olur. Bir sistemin sıcaklığını bir derece değiştirmek için gerekli ısı miktarına o sistemin ısı kapasitesi denir. Sıcaklık değişimi: ΔT = Ts-Ti şeklinde ifade edilir.

termometre

lastik tıpa

strafor bardak

Burada Ts son sıcaklık, Ti ilk sıcaklıktır.

Kalorimetri Kabı

73

Reaksiyon Isısının Hesaplanması Sistemin sıcaklığı artarsa Ts>Ti dir ve ΔT pozitiftir. q nun pozitif olması ısısın soğurulduğunu, ada sistem tarafından kazanıldığını belirtir. Sistemin sıcaklığı azalırsa (Ts<Ti) ΔT negatiftir. Negatif q ısı açığa çıktığını yada ısı kaybedildiğini gösterir.
Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumu yasasıdır. Sistem ve çevresi arasındaki etkileşimlerde toplam enerji sabit kalır. Diğer bir deyişle evrenin toplam enerjisi sabittir. Bu yasa aşağıdaki gibi formülle edilebilir.

DENEY NO: 20

qsistem + qçevre = 0 Buna göre, sistemin kaybettiği ısı çevresi tarafından kazanılır, çevrenin kaybettiği ısı sistem tarafından kazanılır. Yani: qsistem = - qçevre
Reaksiyon Isılarının Ölçülmesi: Isı miktarını hesaplayabilmek için ısı kapasitesinin bilinmesi gerekir. Isı kapasitesi faz geçişlerinin olmadığı sıcaklık aralıklarında iki türlü tanımlanır. 1) Molar ısı kapasitesi: Bir mol maddenin sıcaklığını 1K veya 1ºC yükseltmek için gerekli olan ısı miktarıdır. Birimi J/Kmol dür. 2) Spesifik ısı: Bir gram maddeyi 1K veya 1ºC yükseltmek için gerekli olan ısı miktarıdır. Birimi J/Kg dır.

ΔT=Ts-Ti

(1)

Bu durumda bir cismin aldığı veya verdiği ısı iki farklı şekilde hesaplanabilir. Isı(q) = mol sayısı × molar ısı kapasitesi × ΔT Isı(q) = kütle × spesifik ısı × ΔT
(2) (3)

Kalorimetreler: Reaksiyon ısıları ölçmek için kullanılan aletlerdir. Gerek sabit hacimde (kapalı kaplarda), gerek sabit basınçta (açık kaplarda, atmosfer basıncında) reaksiyon ısıları ölçülerek ΔE (iki halin iç enerjileri arasındaki fark) veya ΔH (entalpi değişimi) deneysel olarak hesaplanabilir. Her iki halde de önce kalorimetrenin ısı kapasitesi deneysel olarak

Kalorimetri Kabı

74

Reaksiyon Isısının Hesaplanması belirlenmelidir. Kalorimetrenin kazandığı ısı: q(J) = kalorimetre ısı kapasitesi (J/K) ×ΔT(K) bağıntısı kullanılarak kalorimetrenin hesaplanır. Bu hesap yapıldıktan sonra kapasitesi yerine konarak reaksiyon kalorimetre içindeki sıcaklık yükselmesi okunarak bulunur.
(4)

DENEY NO: 20

ısı kapasitesi kalorimetre ısı ısıları sadece (veya azalması)

Çözelti kalorimetre laboratuarda bir termos yada alüminyum yaprakla ağzı örtülmüş beherlerden yapılabilir.
Deneyin Yapılışı: 1 Isı kapasitesi tayini: Kalorimetrenin ısı kapasitesi tayini için beher tipi kalorimetre kullanılır. (ağzı alüminyum folyo ile kapatılmış 250mL’lik beher içinde beher) Önceden tartılan Cu parçası(mCu) 30 dakika 100ºC deki etüvde ısıtılır. 250mL lik behere 100gram saf su (msu) konyulur. Bu suyun sıcaklığı bir termometre yardımı ile okunur ve kaydedilir (t1). 30 dakika sonra bakır parçası etüvden alınır ve bakırın ısısını kaybetmemesi için hemen kalorimetre kabına yerleştirilip son sıcaklığı kaydedilir (t2). (7) nolu bağıntıyı kullanılarak ısı kapasitesi hesaplanır. 2 Reaksiyon ısısının hesabı: 1. kısımda kullanılan beher boşaltılır ve kurutulur. Bu defa reaksiyon ısısı ölçülecek karışımlar koyulur.

alüminyum folyo

Behere 100 gram seyreltik HCl çözeltisi koyulur ve çözeltinin sıcaklığı okunarak kaydedilir (t1). Önceden tarttılan magnezyum parçası çözeltiye atılarak reaksiyon tamamlanınca sıcaklık okunur (t2). (8) nolu bağıntı kullanılarak reaksiyon ısısı hesaplanır. Aşağıdaki reaksiyonun reaksiyon ısısı hesaplanacaktır: Mg(k) + 2HCl(aq) MgCl2(aq) + H2(g)
(5)

tahta (yalıtkan)

Beher Tipi Çözelti Kalorimetresi

75

Reaksiyon Isısının Hesaplanması
Hesaplamalar: 1) Termodinamiğin birinci kanununa göre kaybedilen ısı kazanılan ısıya eşit olmalıdır. Bir başka değişle kazanılan ve kaybedilen ısıların toplamı sıfır olmalıdır.

DENEY NO: 20

q bakırın kaybettiği = q suyun kazandığı + q kalorimetrenin kazandığı mCu × CCu* × (100-t2) = msu × Csu*(t2-t1) + Isı kapasitesi*(t2-t1) * : CCu = 0,385 J/Kg * : Csu = 4,18 J/Kg
2)

(6) (7)

Reaksiyon ısısı = Isı kapasitesi × (t2-t1) + çözeltinin kütlesi × Cçözelti × (t2-t1) Cçözelti = 4,21 J/Kg
Sonuçlar:

(8)

Beherin ısı kapasitesi:.......................................................................................................... Reaksiyon ısısı: ...................................................................................................................

76

Kütlenin Korunumu
21. Kütlenin Korunumu Madde ve Malzemeler: Erlen Kapaklı Küçük Şişe (2 adet) Tıpa 1M Na2CO3 (sodyum karbonat) 1M CaCl2 (kalsiyum klorür) 3M H2SO4 (sülfürik asit) Atık Toplama Beheri (asit) Teori: Kimyanın temel yasalarından ilki Lovoisier Yasası olarak bilinen kütlenin korunumu yasasıdır. Bir kimyasal tepkimede madde yoktan var olmaz veya vardan yok olamaz. Yani bir kimyasal tepkimede giren maddelerin kütleleri toplamı, tepkimede oluşan maddelerin kütleleri toplamına eşittir. Kütlenin korunumu, tepkime öncesi girenlerin (tepkenlerin) kütleleri ile tepkime sonrası oluşan ürünlerin kütlerinin kıyaslanması ile görülebilir.

DENEY NO: 21

Bu deneyde önce sodyum karbonat çözeltisi ile kalsiyum klorür çözeltisi arasındaki tepkime için, sonra da bu tepkime sonucu oluşan ürün ile sülfürik asit çözeltisi arasındaki tepkime için kütle korunumu incelenecektir.
Deneyin Yapılışı: Kuru ve temiz bir erlene 10mL, 1M Na2CO3 (sodyum karbonat) çözeltisi koyulur ve erlenin ağzı bir tıpa ile kapatılır. Temiz ve kuru iki küçük şişe etiketlenerek, birine 3mL, 1M CaCl2 (kalsiyum klorür) çözeltisi, diğerine 3mL, 3M H2SO4 (sülfürik asit) çözeltisi koyulup kapakları kapatılır. Tıpa ile kapalı erlen ve kapaklı şişeler birlikte ±0,01g duyarlılıkla tartılır. 1M CaCl2 çözeltisi erlene dikkatlice boşaltılır ve erlen hafifçe çalkalanarak değişim gözlemlenir. Tıpa ile kapalı erlen ve kapaklı şişeler birlikte yeniden aynı duyarlılıkta tartılır. Erlendeki çözelti üzerine 3M H2SO4 çözeltisi dikkatlice eklenir ve erlen hafifçe çalkalanarak değişim gözlenir. Erlen ısınmış ise oda sıcaklığına gelene dek beklenir. Kapaklar kapatılıp erlen ve şişeler yeniden aynı duyarlılıkta tartılır.

77

Kütlenin Korunumu
Veriler:

DENEY NO: 21

Birinci karıştırma öncesi toplam kütle: ............................................................................... Birinci karıştırma sonrası toplam kütle: .............................................................................. İkinci karıştırma sonrası toplam kütle:................................................................................
Sonuçlar:

Oluşan kimyasal tepkimeleri yazınız: ................................................................................. ............................................................................................................................................. Tartım sonuçlarını yorumlayınız:........................................................................................ ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................

78

Asit Baz Reaksiyonları ve pH Tayini
22. Asit Baz Reaksiyonları ve pH Tayini

DENEY NO: 22

pH bir çözeltinin asitlik özelliğinin göstergesi olup, hidrojen iyonunun aktivitesinin eksi logaritmasına eşittir. pH = – log [H+] pH değeri iki farklı ölçüm prensibi ile hesaplanır. Bunlardan birincisi pH kağıdı kullanılarak uygulanana kolorometrik yöntemdir. Bir diğer yöntem olan elektrometrik metot bir standart hidrojen elektrodu ve bir referans elektrodu kullanan potansiyometrik ölçümle, hidrojen iyonları aktivitesinin belirlenmesidir. Çeşitli maddelerin pH değerleri:
Madde adı ....................................... pH Pil asidi .............................................1.0 Mide öz suyu ....................................1.4 Limon suyu.......................................2.1 Portakal suyu ....................................2.8 Kola ..................................................3.0 Domates suyu ...................................4.1 Express kahve...................................5.0 İdrar ..................................................6.0 Süt.....................................................6.8 Distile su...........................................7.0 Kan ...................................................7.3 Sodyum bikarbonat (NaHCO3).........8.5 Amonyak (NH3)...............................11.9

pH kağıdı

Buların dışında turnusol kağıdı gibi indikatör boyar maddeler yardımıyla çözeltilerin pH değerleri dışında asitlik ve bazlıkları saptanabilir.
ASİT BAZ

pH metre

[H]+ [OH]0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

79

Asit Baz Reaksiyonları ve pH Tayini
Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (4adet) Baget Turnusol kağıdı 0,1M NaOH (sodyum hidroksit) 0,1M Mg(OH)2 (magnezyum hidroksit) 0,1M HCl (hidroklorik asit) 0,1M HNO3 (nitrik asit) 0,1M H2SO4 (sülfürik asit) Fenolftalein indikatör Atık Toplama Beheri (asit) Deneyin Yapılışı: 0,1M NaOH ve 0,1M Mg(OH)2 bazları 1 er mL deney tüplerine koyulur. Bu bazların turnusol kağıdına verdikleri renk kaydedilir. Üzerlerine 1 er damla fenolftaleinden damlatılır. 0,1M HCl bazların üzerine damla damla ilave edilir. Her ilaveden sonra renk kayboluncaya kadar tüp çalkalanır. Nötralleşme için gerekli damla sayısı bulunur. Sonra asitleri (0,1M HNO3, 0,1M H2SO4) turnusol kağıdına verdiği renk kaydedilerek deney tüplerine koyulur. 1 er damla fenolftalein damlatılır. 0,1M NaOH damla damla ilave edilerek nötralleşme olduğu anda damla sayısı bulunur. Reaksiyon denklemleri yazılır.

DENEY NO: 22

eskiden turnusolun yerine kullanılan zerdeçal tozu

NaOH + HCl Mg(OH)2 + HCl HNO3 + NaOH H2SO4 + NaOH

........................................................... ........................................................... ........................................................... ...........................................................

80

Bazı İnorganik Tuzların Seyreltik Asitle Etkileşimi
23. Bazı İnorganik Tuzların Seyreltik Asitle Etkileşimi Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü (6 adet) Baget Beher NaNO2 (sodyum nitrit) Na2CO3 (sodyum karbonat) Na2S2O3 (sodyum tiyosülfat) NaNO3 (sodyum nitrat) Na2SO3 (sodyum sülfit) Na2S (sodyum sülfür) H2SO4 (sülfürik asit) HCl (hidroklorik asit) Atık Toplama Beheri (asit) Teori: Hidrojen, H2

DENEY NO: 23

Renksiz ve kokusuzdur. Hava ile patlayıcı bir karışım oluşturur. Test tüpünün ağzına yanan bir kibrit yaklaştırılırsa farklı bir ses duyulur. Renksiz ve kokusuzdur. Gaz Ca(OH)2 çözeltisinden geçirilirse CaCO3 çökeltisi oluşur. Bu durum berrak çözeltinin bulanıklaşması şeklinde gözlenir. Renksiz, çok ağır kokulu ve zehirli bir gazdır. Bir kağıda emdirilmiş dikromat çözeltisi SO2 ile etkileşirse portakal renkli kağıdın rengi yeşile (CrIII) döner renksiz bir gazdır. Hava ile temas edince rengi kahverengiye döner. Kokusu bilindik, renksiz ve zehirli bir gazdır. Kurşun asetat kağıdını siyaha çevirir. Renksiz ve kokusuz bir gazdır. Keskin kokulu, renksiz bir gazdır. Turnusol kağıdının rengini maviye çevirir. Renksiz ve kokusuz tanımlamak zordur. bir gazdır. Varlığını

Karbondioksit, CO2

Azot dioksit, NO2

Azot oksit, NO Hidrojen sülfür, H2S Oksijen, O2 Amonyak, NH3 Azot, N2

81

Bazı İnorganik Tuzların Seyreltik Asitle Etkileşimi
Deneyin Yapılışı: Deney tüpünün içerisine az bir miktar katı tuz konulur. Bu tuzun üzerine 2,5M H2SO4 çözeltisinden 2 damla ilave edilir. Karbonatı test ederken seyreltik HCl kullanılır. Eğer tepkime soğukta oluyorsa deney tüpü su banyosunda ısıtılarak değişiklikler gözlenir. Tepkimelere ait reaksiyonlar yazılır. Aşağıdaki tepkimelerin bazılarında gaz çıkışı olmayabilir.

DENEY NO: 23

2NO2- + 2H+ → NO2↑ + NO↑ + H2O , kahverengi gaz çıkışı NO2 Nitrit: ......................................................................................................................... Karbonat:................................................................................................................... Nitrat: ........................................................................................................................ Sülfit:......................................................................................................................... Kükürt: ...................................................................................................................... Klorat:........................................................................................................................

82

İndirgenme Yükseltgenme Reaksiyonları
24. İndirgenme Yükseltgenme Reaksiyonları Teori: Çok sayıda tepkime indirgenme yükseltgenme tepkimeleri olarak sınıflandırılabilir. Bu tepkimeler genelde oksitlenme basamağında değişikliklerin olduğu elektron aktarım tepkimeleridir. Bu tepkimeler sırasında bazen gözle görünür bir değişiklik olmaz. Bu durumda uygun bir test kullanmak gerekir. Bilinen bazı testler aşağıda verilmiştir. Yükseltgenme basamağı İndirgenme basamağı

DENEY NO: 24

Gözlem veya Test

MnO4− Cr2O72− I2 Fe3+

Mn2+ Cr3+ I− Fe2+

Renk değişimi: mordan renksize. Renk değişimi: portakaldan yeşile. Renk değişimi: renksize. kahverengiden

Renk değişimi soluk sarıdan soluk yeşiledir. Bu değişim kolayca gözlenemez. Bu nedenle çözeltiye KSCN ilave edilir. Bu madde Fe3+ ile kırmızı renkli bir kompleks oluşturur. Yöntem: test çözeltisine 1 damla KSCN ve 2 damla 2,5M H2SO4 ilave edilir. Renk değişimi yoktur. Çözeltiye BaCl2 çözeltisi ilave edilirse BaSO4 çöker. BaSO4 asidik ortamda çözünmez ama BaSO3 çözünür. Yöntem: test çözeltisine 2 damla 0,1M BaCl2 ilave edilir. Çözünürlük testinde 5M HCl kullanılır.

SO42−

SO32−

83

İndirgenme Yükseltgenme Reaksiyonları
Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü H2O2 (hidrojen peroksit) 0,1M FeSO4 (demir(II) sülfat) 2,5M H2SO4 (sülfürik asit) 0,1M KSCN (potasyum tiyosiyonat) 0,5M KI (potasyum iyodür) 0,1M KMnO4 (potasyum permanganat) 0,1M K2Cr2O7 (potasyum kromat) 0,1M Na2SO3 (sodyum sülfit) Atık Toplama Beheri (metal, asit, inorganik) Deneyin Yapılışı: Demir(II) – Hidrojen peroksit İki tane temiz test tüpüne 5 damla 0,1M FeSO4 ve 2 damla 2,5M H2SO4 koyulur. Bu test tüplerinden birine 5 damla H2O2 çözeltisi diğerine ise 5 damla saf su damlatılır. Çözeltiler su banyosunda ısıtılır ve değişiklikler gözlenir, tepkime denklemi yazılır.

DENEY NO: 24

Fe2+, H2O2, H+ / ......................................................................................................... Fe2+, H2O, H+ / ..........................................................................................................
İyot – Hidrojen peroksit İki tane temiz test tüpüne 2 damla 2,5M H2SO4 ve 5 damla 0,5M KI koyulur. Bu test tüplerinden birine 5 damla H2O2 çözeltisi diğerine ise 5 damla saf su damlatılır. Çözeltiler su banyosunda ısıtılır ve değişiklikler gözlenir, tepkime denklemi yazılır.

I−, H2O2, H+ / ............................................................................................................. I−, H2O, H+ / ..............................................................................................................

84

İndirgenme Yükseltgenme Reaksiyonları
Permanganat – Mangan(II) Üç tane temiz test tüpüne 5 damla 0,1M KMnO4 çözeltisi koyulur. Bu test tüpleri 2 şer damla derişik H2SO4 ile asidik hale getirilir. Bu çözeltilerden birine 5 damla 0,1M FeSO4 damlatılır. Diğer çözeltiye 5 damla H2O2 çözeltisi ilave edilir. Son tüpe ise 5 damla 0,1M Na2SO3 eklenir. Değişiklikler gözlenir ve tepkime denklemi yazılır.

DENEY NO: 24

KMnO4, H2O2, H+ / ................................................................................................... KMnO4, FeSO4, H+ / .................................................................................................
Dikromat – Krom(III) İki tane temiz test tüpüne 5 damla 0,1M K2Cr2O7 çözeltisi koyulur. Bu test tüpleri derişik H2SO4 ile asidik hale getirilir. Tüplerin birine 5 damla 0,1M FeSO4 , diğerine 0,5M KI çözeltisinden 2 damla damlatılır. Değişiklikler gözlenir, tepkime denklemi yazılır.

FeSO4, K2Cr2O7, H+ / ................................................................................................ K2Cr2O7, KI, H+ / ......................................................................................................

85

Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri
25. Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri Teori: Bakır 0, 1+ ve 2+ olmak üzere üç ayrı yükseltgenme basamağında bulunabilir. Sulu çözeltilerinde 1+ değerliklidir.

DENEY NO: 25

2Cu+

Cu + Cu2+

Bakır(I) iyonu çözeltide komplekse alınarak kararlı hale getirilebilir veya çözünürlüğü düşük bir tuz haline dönüştürülerek kararlı halde tutulabilir. Bu nedenle bakır kimyası genelde bakır(II) kimyasıdır. Bakır genelde mavi veya yeşil bileşikler oluşturur. Bakır metali normal koşullar altında havada kararlıdır. Isıtılarak oksijen ile reaksiyonu sonucunda Cu2O oluşturur. 4Cu(k) + O2(g) Halojenler ile: Cu(k) + F2(g) Cu(k) + Cl2(g) Cu(k) + Br2(g) CuF2(k) CuCl2(k) CuBr2(k) (beyaz) (sarı-kahverengi) (siyah) 2Cu2O(k)

Ham Bakır

Bakır metali sıcak derişik sülfürik asit ile reaksiyonu sonucunda Cu(II) çözeltisi oluşturur. Bu iyon aslında [Cu(OH2)6]2+ kompleksidir. Aynı zamanda açığa hidrojen gazı çıkarır. Cu(s) + H2SO4(aq) Cu2+(aq) + SO42-(aq) + H2(g)

Bakır metali seyreltik ve derişik nitrik asitle de çözünür.

87

Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri
Madde ve Malzemeler: Beher Mezür Spatul Bakır Levha Toz Çinko Derişik HNO3 (nitrik asit) Derişik NH3 (amonyak) 5M NaOH (sodyum hidroksit) 2,5M H2SO4 (sülfürik asit) Atık Toplama Beheri (asit, metal) Deneyin Yapılışı 1) Yaklaşık 0,3g bakır levha parçası 250mL lik behere koyulur. Bu behere 4mL, 15M HNO3 ilave edilir. Tepkime bitince çözeltiye 100mL saf su ilave edilir.

DENEY NO: 25

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................
2) Yukarıdaki çözeltiden (1) 50mL alınır ve bu çözeltiye 20mL, 5M NaOH ilave edilir.

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................

3) Deney 2 den 10mL alınır ve 100mL lik behere koyulur. Bu çözeltiye içindeki katı madde çözününceye dek derişik amonyak ilave edilir.

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................

88

Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri
4) Deney 2 den kalan çözeltiye kaynama taşları ilave edilip, çözelti kaynama noktasına kadar ısıtılır.

DENEY NO: 25

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................

5) Tepkime 4 den kalan çözelti bekletilerek çökeleğin çökmesi sağlanır. Çökeleğin üstündeki sıvı sarsmadan dökülür (dekantasyon). Katı madde çok sıcak saf su ile yıkanır. Katının çökmesi beklenerek tekrar dekante edilir. Kalan katıya 35mL, 2,5M H2SO4 ilave edilir.

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................

6) Tepkime 5 deki çözeltiden 10mL alıp içerisine spatulun ucu ile bir miktar çinko tozu ilave edilir. Çözelti berraklaşana ve gaz çıkışı durana dek karıştırılır. Kalan katı madde tanımlanır.

Gözlemler:........................................................................................................................... ............................................................................................................................................. Denklem: .............................................................................................................................

89

Bakırın Bazı Kimyasal Tepkimeleri

DENEY NO: 25

90

Tuz Çözeltilerinde Kimyasal Denge
26. Tuz Çözeltilerinde Kimyasal Denge

DENEY NO: 26

Bir kimyasal tepkimede, dengenin konumu ortamın pH sı ve derişimle değişebilir. Bu değişim çözeltinin renk farkından izlenebilir. Çoğu kimyasal tepkime tamamen ürüne dönüşmez. Bu deneysel teknik ve düzenlemelerin bir sonucu değil tamamen tepkimenin özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Başlangıçta tepkime ürüne dönüşmeye başlar ama bir süre sonra tepkimeye girenlerin ve tepkimede oluşan ürünlerin derişimleri sabit kalır. Bu noktada artık tepkimeye giren maddelerin ürüne dönüşme hızı, ürünlerin tepkimeye girenlere dönüşme hızına eşittir.
2NO2(g) N2O4(g)

Diazotetraoksitin oluşma hızı azotoksidin oluşma hızına eşittir. Tepkimede dengeye her iki taraftan da başlanarak ulaşılabilir. Dengeye dışarıdan bir etki olduğu zaman, denge bu etkiyi yok edecek şekilde davranır (Le Chatelier). Bu deneyde çeşitli dengeler incelenecektir.
1- Kromat – Bikromat dengesi, Bir kromat tuzu suda çözünürse çözeltide hem kromat (CrO42−) hem de bikromat (Cr2O72−) iyonları bulunur. Kromat iyonlarının rengi sarı, bikromat iyonlarının rengi turuncudur. Bu denge tepkimesi ortamın pH sından etkilenir.

CrO42− + 2H+

Cr2O72− + H2O

2- Az çözünen tuzların çözünürlük dengesi, Az çözünen tuzlar çözeltide bir dengeye kadar iyonlarına ayrışır. Ortamın pH sı iyonlaşma dengesini etkiler.

BaCrO4

Ba2+ + CrO42−

3- Kompleks dengeleri, CoCl2 suda çözünür ve Co2+ iyonları su ile pembe renkli oktahedral (koordinasyon sayısı altı) bir kompleks oluşturur. [Co(H2O)6]2+. Su yerine etilalkol çözücü olarak kullanılırsa mavi renkli tetrahedral (koordinasyon sayısı dört) olan bir kompleks oluşturur. [CoCl4]2−. Alkolün içerisinde az miktarda su bulunursa çözeltide her iki

91

Tuz Çözeltilerinde Kimyasal Denge kompleks de bulunur. Ortamdaki klor ve su derişimlerine bağlı olarak dengenin konumu değişebilir. [Co(H2O)6]2+
ClH2O

DENEY NO: 26

[CoCl4]2−

Madde ve Malzemeler: Deney tüpü Tüplük Derişik HCl (hidroklorik asit) 0,3M HCl (hidroklorik asit) 0,3M Na2CrO4 (sodyum kromat) 0,3M NaOH (sodyum hidroksit) 0,1M BaCl2 (baryum klorür) 0,1M CoCl2 (kobalt klorür) etil alkoldeki çözeltisi Atık Toplama Beheri (asit, metal) Deneyin Yapılışı: 1- Kromat – Bikromat dengesi: İki deney tüpüne 20 şer damla 0,3M Na2CrO4 çözeltisi koyulur ve çözeltilerin renklerine dikkat edilir. Tüplerden birine damla damla 0,3M NaOH (5 damla), diğerine 0,3M HCl ilave edilir. Her damladan sonra tüpler çalkalanarak renk değişimleri kaydedilir. Tepkime denklemleri yazılarak dengenin değişimi açıklanır.

Denklem .................................................................................................................... Değişim .....................................................................................................................
2- Az çözünen tuzların çözünürlük dengesi: Bir deney tüpüne 20 damla 0,3M Na2CrO4 çözeltisi koyulur. Bu çözeltiye 5 damla 0,1M BaCl2 ilave edilir. Oluşan tepkime ve reaksiyonu açıklanır.

Denklem .................................................................................................................... Değişim .....................................................................................................................

92

Tuz Çözeltilerinde Kimyasal Denge Çözeltiye damla damla 0,3M HCl ilave edilir (5 damla). Oluşan tepkime ve reaksiyonu açıklanır.

DENEY NO: 26

Denklem .................................................................................................................... Değişim ..................................................................................................................... Çözeltide BaCrO4 ü çöktürmek için çözeltiye ne ilave edilmelidir?................................................................................................................
3- Kompleks dengeleri: CoCl2 nin etanoldeki çözeltisinden 20 damla bir tüpe konur. Rengine dikkat edilir. Bu çözeltinin üzerine damla damla saf su ilave edilir. Renk değişimi gözlemlenir. Denge akua ve klor kompleksleri yönünde nasıl değişmektedir? Saf su ilave edilen tüpe yeniden çözelti mavi renge dönünceye kadar derişik HCl ilave edilir. Denge akua kompleksi yönünde ekzotermiktir. Pembe akua kompleksi buz banyosunda soğutulursa tepkimenin kloro kompleksi yönüne kaydığı görülür. Alkoldeki kobalt kompleksine su ilave edildiğinde akua kompleksi (pembe) oluşur. Bu kompleks sıcak su banyosunda ısıtılırsa tepkimenin tetraklorokobaltat (mavi) kompleksi yönüne kaydığı görülür.

Denklem .................................................................................................................... Değişim .....................................................................................................................

93

Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü
27. Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü Madde ve Malzemeler: Spor Halka Üçgen Kil Porselen Kapsül Tel Maşa Desikatör MgSO4·7H2O (magnezyum sülfat / epsom tuzu) 6M HNO3 (nitrik asit) Atık Toplama Beheri

DENEY NO: 27

Hidratlaşmış bir tuzdaki su yüzdesi gravimetrik olarak bulunabilir. Yapıdaki suyun yüzdesinden, hidratın formülü, yani yapısında kaç mol su bulunduğu belirlenebilir. Doğadaki bir çok tuz veya ticari olarak satılan tuzlar hidratlaşmıştır. Hidratlaşma, iyonun su molekülleri ile sarılmasıdır. Yapıdaki bu su moleküllerine Hidrat suyu denir. Kristal suyu, kristal yapının içine sıkışmıştır ve yapıdan uzaklaştırmak çok zordur, hatta bazen mümkün değildir. CuSO4·5H2O da 4 mol su hidrat suyu, diğer bir mol su kristal suyudur.
H2O H2O Cu H2 O H2O O O S O O H2O

Bakır Sülfat ⋅5H2O

Yapı yukarıdaki gibidir. Termogravimetrik analiz yapılan bir bakır tuzunda 2 mol su 110ºC civarında yapıdan uzaklaşmakta ve bileşik koordinasyon sayısı 4 olan kararlı bir ara yapıya sahip olmaktadır. Isıtma işlemi devam ettirildiğinde yaklaşık 200ºC civarında bileşik 2 mol suyunu daha kaybetmektedir. Bu su molekülleri direk olarak bakır atomuna bağlı hidrat sularıdır. Diğer bir mol su ise yaklaşık 500ºC civarında ayrılmaktadır. Bu ise kristal suyudur. Susuz bakır sülfat renksizdir. Bazı tuzlarda su molekülleri zayıf bir bağ ile bağlanmışlardır. 95

Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü Böyle tuzlar sıcaklıkla sularını kolaylıkla kaybeder ve susuz (unhydrous) tuz halini alırlar.
MgSO4·7H2O
> 200ºC Δ

DENEY NO: 27

MgSO4 + 7H2O

120g MgSO4 de 7 mol su vardır. Gravimetrik analiz, bir numunedeki madde miktarının belirlenmesi ile ilgili analitik bir yöntemdir. Bu deneyde magnezyum sülfattaki su miktarı gravimetrik olarak bulunacaktır.
Deneyin Yapılışı: Temiz bir porselen kroze (kapsül) üçgen kil üzerine yerleştirilerek 5 dakika ısıtılır ve soğumaya bırakılır. Eğer ısıtma sonrasında krozede lekeler oluşuyorsa bu kirlilikleri gidermek için 6M HNO3 ile yıkanır. Porselen kroze bek alevinde ısıtılır ve desikatörde soğutulmaya bırakılır. Kuru ve ılımış kroze 0,001g hassasiyetinde tartılır. Krozeye elden bulaşabilecek nem veya yağ tabakası tartım sonucunu etkileyebilir. Hem bu nedenle hem de yanmamak için kapsül maşa yardımı ile tutulmalıdır. Boş krozenin tartımı sonrası krozenin içine yaklaşık 3g magnezyum sülfat tuzu alınarak yeniden 0,001g duyarlılıkta tartılır. Madde ile birlikte kroze bek alevi üzerindeki üçken kile yerleştirilir. Önce yavaşça sonrasında şiddetli alevde kroze ısıtılır. Isıtırken porselenin kızarmamasına dikkat edilir. Çok yüksek sıcaklıklarda MgSO4 bozunabilir. Kapsül 10 dakika ısıtılır. Kroze desikatörde soğumaya bırakılır. Soğuyan porselen kroze yeniden tartılır. Isıtma işlemine yeniden devam edilir ve soğutulup yine tartılır. Eğer iki tartım arasındaki fark 0,01g dan küçükse bir daha ısıtma soğutma işlemi yapılmaz.

96

Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü
Veriler:

DENEY NO: 27

Porselen krozenin ağırlığı: .................................................................................................. Porselen kroze + tuzun ağırlığı: .......................................................................................... Isıtma sonrası ağırlık 1: ....................................................................................................... Isıtma sonrası ağırlık 2: ....................................................................................................... Isıtma sonrası ağırlık 3: ....................................................................................................... Isıtma sonrası ağırlık 4: ....................................................................................................... Isıtma sonrası ağırlık 5: .......................................................................................................
Sonuçlar:

Magnezyum Sülfatın formülü: ............................................................................................

97

Hidratlaşmış Bir Tuzun Formülü

DENEY NO: 27

Desikatör: İçinde nem çekici kimyasallar (desikant) konulmuş kapların genel ismidir. Maddelerin nemsiz ortamda saklanması veya bekletilmesi için kullanılır. Kurutulmuş veya kızdırılmış maddelerin diğer işlemlerden önce oda sıcaklığına kadar gelmelerinde desikatörden yararlanılır. Nem çekici (desikant) olarak genellikle susuz CaCl2 derişik H2SO4 veya P2O5 kullanılır. İlaç kutularında bulunan yutmayın yazılı kapsüller veya ayakkabı kutularından çıkan beyaz poşetli tozlar da desikant maddelere örnektir. Bu tür nem çekici maddelere higroskopik maddeler de denir.

Kroze: Cam, porselen, nikel veya platin olabilen krozeler yüksek sıcaklıklardaki ısıtma işlemleri için pota olarak kullanılırlar.

98

Karışımların Ayrılması
28. Karışımların Ayrılması

DENEY NO: 28

Kimya laboratuarlarında karışımların ayrılması gerekebilir. Ayrılacak maddelerin özelliklerine bağlı olarak amaca uygun değişik ayırma yöntemleri vardır. Bu basit ayırma yöntemlerinden bazıları şunlardır.
Dekantasyon: Aktarma yöntemi olarak da bilinen bu yöntem yoğunluğu büyük olan katıları sıvılardan aktırmak için kullanılır. Çok hızlı ve kolay olmakla birlikte kesin ayırma sağlanmaz, bir miktar sıvı çözeltide kalabilir. Süzme: Bir katıyı bir sıvıdan ayırmak için en çok kullanılan yöntem süzmedir. Bu iş için bir huni ve süzgeç kağıdından yararlanılır. Süzülerek ayrılan katının gravimetrik yöntemlerle miktarı tayin edilecekse gözenekleri çok ince olan ve yandığı zaman kül bırakmayan özel süzgeç kağıtları kullanılır. Aksi durumlarda normal süzgeç kağıdı kullanılır. Gravimetrik tayinlerde kullanılacak huniler de biraz farklıdır. Süzmeyi hızlandıracak şekilde yapılmışlardır. Santrifüjleme: Santrifüjleme ile katıların sıvılardan hızlı bir şekilde ayrılması sağlanır. Santrifüj tüpündeki karışım büyük bir hızla döndürülür. Bu sırada merkezkaç kuvvetinin etkisi ile katı maddeler santrifüj tüpünün dibine doğru itilir ve orada toplanır. Üstteki sıvı kısım yavaşça aktarılır (dekantasyon) veya pipet ile çekilir. Damıtma: Maddelerin buhar basınçlarının farklı olmasına dayanan bir ayırma yöntemidir. Sıvıları katılardan ayırmada kullanıldığı gibi, kaynama noktaları farklı sıvıların ayrılmasında da kullanılır. Buhar fazı uçucu bileşence zengindir. Bu zenginleştirme işlemi tekrarlanarak uçucu bileşenin önce damıtılması sağlanır. Daha yüksek sıcaklıkta buharlaşan madde kaynama balonunda kalır.

99

Karışımların Ayrılması
Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü Baget Beher Spor ve Halka Süzgeç Kağıdı Santrifüj Damıtma Düzeneği 0,1M BaCl2 (baryum klorür) 0,1M Na2SO4 (sodyum sülfat) 0,1M KMnO4 (potasyum permanganat) Atık Toplama Beheri (KMnO4) Deneyin Yapılışı: A. Dekantasyon: iki ayrı tüpten birincisine 2mL 0,1M BaCl2 çözeltisi, ikincisine tüpe 2mL 0,1M Na2SO4 çözeltisi koyulur. Sonrasında bu iki çözelti bir tüpte karıştırılır.karıştırma sonrasında tüpte BaSO4 çöker. Böken tuzun tüpün dibine iyice inmesi beklenir. Çökme işlemi tamamlandıktan sonra bir baget yardımı ile sıvı faz bir behere aktarılır. Bu sırada tüpü sallamamaya dikkat edilmelidir. Çalkalanma sonucu katı ve sıvı faz birbirine yeniden karışabilir.

DENEY NO: 28

Dekantasyon

100

Karışımların Ayrılması
B. Süzme: Süzmede kullanılacak süzgeç kağıdı huninin çapına uyacak şekilde dairesel kesilerek dörde katlanır. Her katlama hafifçe dairenin merkezinden kaydırılarak yapılır. Sonra bir tarafta 3 kat, diğer tarafta tek kat kalacak şekilde açılır ve koni şekline getirilir. Süzgeç kağıdı damıtık su ile biraz nemlendirilerek huniye yerleştirilir. Kağıt ile huni arasında hiç hava kabarcığı kalmamasına dikkat edilmelidir. Bir halka yardımı ile huni spora bağlanır ve süzüntü için altına bir beher yarleştirilir. Huninin alt kısmının beher çeperine deymesi sıçramaları engelleyerek daha dengeli bir süzme işlemi sağlayacaktır. Süzme işlemi uygulanacak olan karışım bir baget yardımı ile huniye dikkatlice aktarılır. Hunideki sıvı seviyesi asla süzgeç kağıdı seviyesini geçmemelidir. Sıvı fazın çoğu süzüldükten sonra kalan karışım katı fazın da alınabilmesi için çalkalanarak bir seferde huniye aktarılmalıdır. Daha hızlı süzme işlemleri için su trombu ve vakum uygulanabilir. Bu durumda süzme işlemi buhner hunisi ve nuçe erleni kullanılarak yapılmalıdır.

DENEY NO: 28

Basit Süzme Düzeneği

süzgeç kağıdı su trombu buhner hunisi

lastik conta

vakum hortumu

nuçe erleni

Vakumda Süzme Düzeneği 101

Karışımların Ayrılması
C. Santrifüjleme: Santrifüj tüpüne ayrılacak karışımdan 4mL koyulur. Bu tüp santrifüj cihazına yerleştirildikten sonra karşısına aynı hacimde dolu başka bir tüp daha koyulur. Bu ikinci tüp karşıt ağırlık görevi yapar ve cihazın dönme esnasında dengeli durmasını sağlar. Hiçbir zaman tek tüp kullanılarak veya karşılıklı tüpleri dengelemeden santrifüj cihazı çalıştırılmaz. Aksi taktirde cihaz yalpalayarak tüpleri kıracaktır. Doğru yerleştirilen tüplerden sonra cihaz çalıştırılır ve ilkin yavaş yavaş sonrasında hızlanarak bir iki dakika santrifüjlenir. Cihazın yavaşlayarak kendiliğinden durması beklenir, asla el ile durdurmaya çalışılmamalıdır. Cihazın dönme hızına el ile müdahale etmek çökeleğin sıvı faz ile tekrar karışmasına neden olacaktır. Duran cihazdan tüpler sarsmadan alınır ve sıvı faz ayrılır. D. Damıtma: Basit damıtma için şekildeki düzenek kurulur. 0,1M KMnO4 çözeltisinden 50mL alınıp damıtma balonuna koyulur. Düzeneğe bağlanan balon bek alevi ile yavaşça ısıtılmaya başlanır. Isıtmanın ilerleyen safhalarında düşük kaynama sıcaklığına sahip olan su önce alınır. KMnO4 balonun dibinde kalır. Damıtma yöntemi Deney 39 da daha detaylı irdelenmektedir.

DENEY NO: 28

Santrifüj Cihazı

Damıtma Düzeneği 102

Kimyasal Tepkime Çeşitleri
29. Kimyasal Tepkime Çeşitleri Teori: Maddenin kimyasal özellikleri kimyasal tepkimelerdeki davranışları ile belli olur. Sönmemiş kirecin üzerine su döküldüğü zaman ısı açığa çıkar ve kireç bir değişime uğrar. Odun kömürü yanarken ısı ve ışık verir. Yani bir tepkime olurken ısı, ışık veya enerji alışverişi olmakta ve madde değişikliğe uğramaktadır. Tepkime ortamında gaz çıkışı, renk değişimi, çökelek oluşması veya kaybolması genellikle bir tepkimenin varlığını gösterir. Bu deneyde izlemesi kolay tepkimeler seçilmiştir.

DENEY NO: 29

Bunlar;
A- Çöktürme tepkimeleri: Çöktürme tepkimeleri çözeltide çözünmeyen katı bir çökeleğin oluşması ile belirlenir. Çökelek, tepkimeye giren maddelerden, çözücüde çözünmeyen yeni bir maddenin oluştuğunu gösterir. Baryum nitrat (Ba(NO3)2) suda çözünür ve hafif bulanık bir çözelti oluşturur. Aynı şekilde sodyum sülfat (Na2SO4) de suda kolayca çözünür. Bu iki çözelti karıştırıldığında suda çözünmeyen beyaz renkli bir çökelek oluşur.

Ba(NO3)2 + Na2SO4

Ba SO4 + 2Na+ + 2NO3−

B- Asit-Baz tepkimeleri: Bir asidin bazla tepkimeye girmesi sonucu tuz ve su oluşur. Bu tür tepkimelere nötralleşme tepkimeleri denir. Tepkime sonucu çözeltinin pH sı değiştiği için bu tepkimeler ancak indikatör yardımı ile izlenebilir. Kuvvetli bir asit olan HCl nin kuvvetli bir baz olan NaOH ile tepkimesi nötralleşme tepkimesidir.

HCl + NaOH

Na+ + Cl− + H2O

C- Kompleksleşme tepkimeleri: Birçok metal iyonları, elektron çifti veren ve ligand olarak adlandırılan çeşitli molekül veya iyonlarla tepkimeye girerek koordinasyon bileşikleri (kompleksler) oluştururlar.

Cu2+ + 4NH3 Fe3+ + SCN−

[Cu(NH3)4]2+ [Fe(SCN)6]3−

103

Kimyasal Tepkime Çeşitleri
D- Redoks tepkimeleri: Bu tür tepkimelerde tepkimeye giren maddelerden biri indirgenirken bir başka madde yükseltgenir. Asidik ortamda FeCl2 ile permanganatın tepkimesinde Mangan(II) indirgenir ve permanganatın rengi kaybolur.

DENEY NO: 29

MnO4− + FeCl2 + H+

Fe3+ + Mn2+ + H2O

Madde ve Malzemeler: Deney Tüpü Tüplük Damlalık Turnusol Kağıdı Fenolftalein indikatör Derişik NH3 (amonyak) 0,1M NaOH (sodyum hidroksit) 0,1M HCl (hidroklorik asit) 0,1M H2SO4 (sülfürik asit) 0,1M Ba(NO3)2 (baryum nitrat) 0,1M Na2SO4 (sodyum sülfat) 0,1M Cu(NO3)2 (bakır nitrat) 0,1M FeCl3 (demir(III) klorür) 0,1M FeCl2 (demir(II) klorür) 0,1M KSCN (potasyum tiyosiyanat) 0,1M KMnO4 (potasyum permanganat) Atık Toplama Beheri (asit, metal)

104

Kimyasal Tepkime Çeşitleri
Deneyin Yapılışı: A- Çöktürme tepkimeleri: Bir deney tüpüne 1mL (~20 damla) 0,1M Na2SO4 çözeltisi koyulur. Bu çözeltinin üzerine damla damla 0,1M Ba(NO3)2 çözeltisinden 20 damla ilave edilir. Gözlenen değişiklikler not edilir. Bu tüpe 20 damla HCl ilave edilir ve gözlemler yazılır.

DENEY NO: 29

............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................
B- Asit-Baz tepkimeleri: Deney tüplerinden birine 20 damla HCl diğerine 20 damla NaOH

koyulur. Bir baget yardımı ile iki tüpteki çözeltilerin birer damlaları turnusol kağıdına deydirilerek asitlik ve bazlıklarına bakılır. Tüplere 2 şer damla fenolftalein çözeltisi damlatılır ve renkleri kaydedilir. Baz çözeltisinin üzerine damla HCl ilave edilir ve her damladan sonra tüp çalkalanır. Asit ilave etme işlemi tüpteki çözelti rengini kaybedinceye kadar devam edilir. Nötralleşme için gereken damla sayısı hesaplanır. Tüplerden birine 10 damla 0,1M H2SO4koyulur ve tüpe 2 damla fenolftalein damlatılır. Bu tüpe nötralleşme tamamlanıncaya kadar 0,1M lık NaOH den damlatılır ve gerekli damla sayısı hesaplanır. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................

105

Kimyasal Tepkime Çeşitleri
C- Kompleksleşme tepkimeleri: Bir tüpe 20 damla 0,1M Cu(NO3)2 çözeltisi konulup hacmi 3mL ye seyreltilir. (2mL su ilave ediniz). Çözeltinin rengi not edilir. Bu çözeltiye 10 damla derişik amonyak ilave edilerek renk değişimi gözlenir. Bir başka tüpe 20 damla FeCl3 çözeltisi eklenip hacmi 3mL ye seyreltilir. Çözeltinin rengi not edilerek üzerine 10 damla KSCN çözeltisi damlatılır ve değişimler gözlemlenir.

DENEY NO: 29

Amonyağı direk koklamayınız

............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................
D- Redoks tepkimeleri: İki deney tüpü alınır. Birine 10 damla 0,1M KMnO4 ve 5 damla 0,1M HCl koyulur. İkinci tüpe 20 damla FeCl2 çözeltisi koyulur. Demir çözeltisinin üzerine damla damla permanganat çözeltisi ilave edilir. Başlarda rengin kaybolduğu, daha sonraları rengin kalıcı pembeye döndüğü gözlemlenir.

............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................

106

Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri
30 Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri

DENEY NO: 30

Bu deneyde NaOH ve H2SO4 çözeltilerinin hazırlanmaları ve volumetrik analizin temel ilkelerine uygun olarak standardize edilmeleri amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda ilkin birincil bir katı standart (genellikle potasyum hidrojen ftalat) aracılığı ile hazırlanan NaOH çözeltisinin standardizasyonu gerçekleştirilir. Standardize edilen, yani derişimi tam olarak saptanan sodyum hidroksitten yararlanarak, bu kez sülfürik asidin standardizasyonu yapılır. Bu şekilde hem NaOH hem de H2SO4 uygun birer standart çözelti (titrant) olarak kullanılırlar.
Madde ve Malzemeler: Hassas terazi Mezur Büret (birkaç tane) Erlen (birkaç tane) Yıkama şişesi Katı NaOH (sodyum hidroksit) 6M H2SO4 (sülfürik asit) K(OOCC6H4COO)H (potasyum hidrojen ftalat) Fenolftalein veya bromkresol mavisi Atık Toplama Beheri (asit) NaOH Çözeltisinin Standardizasyonu

O C O K C O H O
Bu işlem için başka birincil standartlar kullanılabilir. Ancak yukarıda formülü verilen potasyum hidrojen ftalat (PHF) kullanımı yaygındır.

Yaklaşık derişimi 0,5M olan NaOH çözeltisi hazırlamak için 10g katı NaOH tartarak, üzerine 500mL lik çözelti oluşturacak şekilde su ilave edilir. Kütleleri belirlenmiş ve çok temiz üç adet tartım kabı ile üzerleri No1, No2 ve No3 olarak etiketlenmiş üç adet erlen hazırlanır. Tartım kaplarından her birine yaklaşık 3 gram potasyum hidrojen ftalat (PHF) koyulur ve duyarlı tartımla kütleleri saptanır. Tartım kaplarında yer alan net potasyum hidrojen ftalat miktarları hesaplandıktan sonra, her bir kabın içeriği etiketli erlenlerden birine dikkatle boşaltılır. Erlenlerden her birine 30-40 mL saf su ve 4'er damla fenolftalein indikatör ilave edilir. Çok temiz bir büret alınarak hazırlanan NaOH çözeltisi ile üç kez çalkalanır. Daha sonra büret hazırlanan yaklaşık derişimi 0,5M olan NaOH çözeltisi ile doldurulur. NaOH in fazlası, yavaşça ve hava kabarcıkları oluşmamasına özen göstererek büret musluğundan boş bir kap içine alınır. Meniskusa dikkat 107

asidik

bazik

Fenolftalein Bromotimol Mavisi

Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri ederek büretteki baz düzeyi not edilir. Titrasyon için hazırlanan potasyum hidrojen ftalat (KHC8H4O4) çözeltilerinden birincisi ile (No1) titrasyona başlanır. Bu işlem esnasında erlen içeriği, elle veya manyetik bir karıştırıcı yardımı ile sürekli çalkalanır. Başlangıçta (yaklaşık 15-20 mL titrant ilave edilene kadar) titrasyon hızının yüksek olmasında bir sakınca yoktur. Ancak oldukça inatçı hafif bir pembeliğin belirmesinden itibaren, titrasyon hızı düşürülmelidir. Bu işlem sırasında erlenin çeperleri yıkama suyu ile yıkanarak çepere bulaşan maddelerinin çözeltiye geçmesi sağlanır. Tam dönüm noktası civarında, büretten NaOH damlatma hızı çok yavaşlatılır ve eklenen her damlanın ardından erlen içeriği dikkatle çalkalanır. Pembe rengin oluşumu ve 20-30 saniye sürekliliğini koruyabildiği nokta, titrasyonun "dönüm noktası" sayılır. Harcanan NaOH miktarını (mL) not edilir. Bu işlemler 2 ve 3 nolu erlenlerde yer alan PHF için tekrarlanır. Standardize NaOH derişimi belirlemek üzere, her üç analizin ortalamasını alınır.
Veriler Örnek No Tartım kabının kütlesi (g) Tartım kabı + PHF kütlesi (g) PHF net kütlesi (g) Büret düzeyi ilk V1 (mL) Büret düzeyi son V2 (mL) Harcanan NaOH (V) (V1-V2) (mL) Saptanan NaOH derişimi (M) Ortalama NaOH derişimi (M) 1 2

DENEY NO: 30

3

Yaklaşık derişimi 0,5M olan NaOH çözeltisinin PHF ile standardizasyonu sonunda gerçek derişimi ortaya çıkar. Kuşkusuz bu deneyde en önemli nokta, birincil standart olarak kullanılan PHF ın 100% saf olması ve tartımının çok duyarlı yapılmasıdır. Ayrıca harcanan NaOH hacminin belirlenmesinde de çok titiz çalışılması, deneyin başarısı için çok önemlidir.

108

Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri
H2SO4 Çözeltisinin Standardizasyonu

DENEY NO: 30

Bu işlemde titrant görevini standardize edilen NaOH üstlenir. NaOH büreti dikkatle doldurularak düzeyi ayarlanır. 5mL 6M H2SO4 üzerine, hesaplanan miktarda su ilave ederek, çözelti 0,25M derişime seyreltilir. Yaklaşık derişimi 0,25M olan H2SO4 ten 30mL bir büret (veya pipet) yardımı ile hassas olarak erlene koyulur ve üzerine 4 damla bromotimol mavisi (veya fenolftalein) damlatılır. Bir önceki işlemde (NaOH standardizasyonunda) değinilen noktalara dikkat ederek, titrasyon işlemi dönüm noktasına kadar sürdürülür. Dönüm noktasında büretteki baz düzeyi not edilir.
Veriler

Standart (titrant) Büret düzeyi ilk V1 (mL) Büret düzeyi son V2 (mL) Harcanan NaOH (V) (V1-V2) (mL) Harcanan NaOH (mmol) Titre edilen H2SO4 hacmi (mL) Saptanan H2SO4 derişimi (M) Saptanan H2SO4 derişimi (N)

………. M NaOH

109

Asit ve Baz Çözeltilerinin Standardize Edilmeleri

DENEY NO: 30

Titrasyon Düzeneği 110

Bakır Oksidin Hazırlanışı ve Mol Kütlesi
31. Bakır Oksidin Eldesi ve Mol Kütlesi

DENEY NO: 31

Bu deneyde mol kütlesi bilinmeyen bir element (bakır) ile mol kütlesi bilinen bir element olan oksijenin, tepkimeye girmesi sonucu bakır oksit oluşturması incelenecektir. Deney sonucunda bakıra ilişkin mol kütlesi hesaplanacaktır.
Dalton tarafından ortaya konan "Sabit Oranlar Yasası" kimyanın temel yasalarından biridir. Bu yasaya göre, "bir bileşiği oluşturan elementlerin kütleleri arasında sabit bir oran" söz konusudur. Örneğin, suda (H2O) hidrojen kütlesinin oksijen kütlesine oranı her zaman 2/16 veya 1/8 dir. Bir mol suda daima 2 gram hidrojen ve 16 gram oksijen vardır. Eğer bir bileşiği oluşturan elementlerden birinin mol kütlesi biliniyorsa, ikinci elementin mol kütlesi bu yasa yardımı ile bulunabilir. Madde ve Malzemeler: Hassas terazi Pipet ve Puar Kapaklı Kroze ve Kroze maşası Kil üçgen, Halka ve Spor Metal (bakır) plaka Derişik HNO3 (nitrik asit) Atık Toplama Beheri (metal) Deneyin Yapılışı Kapağı ile birlikte tartılan ve sabit tartıma getirilmiş olan porselen bir krozeye yaklaşık 1 gram bakır koyularak, 0,001g duyarlıkta tartılır. Kroze şekilde verilen ısıtma düzeneğindeki kil üçgene yerleştirilerek, içine dikkatlice 5mL derişik nitrik asit eklenir. (bu işlem dikkatle yapılmalı ve koruyucu gözlükler mutlaka takılmalıdır) Krozenin kapağı yarı aralık bırakacak şekilde kapatılır, tüm sıvının buharlaşmasını sağlayacak şekilde kısık bek alevinde 15-20 dakika ısıtma işlemi sürdürülür (herhangi bir asit sıçraması olduğunda ısıtma durdurulmalıdır). Ardından kroze yaklaşık 10 dakika süreyle şiddetli alevde ısıtılır. Isıtma işlemi tamamlandığında, kroze soğumaya bırakılır ve soğuma sonunda kroze kapağı ile birlikte 0,001g duyarlıkta tekrar tartılır. Gerçekleştirilen ısıtma işlemi sonucunda bakır oksit (CuO) oluşmaktadır. Bakır oksit ve bakırın net kütlelerini bulmak için, tartım değerlerinden kapaklı krozenin kütlesi çıkarılmalıdır.

Bakır Oksit

111

Bakır Oksidin Hazırlanışı ve Mol Kütlesi
Veriler ve Hesaplamalar

DENEY NO: 31

Kapaklı krozenin kütlesi (g) Kapaklı kroze + bakırın kütlesi (g) Bakırın net kütlesi (g) Kapaklı kroze + bakır oksidin kütlesi (g) Bakır oksidin net kütlesi (g) Reaksiyona giren Oksijenin kütlesi (g) 16 gram (1 mol) oksijenle birleşen bakırın kütlesi (g) Bakır mol kütlesinin gerçek değeri Bakır mol kütlesinin deneysel değeri (g/mol) Hata yüzdesi (%)

63,54 g/mol

Bu deney nitrik asit varlığında ısıtıldığında metal oksit verebilen birçok başka metalin (Fe, Zn, Mn vb.) mol kütlesini belirlenmesinde de kullanılabilir.

112

İletkenlik Tayini
32. İletkenlik Tayini

DENEY NO: 32

İletkenlik, bir çözeltinin elektrik taşıyabilme özelliğinin sayısal ifadesidir. İletkenlik, çözeltideki iyonik türlerin derişimlerine, değerliklerine, taşınırlıklarına, bağıl derişimlerine ve ölçüm sıcaklığına bağlı olarak değişir. İnorganik bileşikler iyi iletkenlik gösterirken, organik bileşikler çok zayıf bir akım geçirir. İletkenlik ölçümü genelde tersi olan direnç ile ohm veya megaohm olarak ölçülür. Bir iletkenin direnci, iletken kesit alanı ile ters orantılı ve uzunluğu ile de doğru orantılıdır. Su örenklerinde ölçülen direnç büyüklüğü de buna benzer şekilde iletkenlik kabı özelliklerine bağlıdır ve bu kaba ait özelliklerin hesaba katılması olmaksızın hiç bir sonuca varılamaz. "İletkenlik" birimi genel olarak μohm/cm dir. Bazen de milisiemens olarak mS/m şeklinde ifade edilir. Burada, 1 mS/m = 10 μohm/cm E eşittir. Yeni distile edilmiş su için iletkenlik değeri 0,5 ila 2 μohm/cm dir. Eğer saf su birkaç hafta bekletilirse iletkenlik değerinin 2 ila 4 μmho/cm e yükseldiği gözlenir. Bu artışa ortamda bulunan CO2'nin distile suya absorblanması ile açıklanır. İçme suları genelde 50 ila 1500 μohm/cm aralığında özgül iletkenlik değerlerine sahiptir. Elektrolitik iletkenlik her 1ºC derecede %1,9 mertebesinde değişir. Her iyon sıcaklığa bağlı olarak iletkenlik değerini değiştirir ve bu nedenle, sıcaklığın çok hassas olarak ölçülmesi gerekir.

İletkenlik Cihazı

113

İletkenlik Tayini
Madde ve Malzemeler: Kondüktimetre Termometre (0,1ºC hassaslıkta) İletkenlik ölçüm kabı İletkenlik suyu *1 0,01M Standart KCl çözeltisi *2 Deneyin Yapılışı a. Kap sabiti tayini: İletkenlik kabı 0,01M KCl ile en az üç kere yıkandıktan sonra 0,01M KCl ile doldurulur ve sıcaklığı 25,0 ± 0,1ºC hassasiyetinde ayarlanır. Direnç değeri (RKCl) ve sıcaklık (tölçülen) kaydedilir ve aşağıdaki formül yardımı ile kap sabitini (C) hesaplanır.

DENEY NO: 32

*1 İletkenlik suyu deiyonize edilmiş distile sudur ve iletkenlik değeri 1μohm/cm den az olmalıdır.

C (cm−ı) = (0,001413) × (RKCl) [1 + 0,0191 × (tölçülen - 25)]
b. Özgül iletkenlik ölçümü: İletkenlik kabını numune ile birkaç kez yıkadıktan sonra kabı numune ile doldurulup direnç ve sıcaklık ölçümleri kaydedilir.
*2 0,01M Standart KCl çözeltisinin hazırlanması: 745,6mg kuru KCl nin iletkenlik suyu ile çözülmesi ve litreye hassas olarak tamamlanması ile hazırlanır. Bu standart çözeltinin 25ºC deki özgül iletkenlik değeri 1413μohm/cm dir.

114

İletkenlik Tayini
Hesaplamalar:

DENEY NO: 32

İletkenlik değeri; Özgül İletkenlik (μmho/cm) =
1000000 × C R ölçülen × [1 + 0,0191 × (t ölçülen − 25)]

formülü ile hesaplanır. Bulunan iletkenlik değeri ayrıca mS/m cinsinden de ifade edilir. 1 mS/m = 10 μohm/cm dir

115

Katı ve Sıvıların Yoğunlukları
33. Katı ve Sıvıların Yoğunlukları Madde ve Malzemeler: Erlen Hassas Terazi Termometre (0−50°C aralıkta) Mezür Saf Su Bilinmeyen Sıvı Madde Bilinmeyen Katı Madde Atık Toplama Beheri (ihtiyaç halinde)

DENEY NO: 33

"Bir maddenin kütlesinin birim hacmine bölünmesi ile elde edilen büyüklük" yoğunluk olarak tanımlanır. Yoğunluk= Kütle(g) Hacim(mL)

Öte yandan maddenin yoğunluğuna yönelik bir diğer büyüklük ise "özgül yoğunluk" olarak bilinir. Özgül yoğunluk bir maddenin yoğunluğunun, suyun yoğunluğuna bölünmesi ile ortaya çıkan büyüklüktür ve birimsizdir.
A) Suyun ve Herhangi Bir Sıvının Yoğunluklarının Saptanması

Katıların ve sıvıların yoğunlukları benzer yöntemlerle bulunabilir. Deneysel çalışmalarda suyun, bilinmeyen bir sıvının ve bilinmeyen bir katının yoğunlukları saptanacaktır.
Deneyin Yapılışı Temizlenmiş bir erlene 30mL saf su koyulur ve termometre ile sıcaklığı ölçülür. Temiz bir mezürün kütlesi hassas terazide tespit edilir. Beherdeki saf sudan 10 mL hassas olarak mezüre eklenir ve yeniden tartım alınır. İki tartım arasındaki farktan 10mL suyun kütlesi bulunur. Bu veriler yardımı ile ölçülen sıcaklıkta saf suyun yoğunluğu hesaplanır. Aynı işlemler bilinmeyen bir sıvı örneği için tekrarlanır. Kullanılan cam malzemelerin yeterince temiz olmamasından dolayı deney esnasında gerçekleştirilen tartım ve hacim ölçümünde hatalarla karşılaşılabilir.

117

Katı ve Sıvıların Yoğunlukları
Veriler:

DENEY NO: 33

Mezürün kütlesi (g) ............................................................................................................. Mezür + 10mL suyun kütlesi (g)......................................................................................... 10 mL suyun net kütlesi (g)................................................................................................. Mezür + 10 mL bilinmeyen sıvının kütlesi (g) ................................................................... Bilinmeyen 10 mL sıvının net kütlesi (g)............................................................................ Ölçümlerin yapıldığı ortam sıcaklığı (°C)........................................................................... 1 (g/mL) Saf suyun yoğunluğunun literatür değeri (g/mL) ............................................................... Bilinmeyen sıvıya ilişkin yoğunluğun literatür değeri (g/mL)............................................ Suyun deneysel olarak saptanan yoğunluğu (g/mL) ........................................................... Bilinmeyen sıvının deneysel olarak saptanan yoğunluğu (g/mL)....................................... Hata yüzdeleri (%) ..............................................................................................................
B) Bilinmeyen Bir Katının Yoğunluğunun Saptanması Deneyin Yapılışı Düzgün bir şekli olsa dahi pek çok katının hacmini direk olarak ölçmek yanlış sonuçlar verebilir. Özellikle düzensiz bir şekli olan katılarda ise bu mümkün değildir. Katıların hacimleri, yer değiştirdikleri su miktarından bulunabilir. Örnek olarak suda çözünmeyen herhangi bir katı madde veya metal alınır ve tartılır. Maddenin yaklaşık hacmi dikkate alınarak mezüre bir miktar su konulur ve hacmi okunur. Mezürdeki suya ağırlığı daha önce tespit edilmiş olan katı dikkatlice yerleştirilir ve oluşabilecek hava kabarcıklarının bitmesi beklenir. Mezürdeki suyun yeni seviyesi okunur. Mezürdeki suyun ikinci seviyesinden birinci seviyesi çıkarılır ve maddenin hacmi hesaplanır. Bilinmeyen katı örneğinin yoğunluğu şu denklemle hesaplanabilir;

Metal ................. d (g/mL)

d=

m V

Alüminyum (Al) .... 2,70 Gümüş (Ag) ........... 10,5 Krom (Cr) .............. 7,14 Bakır (Cu) .............. 8,90 Altın (Au)............... 19,3 Demir (Fe).............. 7,86 Kurşun (Pb)........... 11,34 Magnezyum (Mg) .. 1,74 Civa (Hg) .............. 13,55 Nikel (Ni)............... 8,90 Platin (Pt) .............. 21,45 Kalay (Sn) .............. 7,31 Çinko (Zn).............. 7,14 Bazı Metallerin Özkütleleri

Deneysel olarak bulunan yoğunluk değeri tablodaki metallerin özkütle değerleri ile karşılaştırılarak bilinmeyen örneğin ne olduğu tahmin edilmeye çalışılır.

118

Katı ve Sıvıların Yoğunlukları
Veriler:

DENEY NO: 33

Bilinmeyen örnek metalin kütlesi (g).................................................................................. Örnek metal yokken mezürdeki su düzeyi (mL)................................................................. Örnek metal ilave edildikten sonra mezürdeki su düzeyi (mL) .......................................... Örnek metalin hacmi (mL).................................................................................................. Örnek metalin yoğunluğu (g/mL) ....................................................................................... Katı nesnenin kütlesi (g) ..................................................................................................... Katı yokken mezürdeki su düzeyi (mL).............................................................................. Katı nesne ilave edildikten sonra mezürdeki su düzeyi (mL) ............................................. Katı nesnenin hacmi (mL)................................................................................................... Katı nesnenin yoğunluğu (g/mL) ........................................................................................

119

Gazların Yoğunlukları ve Formül Kütleleri

DENEY NO: 34

34. Gazların Yoğunluklarının ve Formül Kütlelerinin Saptanması

Normal koşullarda (N.K.: 0°C ve 1 atm) herhangi bir ideal gazın bir molü, 22,426 litrelik bir hacim kaplar. İdeal bir gazın normal koşullardaki (N.K.) yoğunluğu, "bir mol ideal gaza ilişkin kütlenin, gazın normal koşullarındaki hacmine bölünmesinden ortaya çıkan büyüklük" olarak ifade edilir. İdeal gaz eşitliği, gazın formül kütlesi (veya mol kütlesi) veya yoğunluğu da belirtecek şekilde yeniden yazıldığında;
P ×V = n × R × T

⎛ m P ×V = ⎜ ⎜M ⎝ a

⎞ ⎟ ⎟× R ×T ⎠

⎛m⎞ P × M a = ⎜ ⎟× R ×T ⎝V ⎠
P × M a = d × R ×T

Normal koşullardaki bir mol ideal gazın hacmi ve gaz sabiti (R) - K cinsinden sıcak arasındaki ilişkiler şu şekilde yazılabilir. N.K.'daki gaz hacmi = R×273,15K = 22,426L N.K. daki gaz yoğunluğu =
Ma R ×T

N.K. daki gaz yoğunluğu =

Ma Ma = 22,426 L V

Potasyum Kloratın Isıl Bozunma Reaksiyonu

Bu deneyde "Kütlenin Korunumu Yasası" ile gazların yoğunluklarının ve formül kütlelerinin saptanması amaçlanmıştır. Potasyum kloratın (KClO3), mangandioksit (MnO2) katalizörlüğünde gerçekleşen ısıl bozunma reaksiyonu incelendiğinde, katı bir madde olan KClO3'ün ısıl bozunması ile, yapısındaki tüm oksijen O2 gazı olarak ayrıştığı; geride sadece potasyum klorürün kaldığı bilinmektedir. Bir mol KClO3'ün ısıl ayrışması sonunda bir mol KCl ve 3/2 mol O2 oluştuğu ve reaksiyonun stokiyometrik olarak yürüdüğü reaksiyon denkleminden anlaşılmaktadır.

121

Gazların Yoğunlukları ve Formül Kütleleri KClO3 (k)
Δ (ısı) MnO2
3

DENEY NO: 34

/2 O2 (g) + KCl (k)

Bu deneyde O2 gazının N.K. daki yoğunluğu ve ardından formül kütlesi kütlenin korunumu yasasından yararlanarak saptanacaktır.
Madde ve Malzemeler: Spor ve Nivo Beg Cam Boru Deney Tüpü ve Mantar Tıpa Termometre (0-100°C) Cam veya tercihen Plastik Leğen (~2L) Dereceli Şişe veya Gaz Büreti KClO3 (potasyum klorat) MnO2 (mangan dioksit) Deneyin Yapılışı Cam kap (kristalizuar veya leğen) 3/4 oranında ve cam silindir ise tam ağzından taşacak şekilde musluk suyu ile doldurulur. Temiz ve kuru bir deney tüpü yaklaşık 0,1g MnO2 ekledikten tartılır Aynı deney tüpüne yaklaşık 1 gram civarında KClO3 ilave edilerek, yeniden tartım alınır. İki tartımın farkından, tüpe ilave edilen KClO3 net kütlesi bulunur. Şekilde görülen düzenek kurularak tüp ısıtılır (ısıtma işlemi sırasında deneysel düzenekten gaz kaçışı olmamalıdır). Isıtma işlemi içindekiler çözünene kadar hafif alevde, ardından şiddetli alevde sürdürülür. Gaz çıkışı (oksijen gazı) tamamlandıktan sonra, tüpün soğutulur ve yeniden tartılır. Cam silindirde biriken oksijenin hacmi not edilir. Toplanan verilerden yararlanarak oksijen gazının formül kütlesi ve yoğunluğu hesaplanır. Kütlenin Korunumu Yasasını (Lavoisier) ispatlamak için de denklemin sağında ve solunda yer alan maddelerin, toplam kütleleri hesaplanır.

122

Gazların Yoğunlukları ve Formül Kütleleri
Veriler:

DENEY NO: 34

Tüp ve katalizörün toplam kütlesi (g) ................................................................................. Tüp, katalizör ve KClO3 ün toplam kütlesi (g).................................................................... KClO3 ün net kütlesi (g) ...................................................................................................... Tüp, katalizör ve KCl kütlesi (g)......................................................................................... Toplanan O2 nin hacmi (L).................................................................................................. Toplanan O2 nin yoğunluğu (g/L) ....................................................................................... Toplanan O2 nin hesaplanan mol kütlesi (g/mol) ................................................................ Toplanan O2 nin hesaplanan formül kütlesi ........................................................................

123

Gravimetrik Analiz Yöntemi İle Klorür Tayini
35. Gravimetrik Analiz Yöntemi İle Klorür Tayini

DENEY NO: 35

Bu deneyde gravimetrik bir analizin evrelerini görmek için kaya tuzu örneğinde gravimetrik analiz yöntemiyle klorür miktarının bulunması amaçlanmıştır.
Madde ve Malzemeler: Sinterize cam dipli süzgeç kroze (3 adet) Beher (400mL, 3 adet) Derişik HNO3 (nitrik asit) 3M HCI (hidroklorik asit) AgNO3 (gümüş nitrat) Atık Toplama Beheri Deneyin Yapılışı Ön hazırlık: 0,1M AgNO3 çözeltisi hazırlamak için 3g katı AgNO3 180mL saf su içinde çözülür ve çözelti koyu renkli şişede saklanır. Yıkama sıvısı olarak 2mL klorür içermeyen derişik HNO3 600mL saf su içinde çözülür. Çözeltinin hazırlanması: Örneğin katı veya çözünmüş halde olmasına göre farklı şekilde analiz gerçekleştirilir. Eğer örnek katı ise önce kurutularak bir desikatöre alınır. Daha sonra her biri yaklaşık 200-300 mg olan üç örnek ayrı ayrı tartılır ve birer behere (400mL) konulur. Beherlerin her birine 150mL saf su ve 0,5mL HNO3 ilave edilir. Tamamen çözünme işlemi gerçekleşirse örnekten 50 şer mL lik üç ayrı örnek birer beher içine koyulur. Beherlerin her biri 150mL saf su ve 0,5mL derişik HNO3 ile seyreltilir. Çöktürme: Bu gravimetrik analizde klorür gümüş klorür olarak çöktürülecektir.

Güneş ışığının etkisiyle: AgCl → Ag ↓ + ½ Cl2 reaksiyonu gerçekleşir ve Cl2 ile metalik gümüş açığa çıkar. Bu durum analiz sonuçlarını olumsuz etkiler.

Cl− + AgNO3

AgCl ↓ + NO3−

Bu hazırlık esnasında ellerinize AgNO3 çözeltisinin bulaşmamasına özen gösteriniz. AgNO3 güneşin etkisi ile bir süre sonra, koyu kahve lekelere (metalik gümüş) neden olur.

Bir büretten damla damla çöktürme reaktifi olarak kullanılan gümüş nitrat eklenir ve yavaş yavaş karıştırılır. Bu işlem hesaplanan AgNO3 'tan %10 fazlası ilave edilene kadar sürdürülür. Çökeleğin durulması beklenir. Durulmuş çökeleğin üstündeki berrak sıvıya birkaç damla AgNO3 ilave edildiğinde eğer bulanıklaşma oluyorsa, bir miktar daha AgNO3 eklenir. Bu işlem bulanıklık oluşmayana yani çöktürme işlemi tam olarak gerçekleşene kadar devam ettirilir.

125

Gravimetrik Analiz Yöntemi İle Klorür Tayini
Olgunlaştırma: Çökelek oluşumu tamamlanınca en az iki saat bekletilir. AgCl çökelekleri güneş ışığından korunmalıdır. Süzme: Çökelekler önceden sabit tartıma getirilmiş sinterize süzme aparatından vakum altında süzülür. Süzme işleminin ardından yıkama sıvısı ile yıkama yapılır ve bu işlem süzüntüde hiç gümüş saptanmayana kadar sürdürülür. Çökeleğin kurutulması ve tartımı: Krozeler birer beher içinde kurutma etüvüne yerleştirilir ve 120-130°C civarında 2 saat ısıtılarak kurutulur. Soğumaları için desikatöre alınarak, hassas bir şekilde tartımları yapılır. Tartımın ardından krozeler yeniden bir saat ısıtılır ve yeniden tartılır. Bu işlem tartımlar arası fark ± 0,3mg olana dek sürdürülür. Veriler:

DENEY NO: 35

Başlangıçta tartılan örnek (mg) ........................................................................................... Gravimetrik analiz sonucunda tartılan AgCl (mg) .............................................................. Gravimetrik faktör............................................................................................................... Örnekteki klor kütlesi (mg) ................................................................................................. Kaya tuzundaki klor yüzdesi (%) ........................................................................................

126

Elektrokimyasal Piller
36. Elektrokimyasal Piller

DENEY NO: 36

İndirgenme-Yükseltgenme tepkimelerinde yükseltgen madde ile indirgen madde birbirleri ile temas halinde aynı kabın içerisindedir ve bu durum indirgen maddeden yükseltgen maddeye doğru elektron aktarımına yol açar.. Kimyasal enerjinin elektrik enerjisine dönüştürülmesinde yükseltgenme indirgenme tepkimelerinden yararlanılabilir. Bu tür özel düzeneklere “elektrokimyasal pil” adı verilir ve indirgen madde ile yükseltgen madde iki ayrı kapta bulunur. Alessendro Volta ve Luigi Galvani tarafından geliştirilmiş olan bu türler piller Voltaik veya Galvanik piller olarak adlandırılır.Elektrokimyasal pillerle ilgili temeller şu şekilde sıralanabilir. • • İndirgenme yarı reaksiyonu ile yükseltgenme yarı reaksiyonu iki ayrı kapta yürütülür. Pil düzeneğinde elektrolit çözeltiye batırılan iletken çubuklar (elektrotlar) farklı isimlerle ayırtedilir. İndirgenme yarı tepkimesinin gerçekleştiği elektroda "katot" yükseltgenme yarı tepkimesinin gerçekleştiği elektroda "anot" denir. Pil düzeneğinde iki elektrotun bir telle bağlanmasından “elektrik akımı”, iki elektrolit çözeltinin bir tuz köprüsü ile bağlanması ile “iyon akımı” gerçekleştirilmiş olur. Anot ve katod elektrodlarını birbirine bağlayan tele gerilim-akım ölçer (galvanometre) bağlanırsa gerilim farkı veya geçen akımın şiddeti ölçülebilir. Anot ve katotta gerçekleşen yarı reaksiyonlar toplandığında "pil reaksiyonu" elde edilir. Eğer pil reaksiyonu standart koşullarda (25°C, 1atm, 1M) gerçekleştirilirse ölçülen pil gerilimi "standart pil gerilimi" dir. Katotta oluşan yarı tepkimesine ilişkin standart indirgenme gerilimi (E°K) ile anotta oluşan yarı tepkimeye ilişkin standart indirgenme geriliminin (EºA) farkı ile bir pilin standart gerilimi (ΔE°AH) bulunabilir. ΔEºpil = EºK, ind - EºA, yük

• • •

127

Elektrokimyasal Piller Standart pil gerilimi (ΔE°pil) sıfırdan büyük ise pil reaksiyonu kendiliğinden gerçekleşiyor demektir. Örneğin Cu2+ ile Zn arasındaki pil tepkimesine ait standart gerilimi: Cu2+ + 2e− Zn(k) Cu2+ + Zn(k) Cu(k) EºK, ind = 0,34 V Zn2+ + 2e− EºA, yük = 0,76 V Zn2+ + Cu(k)

DENEY NO: 36

(katot yarı tepkimesine standart indirgenme gerilimi)

ait

(anot yarı tepkimesine ait standart yükseltgenme gerilimi) (pil tepkimesi)

Standart pil gerilimini hesaplamak için, hem katot hem de anotta gerçekleşen yarı tepkimelere ait indirgenme gerilimlerinin farkı alınmalıdır. Buna göre anotta gerçekleşen yarı tepkime de indirgenme olarak yazılırsa, Zn2+ + 2e− Zn(k) EºA, ind. = -0,76 V (indirgenme gerilimi)

Olur ve standart pil gerilimi, ΔEº = EºK, ind – EºA, ind = 0,34 – (-0,76) = 1,12 V Olarak bulunur.

Elektron Akışı

Zn (–)

tuz köprüsü

Cu (+)

Zn2+

Cu2+

Anot

Katot

Anyon hareketi Katyon hareketi

Basit Pil Düzeneği

128

Elektrokimyasal Piller
Madde ve Malzemeler: Beher (100mL, 4 adet) Cam U boru Galvanometre Cam pamuğu Termometre Bakır Şerit ve Bakır Tel Çinko Şerit 0,5M ve 1M CuSO4 (bakır sülfat) 0,5 ve 1M ZnSO4 (çinko sülfat) Doymuş KCl (potasyum klorür) Agar-Agar Atık Toplama Beheri (metal) Deneyin Yapılışı Dört behere sırasıyla, 1M CuSO4, 1M ZnSO4, 0,5M CuSO4 ve 0,5M ZnSO4 ile doldurulur. Her bir çözeltini sıcaklıkları kaydedilir. Tuz köprüsü oluşturmak için bir U boru içerisine Doymuş KCl ve agar-agar doldurulur ve uçları cam pamuğu ile kapatılır. Bakır elektrot 1M CuSO4 çözeltisine ve çinko elektrot 1M ZnSO4 çözeltisine daldırılarak şekildeki düzenek hazırlanır. Akım-gerilim ölçer (avometre) ile değer okunur. Veriler:

DENEY NO: 36

Elektrokimyasal Piller Zn(k) / Zn2+ (1M) // Cu2+ (1M) / Cu(k) Zn(k) / Zn2+ (1M) // Cu2+ (0,5M) / Cu(k) Zn(k) / Zn2+ (0,5M) // Cu2+ (1M) / Cu(k) Zn(k) / Zn2+ (0,5M) // Cu2+ (0,5M) / Cu(k)

Ölçülen (ΔE) pil gerilimleri

(ΔE °pil)

129

Elektroliz
37. Elektroliz

DENEY NO: 37

Bir dış gerilim yardımı ile kendiliğinden oluşamayan bir kimyasal tepkimenin (ΔE° < 0) oluşturulmasına "elektroliz" denir. Bir pilde meydana gelen tepkimelerle ile elektrik üretilebilir ancak elektrolizde elektrik enerjisi harcanır. Elektroliz işlemi de pillere benzer fakat farklı olarak akım-gerilim ölçer yerine, bir elektrik kaynağı hazırlanan düzeneğe bağlanır. Elektrik kaynağının eksi ucu katoda ve artı ucu anoda bağlanır. Eksi uçtan katoda giden elektronlar, katotta indirgenme yarı tepkimesini gerçekleştirir. Anotta meydana gelen yükseltgenme yarı tepkimesi sonucu açığa çıkan elektronlar ise üretecin artı ucuna doğru hareket eder.
Sulu Çözeltilerin Elektrolizi

Saf suyun elektriği çok az iletmesinden dolayı suyun elektrolizi çok yüksek gerilim uygulanması halinde meydana gelir. H2O H2 (Katot) + ½ O2 (Anot)

Eğer sodyum klorürün sulu çözeltisi ele alınırsa, çözeltide suya ait H+ ve HO− iyonları hem de sodyum klorüre ait klorür (Cl−) ve sodyum (Na+) iyonları bulunur. Bu iyonlardan Na+ ve H+ katoda yönelirler. Ancak Na+ nın H+ ya oranla yükseltgenme eğilimi (iyonik hali tercih etme yatkınlığı) çok daha yüksek olduğundan, katotta H+ indirgenir ve H2 gazı açığa çıkar. Aynı zamanda anoda yönelen HO− ve Cl− anyonları arasında da bir rekabet oluşmaktadır. Her iki anyonun yükseltgenme eğilimleri birbirine yakın olduğundan, anottan O2 veya Cl2 nin ayrılması, tuzlu suyun derişimine bağlı olarak gerçekleşir. 2Cl− (sulu) 4HO− (sulu) 2e− + Cl2 (g) 4e + 2H2O + O2 (g)

Eğer sodyum klorür çözeltisi seyreltik ise, anottan "O2" gazı açığa çıkar. Derişik olması halinde ise keskin kokulu "klor" gazı (Cl2) çıkışı gözlenir. Seyreltik H2SO4 çözeltisinin elektrolizinde ise, üç farklı iyon dikkate alınmalıdır. Bunlardan H+ katotta H2 olarak açığa çıkar. Anoda ise diğer iki anyon (SO42− ve HO−) yönlenir, hidroksil anyonu tercihen yükseltgenir ve anottan O2 gazı

131

Elektroliz çıkışı gözlenir. Tüm bu bilgiler ışığında, Klorür (Cl−), bromür (Br−) ve iyodürün (I−) yüksek derişimlerde olmaları dışındaki tüm diğer sulu çözeltilerin elektrolizinde, anotta HO− yükseltgenir ve O2 gazı çıkması genellemesi yapılabilir. Bu deneyde çeşitli sulu çözeltilerin elektrolizi gerçekleştirilecek ve elektrolizi etkileyen temel etkenler incelenecektir. Konuyla ilgili olarak Deney 36 incelenebilir.
Madde ve Malzemeler: Beher Platin, Grafit ve Bakır Elektrotlar Cam U tüpü Doğru Akım Kaynağı ve Bakır Tel Spor, Kıskaç, Tel Bağlama Klipleri 1M Na2SO4 (sodyum sülfat) 1M CuSO4 (bakır sülfat) Bromotimol Mavisi Atık Toplama Beheri (metal) Deneyin Yapılışı İşlem 1: Şekilde gösterilen elektroliz düzeneği kurulur. 100mL 1M Na2SO4'ün üstüne 10 damla bromotimol mavisi eklenerek, pH 7 ye ayarlanır. Renk yeşile döndüğünde, çözeltinin uygun pH 'da olduğu anlaşılır. Çözelti U tüpe aktarılır. U tüpte yer alan çözeltiye platin veya grafit elektrotlar daldırılarak, elektrotlara güç kaynağı bağlanır. Çözeltiden 3-4 dakika akım geçirilir ve gözlemlenir.

DENEY NO: 37

Anot:...................................................................................................................................... Katot:.....................................................................................................................................
Platin veya Grafit Elektrot Aracılığı İle 1M CuSO4 Elektrolizi İşlem 2: U tüp boşaltılıp temizlendikten sonra, 100mL 1M CuSO4 ile doldurulur. Platin veya grafit elektrot kullanarak, elektroliz 3-5 dakika sürdürülür. Gözlemler not edilir.

Anot:...................................................................................................................................... Katot:.....................................................................................................................................

132

Elektroliz
Bakır Elektrot Aracılığı İle 1M CuSO4 Elektrolizi İşlem 3: İşlem 2 de kullanılan düzenek ve çözelti aynen korunarak, sadece platin (veya grafit) elektrotlar bakır elektrotlarla değiştirilir. Elektroliz işlemi 3-5 dakika sürdürülür, gözlemler not edilir.

DENEY NO: 37

Anot:...................................................................................................................................... Katot:.....................................................................................................................................

Elektroliz Düzeneği 133

Elektrolitik Kaplama
38. Elektrolitik Kaplama

DENEY NO: 38

Elektroliz yöntemi metal yüzeylerine farklı metallerin kaplanmasında dekoratif veya koruma amaçlı olarak uygulanabilir. Bu işleme "elektrolitik metal kaplama" denir. Bu yöntemde Z metali ile kaplanması istenen metalik cisim, Z metalinin iyonlarını (Z+n) içeren elektrolit çözeltiye katot olarak kullanılabilecek bir şekilde yerleştirilir. Yani katot kaplanacak cisimdir ve anot ise, platin veya grafit bir elektrottur. Metal iyonlarının (Z+n) katoda indirgenmesi nedeniyle, katot görevini üstlenen cismin yüzeyi m kaplanmış olacaktır Z+n + ne− Z

Katot

Anot

Konuyla ilgili olarak Deney 36 ve 37 incelenebilir.

135

Elektrolitik Kaplama
Gümüş Kaplama Madde ve Malzemeler: Gümüş İyodür Kompleks Çözeltisi *1 Grafit Elektrot Cam Çubuk Beher Gözenekli Kap Bakır Bağlantı Teli ve Klips Güç Kaynağı (kuru pil vb.) Atık Toplama Beheri (metal) Deneyin Yapılışı Şekildeki deneysel düzenek hazırlanarak, 200mL gümüş iyodür kompleks çözeltisi gözenekli kaba aktarılır. Gözenekli kap gümüş kaplama çözeltisini kaplama işlemi sırasında oluşabilen istenmeyen ürünlerden korur. Kaplanacak metalin yüzeyi temizledikten sonra, güç kaynağının eksi kutbuna bir tel aracılığı ile bağlanır. Platin veya grafit elektrot anoda bağladıktan sonra, elektroliz işlemi gerçekleştirilir. Metalin yüzeyinde gümüş kaplanması gözlemlenir.

DENEY NO: 38

*1 Gümüş iyodür kompleks çözeltisi: 0,5M AgNO3 çözeltisine, ortamda oluşan tüm AgI çözünene dek KI ilave edilmesi ile hazırlanır.

(+) karbon elektrot gözenekli kap

(–)

Gümüş Kaplama Düzeneği

136

Elektrolitik Kaplama
Bakır Kaplama Madde ve Malzemeler: Bakır Kaplama Çözeltisi *2 Bakır Elektrot Güç Kaynağı Beher Bağlantı Teli ve Klips Atık Toplama Beheri (metal) Deneyin Yapılışı Şekildeki deneysel düzenek hazırlanır ve bakır kaplama çözeltisi behere aktarılır. Kaplanacak metalin yüzeyi temizlenerek, güç kaynağının eksi kutbuna, bakır elektrot ise artı kutbuna bağlanır. Elektroliz işlemi başlatılır ve metal yüzeyin bakır ile kaplanması gözlemlenir.

DENEY NO: 38

*2 Bakır kaplama çözeltisi: 30g CuSO4 hidratı 200mL suda çözerek, üzerine 7mL derişik H2SO4 ve 11mL etanol eklenmesi ise hazırlanır.

(–)

bakır elektrot (+)

Bakır Kaplama Düzeneği

137

Destilasyon
39. Destilasyon Madde ve Malzemeler: Geri Soğutucu (kondenser) Destilasyon balonu Termometre (200ºC lik) Damıtma Bağlantı Parçası 75º Erlen 250mL Huni Hortum Kaynama taşı (yada camı) Grafik Kağıdı * Etil Alkol (etanol) Teori:

DENEY NO: 39

Destilasyon karışım halindeki sıvıların buhar basınçları farkından yararlanarak ayırma ve saflaştırma yöntemidir. Bu yöntem, bileşenlerden düşük kaynama noktasına sahip olanının buharlaştırarak, daha sonra oluşan buharı yoğunlaştırıp başka bir kapta toplamaya dayanır. Böylelikle farklı kaynama noktalarına sahip sıvılar sıra ile uygun sıcaklıklarda buharlaştırılıp birbirlerinden ayrılırlar. Destilasyon basit, etkili ve çok kullanılan bir yöntemdir.
Saf Maddelerin Kaynama Noktası: Kapalı kaba konulmuş bir sıvı bulunduğu kapta sıcaklığa bağlı olarak buharlaşmaya ve sıvıya bir basınç uygulamaya başlar ve bir süre sonra basınç belirli bir değere ulaşır. Kaydedilen bu değere maddenin o sıcaklıktaki buhar basıncı denir. Buhar basıncının dış basınca eşit olduğu sıcaklığa kaynama noktası, 1 atmosferde ulaştığı sıcaklığa ise o maddenin normal kaynama noktası denir. Her sıvının 760mmHg de kendine özgü kaynama noktası vardır. Örneğin, herkesin bildiği gibi bu değer saf su için 760mmHg’de 100ºC dir. Çözeltilerin Kaynama Noktası: Yukarıda saf madde için tanımlanan kaynama noktası aynı şekilde çözeltiler ve karışımlar için de kabul edilmektedir. Fakat burada erişilmesi gereken 760mmHg buhar basıncına çözeltinin yada karışımın içerisinde bulunan maddelerin ayrı ayrı katkıları olduğu düşünülmektedir. Özetle, her madde, çözeltinin yada karışımın içerinde bulunduğu yüzde miktar kadar katkıda bulunur ve hesaplanan bu değerler üzerinden yapılır. İdeal sıvı karışımlarının damıtılmasında

139

Destilasyon buhar basıncı ve dolayısıyla kaynama noktası sıvının bileşimiyle bağıntılı olarak düzgün bir değişme gösterir, yani Raoult kanundan sapma göstermez. İdeal olmayan karışımlar yani Raoult kanundan pozitif yada negatif sapma gösteren karışımlar her bileşim oranında ayrımsal damıtma ile birbirlerinden tamamen ayrılamazlar. Bu tip karışımlara azeotropik karışımlar denir.

DENEY NO: 39

Destilasyon Düzeneği

140

Destilasyon Ayrılması istenen maddeler yüksek sıcaklıklarda bozunur özellik gösteriyorsa daha düşük sıcaklıklarda ayırmak için sisteme vakum verilebilir. Bu tür özel sistemlere vakum destilasyon sistemi denir.

DENEY NO: 39

vakum

Vakum Destilasyon Düzeneği

141

Destilasyon
Deneyin Yapılışı: Destilasyon düzeneği şekilde gözüktüğü gibi (1. şekil) kurulur. İçine kaynama taşı yada kaynama camı atılmış destilasyon balonu iyice sabitleştirildikten sonra ara bağlantı parçası ile geri soğutucuya (kondenser) tutturulur. Yoğunlaştırıcıya gelen su hortumu alt kısımdan, çıkış hortumu ise üst kısımdan bağlanmalıdır. Sistemin sabitliği tekrar kontrol edildikten sonra huni yardımıyla üstten 25mL etanol ve 25mL su, destilasyon balonuna dökülür ve termometre bağlantı parçasının üstüne takılır. Geri soğutucuya su geçişi sağlandıktan sonra sistem yavaş yavaş ısıtılmalıdır. Çözelti kaynamaya başladıktan sonra şiddetli kaynamaya izin verilmeden destilat erlen içerisine toplanır. Destilatın erlen içerisine toplanma hızı destilasyon için dakikada 30-60 damla olmalıdır. Toplanan destilada ufak bir pamuk parçası daldırılarak bir pens yardımı ile açık aleve tutulur. Yanıcı olup olmadığı gözlemlenir. Sonuçlar: Sıcaklığa karşı toplanan hacim grafiği çizilir.

DENEY NO: 39

142

Su Buharı Destilasyonu
40. Su Buharı Destilasyonu

DENEY NO: 40

Su ile karışmayan sıvıların kendi kaynama noktalarından daha düşük sıcaklıktaki damıtma işlemlerinde su buharı destilasyonu yöntemi kullanılır. Bu yöntemde damıtılacak sıvının su ile karışmaması ve birbiri içerisindeki çözünürlüklerinin ihmal edilebilecek kadar az olması gerekmektedir. Bu tür karışımlarda her bileşenin kendi buhar basıncı vardır ve karışımın buhar basıncı bileşenlerin buhar basınçları toplamıdır. PT = PA + PB Karışımın buhar basıncının (PT) açık hava basıncına eşit olduğu noktada karışım kaynamaya başlar. Örneğin; brombenzen ile su karışımı için 95,5ºC sıcaklıkta buhar basınçları: PPhBr = 119 mmHg Psu = 641 mmHg PT = 119 + 641 = 760 mmHg Bu karışımın buhar basınçları toplamı normal koşullarda açık hava basıncına eşit olduğundan 95,5ºC de kaynayacaktır. Tek başına kaynama noktası 155ºC olan brombenzen bu şekilde bozunmadan destillenebilmektedir. Su buharı damıtma yöntemi ile kendi kaynama sıcaklığında bozunan organik maddeler düşük sıcaklıklarda damıtılabilmektedir. Bitkilerin içindeki uçucu esans yağlar karakteristik kokularının kaynağıdır. Bu yağlar genellikle hidrokarbonlar, alkoller ve karbonil bileşiklerinin kompleks karışımlarıdır ve terpenler olarak bilinirler. Su buharı damıtma yöntemi ile bitkilerden koku veren esans maddeleri damıtılabilmektedir.

Eter yanıcı bir kimyasaldır

143

Su Buharı Destilasyonu
Madde ve Malzemeler: Geri Soğutucu (kondenser) Balon (2 adet) Termometre (200ºC lik) Cam bağlantı boruları Mezur Ayırma Hunisi Hortum Kaynama taşı (yada camı) Karanfil * Eter (Dietileter) (Petrol Eteri) Na2SO4 (sodyum sülfat) Deneyin Yapılışı:

DENEY NO: 40

Şekilde görünen düzenekteki gibi birinci balona (1) yarıya kadar su koyulur ve kaynama taşı eklenir. Isıtma işlemi bu balona uygulanır ve balon sisteme buhar sağlar. Açık hava basıncını dengelemek için (3) nolu cam boru su seviyesinin altında kalacak şekilde yerleştirilir. İki nolu balona (2) 50mL su,10–15 g karanfil ve kaynama taşı konularak (4) nolu cam boru ile iki balon arasındaki bağlantı kurulur. Geri soğutucu (5) sisteme birleştirilir. Bir nolu balon (1) ısıtılarak kaynaması sağlanır ve oluşan su buharı (2) nolu balonun içerisinden geçirilir. İşleminin uzun sürmemesi için (2) nolu balon da başlangıçta bir miktar ısıtılabilir. Buharla birlikte damıtılan karanfil esansı mezurda (6) toplanır. Yağ damlacıkları gelmeyinceye dek damıtmaya devam edilir. Toplanan karışım ayırma hunisinde (7) 8mL eter ile çalkalanarak organik bileşenlerin eter fazına geçmesi sağlanır. Fazların ayrılması beklenir ve organik faz alınır. İki veya üç sefer ekstrakte edilen karışımdan ayrılan eter fazları birleştirilerek susuz Na2SO4 ile kurutulur ve süzülür. Çeker ocak içerisinde, su banyosu üzerinde eter uçurulur, geriye kalan karanfilin esans yağıdır.

7

Ekstraksiyon Düzeneği

144

Su Buharı Destilasyonu

DENEY NO: 40

3

4

5 1 2

6

Su Buharı Destilasyonu Düzeneği

Veriler:

Karanfilin kütlesi (g) ........................................................................................................... Esans yağının kütlesi (g) .....................................................................................................

145

EK 1: Bazı Anyonlar ve Formülleri

(OOCC6H4COO)2− ............... Ftalat (CHOH)2(COO)22− ............... Tartarat H(CHOH)2(COO)2− .............. Bitartarat [Fe(CN)6]3− ........................... Ferri Siyanür [Fe(CN)6]4− ........................... Ferro Siyanür Al2O4− ................................... Alüminat AlF63− ................................... Hekza Floro Alüminat AsO2− .................................... Meta Arsenit AsO33− .................................. Arsenit AsO43− .................................. Arsenat B4O72− ................................... Borat BF4− ...................................... Fluoborat (Fluobor) BH4− ..................................... Hirobidrid BO2− ..................................... Metaborat BO3− ..................................... Perborat (Peroksiborat) Br− ........................................ Bromür BrO3− .................................... Bromat C22− ....................................... Asetilenür (Karbür) C2O42− ................................... Okzalat C6H5COO− ............................ Benzoat C6H5O73−............................... Sitrat C6H7O6− ................................ Alginat C6H8O6− ................................ İso Askorbat (Eritorbat) CH3COO− ............................. Asetat Cl−......................................... Klorür ClO− ...................................... Hipoklorit ClO2− .................................... Klorit ClO3− .................................... Klorat ClO4− .................................... Perklorat CN− ....................................... Siyanür CO32− .................................... Karbonat CrO42− ................................... Kromat Cr2O72− ................................. Dikromat HCrO4− ................................. Bikromat CS32− ..................................... Tiyokarbonat F− .......................................... Florür GeF62− ................................... Hekza Floro Germanat 147

H− ......................................... Hidrür H2PO2− .................................. Hipo Fosfit HPO4− ................................... Hidrojen Fosfat (Bifosfat) H2PO4− .................................. Di Hidrojen Fosfat (Pirimer Fosfat) HAsO42− ............................... Ortoarsenat HCO3−................................... Asit Karbonat (Bikarbonat) (Hidrojen Karbonat) HCOO− ................................. Formiyat HS− ....................................... Hidrojen Sülfür (Hidrosülfür) HSO3− ................................... Bisülfit HSO4− ................................... Bisülfat I− ........................................... İyodid (İyodür) I3− .......................................... Triiyodür IF6− ....................................... Hekza Floro İyodat IO3− ....................................... İyodat MnO42− ................................. Manganat MoO42− ................................. Molibdat N3− ........................................ Azid N3− ........................................ Nitrür SiO4− ..................................... Ortosilikat NCN2−................................... Siyanamid NH2− ..................................... Amid NO2− ..................................... Nitrit NO3− ..................................... Nitrat O2− ........................................ Oksit O2− ........................................ Süperoksit O22− ....................................... Peroksit O2SSO22− .............................. Ditiyonit OH−....................................... Hidroksit PF6−....................................... Hekza Floro Fosfat PO3− ...................................... Meta Fosfat PO43−..................................... Fosfat RSO3− ................................... Alken Sülfonat S2− ......................................... Sülfür S22− ....................................... Disülfür S2O32− ................................... Tiyosülfat (Hiposülfit) S2O42− ................................... Hidrosülfit S2O52− ................................... Disülfit (Metabifülfit) S2O62− ................................... Ditiyonat S2O72− ................................... Disülfat SCN−..................................... Tiyosiyanat (Rodanür) 148

SiF62− .................................... Florosilikat SiO32− ................................... Silikat SO32−..................................... Sülfit SO42−..................................... Sülfat WO42− ................................... Wolfromat

149

EK 2: Bazı Kimyasalların Verilen Sıcaklıktaki Çözünürlük Sabitleri
Kimyasal Alüminyum hidroksit Alüminyum hidroksit Alüminyum hidroksit Arsenik(III) sülfür Bakır(I) bromür Bakır(I) iyodür Bakır(I) klorür Bakır(I) sülfür Bakır(I) tiyosiyonat Bakır(II) hidroksit Bakır(II) karbonat Bakır(II) sülfür Baryum florür Baryum florür Baryum karbonat Baryum karbonat Baryum kromat Baryum kromat Baryum oksalat dihidrat Baryum sülfat Baryum sülfat Baryum sülfat Berilyum hidroksit Bizmut hidroksit Bizmut oksit klorür Bizmut sülfür Cıva(I) bromür Cıva(I) iyodür Cıva(I) klorür Cıva(I) kromat Cıva(I) oksit Cıva(I) siyanür Cıva(I) sülfür Cıva(II) iyodür Cıva(II) oksit Cıva(II) sülfür Çinko hidroksit Formül Al(OH)3 Al(OH)3 Al(OH)3 As2S3 CuBr CuI CuCl Cu2S CuSCN Cu(OH)2 CuCO3 CuS BaF2 BaF2 BaCO3 BaCO3 BaCrO4 BaCrO4 BaC2O4·2H2O BaSO4 BaSO4 BaSO4 Be(OH)2 Bi(OH)3 BiOCl Bi2S3 Hg2Br2 Hg2I2 Hg2Cl2 Hg2CrO4 Hg2O Hg2(CN)2 Hg2S HgI2 HgO HgS Zn(OH)2 Çözünürlük Sabiti (mol/L) 4,00 × 10-13 1,50 × 10-15 3,70 × 10 4,00 × 10 4,15 × 10 5,06 × 10
-15 -29 -8 -12

(15°C) (18°C) (25°C) (18°C) (18-20°C) (18-20°C) (18-20°C) (18°C) (18°C) (25°C) (25°C) (18°C) (10°C) (18°C) (16°C) (25°C) (18°C) (28°C) (18°C) (18°C) (25°C) (50°C) (25°C) (18°C) (25°C) (18°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C) (18°C) (25°C) (25°C) (18°C) (25°C)

1,02 × 10-6 2,00 × 10 1,60 × 10
-47 -11

5,60 × 10-20 1,37 × 10
-10

8,00 × 10-45 1,60 × 10 1,70 × 10
-6 -6

7,00 × 10-9 8,10 × 10 1,60 × 10
-9 -10

2,40 × 10-10 1,20 × 10
-7

8,70 × 10-11 1,08 × 10 1,98 × 10
-10 -10

2,70 × 10-19 4,30 × 10
-31 -31

1,60 × 10

1,60 × 10-72 1,30 × 10 1,20 × 10 2,00 × 10 2,00 × 10
-21 -28 -18 -9

1,60 × 10-23 5,00 × 10 1,00 × 10
-40 -47

3,20 × 10-29 1,70 × 10
-26

3,00 × 10-54 1,00 × 10
-17

151

Çinko karbonat Çinko sülfür, alfa Çinko sülfür, beta Demir(II) hidroksit Demir(II) karbonat Demir(III) hidroksit Gümüş arsenat Gümüş bromür Gümüş bromür Gümüş iyodür Gümüş iyodür Gümüş klorür Gümüş klorür Gümüş klorür Gümüş klorür Gümüş klorür Gümüş kromat Gümüş kromat Gümüş sülfür Gümüş tiyosiyonat Gümüş tiyosiyonat Kadmiyum karbonat Kadmiyum oksalat trihidrat Kadmiyum sülfür Kalsiyum florür Kalsiyum florür Kalsiyum fosfat Kalsiyum hidroksit Kalsiyum karbonat Kalsiyum oksalat monohidrat Kalsiyum oksalat monohidrat Kalsiyum sülfat Kalsiyum sülfat Kalsiyum tartarat dihidrat Kobalt(II) karbonat Kobalt(II) sülfür Kurşun bromür Kurşun florür Kurşun florür Kurşun iyodat Kurşun iyodat

ZnCO3 ZnS ZnS Fe(OH)2 FeCO3 Fe(OH)3 Ag3AsO4 AgBr AgBr AgI AgI AgCl AgCl AgCl AgCl AgCl Ag2CrO4 Ag2CrO4 Ag2S AgSCN AgSCN CdCO3 CdC2O4·3H2O CdS CaF2 CaF2 Ca3(PO4)2 Ca(OH)2 CaCO3 CaC2O4·H2O CaC2O4·H2O CaSO4 CaSO4 CaC4H4O6·2H2O CoCO3 CoS PbBr2 PbF2 PbF2 Pb(IO3)2 Pb(IO3)2

6,00 × 10-11 6,90 × 10
-26

(25°C) (20°C) (25°C) (18°C) (20°C) (18°C) (25°C) (18°C) (25°C) (13°C) (25°C) (4,7°C) (9,7°C) (25°C) (50°C) (100°C) (14,8°C) (25°C) (18°C) (18°C) (25°C) (25°C) (18°C) (18°C) (18°C) (26°C) (25°C) (18°C) (25°C) (18°C) (25°C) (10°C) (25°C) (25°C) (25°C) (20°C) (25°C) (9°C) (18°C) (9,2°C) (18°C)

1,10 × 10-24 1,64 × 10 2,50 × 10
-14 -11

1,10 × 10-36 1,00 × 10
-19 -13

4,10 × 10

7,70 × 10-13 0,32 × 10
-16

1,50 × 10-16 0,21 × 10 0,37 × 10
-10 -10

1,56 × 10-10 13,2 × 10 215 × 10
-10

-10

1,20 × 10-12 9,00 × 10
-12

1,60 × 10-49 0,49 × 10 1,16 × 10
-12 -12

2,50 × 10-14 1,53 × 10 3,60 × 10
-8 -29

3,40 × 10-11 3,95 × 10
-11

1,00 × 10-25 5,47 × 10 4,80 × 10
-6 -9

1,78 × 10-9 2,57 × 10 6,10 × 10
-9 -5

2,45 × 10-5 7,70 × 10
-7

1,00 × 10-12 1,90 × 10 3,90 × 10
-27 -5

2,70 × 10-8 3,20 × 10 5,30 × 10
-8 -14

1,20 × 10-13

152

Kurşun iyodat Kurşun iyodür Kurşun iyodür Kurşun karbonat Kurşun klorür Kurşun kromat Kurşun oksalat Kurşun sülfat Kurşun sülfür Lantan hidroksit Lityum karbonat Magnezyum amonyum fosfat Magnezyum florür Magnezyum hidroksit Magnezyum karbonat Mangan karbonat Mangan sülfür Nikel(II) hidroksit Nikel(II) karbonat Nikel(II) sülfür Potasyum hekzakloroplatin(IV) Potasyum hidrojen tartarat Potasyum perklorat Stronsiyum florür Stronsiyum karbonat Stronsiyum oksalat Stronsiyum sülfat Stronsiyum sülfat Talyum(I) bromür Talyum(I) iyodür Talyum(I) klorür Talyum(I) tiyosiyonat Talyum(II) sülfür Talyum(III) hidroksit

Pb(IO3)2 PbI2 PbI2 PbCO3 PbCl2 PbCrO4 PbC2O4 PbSO4 PbS La(OH)3 Li2CO3 MgNH4PO4 MgF Mg(OH)2 MgCO3 MnCO3 MnS Ni(OH)2 NiCO3 NiS K2PtCl6 KHC4H4O6 KClO4 SrF2 SrCO3 SrC2O4 SrSO4 SrSO4 TlBr TlI TlCl TlSCN Tl2S Tl(OH)3

2,60 × 10-13 7,50 × 10
-9

(25,8°C) (15°C) (25°C) (18°C) (25°C) (25°C) (18°C) (18°C) (18°C) (25°C) (25°C) (25°C) (18°C) (18°C) (12°C) (18°C) (18°C) (25°C) (15°C) (20°C) (18°C) (18°C) (25°C) (18°C) (25°C) (18°C) (2,9°C) (17,4°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C) (25°C)

1,40 × 10-9 3,30 × 10 2,12 × 10
-14 -5

1,77 × 10-14 2,74 × 10 1,06 × 10
-11 -8

3,40 × 10-28 ~ 10
-20

1,70 × 10-3 2,50 × 10 7,10 × 10
-13 -9

1,20 × 10-11 2,60 × 10 8,80 × 10
-5 -10

7,00 × 10-16 1,60 × 10
-14

1,35 × 10-7 1,00 × 10 1,10 × 10
-26 -5

3,80 × 10-4 1,07 × 10 2,80 × 10
-2 -9

1,60 × 10-9 5,60 × 10
-8

2,80 × 10-7 3,80 × 10 3,90 × 10
-7 -6

5,80 × 10-8 1,90 × 10 2,30 × 10
-4 -4

9,00 × 10-23 1,40 × 10
-53

153

EK 3: Asit İyonlaşma Sabitleri (25°C de)
Asit Amonyum iyonu Anilinyum iyonu Arsenik asit Arsenöz asit Asetik asit Benzoik asit Borik asit 1-Butanoik asit Dimetil amonyum iyonu Etanol amonyum iyonu Etil amonyum iyonu Etilen diamonyum iyonu Fenol Formik asit Fosforik asit Fosforöz asit o-Ftalik asit trans-Fumarik asit Glikolik asit Hidrazinyum iyonu Hidrazoik asit Hidrojen florür Hidrojen peroksit Hidrojen siyanür Hidrojen sülfür Hidroksil amonyum iyonu Hipokloröz asit İyodik asit Karbonik asit Kloroasetik asit Laktik asit cis-Maleik asit Maleik asit Malonik asit Mandelik asit Metil amonyum iyonu Nitröz asit Formül NH4
+ +

K1 5,70×10
-10

K2

K3

C6H5NH3 H3AsO4 H3AsO3

2,51×10-5 5,8×10-3 5,1×10-10 1,75×10-5 6,28×10-5 5,81×10-10 1,52×10-5 1,68×10-11 3,18×10-10 2,31×10-11 1,42×10-7 1,00×10-10 1,80×10-4 7,11×10-3 3×10-2 1,12×10-3 8,85×10-4 1,47×10-4 1,05×10-8 2,2×10-5 6,8×10-4 2,2×10-12 6,2×10-10 9,6×10-8 1,10×10-6 3,0×10-8 1,7×10-1 4,45×10-7 1,36×10-3 1,38×10-4 1,3×10-2 3,48×10-4 1,42×10-3 4,0×10-4 2,3×10-11 7,1×10-4 5,9×10-7 8,00×10-6 2,01×10-6 4,69×10-11 1,3×10-14 6,32×10-8 1,62×10-7 3,91×10-6 3,21×10-5 4,5×10-13 1,18×10-10 1,1×10-7 3,2×10-12

CH3COOH C6H5COOH H3BO3 CH3CH2CH2COOH (CH3)2NH2+ HOC2H4NH3+ C2H5NH3+
+

H3NCH2CH2NH3+

C6H5OH HCOOH H3PO4 H3PO3 C6H4(COOH)2 HOOCCH:CHCOOH HOCH2COOH H2NNH3+ HN3 HF H2O2 HCN H2S HONH3+ HOCl HIO3 H2CO3 ClCH2COOH CH3CHOHCOOH HOOCCH:CHCOOH HOOCCHOHCH2COOH HOOCCH2COOH C6H5CHOHCOOH CH3NH3+ HNO2

155

Okzalik asit Periyodik asit Pikrik asit Piperidinyum iyonu Piruvik asit Pridinyum iyonu Proponoik asit Salisilik asit Sitrik asit Süksinik asit Sulfamik asit Sülfürik asit Sülfüröz asit Tartarik asit Tiyosiyanik asit Tiyosülfürik asit Trikloroasetik asit Trimetil amonyum iyonu

HOOCCOOH H5IO6 (NO2)3C6H2OH C5H11NH+ CH3COCOOH C5H5NH+ CH3CH2COOH C6H4(OH)COOH HOOC(OH)C(CH2COOH)2 HOOCCH2CH2COOH H2NSO3H H2SO4 kuvvetli H2SO3 HOOC(CHOH)2COOH HSCN H2S2O3 Cl3CCOOH (CH3)3NH
+

5,60×10-2 2×10-2 4,3×10-1 7,50×10-12 3,2×10-3 5,90×10-6 1,34×10-5 1,06×10-3 7,45×10-4 6,21×10-5 1,03×10-1 1,02×10-2 6,6×10-8 9,20×10-4 0,13 0,3 3 1,58×10-10

5,42×10-5 5×10-9

1,73×10-5 2,31×10-6

4,02×10-7

1,23×10-2 4,31×10-5 2,5×10-2

156

EK 4: Bazı Kimyasal Maddelerin Bilinen Adları
Bilinen İsmi Ağartma Tozu Ahmak Altını Alçı Alkol Antimon Tereyağı Aspirin Bakır Çalığı Bakır Vitriyolü (göz taşı) Baksit Beyaz Kurşun Boraks Cipsiyum DDT Dekstroz Demir Vitriyolü Epsom Tuzu (ingiliz tuzu) Gliserin Glober Tuzu Güherçile Gülme Gazı Hipo İnvert Şekeri Kabartma Tozu Kalamin Kalgon Kalomel Karborandum Keskin Su Kezzap Kırmızı Zırnık Kireç Sütü Kostik Soda Kovartz Kral Suyu Kurşun Siyahı (galanit) Kükürt Suyu Kül Suyu Kimyasal İsmi Kalsiyum Klorür Hipoklorit Demir Sülfür (pirit) Kalsiyum Oksit Etanol (etil alkol) Antimon Triklorür Asetil Salisilik Asit Bazik Bakır Asetat Bakır(II) Sülfat Pentahidrat Sulu Alüminyum Oksit Kurşun Karbonat Sodyum Tetraborat Dekahidrat Kalsiyum Sülfat Dihidrat Diklorodifeniltrikloroetan Glukoz Demir Sülfat Magnezyum Sülfat Heptahidrat Gliserol Sodyum Sülfat Dekahidrat Potasyum Nitrat Azot Oksit Sodyum Tiyosülfat Heptahidrat Glukoz ve Fruktoz karışımı Sodyum Bikarbonat Çinko Oksit Sodyum Metafosfat Polimeri Civa(I) Klorür Silisyum Karbür Suda Çözünmüş Süblime Nitrik Asit Arsenik Disülfit Kalsiyum Hidroksit Sodyum Hidroksit Silikon Dioksit HCl + HNO3 karışımı Kurşun Sülfür Sulu Kalsiyum Polisülfür çözeltisi Sodyum Hidroksit Formülü Ca(ClO)2, Ca(ClO)Cl FeS2 CaO C2H5OH SbCl3 CH3COOC6H4COOH CH3·COO·Cu·OH CuSO4·5H2O Al2O3·H2O PbCO3·Pb(OH)2 Na2B4O7·10H2O CaSO4·2H2O (C6H6Cl)2CHCCl3 C6H12O6 FeSO4 MgSO4·7H2O C3H5(OH)3 Na2SO4·10H2O KNO3 N2O Na2S2O3·5H2O C6H12O6 + C6H12O6 NaHCO3 ZnO (NaPO3)x Hg2Cl2 SiC HgCl2 (aq) HNO3 As2S2 Ca(OH)2 NaOH SiO2 HNO3 + 3 HCl PbS CaSx NaOH

157

Levuloz Litaş Magnezya Magnezyum Sütü Malahit Mars Gazı Mermer (kalsit) Mohr Tuzu Muz Yağı Nişadır (sal amonyak) Odun Alkolü Oleum Paris Yeşili Pirinç Pişirme Sodası Rastık Saltpeter Sarı Zırnık Silika Soda Sönmemiş Kireç Sönmüş Kireç Su Camı (cam suyu) Süblime Sülüğen (minyum) Sürme Süt Şekeri Şap Şarap Ruhu Şarap Taşı (seignette tuzu) Şeker Tartar Kremi Tebeşir Teflon Tunç (bronz) Tuz Tuz Ruhu Üstübeç (kurşun beyazı) Vitriyol Vitrol Yağı Zinnober (zencerfe)

Fruktoz Kurşun(II) oksit Magnezyum Oksit Magnezyum Hidroksit Bazik Bakır Karbonat Metan Kalsiyum Karbonat Demir(II) Amonyum Sülfat Amil Asetat Amonyum Klorür Metanol Sülfürik Asit Buharı Bakır(II) Asetat + Bakır(II) Arsenat Bakır çinko alaşımı Sodyum Bikarbonat Antimon Potasyum Nitrat Arsenik Sülfit Siliyum Dioksit Sodyum Karbonat Dekahidrat Kalsiyum Oksit Kalsiyum Hidroksit Sodyum Slikat Civa(II) Klorür Kurşun Oksit Antimon Sülfür Laktoz Potasyum Alemünyum Sülfat Alkol Potasyum Tartarat Sakroz Potasyum Hidrojen Tartarat Kalsiyum Karbonat Tetrafloroetilen Polimeri Bakır kalay alaşımı Sodyum Klorür Hidroklorik Asit Bazik Kurşun Karbonat Sülfat Tuzu Sülfürik Asit Civa Sülfür

C6H12O6 PbO MgO Mg(OH)2 CuCO3· Cu(OH)2 CH4 CaCO3 Fe(NH4)2(SO4)2·6H2O CH3COOC5H11 NH4Cl CH3OH H2S2O7 Cu(Ac)2·3Cu(AsO2)2 Cu + Zn NaHCO3 Sb KNO3 As2S3 SiO2 Na2CO3·10H2O CaO Ca(OH)2 Na2SiO3 HgCl2 Pb3O4 Sb2S3 C12H22O11 KAl(SO4)2 C2H5OH COOK(CHOH)2COOK C12H22O11 KHC4H4O6 CaCO3 (C2F8)x Cu + Sn NaCl HCl 2PbCO3·Pb(OH)2 A*−SO4 H2SO4 HgS

158

EK 5: Suyun Değişik Sıcaklıklardaki Buhar Basınçları t (°C) 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 P (mmHg) 4,579 4,926 5,294 5,685 6,101 6,543 7,013 7,513 8,045 8,609 9,209 9,844 10,518 11,231 11,987 12,788 13,634 14,530 15,477 16,477 17,535 18,650 19,827 21,068 23,377 23,756 25,209 26,739 28,349 30,043 31,824 33,695 35,663 37,729 t (°C) 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 P (mmHg) 39,989 42,175 44,563 47,067 49,962 52,442 55,324 58,340 61,500 64,800 68,260 71,880 75,650 79,600 83,710 88,020 92,510 97,200 102,09 107,20 112,51 118,04 123,80 129,82 136,08 142,60 149,38 156,43 163,77 171,38 179,31 187,54 196,09 204,96 t (°C) 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 P (mmHg) 214,17 223,73 233,70 243,90 254,60 265,70 277,20 289,10 301,40 314,10 327,30 341,00 355,10 369,70 384,90 400,60 416,80 433,60 450,90 468,70 487,10 506,10 525,76 546,05 566,99 588,60 610,90 633,90 657,62 682,07 707,27 733,24 760,00 787,57

159

EK 6: Temel Birim Sistemleri, Çevrimleri, Kısaltmalar ve Çarpanlar SI Temel Birimleri Fiziksel Nicelik Birimin Adı Aydınlanma Şiddeti kandela Elektrik Akımı amper Kütle kilogram Madde Miktarı mol Sıcaklık kelvin Uzunluk metre Zaman saniye

Sembol cd A kg mol K m s

Bazı SI türeme birimleri için özel isimler ve semboller Fiziksel Nicelik Birimin Adı Sembol Birimin Tanımı Aydınlanma lüks lx lm/m2 = cd⋅sr/m2 Aydınlanma Akısı lümen lm cd⋅sr Basınç pascal Pa N/m2 = kg/m⋅s2 Dipol Moment debye D C⋅mm = A⋅m⋅s Elektriksel Direnç ohm Ω V/A = kg⋅m2/A2⋅s3 Elektriksel İletkenlik siemens S Ω−1 = kg−1⋅m−2⋅A2⋅s3 Elektriksel Potansiyel Farkı volt V W/A = J/C = kg⋅m2/A⋅s3= J/A⋅s Elektriksel Sığa farad F C/V = A2⋅s4/kg⋅m2 = A⋅s/V Elektriksel Yük coulomb C A⋅s Enerji joule J N⋅m = Kg⋅m2/s2 s−1 (saniyede salınım) Frekans hertz Hz Güç (fizik) watt W J/s = kg⋅m2/s3 İndüktans henry H Wb/A = kg⋅m2/A2⋅s2 = V⋅s/A Kuvvet newton N Kg⋅m/s2= J/m Manyetik Akı weber Wb kg⋅m2/s2⋅A= V⋅s Manyetik Akı Yoğunluğu tesla T Wb/m2 = kg/s2⋅A s−1 (saniyede bozunma) Radyoaktivite bekerel Bq Fiziksel Büyüklük Açısal Hız Alan Aydınlanma Yoğunluğu Basınç Dinamik Viskozite Elektriksel Alan Hacim Hız İvme Kinematik Viskozite Manyetik Alan Şiddeti Yoğunluk SI Birimi Radyan / saniye Metre kare Candela / metre kare Newton / metre kare Newton saniye / metre kare Volt / metre Metre küp Metre / saniye Metre / saniye kare Metrekare / saniye Amper / metre Kilogram / metre küp Birimin Simgesi Rad/s m2 Cd/m2 N/m2 N⋅s/m2 = Pascal V/m m3 m/s m/s2 m2/s A/m Kg/m3

161

Fiziksel Büyüklük Alan Basınç Basınç Dinamik Viskozite Enerji Enerji Kinematik Viskozite Kuvvet Radyoaktiflik Uzunluk Fiziksel Sabitler Atomik Kütle Birimi Avagadro Sayısı Bohr Yarıçapı Boltzman Sabiti Debye Sabiti Elektronun Kütlesi Elektronun Yükü Faraday Sabiti Işık Hızı İdeal Gaz Hacmi İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti İdeal Gaz Sabiti Nötronun Kütlesi Pi Sayısı Planck Sabiti Protonun Kütlesi Rydberg Sabiti Yerçekimi İvmesi

Birimin İsmi Barn Atm Torr (1 mmHg) Poise (gr/cm⋅s) Erg (gr⋅cm2/s2) Kalori Stokes Dyn (gr⋅cm/s2) Curie Angström Simge u N ao k D me qe F c V R R R R R R R R R mn π h mp R g

Birimin Tanımı 10-25 m2 101325 kN/m2 133322 N/m2 10-1 kg/m⋅s 10-7 J 4,184 J 104 m2/s 10-5 N 37,109 s-1 10-10 m Değeri 1,66056×10-27 kg 6,0221367×1023 mol-1 5,29177×10-11 m 1,38066×10-23 J/K 3,33564×10-30 C⋅m 9,11×10-31 kg 1,62×10-19 C 9,6487×104 C/mol 2,9979×108 m/s 22,4136 L 82,06 atm⋅cm3/mol⋅K 1,987 cal/mol⋅K 1,987 Btu⋅Ib/mol⋅ºR 1546 (Ib⋅ft-2) ⋅ft3⋅Ib/mol⋅ºR 1,314 atm⋅ft3⋅Ib/mol⋅K 0,7302 atm⋅ft3⋅Ib/mol⋅ºR 10,73 psi⋅ft3⋅Ib/mol⋅ºR 8,31434 J/mol⋅K 0,08206 atm⋅L/mol⋅K 1,67495×10-27 kg 3,1415926536 6,62618×10-34 J⋅s 1,67265×10-27 kg 1,0968×105 cm-1 9,80665 m/s2

162

Askat 10-1 10-2 10-3 10-6 10-9 10-12 10-15 10-18

Ön ek ismi Desi Santi Mili Mikro Nano Piko Femto Atto

Çarpan Kısaltmaları Sembol Üskat d 101 c 102 m 103 μ 106 n 109 p 1012 f 1015 a 1018 Greek Alfabesi İsmi Alfa N Beta Ξ Gama O Delta Π Epsilon Ρ Zeta Σ Eta Τ Iota Φ Kappa Χ Lamda Ψ Mü Ω

Ön ek ismi Deka Hekto Kilo Mega Giga Tera Peta Ekza

Sembol da h k M G T P E

Α B Γ Δ Ε Ζ Η Ι Κ Λ Μ

Sembol α β γ σ ε ζ η ι κ λ μ

Sembol ν ζ ο π ρ σ τ φ χ ψ ω

İsmi Nü Ksi Omikron Pi Ro Sigma Tau Fi Ηi Psi Omega

163

Birimler Arası Çevrim Tabloları
ÖZGÜL ISI (ENTROPİ) Btu/(lb·ft·F) Btu/(lb·ft·F) Cal/(s·cm·°C) KJ/(kg·K) 1 0,23885 0,23885 ENTALPİ Btu/lb Btu/lb Cal/g J/g 1,8 0,42992 0,23885 İLETKENLİK Btu/(h·ft·F) Btu/(h·ft·F) Cal/(s·cm·°C) W/(m·K) 241,91 0,5779 0,002388 KÜTLE lb lb grain ons kg 1,4286×10-4 0,0625 2,20462
3

Cal/(g·K) 1 1 1

KJ/(kg·K) 4,1868 4,1868 1

Cal/g 1 0,55556 1

J/g 2,326 4,1868 1

Cal/(s·cm.°C) 1 0,0041338 1

W/(m·K) 1,7307 418,68 1

grain 1 7000 1 437,5 15432 YOĞUNLUK

ons 16 2,2857×10-3 1 35,274 g/cm3 0,016018 1 0,119827 1 0,001 ÖZGÜL HACİM cm3/g 62,428 1 8,34538 1 1000 Kcal/(h·m2·°C) 2,712 1 36000 1 0,86 SICAKLIK

kg 0,45359 6,48×10-5 0,02835 1 kg/m3 16,018463 119,827 1000 1 m3/kg 0,062428 0,008345 0,001 1 W/(m2 K) 3,154 41870 0,00011163 1

lb/ft lb/ft3 lb/gal g/cm
3

lb/gal 1 0,133680

7,48055 62,428 0,062428
3

8,34538 0,008345

kg/m3

ft /lb ft3/lb gal/lb cm /g m /kg
3 3

gal/lb 1 7,48055

0,13368 0,016018 16,018463
2

0,119827 119,827 Cal/(s·cm2·°C) 1 0,00007535

ISI TRANSFER KATSAYISI Btu/(h·ft ·F) Btu/(h·ft2·F) Cal/(s·cm ·°C) Kcal/(h·m ·°C) W/(m K)
2 2 2

13272 0,3687 0,317 0,00002778 0,00002388

°C °C F K R (ºC×9/5)+32 ºC+273 (1,8׺C)+491,69 1

F (F−32)/1,8 1 (F+459,67)/1,8 F+459,67

K K−273 (K×9/5)+459,67 1 K×1,8

R (R×5/9)−273 R−459,67 R/1,8 1

164

HACİM inç inç ft3 gallon litre m
3 3 3

ft 1

3

gallon 0,004329 1 7,48052 1 0,264173 264,173 ENERJİ

litre 0,0163871 28,317 3,7854 1 1000

m3 1,63871×10-5 0,028317 0,0037854 0,001 1

0,0005787

1728 231 61,02374 61023,74 0,13368 0,035315 35,315

Btu Btu ft·lb kalori joule watt-saat 1,2851×10 3,9683×10 9,4782×10 3,41214 1
-3 -3 -4

ft·lbf 778,17 1 3,08803 0,73756 2655,22 lbf·s/ft2 1 0,0020885 1 3600 0,020885 0,031081

kalori 251,9958 0,32383 1 0,23885 859,85 VİSKOZİTE lbf·h/ft2 5,8014×10
-7

joule 1055,056 1,355818 4,1868 1 3600

watt-saat 0,293071 3,7666×10-4 0,00163 2,7778×10-4 1

poise poise lbf·s/ft2 lbf·h/ft2 kg/m·s lbm/ft·s 487,8026 1723689 10 14,8819

kg/m·s 0,1 47,88026 172369 1 1,4882

lbm/ft·s 0,0671955 32,17405 1,72369×10-6 0,0671955 1 kgf/cm2 0,07030696 2,537×10-3 0,034532 1,03323
-3

2,7778×10-4 1 5,8014×10-6 8,6336×10-6 BASINÇ

psi psi inç su (60°F) inç Hg (32°F) atm mm Hg (32°F) Bar kgf/cm2 Pascal 1 0,036091 0,491154 14,6960 0,0193368 14,5038 14,223 1,45038×10
-4

inç H2O 27,708 1 13,609 407,19 0,53578 401,86 394,1 4,0186×10
-3

inç Hg 2,0360 0,073483 1 29,921 0,03937 29,53 28,959 2,953×10
-4

atm 0,068046 2,4559×10-3 0,33421 1 1,31579×10 0,98692 0,96784 9,8692×10
-6 -3

mm Hg 51,715 1,8665 25,4 760 1 750,062 735,559 7,50×10
-3

bar 0,068948 2,4884×10-3 0,33864 1,01325 1,3332×10 1 0,980665 10
-5

pascal 6894,8 248,84 3386,4 101325
-3

1,3595×10 1,01972 1

133,32 100000 98066,5

1,01972×10

-5

1

165

Ek 7: Periyodik Cetvel

167

7. Simgeler

ºC mol M N Kg g L mL Δ N.K. pH P V V n R T K PHF aq ΔE ΔH q J dak s x d E

santigrat derece mol molar normal kilogram gram litre mililitre ısı normal koşullarda asitlik basınç havim volt mol sayısı ideal gaz sabiti sıcaklık Kelvin potasyum hidrojen ftalat sudaki çözelti iki halin iç enerjileri arasındaki fark entalpi değişimi ısı kapasitesi jule dakika saniye mol kesri özkütle enerji

169

8. Kaynaklar

Labaratuvarı Uygulamaları ve Fen Öğretiminde Güvenlik, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Prof.Dr. D. Lale Zor Genel Kimya Laboratuarı, Karaelmas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kimya Bölümü, Yrd. Doç. Dr. Yakup Baran, Zonguldak 1995 Anorgnik Kimya Laboratuarı, Karaelmas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kimya Bölümü, Yrd. Doç. Dr. Yakup Baran, Yrd. Doç. Dr. Ayfer Menteş, Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Şengül, Zonguldak 1996 Bilimde ve Sanayide Kimya Tarihi, Nobel Yayın Dağıtım, Prof. Dr. Zeki Tez, Ankara 2000 Merck Laboratuar El Kitabı Elektrokimya, Palme Yayıncılık, Prof.Dr. Hayri Yalçın, Doç.Dr. Timur Koç, Ankara 1999 Kimya Mühendisliği Bölümü Laboratuarları Laboratuar Güvenlik Kılavuzu, Anadolu Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Temel Kimya Laboratuarı, Hatipoğlu Yayınevi Ankara, Prof.Dr. Mustafa Özcan, 1988 Laboratory Manual of General Chemistry, Ortadoğu Teknik Üniversitesi Kimya Bölümü, Genel Kimya Laboratuar Kitabı, Alfa Yayınları, A.Bahattin Soydan, Güneş Koza, Nükhet Tan, Ümit Tunca, 2003 Laboratory Manual, Chemistry, Experimental Foundations, Third Edition, Prentice –Hall Inc, Phyliss Merrill, Robert W.Parry, Robert L. Telefsen, and Herb Bassow, 1982 Denel Organik Kimya, A.Ü.E.F. Yayınları Prof.Dr. E. Erdik, Prof.Dr. M. Obalı, Prof.Dr. N. Yükselışık, Prof.Dr. A. Öktemer, Prof.Dr. T. Pekel, Prof.Dr. E. İhsanoğlu, Ankara 1997

171

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->