You are on page 1of 443

NEDEN "BLNMEYEN OSMANLI"?

Bilindii gibi, 1999 yl, 600 ksur sene Mslman Trk Devleti olarak ktada hkimiyetini srdren Osmanl Devleti'nin 700. kurulu yldnmdr. Osmanl Devleti'nin kurulu yldnm mnasebetiyle, u anda 35 ksur devletin eski miras olan Osmanl Devleti ile alakal lehte ve aleyhte eitli etkinliklerin dzenlenmesi kanlmazdr. Amerika Birleik Devletlerinde misafir Profesr olarak bulunduum 1997-1998 ders ylnda, bata Princeton niversitesi olmak zere, Amerikan bilim kurulularnn da bu kutlamalara etkin olarak katlmay dndklerini mahede ettim. Paris'teki mehur maazalarn Osmanl Kat dediklerini ise basndan reniyoruz. Bu arada 700. yldnm mnasebetiyle, lkemizin i ve d dmanlarnn da, bata Ermeniler olmak zere, bu vesileyle tarih iftiralarn tekrarlamak zere eitli platformlar oluturaca da, kulamza gelen duyumlar arasndadr. Bir eit Osmanl ile Cumhuriyetin bulumas yani milli buluma olmas gereken bu yldnmnde, vatann, milletini, devletini ve milli tarihini seven herkesin, bu kutlamalarn milli buluma haline gelmesi iin elinden gelen gayreti gstermesi gerektii kanaatindeyiz. Sa ile solu ile her kesim kabul etmektedir ki, millet olarak bizim byk dmanmz vardr: cehalet, ihtilaf ve fakirlik. te Osmanl ile Cumhuriyet'in bulumasn engelleyen en byk maniin milli dmanmz olan cehalet yani doru tarihi bilmemek olduu kanaatindeyiz. Her gittiimiz toplant ve uradmz mecliste, bakkalndan da ilim adamndan da bize yneltilen sorulardan ve bizim de verdiimiz cevaplar faslndan sonra, mutlaka ortaya kan bir rica ve istek var: Acaba Osmanl Devleti ile alakal oka sorulan ve Trk vatandaym diyen herkesin mutlaka bilmesi gereken sorularn cevaplarn ihtiva eden bir el kitab hazrlayamaz msnz? Maalesef toplumumuz az okuyan bir toplum. Mevcut eserler, ya toplumun ou kesimlerinin anlayamayaca kadar bilimsel ve ar ya da sorulara cevap veremeyecek kadar dorulardan mahrum. Bu, milli bir grevdir. te bu arzuyu dile getirenlerden biri de, haseneleri ve seyyieleri ile ahirete intikal eden rahmetli Adnan Kahvecidir. Maliye Bakan olduu ilk gnlerde beni Ankara'ya arm ve u tesbitleri bir istirham mahiyetinde yapmt:

"Muhterem Hocam! Eitim hayatmda Osmanl Devleti ile ilgili doru bilgileri renememi ve aleyhte rendiim bilgilerin yanlln ve tarihimizi toptan inkrn zararlarn ancak Amerika'daki tahsil hayatmda anlamtm. Bizim Osmanl'y batran kurum diye grdmz 'iltizam' usuln Amerika'nn vergi toplamada kullanmak istedii modern bir iktisat teorisi olarak mastr derslerimde grnce ardm ve tekrar Osmanl'y incelemeye baladm. lk iim sizin Osmanl Kanunnmeleri adl eserin 1. Cildini okumak oldu. Ancak bu tr eserleri herkesin okumas mmkn deil. Keke Osmanl devleti ile ilgili nemli sorular, bu eserlerinizin zeti olmak zere 500 sayfa halinde zetleseniz ve adn da "BLNMEYEN OSMANLI" koysanz, ben de en az 500.000 adet bastrp btn merakl insanlara datsam.".

SORULAR NASIL TESBT EDLD? Byle bir eserin telif edilmesine vesile olan sorular, 1983 ylndan beri yrttmz ilm aratrmalar ve Anadolu'nun muhtelif blgelerinde verdiimiz yzlerce konferanslar neticesinde ortaya kt. Soru bankamzda yaklak, okuyuculardan ve dinleyicilerden yazl olarak bize tevcih edilen 5000 soru birikti. Bunlar tasnife tabi tuttuk. Mesela 503 soruyla harem konusu sorulan konularn banda geliyordu. Bata Yldrm Bayezid olmak zere, Osmanl Padiahlarnn iki iip imemeleri, 276 soruyla ikinci sradayd. Bunlar, karde katli, Osmanl devleti'nde hak ve hrriyetler, Padiahlarn hac meselesi, Sultn Vahidddin'in vatan hini olup olmad gibi sorular takip ediyordu. Tabii ki, bu alanda yaplm benzeri aratrmalar da bizim iin ilham kayna oldu. Sonradan karlatmz insanlar da bu istei tekrarlaynca, 700. YIL MNASEBETYLE 700 SORUDA BLNMEYEN OSMANLI kitabn hazrlamann ve ok sayda basarak btn muhta ellere ulatrmann milli bir grev olduunu dndk. Ancak dostlarn ikazyla bunun da fazla kabark olaca, ayrca bu da yaynlansa dahi, bunlardan 300 sorunun hassasiyetle seilerek "Bilinmeyen Osmanl" el kitabnn mutlaka neredilmesi gerektii kanaatine vardk. Yllar nce byle bir eseri telife Ahmed Akgndz olarak baladm. Ancak bu projenin ok ynl olduunu grnce, deerli meslektam ktisat Tarihisi Do. Dr. Said ztrk'n de, birikimiyle birlikte, zellikle Drdnc Blmdeki Osmanl ktisad konularn kaleme alarak bu projeye katlmasn arzu ettim. Meslektamn Osmanl iktisad tarihi ile ilgili katklar; eserin daha mkemmel olmas iin kaynaklara mracaat etme ve yazlanlar gzden geirme gibi yardmlar, byle bir eserin iki imza tarafndan yaynlanmas imknn dourdu. ESERDE TAKIP EDLEN GENEL PRENSPLER nemle ifade edelim ki, bu eser kronolojik anlamda bir tarih eseri deildir. Mutlak manada bir tarih felsefesi kitab da deildir. Dorudan doruya bir fikir tarihi eseri de deildir. Hukuk deerlendirmeler her satrnda bulunsa bile, bu kitap bir Osmanl Hukuk Tarihi de deildir. Bu eser, tarih, hukuk, kltr, medeniyet ve iktisat tarihi gibi eitli alanlarda, Osmanl Tarihi ve Devleti ile alakal olarak sorulan veya baz kesimler tarafndan kasden ortaya atlan sorularn cevaplar olan bir el kitabdr. Bu eser; bir Osmanl tarihisinin mstani kalamayaca kadar ele ald baz konular derinlemesine irdelemekten geri kalmamtr; bir slm Hukukusunun merak edebilecei kadar hukukun baz uygulamalarna ayrntl olarak girmitir; bir esnafn ilgi duyaca kadar ilgin sorulara cevaplar aramtr; bir rencinin okuyaca kadar anlalabilecek bir dille kaleme

alnmtr; bir tarih hocasnn el kitab olarak kullanabilecei kadar rencilerinin merak ettii ve kendisine sorduu konulan tartmaktadr; ksaca, her Mslman Osmanl torununun okumaktan uzak kalamayaca kadar doru tarihi anlatmaya almtr ve nihayet Osmanl tarihine ilgi duyan yerli ve yabanclar celb edecek kadar bakir mevzular konu edinmitir. Eserde, bazlarnn belki de fazlalk kabul edebilecei Osmanl Padiahlarnn hayat hikyelerine de girdik; ancak bu, hem dier sorularn anlalabilmesi iin zaruri idi ve hem de anlat tarz konuyu bilenleri dahi cezbedecek kadar farkl oldu. Niyetimiz, tarihin tashih edilmesidir. Bu tashihi toplumun kahir ekseriyeti arzulamaktadr. te bu eser, mezkr arzunun meyvesi olmutur. Her eserin yazar, kaleme ald kitapta vazgeemeyecei baz prensipleri ortaya kor; slubunu ve muhtevay o prensiplere gre tanzim eder. Elbette ki, bizim de bu eseri kaleme alrken devaml mracaat ettiimiz vazgeilmez dsturlarmz ve prensiplerimiz vardr.

Okuyucular hazrlamak asndan, bu prensiplerden bazlarn zikretmek istiyoruz:

1)
Gnmzde, Osmanl Devleti'ne cephe alan belli mihraklar ve karanlk gler, kol halinde, en uzun mrl slm Devleti olan Osmanl Devleti'ne hcum etmektedirler: Birinci kol, slm'a dmanlklarn aktan ortaya koyamayan ve bunu Osmanl dmanl ad altnda yrten din ve tarih dmanlardr. Bunlar, kusurlaryla birlikte, slm' hayatn btn safhalarnda yaayan ve yaatmaya alan Osmanl Devleti'ni tenkid etmekle, aktan yapamadklar slm dmanln bylece yapm oluyorlar.

kinci kol ise, alt yz sene, slm' neretme hizmetindeki Osmanl Devleti'ne ayak ba olmu, slm' kendi safiyetinden karmaya alm bir devletin fikir propagandalarna kanan ve tarihimizi tam bilmeyen baz saf Mslmanlardr. nc kol ise, Osmanl Devleti'nin btn Mslmanlar kucaklayan mmet ve Osmanl Milleti anlayna kar kan ve yanl olarak Osmanl Devleti'ni Trk dman gibi gstermeye alan belli bir ekiptir. zellikle Ftih'in kapkulu sistemini ve Sokullu gibi baka rklara mensup Osmanl devlet adamlarn acmaszca tenkit edenler bu grup iinde yer almaktadrlar.

Her kolun da ellerinde koz olarak kullandklar en nemli mevzulardan biri, Osmanl padiahlarnn ve Osmanl Devleti'nin, slm dininin, iki yasa ile alkal hkmlerini hie saymalar ve ar bir iki mbtels olmalar eklindeki iddiadr. Harem mevzuu da bu tr iddialarla bezenerek ve sslenerek vatandan nne karlmak istenmektedir. te bu Kitapta, zikredilen ekiplerin kasden ortaya attklar iddialar teker teker aydnla kavuturulacaktr.

2)
Osmanl Devleti, byk bir devlettir. Osmanl Tarihi konusunda kalem oynatmak da byk bir itir. Byk ilerde sadece kusurlar gren cerbeze ile hareket edenler, hem aldanr ve hem de aldatrlar. Cerbezenin an, bir ktl smbllendirerek btn gzelliklere galip getirmektir. Bir adamdan bir sene iinde meydana gelen pis kokular bir anda meydana gelmi gibi hayal ederek o adama bakarsanz, o adam nazarnzda ok irkin hale der. te eer cerbeze ile 600 yllk zamanda 20 milyon km2'lik meknda Osmanl Tarihi iinde dank halde meydana gelen btn ktlkleri toplar ve o siyah perde ile Osmanlya bakarsanz, o zaman kapkaranlk bir tarihle karlarsnz. Cerbeze, btn eitleriyle garip eylerin makinasdr. Gerekten de cerbezeli bir kn nazarnda btn kinat sevgiyle oynamakta ve glmektedir; ama ocuunun vefatyla matem tutan bir anann nazarnda umum kinat hzn iinde alamaktadr. Halbuki ikisi de doru deildir. Tarih, bir olaylar ve insanlar bahesidir. Sizden biriniz, bir saatliine gezinmek iin bir baheye girseniz, noksanlardan beri olmak ancak cennet bahelerinin zelliklerinden olduundan ve her kemale bir noksan kartrmak da bu dnyann gereklerinden bulunduundan, o bahenin baz kelerinde pis ve murdar eylere de rastlayabilirsiniz. Tabi'at bozuk olanlarn, sadece o bahedeki rm ve kokumu eylere gz taklr. Sanki o bahede baka bir ey yok gibi, hayal ve vehminin de tahrikiyle baheyi kendi gznde mezbeleye evirir; midesi bulan ve kusar. Halbuki akl byle bir bak tasvip edebilir mi? Gzel gren gzel dnr; gzel dnen gzel grr; gzel gren hayatndan lezzet alr. te biz, girdiimiz Osmanl tarih bahesinde sadece kirli ve murdar eylere deil; am ieklere ve kokan gllere de bakacaz. Makam iin fetva veren Turucuzdelerin yannda Kanuni'ye kar ekinmeden 'Padiah emriyle n-mer' olan nesne meru' olmaz' diyerek haykran Ebssuud'dan; Torlak Kemal ve Mithat Paalarn yannda Molla Fenari'den ve Ahmed Cevdet Paa'dan; devleti perian eden Tal'at-Enver-Cemal lsnn yannda Pr Mehmed Paa ve Kprl Mehmed Paa'dan; kr krne ilm gelimelere kar gelen Kdzde'lerin yannda Lagari Hasan elebi ve smail Gelenbev'den de bahsedeceiz

. Biz tokadmz Antranik ile beraber Enver Paa'ya ve Venizeios ile beraber Said Hlim Paa'ya vurmayacaz. Nazarmzda vuran da sefildir diyeceiz. Ksaca tarihimizde grlen menfilikleri bir testi pis su olarak gryoruz. Bir testi pis su bir denize dklrse, denizi kirletmeyeceine ve hatta kendisinin de temizleneceine inanyoruz.

3)
Tarihe bak amz, 600 yllk Osmanl tarihinin iyiliklerini de ktlklerini de grebilecek bir gzlkle olacaktr. Yoksa ktlk bulunmayan hi bir tarih devri mevcut deildir. yilik taraf bulunmayan tarih devri de yoktur. Tarihe byle bakanlar, kendileri yanldklar gibi, bakalarn da yanltrlar. Allah etmesin, byle bak as olanlardan biri bin sene yaayacak olsa, hayalindekine uymadndan Hz. mer'in idaresini bile tenkit edecektir. Bu hayalin neticesi olarak, yapc deil, ykc bir nazarla tarihe bakacaktr. Unutmayacaz ki, tarih boyunca, iyilikleri ktlklerine ve sevaplar hatalarna ar basanlar, her zaman mafiret ve affa mstahaktrlar. Allah'n hairdeki adaleti de byle hkmedecektir. Osmanl Devletini tekil eden fertler ma'sm ve gnahsz deillerdir. lerinde I. Murad, II. Murad, Ftih, Yavuz ve II. Abdlhamid gibi "veliyyullah" mertebesinde fertler bulunduu gibi, iki ve benzeri gnahlar irtikb eden ahslar da bulunabilir. Osmanl Tarihi boyunca nazar plnda slm'n btn dsturlarnn kabul edilerek tatbik edildii bir vk'adr. Ancak tatbikatta bu esaslara muhalefet edenlerin bulunduu da bir vk'adr. Her ikisini de inkr etmek mmkn deildir. Her eyde olduu gibi, Osmanl Devleti'nin iyilikleri de vardr, hatalar da vardr. Ancak 600 sene boyunca hasenatnn seyyitna ar bast iindir ki, kader-i lhi bu uzun sre iinde slm'n bayraktarl unvann onlara ihsan etmitir. Seyyit hasenatna ar basnca da, bu erefli unvan yine kaderin hkmiyle ellerinden alnmtr. En kt zamanlarnda bile, deil iki gibi slm'n ak bir hkmne muhalefet, itihad meselelerde dahi er' hkmlere ri'yet etmek iin elden gelen gayreti gsterdiklerini, saylar milyonlar bulan ariv belgeleri isbat etmektedir. Nitekim bir hatt- hmynda Osmanl sultan er'-i erife balln yle aklyor: "cmlemizin ba eri'at- mutahharaya balu oldndan kffe-i eral ve harektmz ana tatbik etmee sa'y eder isek, ol vakit ruhaniyt- peygamberi dahi honud ve raz olarak Cenab-

Hayr'un-nsrn Devlet-i Aliyyemiz'de fevz nusret tevfikt- samedaniyesine mazhar edeceine kafa phe yokdur".

4)
Elbette ki tarihe tenkit gzyle de bakacaz. Ancak insan tenkide sevk eden sebep ya tenkit ettii eye duyduu nefret hissinin tatminidir; dmann aybn grerek tenkit etmek gibi. Yahut da tenkit ettii kiiye kar besledii efkatin tatminidir; dostun aybn grp tenkit etmek gibi.

te zellikle tarih alannda, doru veya yanl olmas muhtemel olan aleyhteki bir konuda (Yldrm'm intihar etmesi ve iki imesi iddialar , iddiay kabule meyletmek nefretten ve reddetmek ise efkattendir; ancak lehte olan bir konuda (Yldrm'n intihar ettiini ve iki itiini reddetmek gibi) kabule meyletmek efkatten ve reddetmek ise nefrettendir. nemle ifade edelim ki, tenkide insan sevk eden ey, sadece ve sadece hakka taraftarlk ve gerei ortaya karmak arzusu olmaldr. Asrmzda zellikle de Osmanl Tarihi konusunda, en byk hastalmz, cerbeze ve gurura dayanan tenkittir. Gerekten de tenkidi, insaf dsturu iletirse, gerei ortaya karr, berraklatrr; ama gurur ve cerbeze kullanrsa, tarihi tahrip eder ve paralar. Mesela son zamanlarda piyasaya kan Osmanl Tarihi ile ilgili baz eserler, bu manada tarihi tahrip vazifesini yapmaktadr. Biz ise, tarihi tahrip etmeyi deil, tashih ve tamir etmeyi amalyoruz. Biz, ecdadmza dostuz; onun iin nefret duygusuyla deil; efkat duygusuyla, ama hakkn ortaya kmas iin tenkit edeceiz.

5)
Son 100 yldr Trkiye'deki yayn organlarnn ounluu, her devirde farkl kelimeler reterek, Avrupa'nn gzelliklerini bizim ktlklerimizle ve asrlarn birikimi olan medeniyetin gzel meyvelerini tarihimizdeki baz ahslarn kt halleriyle mukayese ederek, cerbeze ile tarihimizi irkin gstermektedir. Hristiyanln mal olmayan medeniyeti tamamen ona mal ederek ve slmiyetin dman olan geri kalmay slm'a dost gstererek felei ters evirmeye almaktadr. te biz bu eserle, bu yanl kyaslar dzeltmeye alacaz. Halbuki tarihle gnmz mukayese ederken, birbirine benzeyen eyleri kyaslayp kyaslamadmza dikkat edeceiz. nk ancak birbirine benzeyenler mukayeseye girerler. Mesela Osmanl'daki saltanat, ancak Ortaa Avrupa'sndaki Krallk ile mukayese edebilirsiniz; Osmanl hukuk sistemini, ancak siyahlara ayr ve beyazlara ayr kanunlar tatbik eden Avrupa kanunlar ile kyaslayabilirsiniz; Osmanl Haremini ancak beraber olduu yzlerce kadnlarn heykellerini saraylarnn duvarlarna diktiren Avusturya krallarnn hayatyla kyaslarsanz, o zaman doru sonulara varabilirsiniz.

Eer Avrupa'ya ok iddetli bir ballk ve kendi milletinin tarihine ise derin bir nefret duygusuyla, Avrupa'nn n-meru veledi gibi davranrsanz, o zaman, tahrip fikri ve aldatc cerbeze ile, gemiine isyan eden bir hicivci; ecdadna iftira eden bir mfteri ve kendi milletinin haysiyetini yerle bir eden hayrsz bir evlat olursunuz. Artk byle davranan kalemlerde, gurur ve benliin de etkisiyle, milletine kar dinen ve aklen mkellef olduu efkat hissi yerine tahkir duygusu; sevgi yerine nefret; benimsemek yerine hafife almak; sayg yerine gemiini cahil gstermek; merhamet yerine bbrlenmek ve nihayet hamiyet yerine aslszlk ve soysuzluk almetleri grlmeye balar. Maalesef her gn misllerini basnda grmek mmkn olan bu tip kalemler, Paris'te gayr- meru elence aleminde plak bir kadnn giydii elbiseyi verler; tarihe altn sayfalar yazdrm olan muhterem bir hocann veya kd'nin elbisesini yererler. nemle ifade edelim ki, tarihine ve dinine taraftarlk iinde olanlara mutaassp tabiriyle hcum eden bu eit Avrupa kselisleri, kendi mesleklerinde, en az tenkit ettikleri dindar ve vatanperver kalemlerin yz kat kadar mutaassptrlar. Bunlarn Shakespeare'i verken yaptklar arlklar, tarihini ve dinini seven insanlar Abdlkadir-i Geylani veya Ftih Sultn Mehmed hakknda yapsalar, herhalde bu eit kalemler tarafndan tekfir bile edilirler. te bu kitab kaleme alrken, son zamanlarda ar derecede artan bu tarih yobazln da nazara alacaz ve onlar gibi davranmamaya alacaz. Kitabmz Drt Blmden teekkl edecektir. Birinci Blmde, Osmanl Devleti'nin Siyasi Tarihi ile ilgili nemli sorulara ve cevaplarna yer vereceiz. Ancak her Padiah ile ilgili, oka sorulan sorular, hukuk veya iktisad ilgilendirse dahi, bu ksmda cevaplandracaz. Mesela, Ftih'i anlatrken Kanunnmesinde yer alan karde katlini ve Yavuz'u anlatrken ona isnad edilen Krt Katliam iddiasn cevaplandrmadan gemeyeceiz. kinci Blmde, Osmanl Devleti'nde Sosyal Hayat ve Haremle ilgili sorular cevaplandracaz. nc Blmde, Osmanl Hukuk Sistemi ve Devlet Tekilt ile alakal meseleleri inceleyeceiz. Son ve Drdnc Blmde ise, Osmanl ktisad ve Mali Hukuku ile ilgili baz sorularn cevaplarn zikr edeceiz. Maalesef, bu drt alanda da, bize ulaan sorulara, yerimizin darl sebebiyle, istediimiz gibi yer veremedik. Ancak bir ey tamamen elde edilemezse, tamamen de terk edilmemeli dedik ve bu kadarla yetinmek mecburiyetinde kaldk. Allah mr verirse, btn sorulan kapsayacak bir eseri, 700 Soruda Bilinmeyen Osmanl ad altnda ve iki cilt halinde resimler ve belgelerle birlikte yaynlamak istiyoruz. Yeniden gzden geirdiimiz bu yeni baskda, birinci basknn baz maddi hatalarn ve iml hatalarn tesbit ettik ve tashih eyledik. Btn titizliimize ramen, hatalardan kurtulamadmz grdk. Ancak okuyuculardan gelen yapc tenkitler de, bizim iin evk ve ak kayna oldu. Bunlardan zellikle u tenkitleri zikretmekte yarar vardr: 1) Padiahlarn kendi cariyeleriyle evlilikleri, nikh akdinin sonularn dourmadndan, drt kadnla evlenme snrna da mani tekil etmeyeceine dair olan tavzh tenkit bizim iin birinci derecede nem arz etmektedir. Ancak hr kadn zerine cariye evlenilmesini. Maliki hukukular caiz grmektedirler.

2) Yavuz'un kpesinin ii mezhebindeki insanlarla lfet olsun diye taklm olmas gr biraz zorlamal bir yorum gibi geliyor bizlere. 3) Maalesef Gazi Osman Paa'y esir yerine ehid diye zikretmemiz mutlaka tashih edilmesi gereken bir maddi hata. Binba erkez Hasan ile alakal hata da buna benzemektedir. 4) II. Sleyman'n babas olarak I. brahim yerine I. Ahmed'in zikredilmesi de nemli bir maddi hatadr. Bunun dndaki hatalar, iml hatalar olmaktan teye gitmiyorlar. Bunlar da mmkn mertebe tashih eyledik. Bylesine konu younluu bulunan 528 sayfalk bir eserde, bu tr hatalar ister istemez oluyor. Okuyuculardan gelecek yeni tenkitleri nazara alarak bu tr hatalar tashih etmeye hazr olduumuzu hemen ilan edelim. Eserin sacsyla solcusuyla, dindar ile dindar olmayan ile, siyasetisi ile memuru ile, rencisi ile retim yesi ile, Cumhuriyet ile Osmanl'nn ayn milletin eserleri olmalar noktasnda bir kpr vazifesi grd yolunda, herkesim tarafndan tasvip edilmesi, bu gayeyi birinci hedef kabul eden mellifleri memnun etmitir. Ayrca Osmanl Devletinde insanlar yakld m? Osmanl sadrazamlar hep ldrld m? gibi gncel konularn da mutlaka bu eserde yer almas gerektii konusunda ittifak hasl olmutur. nallah gelecek basklarda bunu da yapacaz. Bu eseri okuyuculara sunarken, eserin bu hale gelmesine vesile olan insanlara teekkr etmeyi vazife addediyoruz. Bunlarn banda eseri okuyarak kymetli fikirlerini beyan eden Eim Saime Belks Akgndz Hanmefendiye; olum Emrullah Akgndz'e; deerli bym Vahdet Ylmaz Aabeye; deerli kardeim Mustafa Karaman Bey'e; teknik meselelerde bize yardm eden Osmanl Aratrmalar Vakf Mdr Mehmed Emin ahin Bey'e; maddi desteklerini esirgemeyen herkese ve Vakfmzn Mtevelli Heyetine teekkr ediyor; muvaffakiyet Allah'dan olduuna gnlden inanyoruz. 15.08.1999 Prof. Dr. Ahmed AKGNDZ

NDEKLER NEDEN "BLNMEYEN OSMANLI"?................................................................3 SORULAR NASIL TESBT EDLD?.................................................................4 ESERDE TAKP EDLEN GENEL PRENSPLER..................................................4 NDEKLER................................................................................................9 BRNC BLM OSMANLI DEVLET'NN SYAS TARH I- OSMANLI DEVLET'NN KURULUU VE OSMAN BEY DEVR......................23 1. Osmanl Devleti, Bizans'n bir kopyas mdr? Bizans devlet messeselerinin Osmanl devlet messeselerine etkisi var mdr?.......................................................................................23 2. Osmanl Devleti'nde sava esas mdr? Bu devlet harp ile mi gelimitir? Byle bir anlay slm'n manasna uygun mudur? Osmanl fetih politikasnn hukuk esaslar nelerdir?.............26 3. 1999 yl neden Osmanl Devleti'nin 700. Yldnmdr? Osmanl Devleti'nin 1299 ylnda kurulduu kesin midir?....................................................................................................28 4. Osmanllarn eceresi (soy aac) ile ilgili ksaca bilgi verebilir misiniz? Osmanl'larn Trk olmadklar sylentileri ve Erturul Gz'nin babasnn Sleyman ah m yoksa Gndz Alp mi olduuna dair gr ayrlklar konusunda neler biliyoruz?....................................................29

5. Osmanllar, 400 atl diye ifade edilen kk bir airet olmalarna ramen, Koca Bizans'a kar, Karamanoullar ve Germiyanoullan gibi byk Anadolu beylikleri varken nasl kar koyup cihan devleti haline geldiler? Airetten cihan devletinin kmasn ne ile izah edebiliriz?............31 6. Osmanllarn kurulu ve gelimesinde, zellikle VVittek'in zerinde durduu maneviyt erenlerinin yani Gziyn- Rum, hiyn- Rum, Bcyn- Rum ve Abdaln- Rum'un etkilen hakknda neler biliyoruz?.................................................................................................34 7. Osman Bey hakknda zet bilgi verir misiniz? Ka hanm, ka ocuu vard ve zamannda mevcut olan byk limler kimlerdi? Osmanl topraklan onun zamannda ne kadar byd?.....36 8. Osmanl Devleti'nde ilk karde katli olaynn Osman Bey'in amcas Dndar' ldrmesiyle balad sylenmektedir. zellikle bu olay aklar msnz?..................................................37 9. Osmanl Devleti'nin manev kurucularndan olan ve kzn Osman Bey ile evlendiren eyh Edebal kimdir?..........................................................................................................................38 II-ORHAN BEY ZAMANI..............................................................................39 ;. 10. Sultn Orhan' ksaca anlatr msnz? ocuklar, hanmlar ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin genileme boyutlar, hem toprak ve hem de devlet tekilt asndan durumu .. hakknda ksa bilgiler verir misiniz?...................................................................................39 11. Sultn Orhan, neden Osmanl Devleti'nin gerek kurucusu olarak kabul edilmektedir? Bata ilk Osmanl akesinin bastrlmas olmak zere, imza att ilklerden bazlar nelerdir?..................41 III- SULTN MURD HDVENDGR DEVR..............................................42 ''' 12. Sultn I. Murd', ocuklarn, hanmlarn ve zamannda Osmanl Devleti'nin genileme alanlarn ksaca aklar msnz?........................................................................................42 "'" 13. Devirme sistemi nedir? Hristiyan ailelerin ocuklar zorla ve zulmle mi alnmtr?................44 10 14. Penik Olanlar ne demektir? Osmanl Devleti, Acemi Ocaklarnda kimleri ne hakla toplamtr? Kanunla m yoksa keyf mi yapmtr?..............................................................44 15. Devirme Usl nereden ve neden kmtr? ocuklar zorla m annelerinden alnmtr?...........45 16. Devirme usul nasld? Acemi Olanlar nasl yetitiriliyordu ve bu dzen nasl bozuldu?..........46 17. Yenierileri, bunlarn Aalarn Ve Merkezdeki Asker Tekilt yani Kap Kulu Ocaklarn ksaca zetler misiniz? slm Hukuku asndan bunlarn izahn nasl yaparsnz?..............................48 18. Hac Bekta- Veli kimdir ve Bektailik nedir?......................................................................50 19. Yenieri tekiltna neden Tife-i Bektaiye ve aalarna da neden Aayn- Bektaiyn denilmitir? Osmanl yenieri tekilt Bektai midir?...........................................................51 20. Osmanl Devleti'nin Yavuz'a kadarki kurulu yllarnda Bektai ve Alev geleneine bal olduu, Abdaln- Rum'un Bektai Babalar ve Alev Dedelerinden ibaret bulunduu iddia

edilmektedir. Bu iddiann asl var mdr?................................................................................................53 IV-YILDIRIM BYEZD DEVR....................................................................55 21. Osmanl Padiahlar arasnda hakknda en ok dedikodu bulunan Yldrm Byezid'in ahsiyeti, ocuklar, dneminde Osmanl Devleti'nin durumu ile ilgili ksa bilgiler verir misiniz?................55 22. Osmanl Padiahlarndan ikiye mbtel olanlar bulunduu ve hatta Saray'da gayr-i meru elence sofralar dzenledikleri sylenmektedir. Bunlar hakknda ne dersiniz?........................57 23. Yldrm Byezid'in iki itii ve bu yzden Molla Fenari tarafndan ahitliinin reddedildii sylenmektedir. Btn bu iddialar doru mudur?................................................................59 24. Yldrm Byezid'in intihar ettii sylenmektedir. Halbuki intihar dinimizde haram deil midir? ...60 V-FETRET DEVR........................................................................................62 25. Fetret Devri ne demektir?.................................................................................................62 26. Sleyman elebi kimdir (Emir Sleyman = I. Sleyman)?....................................................62 27. Sultn Musa elebi kimdir?...............................................................................................63 28. I. Mehmed elebi kimdir ve neden Osmanl Devleti'nin ikinci kurucusu kabul edilmektedir?.......63 29. eyh Bedreddin kimdir? Bir alev eyhi mi yoksa ilk komnist midir? slm'a aykr grleri bulunan Varidat adl eserin mellifi olduu doru mudur?....................................................65 VI- SULTN II. MURD DEVR....................................................................68 30. Ftih'in babas Sultn II. Murd kimdir? ocuklar ve mehur devlet adamlar kimlerdir?..........68 31. Sultn Murd'n kendisi sa iken iki defa olunu tahta geirmesinin sebebi nedir? Bir ksm evrelerin iddia ettii gibi Manisa'ya elenceye mi ekilmitir? Hac Bayram- Veli'yi sorgulamak iin huzuruna ard ve sorgulad iddias doru mudur?................................69 32. II. Murd'n Trke'ye ve Trk kltrne de byk hizmetleri olduu sylenmektedir. Bu doru mudur?..........................................................................................................................70 VII- OSMANLI DEVLET'NN YKSEL VE FTH SULTN MEHMED DEVR71 33. Osmanl Devleti'nin ykseli sebeplen nelerdir?...................................................................71 34. Ftih Sultn Mehmed'i bize ksaca tantr msnz? ocuklarn ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlar zetler misiniz?.........................................................................75 35. Ftih Kanunnmesi'nin sahte olduu ve dmanlar tarafndan ona isnad edildii sylenmektedir. Bu iddia doru mudur?.............................................................................76 36. Osmanl Devleti'nde karde katli, baz tarihiler tarafndan vahet ve saltanat uruna insan katliam olarak anlatlmaktadr. Karde Katli meselesinin Kanunnmedeki dayana olan madde nasldr?..............................................................................................................80 37. Karde katli meselesinin erl dayana var mdr?...............................................................80 38. Bir ksm tarihiler, bu uygulamalarn devlet siyseti asndan hakl ynleri bulunduunu iddia etmektedirler. Bu ne demektir?........................................................................................84 39. Karde katli ile ilgili kanun hkm er'-i erife uygun olsa bile tatbikat, nazariyata uygun ;,-, yrm mdr?............................................................................................................85 40. Ftih Sultn Mehmed'in kardei Ahmed'i katlettii

41. Sultn Ftih'in kendi kan kaldrd ve slm'a aykr 42. Ftih Sultn Mehmed'in H iddialar doru mudur?..,. 43. Ftih Sultn Mehmed'in a yazarlarca sylenmektedir, 44. Ftih Sultn Mehmed zehir, Bu doru mu?................... 45. Ftih bata olmak zere resimlerini yaptrdklar, astrdn duyuyoru ilgili ser hkmlerle 46. Ftih Sultn Mert Trk asll bir aile 47. Ulubatl Hasan olay | 48. stanbul'un fethi ! var. Bu iddialar ti 49. Ftih'in iki itii vJ neler sylenebilir?..., 50. olan kavram kul edilmektedir. Hattsj srlmektedir. Baz I meselenin asl ve e 51. O zaman, Osmanl C 52. Ftih Sultn Mehrr zere, Hristiyanlara j stanbul'u yakp ykl 53. Ftih Sultn Mehmed* 54. Baz yazarlarn i Kanunnmelerde vj tabirleri nasl a 55. Osmanl Padlj! mudur?................i 56. Hr kadnlar yaamalarnn Jtrt 1 57. stifr Hakk veylj 58. Ftih dneminde Cariyelerle ali ( Osmanl Sarayn) 59. Ftih devrinden I aristokrat t aleyhinde temizledii 60. Ftih : babasnn bu 61. Dnyann i sylenmek! yrtlmujtur?" vni- n. 62. Sultn II. I Devleti* u 63. II. I iddiann ti BLNMEYEN OSMANLI 11 40. Ftih Sultn Mehmed'in kendi Kanunnmesinin ilgili maddesini uygulayarak kk yataki kardei Ahmed'i katlettii sylenmektedir. Bunu nasl izah ediyorsunuz?................................88 41. Sultn Ftih'in kendi kanunnamelerini hazrlatarak, zellikle slm ceza hukuku hkmlerini kaldrd ve slm'a aykr kanunlar yapt sylenmektedir. Bu doru mudur?.......................89 42. Ftih Sultn Mehmed'in Hristiyanla meylettii ve Papa ile mektuplat sylenmektedir. Bu iddialar doru mudur?.....................................................................................................90 43. Ftih Sultn Mehmed'in annesi kimdir? Hristiyan mdr? Ftih'e de Hristiyanl alad baz yazarlarca sylenmektedir. Meselenin esas nedir?..............................................................93 44. Ftih Sultn Mehmed zehirlendi mi? Onu zehirleyen Yakub Paa'nn Yahudi olduu syleniyor. Bu doru mu?.................................................................................................................94 45. Ftih bata olmak zere baz Osmanl Padiahlarnn yurt dndan ressamlar getirterek resimlerini yaptrdklarn ve hatta II. Mahmd'un kendi resimlerini devlet dairelerine .; astrdn duyuyoruz. Bunlar doru mudur? Eer doru ise, slm Hukukunda resim yasa ile ilgili er' hkmlerle nasl badatrrsnz?........................................................................95 46. Ftih Sultn Mehmed'in andarl Halil Paa'y idam ettirmesi doru mudur ve sebebi nedir? Trk asll bir aileden gelmesi katlinde bir sebep olabilir mi?.................................................97 47. Ulubatl Hasan olay bir efsane midir?............................................................................. ....98

48. stanbul'un fethi srasnda gemilerin karadan yrtldnn doru olmadn syleyenler var. Bu iddialar hakknda kaynaklar ne sylemektedir?........................................................99 49. Ftih'in iki itii ve bunu tevik eder mahiyette iirler yazd iddia edilmektedir. Bu konuda neler sylenebilir?.........................................................................................................100 50. olan kavram kullanlarak baz Osmanl Padiahlarnn cins sapk ve olanc olduklar iddia edilmektedir. Hatta Ftih Sultn Mehmed'in bile bu konuda namuslu davranmad ileri srlmektedir. Baz Rum tarihilerinin de bu manada bir ksm isnadlar bulunmaktadr. Bu meselenin asl ve esas nedir?.........................................................................................101 51. O zaman, Osmanl Devlet tekilatndaki i olan messesesini ksaca anlatr msnz?.............104 52. Ftih Sultn Mehmed'in stanbul'u kl gcyle ald, bata Ayasofya'y camiye evirme olmak zere, Hristiyanlara ait mabedleri yok ettii, ehirde katliam yapt ve en nemlisi de stanbul'u yakp ykt sylenmektedir. Bunlar doru mudur?............................................106 53. Ftih Sultn Mehmed'in Hurfleri koruduuna dair iddialar var. Bu iddialarn asl nedir?.........108 54. Baz yazarlarn iddia ettikleri gibi, Osmanl Padiahlar gerekten Trk'e svmler midir? Kanunnmelerde veya baz tarih kitaplarnda yer alan "Etrk- b idrk = draksiz Trkler" tabirleri nasl aklanabilir?.............................................................................................109 55. Osmanl Padiahlar, Ftih'den itibaren hep cariyelerle mi evlenmilerdir? stisnalar yok mudur?........................................................................................................................111 56. Hr kadnlar varken cariyelerle evlenmek dinen caiz midir? Ayrca Cariyelerle nikhsz yaamalarnn er' dayana nedir?.................................................................................112 57. stifr Hakk veya teserr denilen criye ile yaamann hukuk stats ve snrlar nelerdir?.... 114 58. Ftih dneminden itibaren Osmanl Padiahlar hr kadnlarla evlenmeyi neden terk etmi ve Cariyelerle aile hayat yaamay neden tercih etmilerdir? Bylece Trk olmayan unsurlar Osmanl Sarayna girme frsat elde ederek Trkler dlanmam mdr?................................115 59. Ftih devrinden itibaren Osmanl devlet tekiltnda "devirme ve mhtediler partisi" ile "Trk aristokrat partisi" arasnda tam bir mcadele yaandn; Ftih'in daima Trk aristokrasisinin aleyhinde yetkilerini kullandn ve dnme asll paalarn devletteki Trk unsurlar temizlediini ileri sren yazarlar var. Bu iddialar doru mudur?..........................................116 60. Ftih Sultn Mehmed'in baz vakflar iptal ettii ve ancak olu II. Byezid Sultn olunca babasnn bu tasarruflarn iptal yoluna gittii sylenmektedir. Bunun asl nedir?...................117 61. Dnyann ilk tapu kanununun Osmanl Devleti tarafndan Ftih zamannda hazrland sylenmektedir. Bu iddia doru mudur? Osmanl Devleti'nde tapu-kadastro ilemleri nasl yrtlmtr?.............................................................................................................119 VIII- II. BYEZD DEVR..........................................................................120 62. Sultn II. Byezid kimdir? ocuklarn, mehur devlet adamlarn ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlar ksaca zetler misiniz?.............................................................120 63. II. Byezid'in, olu Yavuz tarafndan zehirlenerek ldrld iddia edilmektedir. Byle bir iddiann asl var mdr?................................................................................................. ..122 12 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN 0

64. Osmanl Hukukunda afyon, esrar ve kokain yasak mdr? II. Byezid'in genliinde esrar ve benzeri keyif verici maddeleri kulland ve iki itii doru mudur?.....................................123 65. II. Byezid'in hlim ve selim bir adam olduu ve devleti idare edemedii sylenmektedir. Gerekten yle midir?....................................................................................................125 66. II. Byezid dneminde dnyann ilk Standartlar Kanunu, ilk Belediye Kanunlar, ilk Tketiciyi Koruma Kanunlar ve ilk Gda Nizmnmeleri hazrland sylenmektedir. Bu kanunlardan baz rnek maddeler zikrederek anlatabilir misiniz?..................................................................125 67. Sultn Cem olaynn esas nedir?.....................................................................................127 68. 1492'de yklan Endls Emevi Devleti'ne Osmanl Devleti neden sahip kmamtr? kmsa neler yapmtr?............................................................................................................ 128 69. II. Byezid dneminde, spanya ve Portekiz'deki Katolik devletler tarafndan katliama ve srgne maruz braklan Yahudilerin Osmanl topraklarna yerlemeleri nasl olmutur?.........129 70. Erdebil eyhleri'nin torunu bulunan eyh Cneyd, olu eyh Haydar ve bunlarn halifelerinden olan ah Kulu isyanlarn nasl aklarsnz? Bunlarn evld- Resul olduklar da iddia edilmektedir. Halbuki ilk Alev isyann kartan ve Anadolu'yu iiletirmeye alanlarn bunlar olduklar sylenmektedir. ah smail fitnesi nasl balamtr?.............................................130 ; 71. Molla Ltfi kimdir? Osmanl limlerinin akla nem verdii iin bu limi zndklkla sulayarak idama mahkm ettirdikleri doru mudur?.........................................................................132 IX- YAVUZ SULTN SELM DEVR..............................................................133 72. Yavuz Sultn Selim'i ksaca bize tantabilir misiniz? Ailesi, en nemli devlet adamlar ve Osmanl Devleti'nin onun zamannda ulat snrlar hakknda ksa bilgiler verebilir misiniz?... 133 73. Yavuz Sultn Selim'in Alev katliam yapt sylenmektedir. Bu doru mudur?......................135 ; 74. Yavuz'un mceddid olduu sylenmektedir. Mceddid ne demektir ve bu iddia doru mudur?. 137 75. Yavuz'un Krtleri katliama tabi tuttuu ve hatta onlar hakknda aza alnmayacak ifadelerle dolu olan bir drtl olduu doru mudur?.....................................................................138 76. Yavuz Sultn Selim'in Douda bamsz baz kk Krt Devletlerine msaade ettii ve asrlarca bu devletlerin varln srdrd iddia edilmektedir. Osmanl Devleti'nin Douda kurduu idare tarz nasld ve bu iddialar doru muydu?.....................................................141 77. Osmanl Padiahlar, Yavuz'un Msr' fethetmesinden itibaren halife unvann kazanmlar mdr? Dinen bu mmkn mdr? ayet mmknse, Osmanl Padiahlar halife unvann kullanmlar mdr?........................................................................................................142 78. Osmanl Devleti'nin Araplar zorla hkimiyeti altna ald ve onlar smrd iddia edilmektedir. Bu iddialarn asl ve esas var mdr?............................................................144 79. Yavuz'un am ve Msr' fethedeceine dair baz kitabelerden ve hatta Muhyiddin-i Arab'ye ait bir Risaleden bahsedilmektedir. Bunlar doru mudur?........................................................146 80. Yavuz Sultn Selim'in sol kulanda kpe bulunan bir resmi mevcuttur. Bu doru mudur?......147 81. Yavuz'un pala byklarnn Hz. Peygamber'in snnetine uymad sylenmektedir? Dorusu nedir?..........................................................................................................................148 X- KANUN SULTN SLEYMAN DEVR.....................................................148

82. Kanuni Sultn Sleyman ve devrini ksaca anlatr msnz?..................................................148 83. Kanun Sultn Sleyman'a Kanun denmesinin sebebi nedir? Baz kimseler, er'-i erifi terk ederek Avrupa'dan kanunlar almasndan dolay bu isimle yd edildiini sylemektedirler. Bu iddiann asl nedir?........................................................................................................152 84. Kanuni zamannda ve dier dnemlerde Osmanl Devleti'nin resm-i hamr adyla araptan vergi aldn ve hatta bazan meyhane resminin de alndn gryoruz. Acaba iki caiz mi grlmektedir ki, bu eit resimler alnmaktadr? Baz kimselerin Kanuni'ye isnad ettii iki 1 itii iddias doru mudur?.............................................................................................153 85. Kanuni dneminde dzenlenen ingene Sanca Kanunnmesinde "gayr-i meru i yapan ingene kadnlarndan kesim ad altnda vergi alnd" ifade edilmektedir. Bu doru mudur ve slama gre nasl izah olunabilir?....................................................................................154 86. Kanuni Sultn Sleyman'n, olu ehzade Mustafa'y, Hrrem Sultn'n tahrikiyle haksz olarak ldrd ve bunun Osmanl Devleti'nin tarihinde kt bir dnm noktas olduu sylenmektedir. Bu meseleyi zetler misiniz?...................................................................155 SULTANI 90.SMS ma i92. El v 93. S l 94. i, * mi 95 II! I ( 96. S XIII- SUtfi tsnf o. XN-5 xv- san BLNMEYEN OSMANLI 13 87. Piri Reis Neden Katledildi?..............................................................................................157 88. Mimar Sinan'n Ermeni olduu sylenmektedir. Mimar Sinan kimdir?....................................159 89. Dnyann ilk evre Nizmnmesinin Kanuni zamannda hazrland doru mudur?................160 XI- SULTN II. SELM DEVR (DURAKLAMA ARETLER BALIYOR).......161 90. Sar Selim diye de bilinen II. Selim'le alakal ksaca bilgi verir misiniz? Hanmlar ve ocuklar kimlerdir? Zamanndaki devlet bykleri ve devletin ulat snrlar hakknda ksaca aklama yapar msnz?..............................................................................................................161 91. Sar Selim'in hayatnn dier Osmanl Padiahlar gibi istikametli olmad ve bu yzden de Osmanl Devleti'nin duraklama yllarnn bunun zamannda balad iddia edilmektedir. Bu doru mudur?.............................................................................................................. 163 XII- SULTN III. MURD DEVR...............................................................164 92. III. Murd, ahsiyeti, devrindeki olaylar ve nemli devlet ve ilim adamlar hakknda ksaca bilgi verir misiniz?................................................................................................................164

93. Sultn III. Murd'n aile hayat aleyhinde ok eyler duyuyor ve zamannda devleti kadnlarn " :idare ettiini baz eserlerden okuyoruz. Bunlarda hakikat pay var mdr?.............................167 94. III. Murd'n ve olu III. Mehmed'in ma'sum kardelerini ldrmeleri, slm Hukuku asndan izah edilebilir mi?..........................................................................................................169 . 95. III. Murad zamannda Astronom Takyyuddin tarafndan yaplan stanbul Rasadhnesi'nin Osmanl eyhlislm Kd-zde emseddin Ahmed Efendi tarafndan yktrldg doru mudur?169 96. Sokullu Mehmed Paa kimdir? Devirme olduu ve Trk dmanl yapt doru mudur?......171 XIII- SULTN III. MEHMED DEVR............................................................172 97. Sultn III. Mehmed, aile hayat ve zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlar hakknda ksaca bilgi verebilir misiniz?..........................................................................................172 98. Celli isyanlar hakknda zetle bilgi verebilir misiniz? Sizce bunlarn sebepleri nelerdir?.........174 99. III. Mehmed devrindeki belli bal Celli isyanlarn anlatr msnz?......................................175 100. Kuyucu Murd Paa kimdir? Neden Osmanl tarihinde zulmn kt misli olarak gsterilmektedir?..........................................................................................................176 101. Caalolu (Cigala-zde) Sinan Paa'nn dnme ve hin olduu ve Celli isyanlarna onun sebep olduu eklinde iddialar var. Bunlar doru mudur?...................................................177 XIV- SULTN I. AHMED DEVR..................................................................178 102. I. Ahmed, ailesi ve zamanndaki nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz?...........178 XV- SULTN I. MUSTAFA DEVR................................................................180 103. Sultn I. Mustafa'nn zamann ksaca zetler misiniz? Tamamen akl hastas olduu doru mudur?................................................................................................................. .......180 XVI- SULTN II. OSMAN (GEN OSMAN) DEVR.......................................181 104. Hile-i Osmaniye ad verilen Gen Osman olayn ksaca zetler misiniz?.............................181 ' 105. Osmanl Padiahlar neden hacca gitmemilerdir? Gen Osman'n ldrlmesinde hacca gitmek istemesinin rol var mdr?..................................................................................182 XVII- SULTN IV. MURAD DEVR..............................................................184 c 106. Sultn IV. Murd kimdir? Hakknda ok dedikodu yaplan bu Padiahla ilgili biraz ayrntl bilgi verebilir misiniz?...........................................................................................................184 14 BLNMEYEN OSMANLI 8UNI 107. IV. Murad'n ahsiyeti hakknda farkl dedikodular yaylmaktadr. Konuyu zetler misiniz?.....187 108. IV. Murad'n cins sapk olduuna dair iddialar hakknda ne dersiniz?..................................189 109. IV. Murad'n sefh ve ikici olduuna dair iddialar hakknda ne dersiniz?..............................190 110. IV. Murad devri eyhlislmlarna da dil uzatlmaktadr. Acaba ileri srlen iddialar doru . mudur?........................................................................................................................191

111. IV. Murad'n kendi dneminde uma denemeleri yapan Hezarfen Ahmed elebi'yi idam ettirdii sylenmektedir. Acaba doru mudur?..................................................................192 112. Fzenin kifi kabul edilen Lagar veya Lagr Hasan elebi'nin de idam edildii veya eyhlislm Yahya Efendi tarafndan engellendii sylenmektedir. Bu da doru mudur?........192 XVIII- SULTN I. BRAHM DEVR............................................................193 113. Sultn I. brahim, ahsiyeti ve zamanndaki nemli olaylar zetler misiniz?........................193 114. I. brahim'e Deli brahim denmektedir. Gerekten deli midir?............................................195 115. Sultn brahim devrinin tam zevk safa devri olduu ve bunda da Telli Haseki bata olmak zere Saray Kadnlarnn rol olduu sylenmektedir. Bunlar doru mudur?.........................196 XIX- OSMANLI DEVLETNN DURAKLAMAYA BALAMASI VE SULTN IV. MEHMED DEVR..................................................................................197 116. IV. Mehmed, ahsiyeti, ailesi ve dnemindeki mhim olaylar hakknda bilgi verir misiniz?.....197 117. IV. Mehmed'in 7 yanda halife unvan ile bulunan padiahla getirilmesi slm Hukukuna gre caiz midir?............................................................................................................200 ' 118. II. Osman'dan itibaren Osmanl idaresinde kadnlar saltanatnn balad ve bunun ban da Ksem Sultn'n ektii sylenmektedir. Bu iddialarn asl nedir?.........................................201 119. IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultn'n devleti tek bana idare ettii sylenmektedir. Bu da doru mudur?..............................................................................................................202 120. 1683 Eyllnde meydana gelen Viyana Bozgununun sebepleri neler olabilir? Merzifonlu Kara Mustafa Paa'nn kabahati var mdr?...............................................................................203 XX- SULTN II. SLEYMAN DEVR............................................................204 121. II. Sleyman'n ahsiyeti, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin siyasi ve coraf durumu hakknda ksaca bilgi verir misiniz?..................................................................................204 XXI- SULTN II. AHMED DEVR................................................................205 122. II. Ahmed, ahsiyeti, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin maruz kald nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz?..................................................................................205 XXII- SULTN II. MUSTAFA DEVR...........................................................206 123. Sultn II. Mustafa, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin durumu hakknda zet bilgi verir misiniz?.......................................................................................................................206 XXIII- SULTN III. AHMED DEVR (LALE DEVR).....................................208 124. III. Ahmed, ahsiyeti, aile hayat ve zamanndaki nemli olaylar hakknda ksa bilgiler verebilir misiniz?...........................................................................................................208 s 125. Baltac Mehmed Paa'nn Rus arnn kars Katerina ile gayr-i meru hayat yaayarak Osmanl ordusunu satt ve bylece Prut Zaferi'nin Osmanl Devleti'nin aleyhine gelitii sylenmektedir. Bu olayn asl nedir?...............................................................................210 126. Matbaa neden Osmanl Devleti'ne 1727 ylnda yani Avrupa'dan 272 yl sonra gelebilmitir? Bu durum, Osmanl Devleti'nin teknolojiye kar gelmesi demek deil midir?........................212 127. Lale Devrinde yaplan elenceler nelerdir ve gayr-i meru elenceler var mdr?..................214 !28l*i XXIV- StT/

1 1,1 inak XXV- SULTA 131.1 XXIX-SIS Ki I m-1 TN tDJ^ OSMANU 15 128. Lale devrinde sadece keyif ve elence mi yaplmtr? Fikir ve kltr hayatna ynelik bir ey yaplmam mdr?.........................................................................................................216 129. Patrona Halil isyannn mahiyeti nedir ve neden kmtr? Lale devri ile ilgisi var mdr?........217 XXIV- SULTN I. MAHMUD DEVR.............................................................218 130. I. Mahmd, ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz?.......................................................................................................................218 XXV- SULTN III. OSMAN DEVR..............................................................220 131. III. Sultn Osman kimdir? Ailesi ve devrindeki nemli olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz?.......................................................................................................................220 XXVI- OSMANLI DEVLETNN GERLEMEYE BALAMASI; SULTN III. MUSTAFA DEVR.................................................................................220 132. III. Mustafa, ailesi ve dneminde meydana gelen nemli olaylar hakknda ksaca bilgi verebilir misiniz?...........................................................................................................220 XXVII- SULTN I. ABDLHAMD DEVR....................................................222 133. I. Abdlhamid Hn, ailesi ve devrindeki olaylar ksaca zetler misiniz?...............................222 134. Kaynarca Mu'hedesi, neden Osmanl Devleti asndan bu kadar aleyhte yorumlanmaktadr?224 XXVIII- SULTN III. SELM DEVR...........................................................224 135. III. Selim, ailesi ve zamannda meydana gelen olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? ....224 136. III. Selim'le Balayan yenilik hareketlerinin esas nedir?...................................................227 137. Osmanl Devleti'nde III. Ahmed devrinden II. Mahmd dneminde imzalanan Sened-i ttifak'a kadar (1703-1808) yaklak yz yl derebeyler ve a'ynlarn hkim olduu ve halka zulm ettikleri sylenmektedir. Bu doru mudur?.......................................................................227 138. Nizm- Cedid ne demektir? III. Selim bu yeni dzenle neyi gaye edinmitir?......................229 139. Kabak syan, bir irtica hareketi midir? III. Selim'in hal' edildii kinci Edirne Vak'asnn asl sebebi nedir?................................................................................................................231 140. Osmanl Devleti'nde ortaya kan ve hl devam eden Vehhb hareketinin asl ve esas nedir? Nasl siyas bir harekete dnmtr?..................................................................234 XXIX- SULTN IV. MUSTAFA DEVR..........................................................236 141. IV. Mustafa, ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki nemli olaylar hakknda zet bilgi verir misiniz?236 XXX- SULTN II. MAHMUD DEVR (YENLEME=TECEDDD VE AVRUPAYI TAKLT DEVR)...................................................................................237 142. II. Mahmd'un ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksa bilgiler verir misiniz?.......................................................................................................................237 143. II. Mahmd zamannda a'yn ile devlet erkn arasnda imzalanan Sened-i ttifak ne demektir? Anayasa hukuku asndan deeri nedir?...........................................................240

144. II. Mahmd devrinde yaplan kkl deiiklikler (1808-1839) nelerdir? Bakanlar Kurulu sistemi bu dnemde Avrupa'dan nasl adapte edilmitir?....................................................241 145. Fener Patrii Grigorios'un idam edilmesi ve cesedinin Patrikhanenin Orta Kapsna aslmas olaynn asl nedir?........................................................................................................243 146. Yenieri ocann lavedilmesi olayna neden Vak'a-i Hayriye denmitir?.............................244 16 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI XXXI- TANZMT-I HAYRYE VE SULTN I. ABDLMECD DEVR..............245 147. I. Abdlmecid'in ahsiyeti, aile efrad ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz?................................................................................................................245 148. Tanzimat devri ne demektir? Tanzimat'tan sonra yaplan idar deiiklikler (1839-1920) nelerdir?......................................................................................................................248 149. Tanzimat sonras tara tekilatndaki deiiklikler ksaca nasl gelimitir?...........................249 150. 1839 tarihli Tanzimat Fermannn mahiyeti nedir? Osmanl Devleti'nde hak ve hrriyetler hareketi ilk defa bu fermanla m balamtr?....................................................................250 151. 1856 (1272) tarihli Islhat Fermannn getirdii yenilikler nelerdir? Neden hem Mslmanlar ve hem de gayr-i mslimler bu fermandan memnun olmamlardr?....................................253 152. Mustafa Reid Paa kimdir? Sadece Tanzimat m yoksa mason bir din dman mdr?........256 XXXII- SULTN I. ABDLAZZ DEVR.......................................................257 153. Sultn Abdlaziz'in ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz?................................................................................................................257 154. Sultn Abdlaziz intihar m etmitir yoksa ehid mi edilmitir?...........................................259 155. Mithat Paa hakknda eitli dedikodular bulunmaktadr? Mason olduu ve ngilizlerin adam olarak alt bu iddialar arasndadr. Bunlarn asl esas var mdr?....................................261 XXXIII- SULTN V. MURAD DEVR............................................................262 156. V. Murad, ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki olaylar hakknda ksaca bilgi verebilir misiniz?......262 157. Gen Osmanllar Osmanl Cemiyeti'ni kimler ve hangi gayelerle kurmulardr? Namk Kemal ve Ziya Paa bu dernee neden girmilerdir?....................................................................263 XXXIV- KANUN-I ESAS, I. MERTYETN LANI VE SULTN II. ABDLHAMD DEVR..........................................................................265 158. Sultn Abdlhamid'in ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz?................................................................................................................265 159. Sultn Abdlhamid'e neden Kzl Sultn denmektedir? Bu irkin lakab Abdlhamid iin kullanan kimdir?...........................................................................................................269 160. 1293/1876 Tarihli Kanun- Ess'yi Hazrlayan Sebepler nelerdir? slm Hukukuna gre byle bir Anayasay ilan etmek meru mudur?..........................................................................270 161. 93 Harbi nedir ve sebep olanlar kimlerdir? Berlin Muahedesi bu sebeple mi imzalanmtr?.... 273 162. 1877 Martnda alabilen Meclis-i Meb'sn neden ubat 1878'de kapatld? II. Abdlhamid demokrasi dman myd?.............................................................................................274

' 163. II. Abdlhamid devrinin "Devr-i stibdd" olduu sylenmektedir. Bu iddia doru mudur ve gerekten II. Abdlhamid'in ahs idare devrinin temel zellikleri nelerdir? zellikle ittihd- slm siysetinin bu idarede rol var mdr?.....................................................................275 164. II. Abdlhamid'in muhalifleri tarafndan kullanlan Yldz Mahkemesi olaynn asl ve kararlar hakknda hukuku olarak neler diyebilirsiniz?....................................................................277 5 165. kinci Abdlhamid neden Hamidiye Alaylarn kurmutur?..................................................278 166. Ermenilerin Sultn Abdlhamid'i ldrmek zere planladklar Bomba Olaynn asl ve esas nedir?..........................................................................................................................278 167. II. Abdlhamid, Filistin'de bir Yahudi Devleti'nin kurulmamas iin ne gibi tedbirler almtr? srail Devleti'ni kendi zamannda engelledii doru mudur?................................................279 168. ttihd ve Terakki ad verilen siys cemiyet nasl teekkl etti ve nasl iktidara geldi? Bunlarn fikr yaplar nedir?........................................................................................................281 169. ttihd ve Terakki mensuplarnn hepsini, bu anlattnz erevede kabul etmek doru olur mu?............................................................................................................................284 170. Bir asra yakndr irtica olay denilerek hep dindar insanlarn zerine yklan 31 Mart Hadisesi'nin i yz nedir? Ne deildir?............................................................................285 171. Bedizzaman Sald hatta hal' fetvasn Abdlhamid'in hal' fet XXXVOSMANLI MERTYETN (TTHD VE TER 172. Sultn V. Mehmed Ki neler syleyebilirsiniz?, 173. Osmanl Devleti'ni 1.1 midirler?..................... 174. 1915 tarihli Ermeni Ti Ermenilerin ve Batl baz 175. Her ikisi de M*:------sebep olan olayla 176. erif Hseyin I' neden dillere dest 177. Suriyelilerin Franszlara liye Divan- Harbi XXXVI- SULTN VI. MEH 178. Sultn Vahdddin'nj 179. Sultn Vahidddln I Samsun'a kmtr?, XXXVII- OSMANLI | DEVR., 180. Halife Abdulmeddj bilgiler verir mis 181. Osmanl Hl u 182. Osmanl Kapitlasyonlara 183. Osmanl Devi 184. Osmanl 1 sebeple de dj ( kimler ma GSMA/Uf I-OSMANLI W 185. Klelik W fl 186. Klelik Ufl koy 187. I 186. nelen(W, BLNMEYEN OSMANLI 17 171. Bedizzaman Said Nursi gibi slm limlerinin de Sultn Abdlhamid'e muhalif olduu ve hatta hal' fetvasn hazrladklar iddia edilmektedir. Bu konuda neler syleyebilirsiniz? Abdlhamid'in hal' fetvasn kim vermitir?.......................................................................287 XXXVOSMANLI DEVLET'NN YIKILMAYA BALAMASI, II. MERTYET'N LANI VE SULTN V. MEHMED RED DEVR (TTHAD VE TERAKK KTDARLARI)................................................289

172. Sultn V. Mehmed Red Hn'n ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda neler syleyebilirsiniz?...................................................................................................289 173. Osmanl Devleti'ni I. Cihan Harbine sokan Enver-Tal'at ve Cemal Paa ls vatan hini midirler?......................................................................................................................292 174. 1915 tarihli Ermeni Tehcir'ini Ermeni soykrm olarak grmek mmkn mdr? Bu konuda Ermenilerin ve Batl baz yazarlarn iddialarna nasl cevap verebiliriz?.................................294 175. Her ikisi de Mslman olan Araplarla Trkler arasnda karlkl nefret tohumlarnn atlmasna sebep olan olaylar nelerdir?............................................................................................296 176. erif Hseyin Paa'nn kard Arab htilli nedir? Fahreddin Paa'nn Medine Mdafaas neden dillere destan olmutur?.......................................................................................296 177. Suriyelilerin Franszlar tarafndan kandrlmasn ve Cemal Paa'nn hatal karar ile kurulan liye Divan- Harb Meselesinin Araplarla Trklerin arasn amasn ksaca izah eder misiniz? .297 XXXVI- SULTN VI. MEHMED VAHDDDN DEVR...................................299 178. Sultn Vahdddin'in ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar zetler misiniz?...........299 179. Sultn Vahidddin vatan hini midir? Mustafa Kemal kendi bana m 19 Mays 1919'da Samsun'a kmtr?......................................................................................................300 XXXVII- OSMANLI DEVLET'NN YIKILMASI VE SULTN II. ABDLMECD DEVR.................................................................................................303 180. Halife Abdlmecid Efendi'nin ahsiyeti, ocuklar ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksa bilgiler verir misiniz? Osmanoullarnn Trkiye dna ihrac nasl olmutur?.........................303 181. Osmanl Hanedan, daha sonra ne zaman anayurtlarna dnme imknlarn elde etmilerdir ve u anda yaayan Osmanl ehzadeleri var mdr?..............................................................304 182. Osmanl Devleti'nin ykan sebeplerden birinin de kapitlasyonlar olduu sylenmektedir. Kapitlasyonlar ne demektir ve slama uygun mudur?.......................................................305 183. Osmanl Devleti'nin duraklama, gerileme ve ykl sebeplerini ksaca zetler misiniz?...........306 184. Osmanl Devleti'nin ykln hazrlayan ttihada kadronun ounlukla mason olduklar ve bu sebeple de d glerin kuklas haline geldikleri sylenmektedir. Bu iddia doru mudur ve kimler masondur?.........................................................................................................310 KNC BLM OSMANLI DEVLFITNDE SOSYAL HAYAT VE HAREM I- OSMANLI HUKUKUNDA KLELK VE CARYELK....................................312 185. Klelik ve cariyelik kavramlarn aklar msnz?..............................................................312 186. Klelik ve cariyelii ilk defa slm Hukuku mu vaz' etmi ve daha nce yokken yeni mi ortaya koymutur?.................................................................................................. ................313 187. slmiyet neden klelii birden bire ortadan kaldrmad?...................................................314 ,, 188. slmiyet Klelikle ilgili yeni olarak ne getirmitir? Dier sistemlerden farkl olan ynleri nelerdir?......................................................................................................................314 B&&5 18 LNMEYEN OSMANLI 189. slm Hukukunda cariyelerin hukuk statleri nelerdir? Efendiler cariyeleri ile kar koca hayat

yaayabilirler mi? Bunun kayna nedir?..........................................................................315 :i 190. Hizmeti Statsndeki Cariyeler ne demektir? Bunlarla kar-koca ilikisi mmkn deil midir?316 191. Hizmeti statsndeki cariyeler, kiminle kar-koca hayat ya'rlar?...................................317 II-OSMANLI'DA HAREM...........................................................................319 192. Harem ne demektir?....................................................................................................319 : 193. Batl bir ksm yazarlarn Harem'le ilgili kitaplar hakknda neler sylenebilir? Bunlar gerekleri ".'-'. yanstyor mu?..............................................................................................................320 194. Harem'e aitmi gibi gsterilen plak resimlerin Osmanl kadnlarna ait olduu doru mudur? Yoksa bunlar da Batl ressamlarn hayal rnleri midir?....................................................321 195. Saray'daki criyeler'in hepsi Padiahlarn hanmlar myd? Yoksa grevleri nelerdi?..............322 196. Harem'deki cariyeler evlenebilirler miydi?.......................................................................323 197. Osmanl Padiahlarnn eleri saylan cariyelerden kadnefendiler kimlerdir?.........................324 198. Osmanl Padiahlarnn kar-koca hayat yaadklar cariyelerden ikballer kimlerdir?..............325 199. Gzdeler, peykler ve has odalklar ne demektir?..............................................................326 200. Harem'deki kadnlardan Padiahlara veya Devlet Adamlarna; Padiah ve devlet adamlarndan da Harem'deki baz kadnlara veya sultnlara ak mektuplar yazld syleniyor. Doru mu?. 327 201. Padiahlarn Harem'in bahesinde bulunan havuzlarda cariyeleri rlplak soyduu ve bunlara st banyosu yaptrarak bununla elendii iddia edilmektedir? Bunun hakknda ne C dersiniz?......................................................................................................................329 202. Efendilerin cariyelerin avret yerlerini grmeleri caiz midir? Caiz olduunu iddia edenler, havuz safalarn da buna balamaktadrlar. Durumu fkh kitaplar asndan izah eder misiniz?........329 203. Harem'de ve Topkap Saray 'nn sofralarnda altn ve gm kaplarn kullanldn duyuyoruz. Halbuki altn ve gm kap-kacak kullanmak dinen yasaktr. Bunu nasl izah ediyorsunuz?................................................................................................................331 204. Hadmlk dinen caiz midir? Osmanl Padiahlar zorla insanlar hadm ettirmi midir? Hadmlar, Osmanl haremindeki kadnlarla ili dl mydlar?.............................................................331 205. Osmanl Haremindeki erkek personeli ksaca anlatr msnz ve grevlerini aklar msnz? .... 334 III. OSMANLI'DA MZK VE ELENCE.......................................................335 -.:. 206. Osmanl Devleti'nde musiki ziyafetlerinin yapldn biliyoruz. Halbuki slm'da musikinin hkm buna mani deil midir?........................................................................................335 207. Hnkr Sofas denilen Harem'in salonunda gayr-i meru elencelerin yapld sylenmekte ve irkin iftiralar yaplmaktadr? Bunlar doru mudur?.......................................................336 208. Osmanl Devleti'nde eitli oyunlara ve elencelere msaade edilmi midir?........................338 209. Harem'de tam bir elence ve oyun havasnn hkim olduu ve her eit elencenin meru'-gayr-i meru denmeden yapld iddia edilmektedir. Bu doru mudur?................................338

210. Harem'de hayat nasl yryordu? Osmanl Padiahlarnn aileleri ile dzenledikleri halvet denilen elenceleri nasl aklayabilirsiniz?........................................................................339 211. Osmanl dneminde baz geziler dzenlendii ve Kathane safalarnn yaand bilinmektedir. Bunlar hakknda neler diyebilirsiniz?............................................................340 212. "Osmanlnn Muzrlan" diyebileceimiz baz kitaplar olduu iddia edilmektedir. Gerekten Endernlu Fzl'n eserleri, yani Defter-i Ak', Hbn-nme'si; Ts'nin Behnme'si hakknda neler diyeceksiniz?........................................................................................................341 IV- OSMANLI DEVLETNDE RE'Y VE SOSYAL SINIFLAR.........................343 213. Osmanl Devleti'nde Batl anlamda sosyal tabakalamadan ve sosyal snflardan sz edilebilir mi?.............................................................................................................................343 214. Osmanl ynetim anlaynda soy asaleti'nin bir nemi var myd? Kiinin ehliyeti ne derece nem arz ediyordu?......................................................................................................346 215. Osmanl Devleti'nde vatandalara sr nazaryla bakld iin mi re'y tabiri kullanlmtr?.348 BLNMEYEN OSMAN 216. Osmanl 1 bll9i verir r 217. Ov Ahi 218. Osmanl r> W OSMAltHfif? I- OSMANLI HK. 219 . Osm-220 . Batl 221 . Osm islim < 222 . 0 zar meyve 223 , Osma' sistem; 224 . Bu kt: 225 . slim mdr? 226 . Devlet. 227 . Osnuni hic M ! 22 229 BLNMEYEN OSMANLI 19 216. Osmanl Devleti'nde ehir hayatn dzenleyen Belediye (ihtisb) Tekilt hakknda ksaca bilgi verir misiniz?.................................................................................................. .......348 217. Osmanl Devleti'nin kurulu yllarnda toplumu ve zellikle esnaf harekete getiren ftvvet ve Ahi Tekilat ne demektir?..............................................................................................350 218. Osmanl Devleti'nde Esnafn kmeletii tekiltlar var myd? Esnaf hakkn nasl aryordu?..352 NC BLM OSMANLI HUKUK SSTEM VE DEVLET TEKLTI I- OSMANLI HUKUK SSTEM; ER' VE RF HUKUK TARTIMALARI.......354 219. Osmanl hukuk sistemi ok hukuklu bir hukuk sistemi midir yoksa hukuk birlii mi hkimdir? 354 220. Batllarn Pax Ottoman dedii Osmanl Bar ve hogrs ne anlama geliyor?...................357

221. Osmanl Devleti laik bir devlet midir? Osmanl Hukuk sistemi deyince ne akla gelmelidir? slm Hukukundan ayr bir hukuk sistemi var mdr? Din ve devlet mnsebeti nedir?...........361 222. O zaman Kanunnmelerin tanzim ettii hukuk dallar nelerdir? Kanunnmeler, laik hukukun meyveleri deil midir?...................................................................................................364 223. Osmanl dnemindeki mahkeme kararlar demek olan er'iye Sicillerine gre Osmanl Hukuk sistemi nedir?...............................................................................................................365 224. Bu izahlar neticesinde Osmanl Hukuk Mevzuat deyince ne anlamamz gerekmektedir?........367 225. slm Hukukunda ve dolaysyla Osmanl Hukukunda Devletin snrl yasama yetkileri var mdr?..........................................................................................................................368 226. Devlet, mevcut erl hkmleri kanun haline getirebilir mi? Bunun tarihte mislleri var mdr?368 227. Osmanl Devleti'nde resm mezhebin Hanefi mezhebi olduu ve dier mezhep mensuplarna hi hak tannmad iddia edilmektedir. Bu iddialar doru mudur?.......................................369 228. Devletin yasama organ, itihd mevzularda ictihdlardan birini tercih ederek nasl kanunlatrabilir? Bu konuda eyhlislmlarn yetkileri nelerdir?.........................................370 229. Osmanl Devleti'nde eyhlislmlar'n Divan- Hmyn yesi olmad ve kendilerine etkili bir grev verilmedii iddia edilmektedir. Bu iddialar doru mudur ve eyhlislm'n Osmanl Devleti'ndeki stats nedir?...........................................................................................371 230. Osmanl Hukukunda dorudan Devlete yani ll-emr'e tannan yasama yetkileri yok muydu?373 231. Devletin yasama yetkilerinden olan "Caiz olan konularda Nizm- lem iin kural koyabilir" ne demektir?....................................................................................................................374 232. Osmanl Hukukunda Devletin yasama yetkilerinden olan "Devlete kar ilenen sularla ta'zir sularnn cezalarn tesbit eder" kuraln aklar msnz? Ftih'in baz ceza kanunlar yapmas bu esasa m dayanmaktadr?..........................................................................................374 233. Osmanl Devleti, kamu hizmetlerinin ifas iin her eit adl, idar, mal ve asker dzenlemeleri yapabilir' mi? Kanunnmeler bu kuraln sonular mdr?................................375 234. Osmanl Devleti'nin "ll-emr, Mr Araz ve Tmar sistemi ile lgili kurallar kor" eklindeki yetkisini aklar msnz? O zaman tmar sistemi ile alakal btn kanunlar, bu erl yetkiye dayanlarak m hazrlanmtr diyeceiz?..........................................................................375 II- OSMANLI KANUNNAMELER VE YASAMA ORGANI LE LGL TARTIMALAR....................................................................................376 235. Osmanl Kanunnmelerini ksaca nasl anlatabilirsiniz?......................................................376 236. Osmanl Hukukunda Kanunnmeler nasl ve kimler tarafndan hazrlanrd?.........................378 237. Osmanl Kanunnmeleri er'at ve Fetva szgecinden geirilmi midir?...............................379 238. Baz aratrmaclar, Osmanl Devleti'nin Rumeli'deki bir ksm kanunlar hazrlarken eski gayr-i mslim devletlerin kanunlarndan iktibsda bulunduklarn ve dolaysyla eriata aykr kanunlar yrrle soktuklarn iddia etmektedirler?.........................................................381 239. Osmanl Padiahlarnn Hak ve Yetkileri nelerdir? Snrsz yasama, yrtme ve yarg yetkileri var mdr?....................................................................................................................382 20 MyM.9..y.y

240. Osmanl Padiahlar herhangi bir makama kar sorumlu mudurlar? Yoksa bazlarnn dedikleri gibi astklar astk ve kestikleri kestik midir?.....................................................................383 III- OSMANLI DEVLET TEKLTI VE SALTANAT USUL...........................384 241. Osmanl Devlet sisteminin temel zelliklerini zetleyebilir misiniz?.....................................384 242. Osmanl devlet eklini Batdaki anlamyla mutlakyet olarak vasflandrmak mmkn mdr? ayet doru deilse, slm'n tavsiye ettii ra esasna ri'yet edilmi midir?......................385 243. Bu izahlar karsnda Osmanl Devleti'nin Despotik olduu iddialar konusunda neler syleyebilirsiniz?...........................................................................................................387 244. Osmanl Hukukuna gre devletin unsurlar nelerdir?.........................................................392 245. Osmanl Devleti'nde ull-emr veya ra meclisinin yerini alan ve gnmzdeki Bakanlar Kurulu grevini de ifa eden Divan- Hmynu ksaca anlatr msnz?..................................393 246. Osmanl hukukunda snrl yasama yetkisini Divan- Hmyundan baka kimler kullanmtr? Divan- Hmyn nemini kaybedince, 1876 ylna kadar ve zellikle de Tanzimat'tan sonra yasama faaliyeti nasl devam etmitir?............................................................................395 247. Yrtmenin ba olan Padiahlarn tayin usulleri ve saltanatn verasetle intikali meselesi slama gre izah edilebilir mi?........................................................................................397 248. Osmanl Devleti'nde babakan demek olan Vezir'-i A'zam (Sadrazam)n hak ve yetkileri nelerdir?......................................................................................................................399 249. Osmanl Devleti'ndeki tara tekilt yani eylet ve sancak sistemi nasl alyordu?............400 IV- OSMANLI DEVLET'NDE TEMEL HAK VE HRRYETLER........................401 250. Osmanl Hukukunda vatandalarn temel hak ve hrriyetleri kabul edilmi midir? Yoksa 1839 tarihli Tanzimat Fermanyla m kabul edilmeye balanmtr?..............................................401 251. Osmanl Devleti'nde insan insan yapan ahs Hak ve Hrriyetlerin korunmas ve Gvenlik lkesi ile ilgili neler syleyebilirsiniz?................................................................................404 V- OSMANLI DEVLETNDE ETM VE YARGI............................................405 252. Osmanl Medreselerini ve ilmiye snfn ksaca anlatr msnz?...........................................405 253. Osmanl Devleti'nde Tanzimat'tan nce yarg grevini yerine getiren mahkemeler yani er'iye Mahkemeleri nasld?.....................................................................................................406 254. Osmanl Devleti'nde hkimlerin dereceleri ve tayin usulleri nasldr? Gnmzdeki gibi hkimlerin snflandrlmalar mevcut mudur?....................................................................408 255. Osmanl Devleti'nde temyiz makamlar var mdr? er'iye Mahkemeleri dnda yarg organlar bulunmakta mdr?........................................................................................................409 256. Tanzimat sonras er'iye Mahkemeleri kaldrlm mdr veya Bunlar n Yetkilerinin Snrlandrlmas sz konusu mudur?................................................................................410 257. Nizamiye Mahkemeleri Avrupa kanunlarn m uygulamtr? Tekilatlanmas ve temyiz usulleri nasldr?.......................................................................................................................412 258. Devletin gelir-giderlerini kontrol eden Saytay, 1862'de kurulan Divan- Muhasebat ile mi balamaktadr? Yoksa daha evvel de byle bir messese var mdr?....................................414

259. Osmanl Devleti'nde idar yarg, 1868 ylnda kurulan ve Dantay'a benzeyen ry- Devlet ile mi balamtr? Yoksa daha evvel buna benzer yarg organlar var mdr?.........................415 VI- OSMANLI ALE, MRAS, CEZA, EYA VE BORLAR HUKUKUYLA LGL NEML SORULAR..............................................................................416 260. Ta'addd-i zevct yani birden fazla kadnla evlenme meselesinin Osmanl Devleti'ndeki uygulan nasld?.........................................................................................................416 261. Osmanl Devleti'nde evlenme akdi nasl bir szlemedir? mam Nikh ne demektir?............419 262. Osmanl Hukukunda Kadnn boama hakk var mdr?......................................................421 263. Osmanl Devleti'nin 1876 tarihinden itibaren Medeni Kanunu olan Mecelle hakknda ne diyorsunuz? Mecelle ile slm Hukuku terk edilerek yeni bir Avrupa kanun mu yaplmtr?....422 RIH' el ka|| VIl-OSMMUS OSMAfUS I-OSMANL 272 ( 273 0*mt*8 274 275. K 276.0 277. ( II-05 278. S 282. t BLNMEYEN OSMANLI 264. Osmanl Miras Hukukunda er'i ve di intikal diye bir dalizmin yer aldn biliyoruz. Bu durum, Osmanl Devleti'nin miras hukuku konusunda erl hkmleri terk ettiini gstermekte midir?..........................................................................................................................425 265. Osmanl Hukukunda gayr-i menkul mlkiyeti var mdr? Araz Hukukunun erl dayana nedir? Btn Osmanl topraklar sadece mir! arazi midir?...................................................426 266. Mr arazi ne demektir? Osmanl lkesinde btn arazinin mlikinin Padiah olduu iddias doru mudur?................................................................................................................427 267. Osmanl Devleti, zina suunun cezas olan recm, hrszlk suunun cezas olan kat'- yed yani el kesme gibi had cezalarn uygulam mdr?...................................................................429 VII- OSMANLI DEVLET'NDE AZINLIKLARA TANINAN HAKLAR.................430 268. Osmanl Devleti'nde aznlklara tannan haklar ksaca zetler misiniz? Neden aznlklara baz elbiselerin giyilmesi ve evlerinin yksek binas msaadesi verilmiyordu?..............................430 269. Osmanl Devleti'nde aznlklarn grev ve ykmllkleri nelerdi?.......................................433 270. Ftih'in aznlk hak ve hrriyetleri ile ilgili fermann ksaca anlatr msnz?..........................433 271. Tanzimat'tan sonra aznlk haklar ile ilgili ne gibi gelimeler olmutur?...............................434 DRDNC BOLUM OSMANLI DEVLEINDE MAL HUKUK, KTSAD VE TCAR HAYAT I- OSMANLI VERG SSTEM VE ER' DAYANAKLARI...............................436 272. Osmanl Hukukunda vergi ne demektir? eitleri nelerdir? er'atn dnda vergi var mdr?..436

273. Osmanl Devleti'ndeki r vergisinin manas nedir? Osmanl Devleti'nin r diyerek zulmen altda bir yedide bir vergi ald sylenmektedir. Bu doru mudur?......................................437 274. Hara vergisi ne demektir? Kimlerden alnmtr?.............................................................439 275. Kanunnmelerde oka geen ift Akesi ne demektir? erl bir vergi midir?.......................440 276. Osmanl Hukukunda Cizye ne demektir? Gayr-i mslimlere ilave bir yk deil midir?............441 277. Osmanl Devleti'ndeki rf vergilerin erl dayana (Teklif-i rfiyye) nedir? Bunlar ksaca anlatr msnz?.............................................................................................................442 II- OSMANLI BTELER VE KAYNAKLARI................................................443 278. er' Bte ne demektir? Osmanl Devleti bu btenin esaslarna uymu mudur?.................443 279. Osmanl Bte Hukukunun temeli saylan kamu hizmetlerinin finansman ekilleri nelerdir?....444 280. Osmanl Btelerinin tarih geliimi nasldr? Bte Tarhuncu Lyihas ile mi balamtr?......445 281. Msadere ne demektir? Osmanl Devleti'nde mlkiyet hakkna sayg yok mudur?.................447 282. Tanzmt sonras Osmanl Mali Hukukunda meydana gelen temel deiiklikleri zetler misiniz?447 III- OSMANLI DEVLET'NDE KTSAD VE TCAR HAYAT.........................448 283. Kendine has bir Osmanl retim tarzndan sz edilebilir mi?...............................................448 284. Osmanllar ticrete nem vermiyorlar myd? Bir dier ifadeyle Osmanllar ticretten anlamyorlar myd?.......................................................................................................452 285. Osmanl yneticileri ticret yollarnn deiiminin ne derece farkndayd? Osmanl Devleti'nin Hind Deniz Yollarna ilikin politikas ne di?.....................................................................457 286. 16. Yzylda Avrupa'da fiyat devrimi olarak nitelenen gelimenin Osmanl Devleti'nde ne tr etkileri grld aklar msnz?.......................................................................................461 287. Osmanl Devleti'nde sanayiden sz edilebilir mi? Sanayiin geliimi hakknda bilgi verir misiniz?.......................................................................................................................464 22 ?M^lEf.M ^My. 288. Osmanl Devleti neden son yzylda snai gelimelere ayak uyduramad? Osmanl yneticileri bu konuda hi gayret gstermedi mi?..............................................................................467 289. Cumhuriyet'in Osmanldan devrald snai mirasdan sz edilebilir mi?................................470 290. Osmanl Devleti'nde tketicinin korunmasna ilikin dzenlemeler nelerdir?.........................471 291. Osmanl Devleti'nde d ticret politikasnn esaslar nelerdir?............................................473 292. Osmanl muhasebe kltrnden sz edilebilir mi?............................................................476 ; 293. Osmanl Devleti'nde servet birikiminden sz edilebir mi?...................................................479 294. Osmanl para ve finansman sisteminin esaslar Nedir?......................................................483 * 295. ltizam sistemi nedir?...................................................................................................486

296. 1838'de ngiltere ile Balta Liman'nda imzalanan Ticret Anlamas hangi artlarda yapld, vsonular ne oldu, msbet katksndan Sz edilebilir mi?....................................................489 297. Osmanl Devleti'ni d borlanmaya iten sebepler nelerdir? D borlanmann sonular nelerdir?......................................................................................................................492 298. Dyun- Umumiye daresi niin kuruldu? Osmanl Devleti'nin yklnda nasl bir etki yapt? ..493 299. Osmanl demiryollarn finanse eden Batl lkeler ile Osmanl Devleti'nin beklentileri nelerdi? -; Sonular ne oldu?........................................................................................................495 ; 300. Osmanl Devleti'nde para vakflaryla slm'n faiz yasann delindii sylenmektedir. Buna ne dersiniz?..................................................................................................................497 IV- OSMANLI TIMAR SSTEM VE FEOADALITE.........................................498 301. Feodalitenin siyas ve sosyal mahiyeti nasldr?................................................................498 302. Tmr Nizm ne demektir?...........................................................................................501 303. Feodalite sistemi ile tmr sistemi arasndaki farklar nelerdir?............................................502 BBLYOGRAFYA.......................................................................................505 KAVRAM FHRST....................................................................................517 BRNC BOLUM OSMANLI DEVLETNN SYAS TARH I- OSMANLI DEVLET'NN KURULUU VE OSMAN BEY DEVR 1. Osmanl Devleti, Bizans'n bir kopyas mdr? Bizans devlet messeselerinin Osmanl devlet messeselerine etkisi var mdr? Bu iddia, tamamen, Batl olan Busbecq gibi seyyahlarn, Rambaud ve Gibbons gibi tarihilerin, tpk slm Hukukunun Roma Hukukunun aynen devam olduuna dair iddialarda bulunan Msterikler gibi, ileri srdkleri, delilden mahrum bir iddiadr. Maalesef, btn Osmanl hukuk sistemi ve devlet tekilt ile ilgili ariv belgeleri, bu iddialarn tamamen hayal ve esassz olduklarn ispat ettikleri ve Fuad Kprl gibi aratrmaclar da, ileri srlen btn iddialar, satr satr delillerle rttkleri halde, Avrupal baz tarihilerin iddialarn srdren baz tarihilerimiz ve bilim adamlarmz hl bulunmaktadr. Bu sebeple, ksa da olsa, meseleyi zetlemekte yarar vardr. Konu ile ilgili daha ayrntl bilgi edinmek isteyenleri, Osmanl messeselerinin, Bizans messeselerinin bir taklidi olmayp, kendi gelenei iinde gelitiini gsteren ve pein hkmlerle deil, salam bir tarih metoduyla ve ilm delillerle bunu ispat eden Fuad Kpr-l'nn Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine Te'siri adl eserine; III. Ahmed'in fermanyla kaleme alnan, sadece bu soruya cevap veren ve Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizin 11. Cildinde neredilecek olan Kanun- Terifat ve Tekilt adl Kanunnmeye havale ediyoruz. Byle bir iddiay ileri atanlarn en byk delilleri, Ftih'in Kanunnmesindeki baz hkmlerin Bizans Hukukundan adapte edilmi olmas; Anadolu-Rumeli Beylikleri ikilisinin, Kazaskerliin, Defterdarln ve hatta Padiahlarn her hafta stanbul'daki camilerden birine gitmesinin bile Bizans'tan taklid edildii eklindeki hayali szlerdir. Bu iddialara kar zetle unlar sylemek icab etmektedir: A) Osmanl Devleti, Mslman bir devlettir. Dolaysyla bu devletin hukuk, idare ve ksaca btn messeselerinde slm'n esaslar etkili olmutur. Osmanl Devleti'nin tekiltnda iki nemli etki sz konusudur. Birincisi, slm Dininin esaslar ve Mslman devletlerin tesiri. Buna misl olarak

Abbas Devletini zikredebiliriz. kincisi, eski Trk Devlet tekilt. slm'n esaslarna aykr olmayan hususlar, Trk Devletlerinde aynen korunmutur. Osmanl Devleti'nin rnek ald devlet, eitli milletlerin elinde geliip byyen slm Devletidir. Bilindii zere, her eyde olduu gibi siyas, hukuk ve asker bir tekilt olan devletin gelimesinde de tedrcilik esastr. Her ey gibi slm devleti de basitten daha mkemmele doru gelimitir. Hz. Peygamber kendi devrinde yasama, yrtme ve yargnn badr. lk yazl anayasay kendisi hazrlad gibi, ihtiyalara gre devlet tekiltn da kurabilmitir. Kur'n' ve nemli belgeleri kaleme alan vahiy ktiplerinin tesbiti, kendisine danmanlk yapan kimselerin tayin edilmesi, vergi tahsili iin millerin (vergi memurlarnn) evreye gnderilmesi, belli merkezlere kad tayini yaplmas ve benzeri hususlar, Asr- Sa'dette de nemli bir devlet tekiltnn bulunduunu gstermektedir. Hz. mer zamannda devletin mal ve asker meselelerinin yrtlmesi iin, Sasn devletinde bulunan divan sisteminin benimsenmesi, slm devlet tekiltnda nemli bir gelime olmutur. Eski Trk kurultay ananesinin de tesiriyle, btn Mslman Trk Devletlerinde devlet merkezinde bulunan ve devletin ilerini birinci derecede grmeye yetkili klnan bir divan, daima bulunmutur. dar tekiltn oturmas Abbaslerde mmkn olmutur. Abbas Devletinin idar tekilt, kendisinden sonraki btn slm devletlerini ve zellikle de Osmanl Devleti'ni ciddi manada etkilemitir. Baz ifade deiiklikleri dnda, Divan- Hmyn'un da, Kazaskerlik messesesinin de, eylet sisteminin de, bata Abbas Devleti olmak zere Mslman devletlerden alnd kesindir. B) slm Hukuku, Kur'n ve Snnet'in esaslarna aykr olmamak artyla, dier devletlerin idar tekiltlarnn ve asker-mal kanunlarnn Mslman devletler tarafndan alnmasnda beis grmemitir. Selmn- Frisi'nin tavsiyesi zerine Divan sisteminin Sasanlerden alnmas ve Hz. mer'in ran'daki baz vergilerin, mahiyetleri erl hkmlere aykr olmamak artyla aynen braklmasn emretmesi bunun en mahhas mislidir. Nitekim slm Hukukunun kaynaklarndan biri de, er'iu Men Kablen yani eski hukuk sistemleridir. Bu manada, Osmanl Devleti'nin Bizans'a ait muhbert sisteminden yararlanm olmas; sorgular, solaklar ve peykler gibi baz giyim ve protokol kurallarnn Bizans'tan ilham alnarak dzenlenmi bulunmas; Srbistan' fethettiklerinde, "mir arazi zerindeki madenlerin iletme esaslar l'l-emr tarafndan tanzim olunur" er' hkmne uyularak, eski Srp Kanunlarnn tadil edilerek kabul edilmesi, hep bu esaslarn bir meyvesidir. Bu uygulamalar, Osmanl Devleti'nin hukuk ve devlet tekiltn Bizans'tan aynen ald manasna da gelmemektedir. zellikle baz rf vergilerin Bizans yahut bir baka devletten alnmas ise, slm'n esaslarna uymak artyla, slm Hukuku tarafndan caiz grlmektedir. Kald ki, bu iktibas iddialar da doru deildir. Hele hele r vergisinin Bizans'tan alndn iddia etmek, slm Hukukundan haberdar olmamak demektir. C) Tamamen faraziyeler halinde kalan ve ama ispat edilmi mesele olarak takdim edilen bu grlerin aksine, Osmanl Devleti'nin messeseleri, Bizans'tan deil, eski slm Devletlerinden, slm'a aykr olmamak artyla eski Trk Devletlerinden ve zellikle de Anadolu Seluklu Devleti ila Anadolu Beylikleri'nin siyas ve idar tekiltndan ve ayrca Mool asll Mslman devletlerin, mesela lhanl Devleti'nin messeselerinden ciddi manada etkilenmitir. A grd yeni bir messeseyi I Mlk'n Siysetnmesi ile 112 mukayese ederseniz, bu syle lirsiniz. Mesela, Osmanl myn, Abbasler'den I rinde bulunan Dlvan'larn devan tefviz makamnn sadece olduu hemen anlalacakt beylerbeyillk usuln I ti'nde de olduunu A''sna havale ediyoruz.f Nihayet hukuk l manii Devleti, slm huki farkl bir yol izlememitir,] kitaplarndaki Hanefi muhalif bir gr may bile ok ciddi ekil j ye (l'l-emre) ii bo) takip ederek rfi hukuk < kullarnn maslahatlarn i lklar "er'-l erif ve I Mltek'al-Ebhur 1648 ve j kodu olarak kabul edilir Ksaca, Osmanl I tertip ve tanzim ed Bizans'tan etkilenerek I na-gelen kanun hfik Osmanl Devleti'nin I mtr. Yaplan incelemek!"} ini gstermektedir., Bizans'tan gelmesi se, ( ve zaten daha lmlam hail diyet ciddi manada etkilenmitir. Ancak kendini yeniledii, Bizans veya baka bir devlette grd yeni bir messeseyi tadil ederek kabul ettii de bir gerektir. Eer Nizm'l-Mlk'n Siysetnmesi ile

Uzunarl'nn Osmanl Devlet Tekilt ile alakal eserlerini mukayese ederseniz, bu sylenenlerin ne derece doru olduunu daha rahat anlayabilirsiniz. Mesela, Osmanl Devleti'nin asrlarca en mhim devlet organ olan Divan- Hmyn, Abbasler'den itibaren Anadolu Seluklularna kadar btn Mslman devletlerinde bulunan Divan'larn devamdr; eer slm hukuku eserleri incelenirse, vezret-i tefvz makamnn sadece isim deiikliiyle Osmanl Devleti'ndeki sadrazamlk makam olduu hemen anlalacaktr. En ok itiraz edilen ve Bizans'tan alnd iddia edilen iki beylerbeyilik usuln ise, Anadolu Seluklularnda, Memlkller'de ve Altnordu Devle-ti'nde de olduunu sylemek yeterlidir. Merak edenleri, Kalkaand'nin Subh'l-A''sna havale ediyoruz. Nihayet hukuk sistemi ile ilgili olarak da unlar sylemek yerinde olacaktr: Osmanl Devleti, slm hukukunu tatbik hususunda dier Mslman Trk Devletlerinden farkl bir yol izlememitir. slm Hukukunun aka hkm vaz' ettii alanlarda fkh kitaplarndaki Hanefi grleri esas alnarak uygulamaya gidilmitir. slm Hukukuna muhalif bir gr uygulamak yle dursun, Hanefi mezhebine aykr grleri uygulamay bile ok ciddi ekil artlarna balamtr. Ancak slm Hukukunun yksek otoriteye (l'l-emre) ii bo yasama yetkisi tand sahalarda, belli bir yasama formalitesini takip ederek rf hukuk diye bilinen kanunnmeleri de tanzim etmilerdir. "Allah'n kullarnn maslahatlarn er' ve kanun zere" grmler, btn hukuk anlamazlklar "er'-i erif ve kanun zere ahkm- erife" vererek halletmilerdir. Zaten Mltek'al-Ebhur 1648 ve 1687 tarihli fermanlarla Osmanl Devleti'nin resm hukuk kodu olarak kabul edilmitir. Ksaca, Osmanl Devleti messeselerinin, stanbul'un fethinden sonra yeni batan tertip ve tanzim edildiini sylemek, tarih vakalara terstir. Ftih Kanunnmesi de, Bizans'tan etkilenerek hazrlanm bir Kanunnme deil; belki o zamana kadar uygula-na-gelen kanun hkmlerinin resmi bir ekilde tedvn edilmi bir halidir. Ftih devrinde Osmanl Devleti'nin hukuk sistemi veya messeseleri kkl bir deiiklie tabi olmamtr. Yaplan incelemeler, Bizans messeselerinin Osmanl messeselerine etki etmediini gstermektedir. Alay ve efendi gibi baz tabirlerin yahut baz giyim tarzlarnn Bizans'tan gelmesi ise, daha nce aktardmz slm Hukuku kuralna dayanmaktadr ve zaten daha nceki dnemlerde gemitir. yleyse, Osmanl Devleti'ni Bizans'n s-lmlam hali diye takdim etmek, tarihi bilmemek demektir1. 1 Babakanl Osmanl Arivi, (bundan sonra BA), YEE, nr. 14-1540 sn. 14; Kprl, Fuad, Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine Tesiri, stanbul 1986, sh. 3-199; El-Kettni, Et Tertib'ldriyye Nizm-u Hkmetln-Nebeviyye, MI, Rabat, 1346/1296, 1/225 vd.; EI-Ferr, Eb Ya'l Muhammed bin El-Hseyin, El-Ahkm's-Sultniyye, Kahire 1938, 220 vd.; Tevki Abdurrahman Paa Kanunnmesi MTM, c I, sh. 498-500; Kr. Barkan, mer Ltf, XV. ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorluunda Zira Ekonominin Hukuk ve Mal Esaslar, stanbul, 1943, sh. IX vd.; lmiye Salnamesi, stanbul, 1334, sh. 316 vd.; Ergin, Osman Nuri, Mecelle-i Umr-i Belediye, stanbul, 1337, 1/273 vd.; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Devleti'nin Merkez ve Bahriye Tekilt, Ankara, 1984, sh. 1 vd.; Kafesolu, brahim, Trk Mill Kltr, stanbul, 1983, 346 vd.; Togan, Zeki Velidi, Umum Trk Tarihine Giri, stanbul, 1981, 338 vd. 26 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANL

2. Osmanl Devleti'nde sava esas mdr? Bu devlet harp ile mi gelimitir? Byle bir
anlay slm'n manasna uygun mudur?Osmanl fetih politikasnn hukuk esaslar nelerdir? Bu sorunun cevabn verebilmek iin, Osmanl Hukukunda harbin yani cihadn tarifini ve sebeplerini zetlemek gerekir. Hukuk ynn ortaya koyduktan sonra, tarih olaylarla meseleyi izah etmek daha kolay olacaktr. Osmanl Hukukunda gaza, cihad ve ktal gibi kelimelerle ifade edilen harb, deiik ekillerde tarif edilmitir. Allah yolunda can, mal, dil ve dier vastalarla savamak ve bu uurda elinden geleni yapmak eklindeki tarif cihadn umum tarifidir. Harbin karl olan cihd ise, slm'a davet ve bu daveti kabul etmeyenlerle sava diye tanmlanmtr. Bu manada harp, normal zamanlarda Mslman toplumun din grevidir (farz- kifye); Dman slm lkesine hcum ettii zamanlarda ise savaa ehil her Mslmann zaruri grevi haline (farz- ayn) gelir. Bu gibi durumlarda nefr-i mm (umum seferberlik) din ve zarur bir grevdir. Harbin gayesi ile ilgili olarak unlar sylenebilir: Bilindii gibi Osmanl devleti (umum manda), vatan ve rk gibi madd deerler zerine deil, manev deerler ve btn insanln iki dnya mutluluunu temin etme mefkuresi zerine kurulmu bir devlettir. Bu manda Osmanl Devleti'nin cihaddan gayesi, btn insanlar zorla Mslman etmek deildir. Ama, isteyenlerin slm'a girmelerini, istemeyenlerin ise slm'n hkimiyeti altnda huzur ve refah iinde yaamalarn temindir. Bu yce gayeye ulamak iin, son bavurulacak are cihaddr. Hz. Peygamber'in u hadisi bunu gayet gzel aklamaktadr: "Ey insanlar! Dmanla karlap savamay arzu etmeyin. Allah'tan afiyet ve huzur dileyin. Dmanla karlanca da, sabr ve sebat gsterin ve bilin ki, cennet, kllarn glgesi altndadr". Ksaca cihadn gayesi, netice itibariyle sulhdur ve tevhid inancnn dsturlar ile insanl daimi bir bara davettir. Osmanl Hukukunda meru addedilen harplerin gerekelerini u haller tekil eder: 1) 'ly- kelimetullh veya f sebilillh cihd dedikleri, Allah'n kelmn ve dinini yceltmek iin Allah yolunda yaplan savatr. Bunun iine, aada belirtilen usule riayet etmek artyla, slm'n btn insanlara anlatlmas ve davetin dnyadaki herkese yaplmas gayesi girdii gibi, bn-i Kemal'in yerinde ifadesiyle, saf slm inancnn sapk inanlardan ve mezheplerden korunmas da girmektedir. Nitekim Yavuz'un ran'a kar ilan ettii sava, son sebebe dayanmaktadr. zellikle ykselme dneminde baz harplerin, slm'n davetini yaymak iin yapldn ifade etmek gerekmektedir. nsanlar zorla Mslman yapmak iin sava yaplmad ortadadr. l u yetlerdir: "Fitne ortadan kalkp din yalnz Allah'n oluncaya kadar onlarla savan. Eer vazgeerler ise, bilin ki, dmanlk ancak zlimlere kardr"; "Dinde ikrah ve icbar yoktur". Osmanl Padiahlarnn fethettikleri topraklar, cizye ve hara vermek artyla tekrar eski Hristiyan idarecilere teslim etmesi, bu dediklerimizin en byk delilidir. Bu konuda Halil nalck Hocamzn Balkanlardaki fetih politikas ile ilgili makalelerine baklabilir. 2) Dmann slm topran istila etmesi veya tahamml edilemez bir ekilde hareket etmesi halinde, mdafaa harbi yapmak gerekir. Mdafaa, can, aile, din veya vatan iin olabilir. Bunu ksaca nefsi mdafaa diye zetlemek mmkndr. Zaten cihada msaade eden Kur'n yeti de buna dikkat ekmektedir: "Artk saldrya urayan m'mlnlere zulmedlldljj! I tamamen sulha tarafta Segedin'e gndermi id mez, Papa'nn tahrikiyle den hal ordular; Kosova Meydan M nemli bir ksm, Moha seferlerin olarak iptal yol

3) Gayr-I meleri de meru I yet altna almak destek olmak Rodos'un fethi on ahaliye bile zuln adada esir tutmu bir hayata mecb Macar Valilerinin i iler dahi, den yardm ist 4) Mnafkla leri, isyanclar' rekeleridir. asker hareketleri I ler, mesela Karan devleti malup rarlanarak, Bursa i aktr. Mesela Karamanolunun I lu'ya gemek r Osmanl Hut mslimlerle ya lere mrted veya neleri izale edif Vazgemezler^ Mevcut bir nizJr Osmanl hanedan | lan) bu gruba j lara kar' ceini Kur'n i Bizi baz hkmleri v slm I kanunu ne i m'miniere zulmediidii iin cihada izin verildi". Buna en gzel misl u olaydr: II. Murad, tamamen sulha taraftar olarak, murahhaslarn bar antlamasn imzalamak zere Segedin'e gndermi idi. Kendisi olu Mehmed'i tahta oturtarak Manisa'ya ekilir ekilmez, Papa'nn tahrikiyle II. Murad'dan kendileri bar isteyen Macarlar ve Srplar yeniden hal ordular tekil ederek Osmanl Devleti'ne hcum etmilerdir. Bunu bilinen II. Kosova Meydan Muharebesi takip etmitir. Ksaca Osmanl Devleti'nin yapt harplerin nemli bir ksm, mdafaa harbi niteliindedir. Kanuni zamannda yaplan Belgrad ve Moha seferlerinin sebepleri ise, dmann yaplan andlamann artlarn tek tarafl olarak iptal yoluna gitmeleridir. 3) Gayr-i mslim bir lkede aznlk halinde bulunan Mslmanlarn yardm istemeleri de meru bir harbin gerekesini tekil eder. Buna biz, slm'n davetini emniyet altna almak ve bu davete icabet etmek isteyen gsz ve zayf kimselere destek olmak da diyebiliriz. Ksaca insan sebepler de demek mmkndr. Mesela Rodos'un fethi orada bulunan 5-6 bin kadar Mslmana zulm yaplmas ve hatta yerli ahaliye bile zulmedilmesidir. Gerekten buradaki Mslmanlar, Hristiyan idareciler, adada esir tutmular; gndz boyunlar bukada ve gece ise ayaklar zincirde ikenceli bir hayata mecbur etmilerdir. bn-i Kemal, Moha Seferinin sebeplerinden biri olarak Macar Valilerinin ahaliye yaptklar zulm gstermektedir. Nitekim gayr -i mslim tarihiler dahi, Bizans'n zulmnden dolay ok sayda Hristiyan re'ynn Osmanl askerinden yardm istediini aka ifade etmektedirler. 4) Mnafklar, dinden dnenleri, slm'n kesin emirlerini (zekt gibi) inkr edenleri, isyanclar ve andlamay bozanlar cezalandrma gayesi de meru' bir harbin gerekeleridir. Osmanl Devleti'nin Anadolu Beylikleri ve Cell isyanlar ile ilgili btn asker hareketleri bu manada harbe girmektedir. Gerekten Osmanl tarihini inceleyenler, mesela Karamanoullarnn, Osmanl ordular Bizans' veya bir baka gayr-i mslim devleti malup edecei ok kritik zamanlarda, ordunun Avrupa'da bulunmasndan yararlanarak, Bursa gibi Mslman bir ehri defalarca yakp yktklarn ok iyi hatrlayacaktr. Mesela Yldrm Byezid, tam stanbul'u muhasara altna almken, Karamanoglunun Osmanl topraklarna girmesi zerine muhasaray terk ederek Anadolu'ya gemek mecburiyetinde kalmtr. Osmanl Hukukular dman ahslara gre harbi drde ayrmlardr: A) Gayr i mslimlerle yaplan sava. B) Mrtedlerle yaplan sava. slm Dinini terk edenlere mrted veya ehl-i ridde denilir. Bunlara kar silaha mracaat etmeden nce, pheleri izale edilerek slm'a dnmeleri iin gayret gsterilir. Bu ileme istitbe denir. Vazgemezlerse sava iln edilir. C) Bilere (isyanclara) kar yaplan sava. Mevcut bir nizma isyan eden siler, sulh yolu ile itaat etmezlerse, sava iln edilir. Osmanl hanedan arasndaki savalar ile isyanclar bastrma hareketleri (Cell isyanlar) bu gruba girmektedir. D) Muhariplere yani milletleraras haydut ve korsanlara kar yaplan harpler. Yol kesme sularn ileyenlere kar sava iln edilebileceini Kur'n aklamaktadr. Bizi burada asl ilgilendiren birinci harp eididir. Dierlerinin kendilerine mahsus baz hkmleri vardr. Husus hkmlerin dnda genel harp hkmleri tatbik edilir.

slm hukukunun ortaya kt dnemlerde, insan esaslarla badaan bir harp kanunu ne Ssanilerde, ne Romallarda ve ne de baka bir millette mevcuttu. nsan esaslar temel kabul eden slm ordular ve zellikle de Osmanl ordular, meru olan harp kanunlarn ok ciddi bir ekilde uygulaya gelmilerdir. Bakasnn malna mdahale etmeme yasan ineyen baz Srp asll askerleri hemen idam ettiren I. Murad Hdvendigr'n bu hali, yzlerce misllerden biridir. Cihadn iln, slm hukukunun emrettii muamelelerin ifas demektir. Bu muameleler unlardr: Savaa balamadan nce gayr-i mslimler mutlaka slm'a davet edilmeli, aksi takdirde sava yaplaca ihtar edilmelidir. Ayrca dman gayr-i mslimler, eer zimm olabilecek grupdan iseler, slm' kabul etmemeleri halinde cizye vererek, slm devletinin hkimiyeti altna girmeleri teklif edilir. Bu iki teklife msbet cevap alnamad takdirde fiilen harp balar. Nit ekim Petervaradin'in fethinden evvel, Kur'n ve Snnetin emrine uyularak sulh iinde itaatleri istenmi ve bn-i Kemal'in kaydna gre isyan ve zulmde inad edince cihad ilan edilmitir. Osmanl tarihleri, her Sava ncesi, "Ktl en gzel bir ekilde bertaraf ediniz" hadisi ve "Rabb'inin yoluna hikmet ve gzel tle davet et" yetinin emirlerine uyulduunu aka beyan etmektedirler. Bu dediimiz hususu, Batl tarihiler de kabul etmektedirler. Mesela Alman Tarihi Lies aynen unu sylemektedir: "Rum ve Acem lkeleri feth edilince, Mslman ordular bu lkelerin insanlarn, slm ile kl arasnda deil, slm ile cizye arasnda serbest brakmlardr. Bu husus methe layktr". Ksaca Osmanl Devleti'nin kuvvetle deil davetle yayldn ve dier milletlerle o-lan savalarnn, yukarda zikredilen sebeplerle meydana geldiini gryoruz. Osmanl Devleti'nin 400 atl ile birden bire cihan devleti oluunun izah da sorumuzun cevabn tekil etmektedir2. 3. 1999 yl neden Osmanl Devleti'nin 700. Yldnmdr? Osmanl Devleti'nin 1299 ylnda kurulduu kesin midir? Osmanl tarih kaynaklarnn bu konuda iki ayr nakilleri bulunmaktadr: 1) Hicr 699 yln esas alan grtr. Ancak 699 ylnn hangi aydr? Elimizdeki baz kaynaklar, 4 Cemzyell 6 99 tarihini vermektedirler ki, Miladi karl 27 Ocak 1300 etmektedir ve Sultn Abdlhamid Hn'n tesbit ettirdii tarih de budur. Osmanl Marif Nezreti, stikll-i Osmnnin tam gnn tesbit etmek zere, konuyu 28 Knun- Sni 1329 tarihli tezkire ile Tarih-i Osman Encmeni Bakanlna havale eylemitir. Encmenin grevlendirdii tarihi Efdalddin konuyu btn kaynaklardan aratrm ve baz sonulara ulatktan sonra bu tarih yani 4 Cemziyell 699/27 Ocak 1300 tarihi istikll kazanlan gn olarak kutlanmaya balanmtr. 2 Kur'n, Bakara, 190, 256; Giye, 21-22; Hac, 39-40; Mslim, 1-Cihd, 6; Molla Hsrev, Drer ve Gurer, stanbul, 1317, 1/282; Damad, Mecma l-Enhr erhu Mltek'al-Ebhur I-II, stanbul 1331, 1/642, 688, 707; Mevkufat, Muhammed, Mltek Tercmesi, ti. brahim'in sadrazam Mustafa Paa'nn talimatyla bu tercme yaplmtr), stanbul 1302,1/340 vd.; bn-i Kemal, Tevrh-i l-i Osman, Sleymaniye Ktp. Ayasofya Blm, nr. 3318, vrk. 8/b, 9/b, 10/a, l/b, 12/a, 14/b, 21/b-24/b; Kemal Paa-zde (bn-i Kemal), Tevrh-i l-i Osman X. Defter, (ner. efaettin Severcan), Ankara 1996, sh. LV vd.; Turnagil, Ahmed Reit, slmiyet ve Milletler Hukuku, stanbul 1972, sh. 153 vd.; Heyet, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, c. I, sh. 425-438; nalck, Halil, "Rumeli", A, c. IX; nalck, "Ottoman Methods of Conquest", Studia Islamica, 1954, II, 103-129; etin, Osman, Anadolu'da slmiyetin Yayl, stanbul 1990; Beldiceanu, Nicara, "Osmanl mparatorluunda eneltme, Trkletirme ve slmlatrma", Tarih ve Toplum, Ekim 1992, say 106; Erolu, Nazmi, "Trklerde Cihad ve Ftuhat Anlay", Kpr, Sonbahar 1994, say 48, sh. 66-75. Her ne kadar( nce meyda; tarihilerin tabi, alem ve III. Al'addin Devleti fiilen iv,,, ;Gz'yi saltanat! imanl De Bu gn imi belge, ald btn belirten vesika I 1300 tarihi ( 2000 yldr, Bu izahlara ( dikleri 1299 yl, { Safer ve flebi veya bel ayrntda 2) Hicri 700 mi I hatta Tanmanasna c ifade etme*/ mkeitiMlt 4. OnuaMra OimittlltfU no nlkltn aratr bulunr. Birinci ko ti'ni kuran Osr vi; BLNMEYEN OSMANLI

29 Her ne kadar Osmanl Beyliinin bamszlna almet olacak baz olaylar daha nce meydana gelmise de -688/1288-1289'de tabi ve alemin gelmesi gibi-, ancak tarihilerin ounluu 699 yl zerinde ittifak halindedirler. Bu yl iinde Osman Bey'e tabi, alem ve tu gibi saltanat alametlerini gnderen Anadolu Seluklu Sultn Sultn III. Al'addin Keykubad'n Gazan Han tarafndan azl ve hapsedilmesi zerine, Seluklu Devleti fiilen sona ermi ve u gazileri (Serhad mers) de bir araya gelerek Osman Gz'yi saltanat tahtna oturtmulardr. El plerek b'atn yapld bu merasimin gn, Osmanl Devleti'nin istikll gn olarak kabul edilmelidir. Ancak bu gn hangi gndr? Bu gnn Cemziyell 699/27 Ocak 1300 olduuna dair elimizde bulunan tek resmi belge, sadece 1263/1847 tarihli Slnme'dir. Salnamenin bu bilgiyi nereden ald btn aratrmalara ramen elde edilememitir. Bu resmi kaynaktan baka gn belirten vesika bulunmadna gre, doru olann 4 Cemziyell 699/27 Ocak 1300 tarihi olduudur ve netice olarak Osmanl Devleti'nin 700. Yl, 1999 deil 2000 yldr. Bu izahlara gre, Cumhuriyet dnemi tarihilerinin bu zamana kadar nakl ede geldikleri 1299 yl, sadece merasim gnnn 699 ylnn ilk aynda yani Muharrem, Safer ve Rebilevvel aylarnda olmas halinde doru olabilecektir. Buna dair bir kaynak veya belge yoktur. Ancak kutlamalar, sembolik eyler olmas hasebiyle, bu ince ayrntda boulmaya gerek yoktur, 2) Hicr 700 yani 1300 yln esas kabul eden grtr. Burada ay yoktur ve hatta Tarihi li, bu tarihin, her yzylda bir mceddid geleceini ifade eden hadisin manasna Osman Gzi'nin msadak olmas iin byle bir yola bavurulduunu aka ifade etmektedir. Gerekten Ltfi Paa'ya gre, Osman Bey, 8. Hicr yzyln mceddididir3. 4. Osmanllarn eceresi (soy aac) ile ilgili ksaca bilgi verebilir misiniz? Osmanl'larn Trk olmadklar sylentileri ve Erturul Gz'nin babasnn Sleyman ah m yoksa Gndz Alp mi olduuna dair gr ayrlklar konusunda neler biliyoruz? Her iki konu da baz batl tarihiler tarafndan tartlm ise de, son yaplan ilm aratrmalar ve de ortaya kan baz Osmanl sikkeleri, problemi hemen hemen zm bulunmaktadr. yle ki: Birinci konuda, bata Gibbons olmak zere baz batl yazarlar, Osmanl Devle-ti'ni kuran Osmanl Hanedannn aslen Trk olmadklarn, belki Mool neslinden olabile3 Neri, Mehmed, Kitb- Cihn-nm I-II, (ner. Mehmed A. Kymen- Faik Reit Unat), Ankara 1987, c. I, 104 vd.; bn-i Kemal, Tevrih-1 l-i Osman, I. Defter, (ner. erafettin Turan), Ankara 1991, sh. 111-113; kpaa-zde, Tevrih-i l-i Osman, stanbul 1932, sh. 7 vd.; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, stanbul 1341, sh. 17-27; Gelibolulu Mustafa l Efendi, Kitbu't-Trh-i Knh'l-Ahbr, (ner. Ahmed Uur vd.), Kayseri 1997, sh. 41; Fermanlar nereden temin ettii pheli olmakla beraber, Feridun Bey, Mne't- Saltin, stanbul 1265, c. I, sh. 48, 56, 61, 64; Kantemir, Dimitri, Osmanl mparatorluunun Ykseli ve k Tarihi, stanbul 1998 I-II, stanbul 1998, c. I, sh. 67; Efdaleddin, "stikll-i Osman Tarih ve Gn Hakknda Tedkikt", TOEM, nr. 25, sh. 36-48; Mehmed Ali evki, "Osmanl mparatorluu'nun Kuruluu Bahsi", TTEM, Yeni Seri, nr. 5, sh. 3051; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi, Ankara 1994, c. I, sh. 106-108; Aksun, Ziya Nur, Osmanl Tarihi, c. I, stanbul, 1994, sh. 16-21; ztuna, Ylmaz, Byk Trkiye Tarihi, stanbul 1983, c. I, sh. 250 vd. 30 BLNMEYEN OSMANLI eklerini ileri srmler ve hatta baz tarihiler, Mslmanlklarnn dahi Anadolu'ya geldikten sonra gerekletiini syleyecek kadar ileri gitmilerdir. Ancak bu manada sylenenler, sadece menkbe kabilinden baz olaylarn, ok zorlamalarla yorumundan ibaret olduunu, yerli ve yabanc bilim adamlar ortaya koymulardr. uras aktr ki, Ouz boyunun Gn, Ay ve Yldz Hanlarndan meydana gelen kollarna Bozoklar denmektedir; Gn Han'n Kay, Bayat, Elkaevli ve Karaevli ismiyle drt boyu bulunmaktadr. Salam ve kudret sahibi demek olan Kay Boyunun sembol (ongun) ahindir ve Osmanllar da Kay Boyundandrlar. Osmanl Devleti'ni kuran ve ona adn veren Osman Bey'in ve babas Erturul Gz'nin, ne kadar kk olursa olsun, Kaylara mensup bir airetin banda bulunduklarn rahatlkla syleyebiliriz. Bunun dnda, Kaylarn Hz. Adem'e kadar giden ecereleri ile ilgili izahlar, sadece menkbev kymete haizdirler. Tarihen sabit olmad gibi, btn ecerelerin

de birbirini tutmad aka grlr. Hatta baz kaynaklarda, Osmanllarn soyu, Hz. Peygamber'e bile isnd olunmaktadr. Bunlarn ilm deerleri yoktur. Eskiden beri Ouzlarn bir ubesi olan Kaylar, dier Ouz boylarnn g hareketlerine benzer ekilde, Seluklular zamannda doudan batya ve nihayet Anadolu'ya g etmeye balamlardr. Bu dediklerimizi, Yazcolu'nun Seluknmesi, dris-i Bitlis'nin Het Behit'i ve krullah'n Behcet't-Tevrh'i gibi ilk dnem kaynaklar da ifade etmektedir. Dolaysyla Osmanllar Trk'trler; ancak byk devlet olmalarn, sadece kendi kavimlerinden verasetle aldklar kuvvet ve kudrete deil, ayn zamanda slm'dan aldklar ve Osmanl ad altnda ayn pota altnda eritmeye muvaffak olduklar din ve dnya grne borludurlar. Bu sebeple, Fuad Kprl'nn Gibbons'a ait grn tenkidine yzde yz katlrken, ayn yazarn Osmanl Devleti'nin kuruluunda sz ettii slm Milleti veya tarih ifadesiyle Osmanl Milleti izahn yabana atmak da mmkn deildir. Szn zn Ahmed Cevdet Paa sylemitir: "Devlet-i Aliyye, balangta, her ne kadar bir kk hkmet eklinde idi; lakin Trkle mahsus olan stn sfatlar ile slm ec'at ve dindarl kendisinde toplam bir kabile olduundan, kendisinde slm milletinin birliine vesile olmak gibi bir kabiliyet vard. Bu Devlet-i Aliyye, dier devletler gibi, imtiyazl bir toplum iinden ortaya kp da hazr millet ve memleket bulmu bir devlet deildi; belki yeni topraklar feth ederek, kendine yer edinmi ve tekil ettii Osmanl Milleti dahi, dilleri farkl, tavr ve ahlaklar ayr ayr eitli milletlerin en gzel edeb ve tavrlarndan seilmi stn ve gzel bir topluluktur. Bunlarn dedeleri de, ok eski zamanlardan beri Trkistan'da dahi han ve sultan olarak el-hakk asl ve soylu bir Trk hanedandr". kinci konuya yani Erturul Gz'nin babas meselesine gelince, Osman Bey'in babasnn Erturul Gz olduu, ortaya kan Osman Bey'e ait bir sikkeyle ve kaynaklarn ittifak ile kesinlik kazanmtr. Ancak Erturul Gz'nin babas konusunda farkl grler bulunmaktadr. Mehur olan birinci rivayet, ilk dnem tarih kaynaklarnn ounun ve hatta elimizdeki ecerelerin ifadesine gre Sleyman ah'dr. Ahmed Cevdet Paa ve benzeri bir ok son dnem tarihileri de bunu ifade etmilerdir. Ancak doru olan, Erturul'un babasnn Gndz Alp olduu eklindeki ikinci grtr. Zira Enver'nin Dstr-nme'si ve Tevkil Mehmed Paa'nn Tarihi gibi nemli Osmanl kaynaklar bunu ifade ettii gibi, ilim adamlar tarafndan son zamanlarda bulunan "Osman bin Erturul bin Gndz Alp" eklindeki bir sikke de aka bu gr teyit etmektedir. Bilindii gibi Sleyman ah, Anadolu Ftihi ve Trkiye Seluklu Devletinin kurucusu ve ilk sultn olmas hasebiyle, onun isminden kalan bir hatra olarak zikredilmesi kuvvetle muhtemeldir. Erturul Gz'nin annesinin ise, u anda Domani'de medfn buluBLNMEYEN OSMANLI 31 nan Hayme Ana olduu ifade edilmektedir. II. Abdlhamid'in emriyle trbe yaplmtr. Klasik nakillere gre, daha evvel ran'da Manan denilen yerde Sleyman ah idaresinde yaayan Kaylar, Mool istilasnn etkisiyle Anadolu'ya ve Ahlat'a gelmiler; oradan da Mardin'e 250 km kadar gney-batda yer alan Caber Kalesi yaknnda Frat nehrini gemeye alrken, Sleyman ah'n boulmas zerine kollara ayrlarak Anadolu'ya yaylmlardr. Caber Kalesi yanndaki bu menkbev mezar, hl Trk Mezar diye bilinmektedir ve topra Trkiye Cumhuriyetine aittir. Gndz Alp'in kabrinin Ankara yaknlarnda olduu ve gerekten Sleyman ah'n olu Seluklu Sultn I. Klarslan'n da tarih Trk Mezarna yakn bir yerde Dicle'nin Habur koluna derek vefat ettii nakilleri nazara alndnda, bu nemli hatralarn tesiriyle Sleyman ah adnn Seiukouiiarmdan Osmanoullarna geiin bir sembol olduu dnlebilir4. 5. Osmanllar, 400 atl diye ifade edilen kk bir airet olmalarna ramen, Koca Bizans'a kar, Karamanoullar ve Germiyanoullar gibi byk Anadolu beylikleri varken nasl kar koyup cihan devleti haline geldiler? Airetten cihan devletinin kmasn ne ile izah edebiliriz? Osmanl Devleti'nin kuruluu zerinde, zellikle 20. Yzyln banda yerli ve yabanc aratrmaclar oka durmular ve 400 atldan cihan devletine geiin srlarn aratrmlardr. Fuad Kprl'nn ve H. A. Gibbons'un ayn ad tayan Osmanl Devleti'nin Kuruluu adl eserleri, bunlara misl olarak zikredilebilir. Bu grleri bir iki cmle ile zetledikten sonra kendi kanaatimizi zikredeceiz. A) Bu konuda Gibbons'un ban ektii bir nazariyeye gre, Osmanllar, ancak Balkanlardaki fetihlerden sonra Anadolu'daki topraklarn geniletebilmilerdir. Balkanlardaki fetihleri, tahrip ve yama maksadyla yaplm bir akn deildir, belki planl bir yerlemedir. Buraya kadar dorulara

tercman olan Gibbons, daha sonra Osmanl airetinin kk bir airet olduunu; hatta Moollarn elinden katktan sonra Anadolu'ya gelilerinde Mslman olmu olabileceklerini; yeni Mslman olmann heyecanyla gayr-i mslimleri de zorla slmlatrdklarn; aslnda kendi nfuslarnn az olduunu, ancak dine dayanan yeni bir Osmanl rk meydana getirerek yerli Rumlar da yanlarna aldklarn; harb esirlerinin slm' kabul etmesinin onlar iin imtiyaz olduunu ve ksaca Osmanl Devleti'nin kuruluunu yeni bir dinle yeni bir rk ortaya karmaya borlu bulunduunu aklamaktadr. Bu gr daha sonra gelen tarihiler tarafndan, zellikle Fuad Kprl tarafndan iddetle tenkit edilmitir. B) P. VVittek, Osmanl Devleti'nin tam bir gazi devlet zelliini tadn, tekil ettii uc kltr ile Osmanllarn fethedilen yerler halkna tam bir msamaha iinde yaklatklarn ve bunun da kaynamay kolaylatrdn ifade etmektedir. 4 bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, I. Defter, sn. 201-204; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sn. 17-27; l, Knh'l-Ahbr, Ahmed Uur neri, sh. 29-41, Kprl, Fuad, Osmanl Devleti'nin Kuruluu, Ankara 1994, sn. 3-5, 68-73; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 93-103; Gibbons, H. A., The Foundation of the Ottoman Empire, chapter I; Tevkil Mehmed Paa Tarihi, TOEM, nr. 79, sh. 87 vd.; Kantemlr, c. I, sh. 57-58; Kprl, M. Fuad, "Osmanl mparatorluu'nun Etnik Menei Mes'elesi", Belleten, c. VII, say 28(1943), sh. 219-313; Kprl, M. Fuad, "Kav Kabilesi Hakknda Yeni Notlar", Belleten, c. VIII, say 31(1944), sh. 421-452. -'. / = -..-. -., .. ,32 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI C) F. Giese ise, Gibbons'u iddetle tenkit ettikten sonra, Osmanlnn kuruluunun maneviyat erenlerinin gayretiyle mmkn olduunu ve ahilerin rolnn asla inkr edilemeyeceini aklamaktadr. D) Balkan tarihileri, bata Iorga olmak zere, Osmanl Devleti'nin vahdeti ve muhafazakr tavr sebebiyle, Bizans'n anari ve terr havasndan bkm kyl ve askerlerinin (akritoi), kltr, din ve medeniyet konusundaki devamll da mahede edince, dnmeden ve kitleler halinde Osmanl'ya teslim olduklarn aka beyan etmilerdir. E) Btn bu grleri yazd nemli eseriyle tahkik ve tenkit eden Fuad Kprl, Gibbons'un Osmanl Airetinin nemsiz bir airet olduu gr ile yeni ihtida iddiasn hakl sebeplerle reddederken, Osmanl Devleti'nin tamamen din sebeplerle olan ykseli tarzna, bazen arya varan tarzda itiraz etmektedir. Fuad Kprl, btn meseleyi, Ahlat'tan Domani'e gelen Erturul Bey ve neslinin insan yapsna balamaya almaktadr. Bu arada Ahilerin Giese tarafndan ifade edilen kurulutaki rollerini mbalaal bulmaktadr. Kprl, kuruluda, Moollarn basks sonucu Anadolu'ya g eden Trkmenlerin gaza ruhu ile Bizans topraklarn Dr'l-slm yapmak zere gayretlerinin; Seluklu Devletinin zaafa dmesi ve Anadolu Beyliklerinin kurulmas gibi bu dnemde meydana gelen byk siyasi olaylarn; Trklerin sahip olduu etnik zelliklerin; Osmanl kabilesinin asil oluunun; Anadolu'da oluan Gziyn- Rum, hiyn- Rum, Bciyn- Rum ve Abdaln- Rum gibi asker, sosyal ve iktisad gruplarn; nihayet Osmanl Beyliinin bulunduu yerin jeopolitik durumunun; dier beyliklerin Osmanl Beyliine kar hasmne tutum iine girmemelerinin ve benzeri sebeplerin, Osmanl Devleti'nin kuruluunda ve inkifnda nemli rolleri olduunu uzun uzadya aklamaktadr. Fuad Kprl'nn gaza ruhunun ve i'ly- kelimetullah gayesinin bu konudaki roln kmsedii kanaatindeyiz. F) Bu arada son zamanlardaki grleri de zetleyen Halil nalck, Balkanlarda Osmanl'nn yaylnn tamamyla muhafazakr bir karakter tadn, n bir fetih ve yerleme mevzubahis olamayacan, eski Rum, Srp ve Arnavut asil snflar ve asker zmrelerinin (voynuklar ve lagatorlar gibi) yerlerinde braklarak mhim bir ksmnn Hristiyan tmar erleri olarak Osmanl tmar kadrosuna sokulduunu, delilleriyle anlatmaktadr. Osmanl Devleti'nin hibir zaman slmlatrma politikas gtmedii eklindeki grn ise, ksmen yanl anlald kanaatindeyiz. Btn bu grleri deerlendirdiimizde, problemin slm'n fetih ve harble ilgili hkmlerinin incelemeden meseleye yaklamak olduunu rahatlkla ifade edebiliriz. Zikredilen sebeplerin elbette ki Osmanl Devleti'nin kuruluunda byk etkileri olduunu, ancak asl mesele Osmanllarn devlet kurma ve idare etmedeki ilahi kabiliyetlerinin yannda, doru slmiyet'i ve slmiyet'e layk doruluu yaamalar ve ilk fetih yllarnda slm'a olan ballklarnn tam olarak devam etmesidir.

nk u Mslman Trk Devletinin bir zamanlar, btn Avrupa'nn byk devletlerine kar hayatn ve varln devam ettiren, devletin ordusundaki Kur'n'dan alnan u fikirdir: "Ben lsem ehidim, ldrsem gaziyim" Gerekten Kosova muharebesine kan Murad Hdavendigar, "Yrab! beni din yolunda ehid, ah ir ette said et" demi ve istedii olmutur. Bu ruh ile ahlanan anl ecdadmz, evk ile ve ak ile lmn yzne glerek bakm; daima Avrupa'y titretmitir. Mer ak edenlere sormak istiyorum; u dnyada basit fikirli ve saf kalpli olan gen askerlerin ruhunda yle manevi ve yksek fedakarla sebebiyet verecek ham, edilebilir? Bu iman ve ide kt'aya hkmetmitir n ise, 107l'de M-1 ; Alparslan'dan dinleye1 -dersem vurulduum yre gibi din ve devlet in dovu Osman Bey de olum mesleimiz Allah \ Tarih bize g balanm isek sizdir ve dnv zaman ak savata yf. bizi iimizden h-mcehhez o/urs, bataryalar bo olduu mw Hamaset g? sedip de ifade c sonra baz hususi, a) Osmanlla bulunduklar "'-.-mhlmrofe, b; Su arada t iktisad acfa zulmetmesi, i pa'dan deste-destekleyeni.c) Anca? etkileyen hai1 ekild! olsa gr Osman: din hrriyeti : edilen zimrtv mmkn dec (mesela vali, Osmanllarn Mihaller ve b> lar, zorla s! ; yayma gayes yok etme girdikleri olm - Bilindm fi BLNMEYEN OSMANLI 33 le Ie verecek hangi ey gsterilebilir? Hangi duygu bu manev deerlerin yerlerine ikame edilebilir? Bu iman ve idealin istikametinde yryen "devlet-i ebed-mddet" asrlarca drt kt'aya hkmetmitir ve medeniyet gtrmtr. Bu anl tarihin temelinin nasl atldn ise, 1071'de Malazgirt'te konuan ve sesi tarihin derinliklerinden bize akseden Alparslan'dan dinleyelim: "Din ve devlet yolunda srf Allah rzas iin savaacaz. Eer ehid dersem vurulduum yere gmnz, bir adm geriye bile deil... hkmdar olarak deil, bir er gibi din ve devlet iin dveceim". Bu sesi duyan ve bu ruhla Osmanl Devletini kuran Osman Bey de lm deinde ayn ruhu olu Orhan'a da alamaktadr. "Olum, mesleimiz Allah yoludur. Kuru kavga deildir". Tarih bize gsteriyor ki, biz Mslman Trkler, ne derece mnevi deerlerimize balanm isek ilerlemiiz. Ne vakit manev deerlerimizden uzak kalmsak, gerilemi-izdir ve dmanlar bizi can damarmzdan vurmulardr. Bilesiniz ki, dman bizi hibir zaman ak savata yenememitir. Daima tehlikeyi, kurtulu reetesi olarak gstererek bizi iimizden hanerlemitir. Bir milletin madd bataryalar ne kadar modern silahlarla mcehhez olursa olsun ve o millet isterse imparatorluk seviyesine ykselsin, manev bataryalar bo olduu mddete yklmaya mahkumdur. Hamaset gibi grlen bu cmleler, aslnda Gibbons'un, VVittek'in ve Giese'nin hissedip de ifade edemedikleri duygular olduu kanaatini tayoruz. Bu genel giriten sonra baz hususlar ifade edeceiz. a) Osmanllarn hem Allah'n kendilerine ihsan ettii etnik zellikleri ve hem de bulunduklar mevkiin her adan fetih ruhuna uygun olmas, kurulu ve gelimelerinde mhim rol oynamtr. b) Bu arada kendilerine dman olan Bizans'n yklma noktasna gelmesi, kendini iktisad adan devam ettirebilmesi iin vergi ve idare asndan kendi vatandalarna zulmetmesi, Bizansllar, Srplar ve Bulgarlarn Ortodoks olmalar hasebiyle, bazen Avrupa'dan destek yerine kstekle karlamalar, elbette ki yukarda zikredilen sebepleri destekleyen etkenler olmutur. c) Ancak yerli ve yabanc tarihilerin Osmanl Devleti'nin kurulu ve gelimesini etkileyen haller olarak akladklar sebeplerin, aslnda Osmanl Devleti'nin doru bir ekilde slm Hukukunun hkmlerini uygulamalardr eklinde zetlemek daha doru olsa gerektir kanaatindeyiz. -Osmanl Devleti'nin din hrriyeti konusundaki msamahas, slm Hukukundaki din hrriyeti prensibinin aynyla uygulanmasdr. Bir slm lkesinde vatandala kabul edilen zimmlerin, dinlerine mdahale edilmesi ve hele slm'a girmeye zorlanmas mmkn deildir. Ancak Mslman olmas ile, Mslmanlara ait baz imtiyazl haklar (mesela vali, sancak beyi ve hatta sadrazam olabilme haklar) elde etmesi, elbette ki, Osmanllarn bu tutumunu gren gayr -i mslimlerde olumlu etkiler yapmtr. Gz Mihaller ve benzeri Hristiyan asll kahramanlar bunun

neticesidir. Dolaysyla Osmanllar, zorla slmlatrmamlardr; ancak i'ly- kelimetullah diye ifade edilen slm' yayma gayesinden asla taviz vermemilerdir. Yerli halk, bu msamahay ve Hristiyanl yok etme gibi planlarnn olmadn grnce, Osmanlya ve slm'a kitleler halinde girdikleri olmutur. - Bilindii gibi, slmiyet, gayr-i mslimlere sadrazamlk, valilik, sancakbeylik, belli 34 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN' yerlerde kadlk ve devlet bakanl gibi grevlerin dnda (vezret-i tefvz manasn tayan grevler), dier vazifelerin verilmesinde (vezret-i tenfz manasn tayan grevler, tmar eri, suba, gayr-i mslimlere kadlk) saknca grmemitir. Osmanllar kurulu dneminde bu prensibi eksiksiz uygulamlardr. Bu sebeple Srplar, Bulgarlar ve dier Balkan milletleri, voynuk, lag ator ve martoloslar ad altnda asker ve idar grevlerde istihdam edildikleri gibi, kendilerine tmar ve ze'met de verilmesi ihmal edilmemitir. - Osmanl Devleti, slm'a aykr olmayan ve ama insanla yararl olan messeselerin ve kanunlarn, baka dinlere ve milletlere ait olsa da, iktibas edilmesinde veya vatanda olan gayr-i mslim tebaann kendi inan ve detleriyle babaa braklmasnda hibir mahzur grmemitir. Bu sebeple, baz tarihilerin ifade ettii uc kltr, zaten Mslman Trk kltrnn bir parasdr. Sonradan buna riayet edilmediyse, bu, sonrakilerin hatasdr. - Btn bunlara maneviyt erenlerinin gayretleri de ilave edilince, yedi dvele kar cihad yrten Osmanl Devleti'ni durdurmak mmkn olmamtr. Meseleye byle bakmak ger ekir kanaatindeyiz5. 6. Osmanllarn kurulu ve gelimesinde, zellikle Wittek'in zerinde durduu maneviyt erenlerinin yani Gziyn- Rum, hiyn- Rum, Bcyn- Rum ve Abdaln- Rum'un etkileri hakknda neler biliyoruz? Osmanl Devleti'nin ulu nar, medrese, cami ve tekke lsnden ald iman suyu ile bym ve 600 sene hayatiyetini devam ettirmitir. Bu l, liyakatli mirler ve ilmiyle amel eden lim ve meyhlarn da desteiyle, tasavvuf vastasyla, slm leminin iinde kuds bir rabta olan kardeliin inkifna ve gelimesine en nemli sebep olmulardr. Gerekten kfr leminin ve Hristiyan dnyasnn sins siysetleri ile slmiyet'in gneini sndrmek iin vki olan mthi hcumlarn, mhim ve sarslmaz kale olan medrese, cami ve tekke ls koruyabilmitir. Bu sebepledir ki, Osmanl ulu nar kendi zamannda Osman Bey'in koskoca Bizans mparatorluu karsndaki fetih ve zaferlerinin arkasnda, Alp Gndz, Gazi Rahman, Aka Koca ve Kse Mihal gibi byk gaziler kadar, slm leminin deiik blgelerinden ve zellikle Horasan'dan gelen erenlerin yani Sadreddin Konev'ler, Mevln Celleddin Rmler, Dursun Fakih'ler, eyh Edebali'ler, Ahi Evran'lar ve eyh Baba lyas'larn bulunduunu bata Osman Bey olmak zere btn Osmanl Padiahlar grm ve hissetmitir. Sultn Orhan Gz'nin Bursa'y fethedip Rumeli'ye yneliinde, elbette ki Lala ahin ve Hayreddin Paa'lar kadar Molla Davud- Kayser'lerin, andarl Kara Halil'lerin, Karaca Ahmed'lerin ve Geyikli Baba'larn da paylar vardr. Sultn Murd Hdvendigr Kosova'da ehmet destanlar yazarken, yannda cihd eden Gz Evrenos'lara, Kutlu Belere, Kara Timurta ve Hac l Begi'ne dayand kadar, Molla Muhammed Cemlddin Aksaray'lere, Molla Fenar'lere, Koca Efendi'lere ve eyh Hac 5 Kprl, Osmanl Devleti'nin Kuruluu; Gibbons, H. A., The Foundation of the Ottoman Empire, chapter I; -nalck, Halil, The Ottoman Empire, The Classical Age 1300-1600, Phoenix 1994, sh. 58; "Stefan Duan'dan Osmanl mparatorluuna, Osmanl mparatorluu", Toplum ve Ekonomi, stanbul 1993, 67-108; Ahmed Tevhid, "Ankara'da Ahiler Hkmeti", TOEM, nr. 19, sh. 1200-1204; Okyay, Rfat, Osmanl Devleti'nin Kuruluu, stanbul, sh. 20-44. Bekta Velilere dt Hristiyan :< Ali Paalar,,..... denen eyh Tapduk Emf Molla emse: te r mstakil tet A) 6izl> diye bilinen c unvanyla anl. devam rn ve ; re's'l-fityJn, B)* rafno; ,,- , baziisyae lirgin ' Iriii ku bunlarn ne.1

reis tayir ftik kurmu ve; esnaf . olup, gayret mtr", yeletopla kank_ nizmlanra Ksa; tutun nma sat Ftu tek, C)Mc, hanmlar ks fil iLj L' larii., BLNMEYEN OSMANLI 35 Bekta Velilere de dayanm ve onlardan manev imdd taleb eylemitir. Ve nihayet Hristiyan leminin korkulu ryas Sultn Yldrm Byezid Nibolu Zaferini kazanrken, Ali Paalar ve Timurta Paalar kadar, eyh Hmid bin Musa Kayser'ler, Emir Sultn denen eyh emseddin Muhammed Buhr'ler, eyh Abdurrahman- Erzincn'ler, Tapduk Emre'ler, Yunus Emre'ler, eyh Kutbuddin znik'ler, Hac Bayram Veli'ler ve Molla emseddin Fenar'lerden manevi yardmlar almtr. te kpaa-zde, bu maneviyt erenlerinden Anadolu'da bulunan byk ve mstakil tekiltlar tarznda bahsetmektedir ki, bunlar srasyla unlardr: A) Gziyn- Rum = Gzler ve Alpler: Daha evvel Trk toplumlarnda Alpler diye bilinen bu mana ve madde kahramanlar, Trkler Mslman oldukdan sonra Gazi unvanyla anlr olmulardr. Anadolu Seluklularnn yer yer Alp unvann kullanmaya devam ettikleri anlalmaktadr. Bunlarla kastedilen, vatan, millet ve din uruna canlarn ve mallarn feda eden erler, ordu ve ehirlerdeki belli snf kahramanlardr. Bunlara re's'l-fityn, ayyrlarn ba veya siphslr- gziyn da denmektedir. B) hiyn- Rum: Anadolu Ahileri: Ah tekilt, ftvvet tekiltnn Trkler tarafndan gelitirilen ve zellikle Anadolu'da yaylm bulunan bir eklidir. Mool istilas ve baz i isyanlar sebebiyle Mslman Trklerin birlii bozulmu ve halk nemli lde tedirgin olmutu. te byle bir buhran dneminde halk birbirine sevdiren ve yeniden birlii kuran manev liderler ortaya kmtr. Mevlna, Yunus Emre ve Ah Evran da bunlarn ileri gelenleridir. Ahi Evran esnafn birlik ve beraberliini, zaviye ve tekkeleri birer meslek kurulular haline getirerek bu grevi ifa etmitir. Mslman Trkler, genellikle bekr genlerden san'at ve meslek sahibi olanlarn bir araya gelerek kendilerine reis tayin ettikleri ahsa ahi adn vermiler ve bu cemiyete de eskiden olduu gibi ftvvet demilerdir. u anda Krehir'de medfn olan Ahi Evran (1306 ylna kadar hayatta olduu sanlmaktadr), ahlakla san'atn ahenkli bir birleimi olan ahi tekiltn kurmu ve o denli itibarl bir hale getirmitir ki, bu durum yz yllar sresince btn esnaf ve san'atkrlara yn vermitir. Osman Gz, klcn ahi usulne gre kuanm ve Orhan Gz ise ahiliin nemli bir savunucusu olmutur. Ksaca "ahilik mill bir birlik olup, gayretleri neticesinde Osmanl Devleti gibi byk bir devlet ortaya kmtr". Ftvetnmelerden rendiimize gre, bunlarn da toplant yerleri tekke ve zaviyelerdir. 740 maddeyi bulan ftvvet nizmnmeleri vardr. Zaviyeler bir merkezde toplanmtr. Her meslek erbabnn bir ahi baba denen reisi mevcuttur. Bu reisin bakanlnda btn yeler, alma esaslarn, giyimlerini ve hareket tarzlarn tekiltn nizmlarna uydurmak mecburiyetindedirler. Reislerine eyh veya ihtiyar da derler. Ksaca Asya'dan gelen san'atkr ve tccar Trkler'in, n Asya'daki yerliler karsnda tutunabilmeleri ve beraber yaayabilmeleri, ancak aralarnda bir tekilt kurarak dayanma salamalaryla mmknd. te bu zaruret, din ahlk kaideleri

Ftvvetnmelerde zaten mevcut olan bir esnaf ve san'atkrlar kaynama ve kontrol tekiltnn yani ahiliin kurulmas sonucunu dourdu. C) Bcyn- Rum: Bu tabir ile uc beyliklerindeki Trkmen kabilelerinin cengver hanmlar kasdedilebilecei gibi, hanmlara ait tekke mensuplar da kasdedilmi olabilir. D) Abdaln- Rum: Bunlara biz Horasan Erenleri de diyoruz. Osmanl kaynaklarnda zikredilen abdal ve baba lakabn tayan ve ilk Osmanl sultanlaryla beraber 36 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI harblere katlan tahta kll ve cezbeli derviler bu gruba girdii gibi, cevabn banda zikredilen maneviyt erenleri de bu gruba girmektedir. Bu tabiri, Bektai Babalar veya Alev Dedeleri diye aklamak, Osmanl tarihini bilmemek olur. Zira, mesela akk'da, Osmanl Devleti'nin kurulu safhasnda, kimlerin etkili olduklar, bunlarn slmi eserleri ve ahsiyetleri hakknda ayrntl bilgiler bulunmaktadr. Ksaca bu drt tekilt Osmanl Devleti'nin ksa zamanda kurulmasnda ve maddi-manev alardan fethedilen topraklarn ihya olunmasnda ok etkili rol oynamlardr6. 7. Osman Bey hakknda zet bilgi verir misiniz? Ka hanm, ka ocuu vard ve zamannda mevcut olan byk limler kimlerdi? Osmanl topraklar onun zamannda ne kadar byd? Osman Bey, Osmanl Devleti'ni ve Osmanoullarn kuran ve adn devletine ve soyuna vermi bulunan ilk Osmanl Sultndr. Kendisine Kara Osman, Fahruddin ve Mu'nddin de denmitir. Osman Gz, hayatnn sonuna kadar emr yani bey olarak anlmtr; vefatndan sonra Hn ve Sultn denmitir. nk hayatnn sonlarna doru uc beyi olmutur. Osman Bey, 1258 tarihinde Sd'de veya Osmanck'da dnyaya geldi. Babas Erturul Gz ve annesi Halme Htun'dur. 24 yandayken babasnn yerine geti. Osman Gz, nce Kastamonu'daki obanoullarna, sonra da Ktahya'daki Germiyanoullarna bal idi. Onlar da Seluklu Sultnna balydlar. lk evlilii, 1280 civarnda, Sultn Orhan'n annesi ve Seluklu vezirlerinden mer Abdlaziz Beyin kz olan Ml Htn iledir. 1289 ylna doru eyh Edebali'nin kz Rab'a Bl Htn ile evlenince, nfuzu ve kudreti artt. Bu hanmndan da ehzade Al'addin dnyaya geldi. 1281 ylnda babasnn yerine airet beyi olan Osman Bey, bir gre gre, Seluklu Sultn II. Gyseddin Mes'd'un 1284'de Sd ve evresinin kendisine tahsis edildiine dair olan ferman ve yannda hediye ettii ak sancak, tu ve mehterhane ile uc beyi olmutur. 1288 veya 1291 tarihinde Karacahisr' fethetmesi ve Dursun Fakih'e kendi adna hutbe okutmas, Osman Bey'in yar istikllini kazanmas demektir. Osman Gzi'nin Bizans snr ehirlerini birer birer fethetmesi zerine tela den Bizansllar onu ortadan kaldrmak iin bir dn vesilesiyle bir baskn hazrlarlar. Baskna basknla cevap veren Osman Bey, 1299 ylnda Yarhisr ve Bilecik'i fethetti ve beylik merkezini Bilecik'e nakletti ve fitneye sebep olan Yarhisr Tekfurunun kz Nilfer'i (Holofura'y) olu Orhan ile evlendirdi. Bu tarih, daha nce aklanan sebeplerle Osmanl Devleti'nin kurulu yl kabul edildi. 27 Ocak 1300'de Seluklu Sultn III. A-l'addin Keykubad'n saltanat almeti olan tabi, alem ve tuu Osman Beye bir ferman 6 Kprl, Osmanl Devleti'nin Kuruluu, sh. 83-102; kpaa-zde, Tarih, sh. 204-206; Mehmed Ali evki, "Osmanl mparatorluu'nun Kuruluu Bahsi", sh. 3051; Ergin, Mecelle-I Umr-i Belediye, 1/537-551; Ahmed Tevhid, "Ankara'da Ahiler Hkmeti", sh. 1200-1204; aatay, Neet, Bir Trk Kurumu Olan Ahilik, Ankara 1974, sh. 56-90; Wittek, Paul, The Rise of the Ottoman Empire, London 1938; Bayram, Mikail, "Anadolu Seluklular Devrinde Anadolu Baclar (Baciyan- Rum) rgtnn Kurucusu Fatma Bac Kimdir? ", Belleten c. XLV-2, say 180(1981), sh. 457-472; Taeschner, Franz, "slmda Ftvvet Tekiltnn Douu Meselesi ve Tarih Ana izgileri", ev. Semahat Yksel, Belleten, c. XXVII, say 142(1972), sh. 203-236; aatay, Neet, "Anadolu Trklerinin Ekonomik Yaamlar zerine Gzlemler (Bu alanda ahiliin etkileri)", Belleten, c. LII, say 203(1988), sh. 485-500. Bu dnemdeki maneviyt erenleri iin bkz. Sleymaniye Ktp. Esad Efendi, nr. 2362, vrk.86/b-91/b. ,.. ile gndermesi ile artk yakn bir yerde Yeniehi bu fetihlerde kendisine '

hir'i; olu Orhan Bey'e ve Turgut Alp'e negl' ylnda lhanl Hkmda Osmanl Devleti tamamen Bey'in Mslman olmas/ ylndan itibaren evrede / Bey'e devretti. 1324 yl eden Osman Bey, vasiyeti 2.5 yl sonra 1326 ylnda Babasndan 4800 km Bey'in Orhan ve Al'addin c Bey, Hamd Bey, Pazarl Be] zamannda Osmanoullarn Akyaz ve Hendek, Ktahy ilelerini kapsyordu, Osman Bey zamannda^ yarar vardr: limlerden en I bin Eb Kasm Karahis'-'-Paa, eyh Ulvn elet 8. Osmanl Devleti1 Dndar' ldrme klar msnz? Evvela bu olayn, bul edilmeyen bir gri geldiinde, Amca Dn. Ayrca Dimitri Kanter vefat ettiini belirtme Kemal gibi olay nakle rviler eder ki...' # ayet ok zayf i halinde, t; Osman Bey ( tesirler gster dan ve nihayet bft-ll ' bn-l Kemal, Tev l, Knh'l-Ahbr, d 24; Mehmed Zeki,' Tarihi, c. 1, sh. 1 "Osman I", A; E "4 BLNMEYEN OSMANLI 37 ile gndermesi ile artk Osman Bey mstakil bir uc beyi olmutu. 1301 ylnda Bursa'ya yakn bir yerde Yeniehir'i kurdu ve saltanat merkezini buraya nakletti. Bu arada btn bu fetihlerde kendisine yardm edenleri de unutmad ve kardei Gndz Bey'e Eskiehir'i; olu Orhan Bey'e Sultnn'n; Hasan Alp'a Yarhisr'; eyh Edebal'ya Bilecik'i ve Turgut Alp'e negl' verdi ve Edebal'nn torunu Al'addin'i yannda gtrd. 1308 ylnda lhanl Hkmdar Ahmed Gazan tarafndan Seluklu Devletine son verilince Osmanl Devleti tamamen mstakil hale geldi. 1313'de Harmankaya Hkimi Kse Mihal Bey'in Mslman olmasyla Mekece, Akhisar ve Glpazar Osmanlnn eline geti. 1320 ylndan itibaren evrede fazla grnmeyen Osman Bey, 1324 ylnda beylii olu Orhan Bey'e devretti. 1324 yl ubat aynda Bursa'nn fethini grmeden 67 yanda vefat eden Osman Bey, vasiyeti zerine, geici olarak gml bulunduu Sd'den alnarak 2.5 yl sonra 1326 ylnda Bursa'daki Gm Knbed'e defn olunmutur. Babasndan 4800 km2 olarak ald topraklar 16.000 km2'ye karan Osman Bey'in Orhan ve Al'addin dndaki ocuklar unlardr: Fatma Htn, Savc Bey, Melik Bey, Hamd Bey, Pazarl Bey ve oban Bey. Bugnk mlk taksimata gre, Osman Bey zamannda Osmanoullarnn lkesi, Bilecik, Eskiehir merkez, Sakarya'ya bal Geyve, Akyaz ve Hendek, Ktahya-Domani ve Bursa ilinin Mudanya, Yeniehir ve negl ilelerini kapsyordu. Osman Bey zamanndaki byk limler ve eyhlerden bazlarn da hatrlatmakta yarar vardr: limlerden en nemlileri Mevln eyh Edebal, Dursun Fakh ve Hattb bin Eb Kasm Karahisr'dir. Maneviyt reislerinden ise, eyh Muhlis Baba, eyh k Paa, eyh Ulvn elebi, eyh Hasan elebi ve Baba lyas mutlaka zikredilmelidir7. 8. Osmanl Devleti'nde ilk karde katli olaynn Osman Bey'in amcas Dndar' ldrmesiyle balad sylenmektedir. zellikle bu olay a-klar msnz? Evvela bu olayn, Osmanl tarihileri tarafndan meydana geldii dahi ittifakla kabul, edilmeyen bir gr olduunu ifade etmek istiyoruz. Zira idam hadisesi meydana geldiinde, Amca Dndar Bey, 100 yana yaklamak zereydi diyen tarihiler vardr. Ayrca Dimitri Kantemir gibi baz tarihiler, Amca Dndar Bey'in Sd'e gelmeden vefat ettiini belirtmektedirler. Demek ki, byle bir olayn vukuu dahi phelidir. bn-i Kemal gibi olay nakleden tarihiler, bu olaya olmu gibi bakmamlar ve sadece 'baz rviler eder ki...' diyerek bir dedikoduya dikkat ekmilerdir.

ayet ok zayf bir ihtimal ile de olsa, bu olayn meydana geldiini kabul etmemiz halinde, tarihilerin nakline gre bu zayf rivayet yledir: Osman Bey devrinde, amcas Dndar Bey, aralarndaki saltanat kavgasnn menf tesirler gstermesinden, Dndar Bey'in Osman Bey aleyhinde faaliyetlerde bulunmasndan ve nihayet bni Kemal'in zayf bir rivayeti naklederken verdii bilgilere gre, Bile7 bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, I. Defter, sh. 70 vd.; 196-201; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 17 vd.; l, Knh'l-Ahbr, Ahmed Uur neri, sh. 41-67; Mecd Mehmed Efendi, Hadik'u-akk, stanbul 1989, sh. 20-24; Mehmed Zeki, "Kse Mlhal ve Mihal Gz ayn adam mdr", TTEM, nr. 11(88), sh. 327-335; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. 1, sh. 102-116; ztuna, Devletler ve Hanedanlar I-V, Ankara 1996, c. II, 101-102; Gkbilgin, M. Tayyib, "Osman I", A; Elizabeth A. Zachariadou, Osmanl Beylii, 1300-1389, stanbul 1997. 38 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI cik tekfurunun yakalanmasna fiilen engel olduundan dolay, bi add edilerek idam edilmitir. Burada had suu sz konusudur. Zira devlete isyan mevzubahistir. 1289 veya 1302 ylnda meydana geldii baz tarihiler tarafndan zayf bir rivayet olarak nakledilen bu olayda, Dndar Bey'in Bilecik ve Yarhisar Tekfurlarnn, Osman Beyi ldrmek zere tertip ettikleri plandan ve hileden haberdar olduu ve Osman Bey'in kar planla olay bastrdkdan sonra amcasn ldrd nakl olunmaktadr. Dzmece Mustafa olay sebebiyle bir Yunan tarihisinin kaleme ald u satrlar, Osmanl Hnednndaki erkek evltlarn ne kadar merhametsiz bir ekilde, Bizans ve benzeri dmanlar tarafndan Osmanl Devleti'ne kar kullanldklarn aka gstermektedir: "Akll Romallarn, giritikleri bu ileri daha evvel Timur'un Byezid'le harb ettii, onu yakalad ve ordusunu imha ederek onu malup ettii zaman yapmalar zarureti vard. imdi deil; zira Trkler toparlandlar. Orada o kadar akll ve cesur Roma mparatorlar gelip getiler ki, ne diyeyim?". Yani Yunanl tarihi, neden Roma mparatorlarnn Dzmece Mustafa olay gibi dier Osmanl ocuklarn da Osmanl Devleti'nin aleyhine kullanamadlar diyerek, gemi mparatorlar adna bir nevi hayflanmaktadr. Konunun asl ayrntl izahn ise, Ftih devri sorular iinde bulunan Karde Katli ile alakal sorularn cevabnda yapacaz. Netice olarak, Dndar Bey olaynn meydana gelmedii kanaatindeyiz. ayet gelmi olsa dahi, eer anlatlan olaylar doru ise, zaten had cezas olarak idam cezasnn verildiini sylemek mmkndr8. 9. Osmanl Devleti'nin manev kurucularndan olan ve kzn Osman Bey ile evlendiren eyh Edebal kimdir? Kaynaklarda Ede eyh diye de geen bu maneviyt eri, Karaman'da dnyaya gelmitir. Asl adnn mdddin Mustafa bin brahim bin nac el-Krehr olduu baz kaynaklarda yer almaktadr. Hanefi hukukusu Necmeddin Ez-Zhid'den fkh ilmini renen Edebal, sonradan am'a giderek oradaki limlerden slm ilimler dersini tamamlad. am'dan dndkten sonra kendisini tasavvufa veren eyh Edebal, Bilecik'te bir zaviye kurdu ve halk irada balad. te bu srada limleri ve maneviyt erlerini ok seven Osman Bey ile tant ve o-na din ve idar konularda danmanlk yapt. Bir seferinde Osman Bey, eyh Edebal'nn zaviyesinde misafir kaldnda, herkesin dilden dile naklettii ve baz tarihilerin de Erturul Gz'ye isnad ettii mehur ryasn grmtr. Bu ryaya gre, eyhin koynundan kan bir ay Osman Gz'nin koynuna girer; ayn anda gbeinde bir aa biter ve glgesi btn dnyaya yaylr; aacn altndan dalar ykselir ve dalardan da rmaklar akmaya balar. Bu ryasn eyh Edebal'ya anlatan Osman Gz'ye eyh'in cevab aynen yledir: "Hak Te'l sana ve nesline padiahlk verecek. Mbarek olsun. Kzm da senin hellin olacak". Daha nce belirttiimiz gibi, baz kaynaklara gre, eyh Edebal'nn Osman Gz ile evlendirdii kznn a rendiimize gre, ey Sultn Orhan'n annesi, kz Bl Htun'un olu is eyh Edebal, Vefa) reislerindendir. Vefilik is ile hi bir ilgisi yoktur. B (tr. Osmanl Devleti'nin Fakih, eyh'in taleb<- J:-de bu zatn taleb-Edebal'nn Bektailif eyh Edebal. diimize gre, son i Edebal'ya Kozaa buray vakfetmitir^ Gz'nin hanm ile I byklerinden MollJ yaknlar defn olunmff

10. Sultn Orh zamannda hem de misiniz? Orhan Bey,: imiz gibi, annesi I Abdlaziz Bey'in c'uddin gibi E 36 veya 43 yafl olan Orhan Bey, 1 Hac Kemlddln gelen Molla Tceddfnf Bilecik sonra da I meveret etme Devleti, Orhan i Orhan Bey, gibi kahramanlar! 8 Neri, Kitb- Cihnnm, c. I, sh. 95, bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, I. Defter, sh. 130-131; Hayrullah E-fendi, Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye Efendi, stanbul 1864, c. II, sh. 33 vd.; Akman, Mehmed, Osmanl Devleti'nde Karde Katli, stanbul 1998, sh. 43-46. ....... ...... .... : * BA, MMmmtt kpaa-zMe, T Defter, (ner. ! Tevrih-i l-l Osm, 4 sh 107-108. BLNMEYEN OSMANLI 39 ile evlendirdii kznn ad, Mal Htun'dur. Ancak Sultn Orhan'a ait bir vakfiyeden rendiimize gre, eyh Edebal'nn kznn ad Rab'a Bl Htun'dur. Dolaysyla Sultn Orhan'n annesi, bir Seluklu veziri olan mer Bey'in kzdr. eyh Edebal'nn kz Bl Htun'un olu ise ehzade Al'addin'dir. eyh Edebal, Vefiyye tarikatna mensuptur ve ayn zamanda Anadolu Ahilerinin reislerindendir. Vefilik ise, zel Tarikatnn bir koludur. Bektai veya Haydar tarikat ile hi bir ilgisi yoktur. Bektai menkbelerine dayanarak byle bir irtibat kurmak yanltr. Osmanl Devleti'nin ilk kad ve mftsdr demek daha dorudur. Zira Dursun Fakih, eyh'in talebesidir ve Osmanl Devleti'nin ikinci kadsdr. andarl Kara Halil'in de bu zatn talebeleri arasnda bulunduu sylenmektedir. Netice olarak, eyh Edebal'nn Bektailik veya Alevlikle ilgisi yoktur. eyh Edebal 1326 veya 1327 ylnda Bilecik'te vefat etmitir. Belgelerden rendiimize gre, son zamanlarnda kz ve torunu Al'addin Bey ile Bilecik'te oturan eyh Edebal'ya Kozaa Kynn vergi gelirleri tahsis edilmi ve kz Rab'a Bl Htn da buray vakfetmitir. Bilecik'te eyh Edebal Zaviyesinde trbesi olup burada Osman Gz'nin hanm ile birlikte Edebal'nn hanm, eyh Edebal, Dursun Fakih, zamannn byklerinden Molla Hattab- Karahisar, eyh Muhlis Baba ve eyh Edebal'nn baz yaknlar defn olunmulardr9. II-ORHAN BEY ZAMANI 10. Sultn Orhan' ksaca anlatr msnz? ocuklar, hanmlar ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin genileme boyutlar, hem toprak ve hem de devlet tekilt asndan durumu hakknda ksa bilgiler verir misiniz? Orhan Bey, 1281 (veya 1288) de St'te dnyaya geldi. Daha nce de ifade ettiimiz gibi, annesi Mal Htn Osman Bey'in ilk hanm ve Seluklu Vezirlerinden mer Abdlaziz Bey'in kzdr. Osmanl padiahlarndan Sultn, Hn, Seyfddin ve c'uddin gibi unvanlar ilk olarak hakkyla elde eden ve kullanan zattr. 1324 ylnda 36 veya 43 yanda babasnn yerine Osmanl Beyliinin uc beyi oldu. Asker bir deha olan Orhan Bey, ksa zamanda hretini dnyaya duyurmasn, ilmiyeden gelen vezir Hac Kemlddin olu Al'addin Paa, kardei ve veziri Al'addin Paa, yine ilmiyeden gelen Molla Tceddin Krd ve Vezir Hayreddin Paa, vezir Lala ahin Paa ve de nce Bilecik sonra da Bursa Kadlna getirilen andarl Kara Halil gibi devlet adamlar ile meveret etmesine ve onlarn tecrbelerinden yararlanmasna borludur. Osmanl Devleti, Orhan Bey zamannda kurulmutur. Orhan Bey, Kse Mihal, Turgut Alp, eyh Mahmd, Gz Mihal Bey ve Ahi Hasan gibi kahramanlarn gayretiyle, senelerdir evreden kuatt Bursa'y 6 Nisan 1326 9 BA, Mhimme Defteri, nr. XXXI, sh. 217; TK, Defter-i Evkaf- Hdvendlgr, nr. 585, vrk. 282/b283/a; kpaa-zde, Tarih, sh. 6, 18, 20, 42, 99; Takprzde, E-ekk, sh. 4-5; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, I. Defter, (ner. erafettin Turan), sh. 68-75, 92-95; Hseyin Hsmeddin, Amasya Tarihi, II, 428; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 20-21, ahin, Kmil, "Edebal", TDVA, c. X, sh. 393-394; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh 107-108. - * 40 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI

tarihinde fethetmi ve Bey Sanca adyla olu Murad'a vermitir. Artk Osmanlnn merkezi Yeniehir deil Bursa'dr. Bu hadiseden sonra, 1327 senesinde Bursa Kads Cendereli (andarl) Kara Halil ve vezir Al'addin'in tavsiyeleri ile saltanatn en nemli almeti olan ilk Osmanl akesini (son zamanlarda Osman Bey'e ait bir sikke de bulunduundan bu gr nakz olunmutur) yani sikkesini bastrmtr. lk darbhane de Bursa'da kurulmutur. Osmanl snrlarnn Karadeniz ve stanbul Boazna doru ilerlediini gren Bizansllar, Darca ile Eskihisar arasnda bir yer olan Pelekanon'da Osmanl ordularyla karlamlar ve Osmanllar mparatoru yaraladklar gibi, 1329 veya nih olarak 1331'de znik'i fethetmilerdir. znik, Bizans asndan kuds bir deere haizdi ve bunun farknda olan Orhan Bey, buradaki Ayasofya isimli Kiliseyi camiye evirdi ve burada Osmanl Devleti'nin ilk niversitesini kurarak bana da byk lim Kayserili Molla Davud'u tayin etti. znik'i kurtarmak iin hcuma geen Bizans mparatorunu, kamaya mahkum eden Orhan Bey, bylece 1335'e doru btn slm leminde ve Avrupa'da Sultn unvanyla anlmaya baland; sonra da sulh yolunu tercih etti. Bu arada Bizans mparatorunun kz Prenses Theodora ile evlendi. Bizans ile sulh yapan Sultn Orhan, bu sefer Anadolu fetihlerine yneldi ve 1345'e doru ilk olarak bir Anadolu Beyliini yani Balkesir merkezli Karesi Beyliini Osmanl Devleti'ne ilhak etti ve Anadolu'da 1354 ylnda Ankara'ya kadar ilerledi ve oray fethetti. Gneyde andarl Krfezine dayanan Osmanllar, Marmara Denizinin gneyindeki son topraklar da Bizans'n elinden ald; skdar Osmanl Devleti'nin eline geti. Candaroullarma bal Ulu Beyoullar Beylii de Osmanl Devleti'ne katld. Kaynpederi olan Bizans mparatoru'nun kendisine saldran Slavlar ve Bulgarlara kar Orhan Bey'den yardm istemesi zerine Osmanl ordusu, evvela 3 ubat 1347 ylnda stanbul'a girdi. Sonra dnd. Paa'nn yardm ordusunun ncs Gz Umur Bey'dir. 1347'de Sleyman Paa, mroz'a kartma yapmak istedi, ancak pskrtld. 1349 ylnda yardm iin Rumeli'ye geti, Selanik'e kadar geldi ve ehri Slavlardan kurtararak geri dnd. 1353 tarihinde, bu yardma minnettar olan mparator, Gelibolu yarm adasnda, anakkale Boaznn Avrupa kys zerinde kk impe kalesini Avrupa'ya geerken kolaylk olsun diye Sleyman Paa'ya hediye etti. Daha nceki geilerden farkl olarak, artk Osmanl Beylii, Rumeli'nde hukuken ve fiilen var olmulard. Trk tarihinin nemli olaylarndan olan Rumeli'ye geiin kahraman Sleyman Paa, Lleburgaz ve orlu'yu da fethettikten sonra, 1357 ylnda atnn ayann srmesi sonucunda derek vefat etti. Rumeli fetihlerini onun yerine ehzade Murd devam ettirdiyse de, bu acya dayanamayan 81 yandaki Sultn Orhan, 1362 ylnda Nisan aynn sonlarna doru vefat etti. Orhan Bey, kaynaklardan rendiimize gre hayat boyunca 4 hanmla evlendi. Bunlarn ayn zamanda hanmlar olduu dnlmemelidir. Bu hanmlar ve bunlardan doan ocuklar srasyla unlardr: 1) Nilfer Htn (Holofira): Yarhisar Tekfu'runun kzdr; Mslman olup Nilfer adn almtr. Sleyman Paa, I. Murad ve ehzade Kasm'n annesidir. 2) Aspora Htn: Bizans mparatoru'nun kzdr; ehzade brahim ve Fatma Sultn'n annesidir. Mslman olmutur. 3) Theodora Htn: Mslman olmad ve evliliin ksa srd anlalyor. ehzade Halil'in annesidir. 4) Eftandise Htn: Mahmd Alp'in kzdr. Sultn Orhan zama nik'deki ilk yksek tahs halefi olan ve yaya ile Hoca, Osmanl Devleti'n Kayseri ve maneviyt re Ahi Evran ve Musa Abdal 11. Sultn Orhan, m bul edilmektedir; re, imza att ilk Sultn Orhan'n Devleti'nin bir > dan dolaydr. Sult 1) Orhan Bey, lerinden olan ake)* Kara Halil'in tavsly halifenin ad; tarafndan bastrld} sikkenin bulunmas,! 2) Osmanl I Bey'in zamannda 1 Al'addin Paa leyman Paa da Alp, Kara Mrsel, \ 3) Sultn Ort dna yaya adn \ da msellem ad tayinine giriti' Kara Halil'i tay 4) Osmanl t se de, Osmanl I Bey tesis etmlj ve itaatsizlik < tekili, andarl J eden Trkmenler* ndan, ra'iyyetlljl J tayinatlan ve t '" Neri, KtH(] mal, Tevrlh-II-lfl sh. 40-65; / Uzunarl, C Tarihi, sh. 3 Tarih ve tik S III. AndronikosA BLNMEYEN OSMANLI 41 Sultn Orhan zamanndaki byk ilim adamlar ve maneviyt reisleri arasnda, z-nik'deki ilk yksek tahsil messesesinin mderrisi Davud- Kayser, sonradan onun halefi olan ve yaya ile

msellemin tekilinde fikir veren Al'addin Esved veya Kara Hoca, Osmanl Devleti'nin ilk Bursa Kads ve Kazaskeri andarl Kara Halil, Hasan- Kayser ve maneviyt reislerinden ise, Seyyid Ahmed-i Kebr-i Ruf', Karaca Ahmed, Ahi Evran ve Musa Abdal bata gelen simalardandr10. 11. Sultn Orhan, neden Osmanl Devleti'nin gerek kurucusu olarak kabul edilmektedir? Bata ilk Osmanl akesinin bastrlmas olmak zere, imza att ilklerden bazlar nelerdir? Sultn Orhan'n Osmanl Devleti'nin gerek kurucusu kabul edilmesi, Osmanl Devleti'nin bir devlet olarak btn messeseleriyle onun zamannda ortaya kmasndan dolaydr. Sultn Orhan'n imza att ilkleri ylece zetlememiz mmkndr: 1) Orhan Bey, Bursa ve znik'i fethettikten sonra bamszln en nemli almetlerinden olan akeyi yani gm sikkeyi, 1327 ylnda Bursa'da Bursa Kads andarl Kara Halil'in tavsiyeleriyle bastrd. Bu sikkenin bir tarafnda kelime-i ahadet ve drt halifenin ad; dier tarafnda ise 727 hicr tarihi ve Kay Boyu iareti ile Bursa'da kimin tarafndan bastrldna dair bilgi bulunmaktadr. Son zamanlarda Osman Bey'e ait bir sikkenin bulunmas, bu ilki ortadan kaldrmaktadr. 2) Osmanl Devleti'nin en yksek idar, adl ve siyas makam olan Divan da Orhan Bey'in zamannda temellendirilmeye balanmtr. lk vezr olarak Hac Kemlddin olu Al'addin Paa tayin edilmitir. Ayrca Sultn Orhan'n oullar Al'addin Paa ile Sleyman Paa da vezirler arasnda yer almaktadr. nemli beyler arasnda ise, Konur Alp, Kara Mrsel, Hac l Bey, Evrenos Gz ve Aka Koca bulunmaktadr. 3) Sultn Orhan ilk defa bin kadar Trk gencinden daim bir ordu tekil ederek a-dna yaya adn verdii gibi, bin kadar da svari yani atl asker tertip ederek adlarna da msellem adn verdi. Bu arada Al'addin Esved adl lime danarak bir ordu kads tayinine giriti ve Osmanl Devleti'nin ilk kazaskeri olarak da Bursa Kads andarl Kara Halil'i tayin etti. 4) Osmanl tarihilerinin beyanna gre, Hammer gibi baz batl tarihiler itiraz etse de, Osmanl Devleti'ndeki ilk muvazzaf asker olan yenieri tekiltn da Orhan Bey tesis etmitir. Zira kaynaklara gre, yaya ve msellemlerin suiistimale balamalar ve itaatsizlik gstermeleri zerine, Hristiyan esirlerden devirilmi muvazzaf bir ordu tekili, andarl Kara Halil tarafndan tavsiye edildi. Neticede, "...nki Rumeiierinde akmcik eden Trkmenler ve daha nce ihdas olunan yaya ve msellemlerle l-i Osman'n ayakta durmas zorlatndan, ra'iyyetlii kabul eden Hristiyanlarn din ve genlerinden birka ylda bir bin nefer kadar alnp tayinatian ve ulufeleri verilmesi kararlatrld". Daha sonra da I. Murad devrinde esas tekilt10 Neri, Kitb- Cihnnm, c. I, 147-191; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, I. Defter, sh. 195196; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, II. Defter, (ner. erafettin Turan), Ankara 1991, sh. 198208; l, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 40-65; Ahmed Uur neri, sh. 67-108; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 27-31; Kantemir, c. I, sh. 73-86; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 117-162; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 103-105; Aksun, Osmanl Tarihi, sh. 36-50; Gkbilgin, M. Tayyib, "Orhan", A; Uzunarl, smail Hakk, "Gz Orhan Bey'in Hkmdar Olduu Tarih ve lk Sikkesi", Belleten, c. IX, say 34(1945), sh. 207-211; Mrmrolu, VL., "Orhan Bey ile Bizans mparatoru III. Andronikos Arasndaki Pelekano Muharebesi", Belleten, c. XIII, say 50(1949), sh. 309-321. , . . 42 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI landrlmasna ve hatta baz tarihilere gre, yenieri adyla adlandrlmas yoluna gidildi. Bylece asker tarih asndan dnyada ilk muvazzaf orduyu kuran, 1326 ylnda yenieri tekiltn tesis eden Osmanl Devleti olmutur. Dnya asker tarihinde bunu, 120 sene sonra 1447 tarihinde VII. arl'n Frank-Arr adyla adlandrd muvazzaf asker takip etmektedir. 5) Osmanl eitim tarihinde ilk yksek eitim messesesi de, Orhan Bey zamannda znik'te almtr. ki byk Hristiyan Konsl'nn topland znik fethedilince, Ayasofya Kilisesi Camiye evrilmi, bir Manastr da medreseye evrilerek mderrisliine de Fakh Davud- Kayseri tayin olunmutur. ; 6) Baz kaynaklara gre, Trke'nin ilk resm dil olarak kabul de Orhan Bey zamannda olmutur. Zira Orhan Bey zamanndan itibaren ilk defa, bir devletin yrtmeye ve yargya ait yazl belgeleri Trke yazlmaya balanmtr. Dolaysyla bu gr doru kabul edildii takdirde, (ki tarih belgeler bunu dorulamaktadr, elimizde Sultn Orhan devrine ait Trke i'lm, hccet, vakfiye, tapu kaytlar ve benzeri Trke yazl belgeler az da olsa mevcuttur) Karamanolu

Mehmed Bey'in ilk resm olarak Trke'yi kullandna dair izah tarz, Osmanl asndan farkl bir yne ekilmektedir".. III- SULTN MURD HDVENDGR DEVR 12. Sultn I. Murd', ocuklarn, hanmlarn ve zamannda Osmanl Devleti'nin genileme alanlarn ksaca aklar msnz? Osmanl tarihinde I. Murd, Murd Hdvendigr ve Gazi Murd Hdvendigr adlaryla anlan Sultn Murd, 1326 (726 H) ylnda dnyaya geldi ve 1362 Mart aynda 35-36 yalarnda iken Osmanl Padiah olarak tahta geti. Hdvendigr, hkmdar demektir ve sonradan o zaman Osmanl Devleti'nin baehri olan ve kendisinin de valilik yapt Bursa'ya da Hdvendigr Sanca ad verildi. Seferlerine Ankara'nn yeniden fethiyle balayan Sultn Murd, 1362 Temmuz'unda Edirne'yi zabtetti ve kendisine yeni baehir yapt. Bunu Balkanlarn nemli bir merkezi olan Filibe'nin fethi takip etti (1363). Osmanl Devleti'nin Avrupa topraklarnda bu ilerleyii Hristiyanlar korkuttu ve Papa V. Urbanus'un tahrikiyle Osmanl Devleti ilk hal seferine maruz kald. Ancak 60.000 kiilik hal ordusu 10.000 kiilik Hac lbe komutasndaki Osmanl ordusunun yapt bir baskn sonucunda snd ve tarihe Srpsnd zaferi olarak geti (1363). Bunu Srbistan'n bir ksm ile Bulgaristan'n Osmanl'ya ilhak takip etti ve 1365 ylnda da Dubrovnik (Raguza) ile ilk milletleraras andlama imzaland. 1375'de Hamidoullar sembolik bir bedelle topraklarnn yarsn Osmanlya terk etti ve bylece Germiyanolu ile Karamanolu arasna Osmanl girmi oldu. 1383'de Candaroullar Hamidoullarnn arkasndan Osmanl'y metb' tanynca, Karaman oullar rahatsz olmaya balad ve 1386'da Osmanl Karamanoullar ihtilaf balad. 11 l, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 40-44; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 27-31; Ahmed Cevd, Tarih-i Asker-i Osman, stanbul 1297, Kitab- Evvel, sh. 7-8; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 124-128; Uzunarl, smail Hakk, "Gz Orhan Bey'in Hkmdar Olduu Tarih ve lk Sikkesi", sh. 207-211; Uzunarl, smail Hakk, "Gz Orhan Bey vakfiyesi. 724 Reblevvel-1324 Mart.", Belleten, c. V, say 17-18 (1941), sh. 277-288; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 36-50. ..... .. ... ... ........,,....... -.,.., Her ne kadar,! oullarn datp) Osmanl'nn bozguna uratt Bulgari le Ulah Kosova'da 20 H ordusu, 1.1 kadar srecek < Milo Oblll adl) larak ehid edildi j haz/resine gm Osmanl'nn eline i bede bizzat bulu 500.000 km!'lfk t Batl tarih er din mensu hasebiyle dost < zirvedeydi. Her asl yenieri ve i ilk kuatan Os Murd H ehliyetli devleti tn Murd zarr zikretmek gen Maliye te; Acemiolanlan 1 Vezir o!du ve i arasnda ise, t tnda bykf hur SaruaJ zikn Asrndakf kadlarnd s unvan ZE Marya' kz. 4-1 Yldrm f Bey; 7"IMIft [i; t llfcnuO |l73-188;tl iffetti BLNMEYEN OSMANLI

43 Her ne kadar, Sultn Murad'n olu ehzade Byezid kahramanca savaarak Karaman oullarn datp Yldrm unvann aldysa da, bunu frsat bilen Srp Kral Balkanlarda Osmanl'nn zerine yrd ve hatta Timurta Paa komutasndaki Osmanl ordusunu bozguna uratt (Plonik Olay, 1387). Bundan cesaret alan hal ordular, Srp ile Bulgari ile Ulah ile, hep birlikte Osmanl Devleti'nin aleyhinde ittifak ettiler ve Kosova'da 20 Haziran 1389 gn Osmanl ordusu ile kar karya geldiler. Osmanl ordusu, I. Kosova Zaferi diye tarihe geen zaferle hal ordularn yendi ve 500 yl kadar srecek olan Balkan Hakimiyetini balatm oldu. Ancak bu gzellikler arasnda, Milo Obili adl yaral bir Srp askeri tarafndan Murd Hdvendigr hanerle vurularak ehid edildi (20.6.1389) ve Bursa'ya nakledilerek kendi adna yaptrlan Cami haziresine gmld. Osmanl Devleti Balkanlara hkim olmu, Bulgaristan tamamen Osmanl'nn eline geerken Srbistan'n da nemli bir ksm feth edilmiti. 37 muharebede bizzat bulunan Sultn Murd, 27 yl iinde babasndan ald miras 5 kat artrarak 500.000 km2'lik bir byk devleti Osmanl milletine miras brakyordu. Batl tarihilerin de itirafyla, fethettii topraklarda Ortodokslara, Katoliklere ve dier din mensuplarna kendi dindalarndan daha iyi davrand. Verdii szde durmas hasebiyle dost dman herkes tarafndan sevilir hale geldi. Devlet tekiltlnda da zirvedeydi. Her ne kadar yenieri tekilt babas zamannda kurulmaya balansa da, asl yenieri ve acemi olanlar tekiltlarn kuran ve gelitiren kendisi oldu. stanbul'u ilk kuatan Osmanl Padiah da kendisiydi. Murd Hdvendigr' muvaffak eden sebeplerin banda onunla birlikte alan ehliyetli devlet adamlarn zikretmek gerekiyor. Bunlarn banda, bir gre gre Sultn Murd zamannda ihdas edilen kazaskerlie ilk defa getirilen andarl Halil Efendi'yi zikretmek gerekiyor. Bu vazifeye g elir gelmez, Karamanl Kara Rstem'in de yardmyla Maliye tekilt tanzim edildi ve Sultn Orhan zamannda balatlan Yenieri ve Acemiolanlar Tekilatn btn ayrntlaryla kurmaya muvaffak oldu. 1372 ylnda da Vezir oldu ve artk Halil Hayreddin Paa diye anlmaya baland. Dier devlet adamlar arasnda ise, Halil Hayreddin Paa'nn olu Ali Paa'y, yenieri ve acemi olan tekiltnda byk pay bulunan Timurta Paa ve Lala ahin Paa'y, kahramanlklar ile mehur Saruca Paa, Evrenos Be, ne Be, Paa Yiit, Mstecap Suba ve Hac lbe'i zikretmek gerekmektedir. Asrndaki limlerden ise Aksaray'l Cemlddin Muhammed bin Muhammed, Bursa kadlarndan ve Kdzade-i Rum'nin babas Mahmd Bedreddin ve de Azerbaycan Kads unvanyla mehur Mevln Burhnddin'i zikretmek gerekmektedir. ZEVCELER: 1- Gliek Htn; Yldrm Byezid'in ve Yahi Bey'in Annesi. 2-Marya Thamara Htn; Bulgar Kralnn kz. 3- Paa Melek Htn; Kzl Murad bey'in kz. 4- Candar Oullarndan bir beyin kz. 5- Bulgar Beyinin kz. OCUKLARI: 1-Yldrm Byezid. 2-Ya'kub elebi. 3- Savc Bey. 4- brahim Bey. 5- Yahi Bey. 6- Halil Bey; 7- zer Htn; 8- Sultn Htn. 9- Nefise Melek Sultn Htn'2. 12 Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 31 vd.; Al, Knh'l-Ahbr, V, sh. 65-77; Al, Ahmed Uur neri, sh. 108-131; Kantemlr, c. I, sh.87-93, Aksun, Osmanl Tarih!, c. I, 51-70; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 162-186; Uzunarl, "Osmanl tarihinin lk Devirlerine Ait Baz Yanllklarn Tashihi", Belleten, c. XXI, say 81-84 (1957), sh. 173-188; Uluay, aatay, Padiahlarn Kadnlar Ve Kzlar, 3. Bask, Ankara 1992, sh. 6-7; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 107-108; Byk Trkiye Tarihi, c. I, 284-305. 44 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEY?:, 13. Devirme sistemi nedir? Hristiyan ailelerin ocuklar zorla ve zulmle mi alnmtr? Bugn Avrupallar kadar memleketimizde de en ok merak edilen ve meselenin e-sas bilinmeden deiik yorumlar yaplan ve arptlan konulardan biri de kapu kullar ve bunun kaynan tekil eden devirme usuldr. Bu sebeple zellikle devirme usulnn hukuk ve tarih gerekelerini bilmek icab eder. Kap kullar tabirini bahane ederek, btn devlet memurlarnn Padiahn kleleri olduklarn ileri srenler ise, bu meselenin izahn zaruri hale getirmektedirler. nemle ifade edelim ki, Osmanl Devletinde penik olan, acemi olan veya devirme olan ifadeleriyle anlatlan ve halk ile Batllar arasnda Hristiyan ailelerin ocuklarnn zorla alnarak nce kle yaplmas, sonra da Osmanl ordusunda grev verilmesi ve ocuklarn eliyle ana ve

babalarnn ldrlmesi eklinde takdim edilen asker messese, Yenieri Tekiltdr. Bu tr anlayn nasl hatal olduu, biraz sonraki izahlardan daha iyi anlalacaktr. Herkesin bildii gibi, Kap Kulu Ocaklar ve bunlarn banda gelen Yenieri Tekilt, Osmanl Devleti'nin merkez ordusundaki vurucu gtr. Bu sebeple de Kapkulu Ocaklar denilen asker tekiltn ekirdek ksmdr. Yenierilerin sahip olduklar iktisad, sosyal ve idar imtiyazlardan dolay, devletin ykselme devirlerinde, Osmanl Devletinin Yenieri Tekiltnda grev almak, Mslman ve gayr-i mslim herkes iin bir ereftir. Zira devletin asker ve mlk erknnn ou da bu ocaktan yetimedir. Osmanl Devleti'nde Yenieri Ocaklarna asker temin eden iki nemli kaynak vardr: A) Penik Olanlar ve Acemi Ocaklar. B) Devirme Usl ve Acemi Olanlar. imdi bunlar aadaki sorularn cevaplarndan daha iyi renelim. 14. Penik Olanlar ne demektir? Osmanl Devleti, Acemi Ocaklarnda kimleri ne hakla toplamtr? Kanunla m yoksa keyf mi yapmtr? I. Murad'dan Ftih Sultn Mehmed zamanna kadar Yenieri Tekiltnn ihtiyc olan genleri temine yarayan penik olanlardr. Penik olanlar ne demektir ve nasl devirilir? Bunu biraz izah etmeliyiz. Bilindii gibi, slm'a gre sava esirleri ganimetlerden saylmaktadr. Ganimetin bete biri ise, Kur'n'n emriyle devlete aittir. Devlet, bu bete birlik hakknda, kamu yararna uygun olarak istedii gibi tasarrufda bulunur. te genel olarak Osmanl hukukunda devletin bu bete birlik Kur'n'la sabit olan hakkna Farsa olarak pen-yek (1/5) ve halk dilindeki ifadesiyle penik ad verilmitir. slm Hukukuna gre, savalarda elde edilen esirler hakknda yaplacak muamele hususunda Mslman devlet idaresi, en azndan u seimlik haklara sahiptir: 1) Sava hukukunun gerei ve slmiyeti yaymak gayesiyle gerekiyorsa devlet reisi onlar ldrtebilir. 2) Mslmanlara hizmet etmeleri iin onlar kle olarak kullandrabilir. 3) Onlarla zimmlik anlamas yapabilir. 4) Hanefi mezhebinde tartmal olmakla birlikte, bedel (fidye) karl onlar salverebilir. te I. Murad Hdvendigr, byk hukuku Karamanl Rstem'in teklifi ve andari r erkeklerdi kanun hai mistir. De. alnanlara: Toyca memur tarr yordu. Pen., statsne .. bolu'da ve: lman ve T,. da Acemi 0' syla yan v n t?-"'' onlara bir n. mala1 alaka:.. ,. gerileme <fc okuy bir on, Ki serimizde t. 15, Devi1 D muvak' arttr. dnya . sper almak :, ) cizye PNLI uuBLNMEYEN OSMANLI andarl Kara Halil Efendi'nin meruiyetini izah etmesi zerine, harpte esir alnan erkeklerden bete birini devlet hesabna ve asker ihtiyacn karlamak zere almay kanun haline getirmi ve bu tarihten sonra, bu usule yanl telffuzla penik ad verilmitir. Devlet, askerlie elverili olmayanlardan da penik resmi alm, asker olarak alnanlara penik olan denmitir. Toyca denilen aknc subaylarnn ve aknclarn ald esirler, peniki denilen bir memur tarafndan toplanyordu. Acemi ocann temelini bu penik olanlar tekil ediyordu. Penik olanlar adyla toplanan bu sava esiri genler, bir nevi devletin kleleri statsne sahip oluyor; ancak kendilerine kle muamelesi yaplmyordu. Evvela Gelibolu'da ve sonra da stanbul'da tekil olunan Acemi Ocaklarna verilmeden evvel Mslman ve Trk ailelerin yanna veriliyordu. Mslman olup Trk terbiyesi aldktan sonra da Acemi Ocaklarnda asker eitim gryorlard. Burada asker eitim gren ve dolaysyla yar hrriyetine de kavuan bu genler, asrlarca Osmanl Devletinin vurucu gcn tekil eden Yenieri Ocann ekirdeini oluturmulardr. Osmanl Devleti, esirleri kle yapmak veya Avrupallar gibi satmak yerine, hem onlara bir nevi yar hrriyetlerini kazandrm, hem de kendi rzalaryla Mslman olmalarn salamtr. Bu ekilde devirilen penik olanlarnn, zulmle veya hakszlkla alakas yoktur. Bunun Kanunnmesini neretmi bulunuyoruz. Ancak duraklama ve gerileme dnemlerinde, ok byk zulmler

yapldn Osmanl Siysetnmeleri'nden okuyoruz. Maalesef, penikiler, ailelerden zulmen olan aldklar oka meydana gelen bir olay olmutur. Kanunla dzenlenen bu mevzuyu merak edenler, Osmanl Kanunnmeleri adl e-serimizde nerettiimiz Devirme ve Penik Kanunnmelerini tetkik edebilirler13. S. Devirme Usl nereden ve neden kmtr? ocuklar zorla m annelerinden alnmtr? Devirmenin balama sebeplerini ylece zetlemek mmkndr: 1) Yldrm Byezid'in Ankara malbiyetinden sonra fetihlerin duraklamas, hatt muvakkaten gerilemesi sebebiyle yeniden esir elde edilememesi Acemi olan ihtiyacn arttrmtr. 2) Ayrca bugn Amerikan ordusunda asker olmak iin can atan ok sayda nc dnya lkesi vatanda insanlarn mevcut olduu inkr edilemedii gibi, o gnn tek sper gc olan Osmanl Devletinin en nemli ordusu olan Yenieri Tekiltnda grev almak iin Mslman ve Hristiyan her evreden talepler gelmeye balamtr. 3) Bir dier nemli sebeb de gayr-i mslimlerin askerlik edemeyileri ve buna kar cizye vergisi demeleri sz konusu olduundan, gayr-i mslimler ve zellikle Osmanl hayran Bulgar, Arnavut, Bosnal ve Ermenilerin Osmanl Ordusunda grev alma arzular gittike art gstermitir. te btn bu sebeblere dayanan Osmanl Devleti, belli bir kanun ve kaide ere13 Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 34; li, Nasihat's-Seltn, Hsrev Paa Ktphanesi, nr. 311, vrk. 92/a-93/a; Akgndz, Ahmed, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri I-IX, stanbul 1990-1996, c. II, Devirme Kanunnmesi, sh. 123-127; Penik Kanunnmesi, 128-134. 46 BLNMEYEN OSMANLI BLlNMflII vesinde, sadece gayr-i mslim Bulgar, Arnavut, Bosna yerlileri ve Ermenilerden, hem rzlar dahilinde olmak ve hem de belli bir kaide dhilinde yaplmak artyla, her krk haneden bir tane 14 ila 18 ya arasnda genci, Osmanl Ordusunun temelini tekil eden Yenieri Tekiltna girmek veya Saray'da nemli vazifeler yapmak zere devirmeye balamtr. Bu usule devirme adnn verildiini ve bunun Kanunnmesinin hazrlandn gryoruz. Usl hakknda bilgi vermeden evvel u bir ka hususun bilinmesinin zaruret olduu kanaatindeyiz: A) Yenieri tekiltna girmek veya Saraya girmek nemli bir eref olmasndan ve hatta bu yolla Yenieri olan yahut Saray'a girenler, belli bir mddet sonra nemli mlk ve asker makamlara geldiklerinden dolay, gayr-i mslim genler ve ailelerin bunu arzuladklarn aka gryoruz. Diyrbekir Beylerbeyi ve sonradan da Msr Beylerbeyi olan Hsrev Paa bu ykselenlere verilecek en bariz misldir. Mimar Sinan devirme yoluyla Mimarballa kadar ykselmitir. Hatta Mslman Bonaklar, Mslman olduklarndan dolay kendi ocuklar devirilmeye tbi tutulmadndan, srarla bu kanun gerei ocuklarnn toplanmasn kendileri arzu etmilerdir. Israrl arzular zerine, Mslmanlardan sadece Bonaklar devirme kanununa tabi olmulardr. Bunlara Poturoullar denmektedir. B) Bu devirmeden kast, rzs dairesinde kalmak artyla nce Mslman Trk a-ilelerin yanna verilerek Mslmanlatrmak ve Trkletirmektir. Ancak bunun zorla ve cebirle yapldna dair bir ikyet sz konusu deildir. Belki devirmeye tbi olmayan Yahudi, Rus ve Rumlardan neden bizden de almyorsunuz? eklinde sitemli arzular vardr. Bu sylediklerimiz, ykselme dnemi iindir; gerileme dneminde devirmecile-rin trl trl zulmler yaptklar, maalesef dorudur. C) Biraz sonra zikr edeceimiz gibi, Avrupallarn anlatt tarzda, kk ocuklar ana ve babalarndan zorla alnyor deildir. Belki 14-18 yalar arasndaki delikanllar alnmaktadr. D) En nemlisi de devirme yoluyla Acemi Ocana ocuunu veren gayr -i mslimler belli vergilerden mu'f tutulduklarndan, kendi elleriyle ve hile yaparak ve hatta devirme memuruna rvet vererek ocuunu Acemi Olan yapmaya almlardr. E) Btn bunlarn yannda insan unsurunun girdii hi bir ite suiistimal olmamas mmkn grlmediinden, bu konuda da baz suiistimaller olmu olabilir14. m-;' yar:: tayden: Aatest dan ve e. 16. Devirme usul nasld? Acemi Olanlar nasl yetitiriliyordu ve bu dzen nasl bozuldu?

htiyaca gre be senede bir ve bazen daha uzun faslalarla Hristiyanlardan (Yahudilerden alnmazd) 14-18 ya arasndaki ocuklarn grbz ve salam olanlar alnrd. Evvel, Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan'dan, daha sonralar Srbistan ve Bosna-Hersek'ten ve Macaristan'dan XV. Yzyln sonlarndan itibaren yava yava Anadolu'daki Hristiyan tebaadan, XVII. Yzylda ise umumi olarak btn Osmanl 4 Ayverdi, Smiha, Trk Trihinde Osmanl Asrlar, stanbul 1999, sh. 134-136. SOK da T: BLNMEYEN OSMANLI V7 memleketlerindeki Hristiyan tebaadan devirme alnd. Devirmeye lzum hsl olunca Yenieri Aas Divana ba vurarak ihtiya miktarn bildirir ve devirmeye gidecek olan Ocak Aalarn seerdi. Bunun zerine devirilecek mntkalara emirler gnderilerek Sancakbeyi, Kadlar ve Toprakl svarilerin yardm temin olunur, ayrca Ocaktan bir Devirme emini ile bir Devirme memuru tyin edilirdi. Devirmenin kadlarn kontrolnde yapld kesindir. Devirme Aas da denilen Devirme memurunun eline ferman ile birlikte ayn eyleri bildiren bir Yenieri Aas mektubu verilirdi. Fermanda, her mntkadan alnacak olan adedi kazalara gre tesbit edilmiti. Devirme memuru bu mntkalar bizzat gezerek evsaf haiz ocuklardan krk evden bir olan hesabyla devirirdi. 14-18 ya arasnda olanlar tercih olunur ve evliler alnmazd. Devirilen olann ky, kazas, sanca, baba ve anasnn ve sipahinin isimleri, ya, btn ekli ve Src denilen sevk memurunun ad bir deftere yazlr, bu defter iki nsha olur, biri Devirme memurunda, biri Src denilen grevlide bulunurdu. Kanun mucibince ocuklarn en asilleri, papaz ocuklar, iki ocuu olann biri, birka ocuu olann en gzeli ve shhatlisi seilirdi. Ailenin tek ocuu alnmazd. Alnacak olanlarn orta boylu olmasna dikkat edilirdi. Uzun boylulardan ise vcudu mtenasip olanlar saray iin devirilirdi. Yahudiler hi alnmazd. Rus, ingene ve Acemlerden olan devirmek katiyen yasak idi. Devirilen ocuklar, hkmet merkezine sevk olunurdu. ocuklarn devirildii yerden sevk masraf ve Kzl aba ile Sivri klah'dan ibaret elbise paralar iin beher olan bana Hil'at-baha veya Kul akesi adyla bir miktar para alnrd. Bu para ilk zamanlar yz ake kadarken XVII. Yzylda 600 akeye kadar kmt. Tek oul, Yahudi ve evlilerden baka ky kethdas olu, oban ve srtma, kse, kel, doutan snnetli, Trke bilen, sanat sahibi, stanbul'a gelip gitmi, ok uzun veya ok ksa boylu olanlar da devirilmezdi. Yalnz Bosnal olan ve Poturoullar denilen Mslman ocuklarnn saray ve Bostanc Oca iin devirilmelerine msaade edilmiti. Trabzon Hristiyanlarndan da olan devirilmezdi. Yavuz Selim devirme usuln kaldrmsa da, XVI. Yzyln sonlarnda gene konmutu. Istabl- mireye ait ayrlar bitikleri, muhafaza ettikleri, atlara bakp daha baz hizmetler grdkleri iin stanbul civarnda Kartal ve Kadky Hristiyanlar da devirme vermekten muaf tutulmulard. Devirilen olanlar devlet merkezine gelince iki gn istirahat eder, olanlara ahadet getirtilip Mslman edilirdi. Sonra Yenieri Aas tarafndan tefti olunur, ilerinde snnetli bulunup bulunmadna baklr, uygun kanlar ekl defterine kaydolu-nup Acemi Oca cerrah tarafndan snnet edilirlerdi. Bunu mteakip becerikli ve seviyeli olanlar saray iin, grbzceleri Bostanc Oca iin ayrlr, brleri Anadolu ve Rumeli aalar vastasyla Trk kyllerine datlrd. Buna Trk'e vermek denirdi. Orada muayyen bir mddet hizmet ettikten ve hem slm' ve hem de Trke'yi rendikten sonra ekali yoklanp Acemi Olan yazlrlard. Bu yazlmaya Torba yazs, yazlanlara da Torba olan denirdi. Acemi Ocanda asker ve meslek eitim grenler, kabiliyetlerine gre Yenieri Tekiltna, Enderun Mektebine veya baka yerlere alnrd. Bunlardan sadrazam, paa, Sancakbeyi ve benzeri mlk ve asker makamlara ykselenler ounluktayd. Osmanl Devleti'nin duraklama ve gerileme dnemlerinde, devirme kanunlarnn uygulamasnda da ciddi manada aksaklklar ve hatta zulmler yaandn maalesef 48 BLNMEYEN OSMANLI

Siysetnmelerden okuyoruz. Olan devirmeye memur olan zaarc veya sekbanlarn kendi keyifleriyle iler yaptklarn; kanunen bir olu olan zimmden devirme yaplamamasna ramen, rvet alarak ve zulmen bu yola bavurduklarn; itiraz eden erkekleri ayaklarndan ve kadnlar da salarndan astklarn ve buna benzer ciddi hatalar yapldn Tarihi li anlatmaktadr. te Yenieri Tekiltnn iki nemli kayna bunlard. Bu iki kaynak suiistimal ile bozulunca Yenieri Tekilt ve Devlet Tekilt da bozulmutu15. 17. Yenierileri, bunlarn aalarn ve merkezdeki asker tekilt yani Kap Kulu Ocaklarn ksaca zetler misiniz? slm Hukuku asndan bunlarn izahn nasl yaparsnz? Trk milleti asker bir millettir. Osmanl Devleti de selefi olan dier Trk Devletleri gibi asker bir devlet olmutur. Bu sebeple mal hukukunu, toprak rejimini ve devlet tekiltn asker gayelere uygun olarak tanzim etmitir. Osmanl Devleti'nin ikinci padiah olan Orhan Gz, Yaya ve Msellem denilen piyade ve svari tekiltn kurmutu. Yayalar, sefer zamanlarnda gnde iki ake yevmiye ile hizmet eden, seferden sonra ise ziraat iine dnen ve vergiden muaf olan daim ve cretli bir piyade ordusuydu. Msellem ise, benzeri zelliklere sahip muvazzaf svarilere denmekteydi. I. Murad, babasnn bu eit askerlerini aynen korumakla birlikte, Osmanl ordusunu yeniden tanzim etmiti. Osmanl Devleti'ni zaferden zafere koturan ve ancak bir buuk asrda tekilt tamamlanabilen bu yeni dzenlemeye gre Osmanl ordusu iki ksmd. A) Kap Kulu Askerleri ve Yenieri Aas: Bizzat devlet reisi demek olan padiaha bal olmak zere daim ve maal (ulfeli) bir yaya ve atl ordusu demek olan kap kulu askerleridir. Bunlara kap kulu denmesinin sebebi udur: slm hukukuna gre savalarda elde edilen esirler hakknda yaplacak muamele hususunda devlet bakan u seimlik haklara sahiptir: a) Sava hukukunun gerei ve slmiyeti yaymak amacyla gerekiyorsa devlet reisi onlar ldrtebilir. b) Mslmanlara yararl olmas iin onlar kle olarak kullandrabilir. c) Onlarla zimmlik andlamas yapabilir, d) Hanefi mezhebinde tartmal olmakla birlikte, bedel karl onlar salverebilir. Bata Gelibolu ve stanbul Acemi Oca olmak zere Acemi Ocaklarnda yetitirildikten sonra, andarl Kara Halil'in gayretleriyle Yenieri adyla padiahn daim hassa ordusu haline getirilmilerdir. Zamanla devletin en nemli vurucu gc haline gelen bu asker grubun ilk ekirdei "esirlerin Mslmanlar yararna kul (kle) olarak istihdam" eklindeki er' hkmden kaynakland iin kapkulu askerleri adn almsa da, daha sonraki dnemlerde bunlara kle muamelesi yaplmad gibi, ayn zamanda fethedilen lkelerin Mslmanlatrlmas ve Trkletirilmesine hizmet eden devirme usulyle, esir olan ve olmayan Hristiyan ocuklar da Yenieri Oca'nn nemli kayna haline gelmilerdir. Ulfeli askerler de denen kap kulu askerleri yayalar ve svariler " li, Nasihat's-Seltn, Hsrev Paa Ktphanesi, nr. 311, vrk. 92/a-93/a; Ercan, Yavuz, "Devirme Sorunu, Devirmenin Anadolu ve Balkanlardaki Trkleme ve slmlamaya Etkisi", Belleten c. L, say 198(1986), sh. 679-725; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. IX, sh. 127-415 (Yenieri Kanunnmesi); Sertolu, Mithat, Osmanl Tarih Lgati, stanbul 1986, Devirme ve Bonak Maddeleri, sh. 54-55, 84-85; Ayverdi, Trk Trihinde Osmanl Asrlar, sh. 134-136. ler ayrten. (*S nn< hV ze.., -... Ent nuMJ BLNMEYEN OSMANLI diye ikiye ayrlmtr. a) Yayalar: Bunlarn en nemlileri; Acemi Olanlar: Rumeli ve Anadolu eyletlerinden devirilen yarar olanlar, devlet erknnn hizmetine ve acemi ocaklarna tevzi edilirdi. Belli bir hizmet mddetinden sonra acemi olan olur ve yenierilie gemeye hak kazanrlard. Yenieriler: Bunlar Osmanl ordusunun temelini tekil ediyordu. Kendi aralarnda cemaat ortalar (ser piydegn), aa blkleri ve sekbanlar diye e ayrlmlard. Cebeciler: Orduya harp malzemelerini temin eden bir asker snft.

b) Svariler: Bunlar da Sipah (krmz bayrak bl), Silhtar (sar bayrak bl), Azep (hafif piyade) ve Aknclar gibi ksmlara ayrlmlard. Yaya, yrk ve msellem gibi gruplar artk nc plndayd. Kapkulu askerlerinin temelini tekil eden Yenierilerin miri Yenieri Aasdr. (Aay- Yenieriyn- Dergh- Ali). Yenieri aas, Yenieri oca ve Acemi ocaklarndan sorumlu tek yetkilidir. Vezirlik rtbesine sahip olan Yenieri Aalar, Divan- Hmyn'un yesidirler. Ayrca divanda grevli olan ve Rikb- Hmyn veya zengi Aalar denen aalarn reisidir. En nemli yetki ve vazifeleri unlardr: stanbul'da ve evresinde er'e ve kanuna aykr grd eyleri yasaklar; sulular, eer bal bulunduu bir daire varsa yetkililere teslim eder, yoksa bizzat er' cezalarn verir. ehrin asayiini temin iin daima kol dolap gezer. Tutuklad sulular Yenieri ocandan deilse ve cezalar idam ise sadrazama gnderir. Ocaktan ise sadrazamdan izin almak artyla lm cezasn da kendisi verir. Bu adan Yenieri aasnn asker yarg yetkisinin de olduu grlmektedir. Yenieri aas, ocan btn idar ilerini yrtmeye ve tayinleri yapmaya da yetkilidir. Bu hususlarda padiahn vekilidir. Ancak nemli meseleleri sadrazama arz etmekle memurdur. Bunun iin her aramba sadrazama gelir. Yenieri aas, ocan ilerine, yenierilerin maa ve terfilerine, ocak gvenliine ve yenieriler arasndaki davalara bakan ve ikyetleri dinleyen Aa Divannn da reisidir. Divann yeleri arasnda Sekbanba, Kul Kethdas ve stanbul Aas gibi zabitler bulunmaktadr. Divan Aa Kapusu denen yerde toplanr ve dava, er' bir meseleye taalluk ediyorsa kadya havale olunurdu. Bu bir eit asker mahkemeydi. Osmanl Devleti'nin nce genilemesine ve sonra da gerilemesine vesile olan Yenieri Oca, 464 yllk uzun bir mrden sonra,1241/1826 ylnda ilga edilmitir. Ocan ilga ediliine vak'a-i hayriye ad verilmitir. zetlemek gerekirse, Osmanl ordusunun ilk ksmn tekil eden ulfeli yani mill ve profesyonel askerler ksmd; Birincisi, Kapkulu askerleriydi, ikincisi, saray halk ve i halk da denen saray askerleriydi. ncs de, kaptan- deryann emrindeki tersane halkyd. B) Eylet Askerleri: Bunlarn banda tmarl veya toprakl svariler de denilen sipahiler gelmektedir. Hafif piyade demek olan Azepler, Aknclar, Yayalar, Yrkler ve Msellemler de bu gruba dahildir16. 16 Molla Hsrev, Drer ve Gurer, 1/285-286; Tevki Kanunnmesi, MTM, 1/524-527; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Devleti Tekilatnda Kapukulu Ocaklar, I-II, Ankara, 1984, sh. 1 vd.; 1/177 vd.; 1/379 vd.; 1/548 vd.; Hezarfen, Hseyin Efendi. Telhls'l Beyan F Kavanin-i Al-i Osman, Paris Bibllotique National nshas, vrk. 79/A vd.; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 34; Kantemir, c. I, sh. 88; Ayverdi, Trk Trihinde Osmanl Asrlar, sh. 134-136. 50 BLNMEYEN OSMANLI 18. Hac Bekta- Veli kimdir ve Bektailik nedir? Bu konu Osmanl tarihinde ve slm dnce tarihinde hl tartlan ve ideolojik sebeplerle istismar edilen bir konudur. Osmanl tarihini ve baz messeseleri de yakndan ilgilendirdii iin, ksaca mevcut grleri zetlemekte yarar vardr. Evvela; Hac Bekta- Veli ile ilgili, ahsiyetine ve hretine uygun salam kaynaklara sahip deiliz. Elimizde kendisine ait olduu sylenen ve ancak kendi dneminde yazl nshalar bulunmayan Makamt, Nasyih ve Fatiha Tefsiri gibi eserleri bulunmaktadr (Bu eserlerin Hac Bekta'tan 200 yl sonra yazlm nshalar vardr). Ayrca Hac Bekta- Veli'ye ait menkbeleri anlatan Hac Bekta Vilyetnmesinin mensur, manzum ve kark nshalar elimizde mevcuttur. Bu arada kpaa-zde'nin Tevrih-i l-i Osman'nda ve daha sonraki kaynaklardan ise, li'nin Knh'l-Ahbr'nda, Sicill-i Osmn'de ve de Osmanl'nn son zamanlarnda Bektai Babalarndan biri tarafndan kaleme alnan Bektailik ve Bektailer adl eserde ve benzeri kaynaklarda baz ipular bulmak mmkndr. kinci olarak, Hac Bekta isimli zat, Osmanl kaynaklarnn kabul ve naklettiklerine gre, Hac Bekta- Veli diye mehur olan byk velilerden biridir. Aslen i'lerin 12 mam kabul ettikleri ahsiyetlerden bulunan mam Musa Kzm yoluyla Peygamber'in nesline dayanmaktadr. Horasan'daki Nisabur ehrinde dnyaya gelmitir. Babasnn ad Seyyid Muhammed bin Seyyid brahim es-Sn veya Seyyid Musa olarak gemektedir. Annesi de Nisabur limlerinden eyh Ahmed'in kz Htem veya Hatme Htun'dur. Bu bilgiler kesin deildir. ou kaynaklar doum

tarihini zikretmez-ken, Bektai Babalarndan eyh Baba M. Sreyya, 645/1247 tarihini zikretmektedir. Horasan'da Hoca Ahmed Yesev'nin halifesi olduu sylenen eyh Lokman'dan zahir ve batn ilimleri tahsil eden ve halifelik makamna kadar gelen Hac Bekta- Veli, hicr VIII. Asrn balarnda (veya bir kayda gre 680/1281'de yani Osmanl Devleti'nin ilk nvelerinin atld gnlerde) Anadolu'ya gelmi ve Kayseri'ye yerlemitir. Rum erenlerinin namdan olan ve Sivrihisar'da oturan Karaca Ahmed Sultn ile karlam ve onun iltifatna mazhar olmutur. Anadolu'ya gelmeden hacca gittii ve hac unvann ald sylenmektedir. Daha sonra Krehri Kazasnn Hacm veya Suluca Karahyk (Hacbekta) yresine gelerek kendi adna bir dergah bina etmi ve mridlerini irada balamtr. Buradaki irad faaliyetlerine devam eden Hac Bekta- Veli, Sicill-i Osmn'nin de katld bir gre gre, 738/1337 tarihinde ve baz aratrmaclarn tesbitine gre ise 669/1271 tarihinde vefat eylemitir. Hac Bekta- Veli'nin evlenip evlenmedii de tartmaldr. Ancak baz kaynaklar, Kutlu Ana ve Kadnck Ana diye mehur olan Fatma Nuriye Hanmla evlendiini ve ocuklarnn dahi olduunu kaydetmektedirler. Bu bilgilerden anlalmaktadr ki, Hac Bekta- Veli Hazretlerinin Ahmed Yesev ile bulutuu ve hatta Sultn Murd ile yenieri mevereti iin bir araya geldii eklindeki rivayetler tamamen yanltr ve aslsz iddialardr. Hatta kpaa-zde, konuyu daha farkl bir ekilde anlatmakta ve Hac Bekta Veli ile Osmanl Devleti arasnda ba kurmann yanlln vurgulamaktadr. Osmanl Devleti'nin ilk dnem olaylarn bizzat yaayan ve en nemlisi de Ebl-Vef'nn Halifesi Baba lyas'n torunu olan kpaaBNMEYENOSMANI! zde'nin sylec nc o Bekta- Vell'n; 1) zellik: 'erilen bir inan ta'ta her sene Hac Bekta, B ilk eyreinden muyla mehur Veli'yi gerek r meyenleri de vj 2) Bir oru: tarikatn : Yesevilik sonradan Babal isyanm Anadolu'n tur. XVI, !.., iyle Hacbekta Bektai D' tekiltla'1 zamanla var old, 3)G ekliyle bu,u.,. tadr. Eserleri, o: tekiltn Kur'n ve mislerdir. gelmeyeci mek en yv "Zamar olmayan t>;< nan itibar1, 19. Ye; 'M VI. !s AMilkft 1986, sn. I! M SDRM'I BLNMEYEN OSMANLI SI zde'nin syledikleri, phesiz Bektai Menkbelerinden daha dorudur. nc olarak, ksaca doruya en yakn bilgileri vermeye altmz Hac Bekta- Veli'nin meslek ve merebi hakkndaki farkl grleri de aktaralm. yle ki: 1) zellikle Alev ve i' gruplar, Hac Bekta- Veli'nin tamamen Bektailik ad verilen bir inan ekolnn kurucusu olduunu ifade etmektedirler. u anda Hacbekta'ta her sene kutland ve maalesef amelsiz bir slmiyet anlayn yanstan ekliyle Hac Bekta, Bektailik adl bir tarikatn piri kabul edilmekte ve bu anlay XIV. Yzyln ilk eyreinden sonra Hac Bekta- Veli Tekkesinin eyhi olan Abdal Musa'nn yorumuyla mehur olmaya balam bulunmaktadr. nemle ifade edelim ki, Hac Bekta Veli'yi gerek manada tanyan Bektailerin namaz ve oru gibi dinin emirlerini reddet-meyenleri de vardr.

2) Bir grup aratrmacya gre (Ahmed Yaar Ocak gibi), Hac Bekta, herhangi bir tarikatn piri ve kurucusu deildir. Bektailik diye bir tarikat kurmamtr. Sadece Yesevilik ile Kalenderiliin karmndan oluan Haydarlik tarikatnn bir mensubudur; sonradan Baba lyas- Horasan? evresine girerek Vefilik tarikatna intisap etmitir. Baba' isyann benimsememi ve onun lmnden sonra da yerine gemitir. Ancak Anadolu'da Suluca Karahyk merkezli mitolojik bir Hac Bekta- Veli klt olumutur. XVI. Yzyln bana (907/1501) gelindiinde, Balm Sultn II. Byezid'in de desteiyle Hacbekta'taki meihat postuna oturmu ve II. Mahmd tarafndan 1826 ylnda Bektai Dergahlar lavedilinceye kadar bu anane devam ettirilmitir. Balm Sultn'n tekiltlandrd Bektailik anlayna aykr ve tamamen amelden uzak bir anlayn da zamanla var olduunu burada belirtmemiz gerekmektedir. 3) zetle, bu tarih zat, Hac Bekta- Veli'nin ksa hayat hikayesinde anlattmz ekliyle byk bir velidir. Anlatlan ou menkbeler, salam kaynaklara dayanmamaktadr. Eserleri, onun ehl-i snnete aykr olmadn gstermektedir. Bu ynyle yenieri tekiltnn manevi ilham kayna olmu olabilir. Ancak mntesipleri zamanla, onu Kur'n ve Snnetten uzak ve tamamen amelden mahrum bir tarikat eyhi haline getirmilerdir. Onun iin de bu mridlerini nazara alan halk, Bektai ismine akla ve hayale gelmeyecek manalar yklemeye balamtr. Bu konuda son sz tarihi li'ye syletmek en iyisidir: "Zamanmzda Bektai dervileri, batan baa namazdan ve orudan uzak, mezhepleri ne olduu belli olmayan bir blk ortada gezenlerdir. Hac Bekta- Veli'ye intisaplar sadece szleriyledir; fiil, amel ve inan itibariyle onunla alakalar yoktur. O velinin evlad denilen azizler de onun gibi olamamlardr"". 19. Yenieri tekiltna neden Tife-i Bektaiye ve aalarna da neden Aayn- Bektaiyn denilmitir? Osmanl yenieri tekilt Bektai midir? nce unu belirtelim ki, bu konuda dillerde dolaan, Sultn Orhan veya Sultn 17 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 52-62; kpaa-zde, Tarih, sh. 204-205; emseddin Sami, Kamus'l-A'lm I-VI, stanbul 1308, c. II, sh. 1332; Mehmed Sreyya, Sicill-i Osman I-IV, stanbul 1308-1315, c. II, sh. 22; Sezgin, Abdlkadir, Hac Bekta- Veli ve Bektailik, stanbul 1990; Hac Bekta- Veli, Maklt, (nr. Esad Coan) stanbul 1986, sh. 17-61; Menakb- Hac Bekta- Veli, Vilyet-nme (Haz. Abdlbaki Glpnarl), stanbul 1958: eyh Baba M. Sreyya, Bektailik ve Bektailer, stanbul 1332; ztrk, Mrsel, "Hac Bekta- Veli", Belleten, c. L, say 198(1986), sh. 885-894. . 52 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN; Murad'n Hac Bekta- Veli ile bir araya geldii, Hristiyan asll genlerden yeni tekil olunan askere onun eliyle brk giydirildii, hayr dua edildii ve hatta yenieri adnn da Hac Bekta tarafndan verildii tarzndaki aklamalar tamamen aslszdr. Elimizde Hac Bekta- Veli ile yenieri tekiltnn mnasebetlerini aydnlatan gayet ak kaynaklar yani Yenieri Kanunnmesi vardr. Zaten bata kpaa-zde olmak zere, ilk dnem Osmanl kaynaklan da, Kanunnmedeki bilgileri dorular mahiyettedir. Kanunnmedeki hkmlerden anladmza gre, Hristiyan genlerinin gen ve din olanlarndan yeni ve muvazzaf bir ordu tekili fikri, Bolayr Ftihi Sleyman Paa'nn fermanyla balam ve Bilecik Kads olan Kara Halil ile meveret neticesi buna karar verilmitir. Daha sonra Kara Halil (andarl Halil Hayreddin Paa)'in ilgili devlet erkn ile grp yenieri tekiltn dzene soktuu bilinmektedir. Bu erkan arasnda Hac Bekta Paa isimli bir devlet adam da vardr. Bunun isim benzerlii dnda Hac Bekta ile alakas yoktur. Yenierilerin elbisesi ise, o zamanda keif ve kerametleri bilinen Hac Bekta- Veli evladndan Timurta Dede ve Mevlana evladndan Emir ah Efendi'ye danlarak dualar ile giydirilmitir. Mevlana'nn torunlarndan olan zat Mevlana elbisesini giydirmeyince, kepenek denilen Hac Bekta- Veli elbisesi giydirildi. O halde yenierilerin giydii kisveyi Hac Bekta- Veli giymi olabilir; ancak Hac Bekta- Veli yenieri kurulmadan vefat ettiinden o giydirmemitir. Bu muvazzaf yeni ordu, kul olduundan dolay yenieri ad verilmitir; yoksa Hac Bekta- Veli'nin isimlendirmesi deildir. Nitekim kpaa-zde meseleyi yle aklamaktadr:

"Bu Bektailer ederler kim, 'Yenierilerin bandaki tac Hac Bekta'ndr' derler. Cevab: Yalandr ve bu brk hod Bilecik'de Orhan zamannda zahir oldu; yukaru bbda beyn edb dururun ve illa Bektailer giymee sebep, Abdal Musa Orhan zamannda gazaya geldi ve bu yenierinin arasnda bile yrd ve bir yenieriden bir eski brk diledi. Yenieri ana verdi. Yenieri skfini kard; bunun bana giydirdi. Abdal Musa Vilyetine geldi, ol brk bile banda, sordular kim, 'Bu bandaki nedir?' Ol etdi: 'Buna elf derler' dedi. Vallahi bunlarn talarnn hakikati budur". Sonu olarak, mesele yukarda zetlendii gibidir. Hac Bekta- Veli, Osmanl Devleti'nin kuruluunda emei geen maneviyat erlerinden ve Horasan erenlerinden biridir. Kisve olarak da onun elbisesi tercih olunmu bulunabilir. Bu tercihte onun evladndan birinin duas bulununca ve yenieriler de ocaklarn onun manevi himayesinde grnce, yenierilere tife-i Bektaiyn ve aalarna da Aayn- Bektaiyn denmitir. Sonradan bu Horasan erenlerinden olmas halini ktye kullananlar ve meseleyi saptrlan Bektailik mecrasna evirmek isteyenler elbette olmutur. Zaman zaman aldatlan yenieri blkleri de ortaya kmtr. Cell isyanlarnda bu anlayn byk etkisi vardr. Hatta sonradan Yenierilerin ahlaken bozulmalarnda da bu anlayn etkisi vardr. Bu olumsuz etkilerin izlerini Yenieri Kanunnmesinde grmek mmkndr. te bu olumsuz yansmalarndan dolay, 1826 ylnda II. Mahmd Yenieri Tekilat ile beraber, Bektai Dergahlarn da kapatmtr. Hedef bu suiistimalleri nlemektir. Osmanl yenieri tekilt, hele hele halkn anlad olumsuz anlamda amelsiz bir Bektai grubu asla olmamtr. Gerek manada Hac Bekta'n eserleri ve asl tuttuu yol ise, slm'dan baka bir ey deildir18. 20. Osmanl 1 lev gelen lev asl var Bu iddia, Alevliin ne ; Medresesinden I memekten kay a) Osmanl I (elerini gsleyt| bn-i Kemal'e kaleme alan ve 81 i tenler aleyhinde I den znik Mdenrii lir); ilk Osmanl ( j Kdizde-i Rumi,! rinden i . Hadis'de : Fusleyn f alan II. Murad < \ Ftih elimizdeki jZenbilllAIII j net dairi Alev olan 1 I ni gstermek jj b) Bilin Iflarn hrmeti i babas eyh t zellikle I I sevgisi, bil (dr: f'a-il Ibiyle Yezkh I Daha sonra d Peyganibaz fikin lg Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, Kavnn-1 Yenieriyn, c. IX, sh. 169-170, md. 191-197; Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, c. I, 147-150; kpaa-zde, Tarih, sh. 205-206; Ahmed Cevad, Tarih-i Asker-i Osman, sh. 8-9. BLNMEYEN OSMANLI 53 20. Osmanl Devleti'nin Yavuz'a kadarki kurulu yllarnda Bektai ve A-lev geleneine bal olduu, Abdaln- Rum'un Bektai Babalar ve A-lev Dedelerinden ibaret bulunduu iddia edilmektedir. Bu iddiann asl var mdr? Bu iddia, Osmanl Devleti'ne ilham kayna olan maneviyt erlerini tanmamak; Alevliin ne zaman tarih sahnesine ktn; Osmanl hukuk kaynaklarn; ilk znik Medresesinden beri Osmanl medreselerinde okutulan itikd ve amel kaynaklar bilmemekten kaynaklanmaktadr. yle ki: a) Osmanl Devleti'nin Osman Gz'den Yavuz zamanna kadar din ve ilm meselelerini gsleyen kadrosu, ilk fetva makamna gelen eyh Edebal'dan ta eyhlislm bn-i Kemal'e

kadar, tamamen ehl-i snnet dairesinde yaayan; eserlerini bu ruhla kaleme alan ve en nemlisi de Bektailik ad altnda Hac Bekta- Veli'nin ruhunu incitenler aleyhinde fetvalar veren limlerden meydana gelmektedir. Sultn Orhan devrinden znik Mderrisi Davud- Kayseri ve kaleme ald eserler (Kara Davud incelenebilir); ilk Osmanl Kazaskeri andarl Kara Halil; I. Murad devrinin resmi otoritesi olan Kdizde-i Rumi, Seyyid erif Crcani ve Mevln Kdi Mahmd; Yldrm Byezid devrinden ilk eyhlislm Molla Fenri ve elimizde bulunan fkha ve itikada dair eserleri; Hadis'de zirveye ykselen bn-i Melek ve eserleri; hatta eyh Bedreddin'in Cmi'ul-Fusleyn ve benzeri eserleri; elebi Mehmed zamannda Osmanl Devleti'ne girmeye alan dallet frkalarn temizleyen Mevln Fahreddin Acemi ve Burhneddin Herev; II. Murad devrinin ilim gnelerinden Hdr Be ve Al'addin Ts ve bunlarn eserleri; Ftih devrinin fkh ve hadis yldzlar olan Molla Hsrev, Akemseddin, Molla Grani ve elimizdeki eserleri ve nihayet 'a ve Bektailerle alakal aleyhte fetvalar bulunan Zenbilli Ali Efendi ve eserleri, Osmanl Devleti'nin kurulu devrinin tamamen ehl-i snnet dairesinde getiinin delilleridir. Aksi grleri ileri srenler, Bektai veya Alev olan bir limin, kurulu dneminde din veya kazi bir greve getirildiini gstermek mecburiyetindedirler. b) Bilindii gibi, ehl-i snnet de, en az Bektai ve Alevler kadar, Hz. Ali'yi ve onlarn hrmet ettikleri 12 mam severler ve hrmet gsterirler. Hatta ah smail'in babas eyh Haydar ve onun babas eyh Cneyd, eyhlie ahl kartrana kadar, zellikle tasavvuf ehlinin manevi reisleri l-i Beyt'ten kt iindir ki, On ki mam sevgisi, btn ehl-i iman arasnda yaygndr. Hatta 'a'y baz limler ikiye ayrmaktadr: 'a-i Velayet ve 'a-i Siyset. 'a-i Velayet, sadece l-i Beyte muhabbet sebebiyle Yezid ve taraftarlarna kar ktklar iin 'a diye bilinen baz tasavvuf ehlidir. Daha sonra da aklayacamz zere, bu manada Erdebil'de toplanan tasavvuf ehli, Hz. Peygamber'in torunlar olan kutublarn evresinde bir daire tekil etmilerdir. Bunlarn baz fikirlerinin, Kur'n ve Snnete aykr olmamak zere, Bektailerin veya Alevlerin kanaatleriyle ayn olmas, bunlarn da Bektai veya Alev olduunu gstermez. Tpk 12 mam medheden Yunus Emre'nin asla Alev ve Bektai olmamas gibi. eyh Safiyyddin'in torununun torunu ve kendinden sonra 5. eyh olan ah smail'in dedesi eyh Cneyd (1447-1460), i' mezhebine geerek bu mbarek neslin itibarn siysete alet etmeye balamtr. 1448 ylnda Erdebil'de isyan eden eyh Cneyd, Anadolu'ya srld. Sultn II. Murad'a kadar geldi ve ondan baz siyasi 54 BLNMEYEN OSMANLI taleplerde bulundu. Vezir Halil Paa'nn "Bir tahtta iki padiah smaz" cevab zerine kendisine ve dervilerine hediyeler verildikten sonra, yine siyasi mitlerle Karaman'a snd. Btn bunlar, bizzat olaylara ahit olan kpaa-zde anlatmaktadr. Burada eyh Abdllatif ile sahabelerle ilgili tartma yapmlar, eyh Cneyd'in sapk fikirleri ortaya kp mridlerinin de namaz ve oru bilmez tavrlar anlalnca, oradan da kaar gibi ayrlmtr. Yani eyh Cneyd, baz bozuk fikirleriyle Osmanl Devleti'ne hulul etmek istemise de, Padiah'n evresindeki limler bu manadaki dallet frkalarna geit vermemilerdir. c) Abdaln- Rum'un Bektai babalar ve Alev dedeleri olduu; Osman Bey zamannda yaayan ve hatta onunla ve olu Orhan Bey ile birlikte gazalara katlan Baba lyas, Muhlis Baba, eyh Edebal, Geyikli Baba, Ahi Evran, Abdal Musa ve Abdal Murad'n bunlarn banda geldii; bu zikredilenlerin Osmanl Devleti'ne Bektai ve Alev geleneini alad ve en azndan Osmanl Snn anlaynn daha sonrakinden daha msamahal olduu iddiasna gelince, btn bu iddialar, Alevlik ve Bektailiin asl mahiyetinin bilinmemesinden kaynaklanan iddialardr. Bugn Alevlik diye bilinen itikad mezhep, aslnda XV. yzyla kadar 'a'nn ta kendisidir. Ancak Alevlik ve Kzlbalk tabirleri, eyh Cneyd ve eyh Haydar ile ortaya kan tabirlerdir. Ayn ey Bektailik iin de geerlidir; zira Hac Bekta bir gre gre 1271 ve dier bir gre gre de 1337'de vefat etmitir. Bu tabirler ortaya kmadan evvel, ehl-i snnet ile 'a'nn arasndaki ihtilflar zaten bilinmektedir. Ehl-i tasavvufun bir ksm ise, bir nevi 'a-i Velayet durumundadr. Abdaln- Rum denilen yukardaki ahsiyetlerin, l-i Beyt muhabbetiyle yanp tutuan ve 'a'nn ma'sum kabul ettii 12 mam medheden davranlar ve iirleri de olabilir. Srf bu yzden, zaten Ehl-i Beyti seven Osmanl Hanedannn bunlarla olan mnasebetlerini ve hatta bu Horasan Erenlerinin Osmanl Devleti'nin kuruluuna olan katklarn baka trl deerlendirmek yanl olur.

d) kpaa-zde gibi baz tarihiler, Hac Bekta- Veli ile Osmanl Hanedannn ciddi bir alakasnn dahi olmadn iddia etmektedirler. "Bu Hac Bekta, -i Osman neslinden hi kimse ile mushabet etmedi ve andan tr anmadm. Yenierilerin bandaki Hac Bekta'ndr derler; yalandr. Brk Orhan zamannda zahir oldu. Abdal Musa Orhan zamannda gazaya geldi ve bu yenierinin arasnda bile yrd". Alakas olsa bile, Hac Bekta'n kendisi ile Bektai diye bilinen baz kimselerin onunla ne derece ilgili olduklarn biraz evvel anlatmaya altk. e) Hac Bekta Zaviyesinden olduu ifade edilen Geyikli Baba'nm Sultn Orhan ile ksa bir mddet iin de olsa bir araya geldii dorudur. Osmanl kaynaklarnda bu konuda yeteri kadar bilgi bulunmamaktadr. Zaten Osman Bey ve Orhan Bey zamannn maneviyt erleri olarak zikrettiimiz eyhlerden ou hakknda, gerek ismi gibi ok ak konularda dahi yeterli bilgiye sahip deiliz. Dolaysyla, sonradan uydurulan Bektai menkbelerinden birini yanstan bir kaynan, Orhan Bey'in Geyikli Baba'ya rak ve arap gnderdii yolundaki bir ifadeyi kaynak kabul ederek, ilk Osmanl Padiahlarnn sonrakiler gibi kat Snn olmadklarn ve rak hediye gnderecek kadar msamahal olduklarn sylemek, uydurma Bektai menkbelerini ariv vesikalar gibi kabul etmek demektir. Netice olarak, Osmanl Devleti ve onun Hanedan, kurulu gnnden beri, l-i Beyt BLNMEYEN OSMANL kdrlar; ancak t IV-1 21. Osmanl Pd dirim By durumu ile 1 Osmanl Pa Byezid olduu birliini kurup devietf| tekrar baa dn kaynpeder olmas Vll Byezid'i tanyalm, 1387 tarihin* dirim lakabyla anMf babasnn tahta | ve 791/1389 ' mtr. Padiah i gibi tecri Osmanl Karaman gren Yldrm, hemen bu WSI{ Devleti'ne klasn kurdu, i blgesine geti j etmiti. Ege/ yen Yldrm'm i olan stanbul I olmad. Rumeli'n* j Karamanol-1392'de BurhneddlJ mandasr kendisi I Osmanlya t Btn! 88-95; MwJ8 AMgl&HMf yat'nda IStM BLNMEYEN OSMANLI kdrlar; ancak Alev veya Bektai deildirler". IV- YILDIRIM BYEZD DEVR 21. Osmanl Padiahlar arasnda hakknda en ok dedikodu bulunan Yldrm Byezid'in ahsiyeti, ocuklar, dneminde Osmanl Devleti'nin durumu ile ilgili ksa bilgiler verir misiniz? Osmanl Padiahlar arasnda hakknda en ok konuulan Padiahn Yldrm Byezid olduu dorudur. Bunun iki sebebi vardr: Birincisi; Ksa zamanda Anadolu birliini kurup devleti geniletmesine ramen, 1402'de Ankara'da Timur'a yenilerek tekrar baa dnlmesine sebep olmasdr. kincisi de, hem Emir Sultn Buhar'ye kaynpeder olmas ve hem de iki itiine dair iddialarn bulunmasdr. nce Yldrm Byezid'i tanyalm. 1387 tarihinde katld Karaman Seferinde gsterdii kahramanlklardan beri Yldrm lakabyla anlan I. Byezid, Sultn Murad'n byk olu ve veliahddr. Bursa'da babasnn tahta kt sene yani 761/1360 ylnda Gliek Hatun'dan dnyaya gelmi ve 791/1389 ylnn Ramazan aynn beinde de babasnn ahadeti zerine tahta kmtr. Padiah olmadan evvel srasyla Ktahya, Hamid li ve ilk Amasya Sancak Beylii gibi tecrbeleri bulunmaktadr. Osmanl Devleti'nin Kosova'da hal ordularyla megul olmasn frsat bilen Karamanoullar, Osmanl Devleti'ne ait sancak ve kazalara hcum balatt. Bunu gren Yldrm, 1390 ylnn ilk gnlerinde Anadolu birliini tehlikeye sokmamak iin hemen bu blgeye intikal etti. Germiyan, Aydn, Mentee ve Saruhan Beylikleri Osmanl Devleti'ne ballklarn bildirince, hemen 1390-91 knda Ankara'ya gelerek orada klasn kurdu. Sonradan yanna Bizans mparatoru II. Manuel'i de alarak Karaman blgesine geti ve onlar ikaz etti. Zaten Karamanolu Damad Al'addin Bey de firar etmiti. Ege Adalarn vurarak Venedik Cumhuriyet'ine gzda vermeyi de ihmal etmeyen Yldrm'n btn hayali stanbul'u fethetmek idi. Bu sebeple 1391'de 7 ay srecek olan stanbul kuatmasna balad. Bizans'n sulh ile itaat edeceini umuyordu; ama olmad. Rumeli'nde gayr-i mslimlerle uraan Osmanlnn aleyhine, durumu frsat bilen KaramanoluCandarolu ve Sivas'daki Kad Burhneddin'in ittifak yapt duyuldu. 1392'de Candarolu halledildi; sfendiyaroullar da Osmanl'ya itaat etti. Kad Burhneddin ile olan sava daha dehetli

idi. Yldrm'n olu ehzade Erturul'un kumandasndaki Osmanl ordusu, orum yaknlarnda yenik dt. Bu arada Yldrm'n kendisi Rumeli seferine devam ediyor ve 1392'de filozoflar diyar olarak bilinen Atina Osmanlya teslim oluyordu. Btn bu gelimelerden rahatsz olan Macar Kral Sigismund, nc bir hal " kpaa-zde, Tarih, sh. 204-206; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, II. Defter, (ner. erafettin Turan), sh. 88-95; Mecd Efendi, Hadk, c. I, sh. 22-380; Ocak, Ahmed Ya'r, "Osmanl Beylii Topraklarnda Suf evreler ve Abdaln- Rum Sorunu", Osman Gz ve Dnemi Sempozyumu, Bursa 1996, sh. 53-72; Kprl, Fuad, Trk Edebl-yat'nda lk Mutasavvflar, Ankara 1981, sh. 291 vd.; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye Ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 204/a vd. : : . . ,?Vj56 BLNMEYEN OSMANLI seferi hazrlnda idi. Gerekten her eit dman milletin yer ald 70.000 kiilik orduyla Tuna'y geerek Nibolu'yu kuatt ve dman kuvvetler 130.000'e ulat. Ancak 25 Eyll 1396 tarihinde Avrupallarn asrlarca unutamayacaklar Nibolu Zaferi kazanld ve Yldrm, artk Halife I. Mtevekkil tarafndan Sultn- klim-i Rum ve Sultn diye anlmaya baland. nc hal seferini frsat bilerek yine Osmanl topraklarna saldran Karamanoullar ise, nih dersi hak etmilerdi ve gerekten 1397'de Konya'ya giren Yldrm enitesi olan Karamanolu Beyini idam ettirdi ve Konya'y Osmanl Devleti'nin Karaman Eyleti olarak ilan etti. Artk Anadolu birlii salanm ve btn Anadolu neredeyse Osmanl Devleti'nin olmutu. Rumeli'de Balkanlar Osmanlnn hkimiyetine girmiti. te byle bir dnemde Doudan byk bir tehlike geliyordu. Dou Trkistan Hakan Aksak Timur veya Timurlenk, frtna gibi eserek Dou Anadolu'yu tehdit ediyor ve memleketleri ellerinden alnan ve Osmanldan memnun olmayan Anadolu beyleri Timur'u tahrik ettikleri gibi, Timur'un dmanlar olan baz beyler de Yldrm'a snm bulunuyorlard. Timur nazik saylabilecek bir slupla Yldrm'dan bu beyleri salvermesini ve kendisine tabi olmasn, artlarnn kabul halinde, gayr -i mslimlerle olan cihadn takdir ettii Osmanl ordusuna yardm edeceini ifade eden bir mektup gnderdi (Mektup, "Rum Meliki Yldrm Bayezid' diye balamaktadr). Buna kar Yldrm'n cevab ok sert ve hatta hakaret-miz oldu (Mektup, %Ey Timur denen paralayc kpek ve Tekfurlardan daha kfir olan adam' diye balamaktadr). Neticede kaderin cilvesiyle Yldrm'n strateji asndan stn grld uursuz Ankara Meydan Muharebesi meydana geldi ve 28 Temmuz 1402 tarihinde Osmanl ordusu yenik dt ve Padiah esir alnd. Bu hadiseyle Osmanl Devleti, cihan devleti olmaktan km ve yeniden baa dnmt. Zira bu sava takip eden yllarda, 8 yl kadar Anadolu'da kalan Timur buralarda terr estirdi ve eski beylere beyliklerini tamamen iade etti. 3 Mart 1403'de, baz tarihilerin ileri srd gibi intihar ederek deil, skntdan doan bir ka eit hastala dayanamayan Yldrm vefat etti ve Osmanl Devleti iin Fetret Devri denen ara dnem balad. Yldrm Byezd devrinin ileri gelen devlet adamlar arasnda, iyi bir devlet adam olmakla beraber takva cihetinden zayf olduu ittifakla aklanan andarl Ali Paa, Timurta Paa, Sleyman Paa, shak Bey ve Mihal olu Muhammed Bey zikredilebilir. Onun devrindeki limlerden ise, emseddin Fenari, olu Muhammed ah Fenari, Hfzuddin Muhammed Krd, eyh Kutbuddin znik ve ihbddin Sivas unutulmamaldr. Devrinin Horasan erenlerinin banda, Emir Sultn denen Byezid'in damad emseddin Muhammed Hseyn, Hac Bayram ve eyh Abdurrahman- Erzincan! gelmektedir. Mevlid yazar Sleyman elebi de onun zamanndaki en byk airlerdendir. ZEVCELER: 1- Germiyanolu Devlet ah Htn; sa, Mustafa ve Musa'nn annesi. 2- Devlet Htn; Yine Germiyanolu olduu sylenen ve Sultn Mehmed elebi'nin annesi ve ilk Valide Sultn. 3- Hafsa Htn; Aydnolu sa Bey'in kz. 4- Sultn Htn; Dulkadirolu Sleyman ah kz. 5- Marya (Olivera Despina) Htn; Sirbistan Kral Lazar'n kz. OCUKLARI: 1- Etturul elebi. 2- sa elebi. 3- Mustafa elebi (Tartmaldr). 4- Byk Musa elebi. 5- brahim elebi. 6- Kasm elebi. 7- Yusuf elebi. 8- Hasan elebi. 9- Erhondu Htn. 10- Fatma Htn. 11- Paa Melek Htn. 12- Oruz .BNMEVENO Htn. 22. Osmani Saray'd] Bunlai \

Burada uj AJOs [ I. Murad, II. I i bulunduu \ [plnda tslff (tatbikatta I nkr etmek! [ vardr, I [iindir ki, I f etmitir, ellerinden i | ne muhalefeti I gayreti gft B) Jtl'nde ikin I stenmekteki i banda s iler, iki ve I |- mns, I | ma ve I (halde, bu 1 ' fikirlilik | deliller vars "Siki" i i slerinde i mevlidde s [lir. SK* nmzde I kulland 131 155 1 ANLI BLNMEYEN OSMANLI 57 Htn. 13- Hund Htn. 14- ehzade Mehmed21 22. Osmanl Padiahlarndan ikiye mbtel olanlar bulunduu ve hatta Saray'da gayr-i meru elence sofralar dzenledikleri sylenmektedir. Bunlar hakknda ne dersiniz? Burada u gereklerin bilinmesinde fayda mlahaza ediyoruz: A) Osmanl Devletini tekil eden fertler ma'sm ve gnahsz deillerdir. lerinde I. Murad, II. Murad, Ftih, Yavuz ve II. Abdlhamid gibi "veliyyullah" denilen fertler bulunduu gibi, iki ve benzeri gnahlar irtikb eden ahslar da bulunabilir. Nazar plnda slm'n btn dsturlarnn kabul edilerek tatbik edildii bir vk'adr. Ancak tatbikatta bu esaslara muhalefet edenlerin bulunduu da bir vk'adr. Her ikisini de inkr etmek mmkn deildir. Her eyde olduu gibi, Osmanl Devleti'nin iyilikleri de vardr, hatalar da vardr. Ancak 600 sene boyunca hasenatnn seyyitna ar bast iindir ki, kader-i lhi bu uzun sre iinde slm'n bayraktarl unvann onlara ihsan etmitir. Seyyit hasenatna ar basnca da, bu erefli unvan yine kaderin hkmyle ellerinden alnmtr. En kt zamanlarnda bile, deil iki gibi slm'n ak bir hkmne muhalefet, itihad meselelerde dahi er' hkmlere ri'yet etmek iin elden gelen gayreti gsterdiklerini, saylar milyonlar bulan ariv belgeleri isbat etmektedir. B) Maalesef, Osmanl tarihi ve edebiyatnda geen baz tabirler, Osmanl Devle-ti'nde ikinin tamamen serbest olduu m'nsna gelecek ekilde te'vil ve izah edilmek istenmektedir. Bu tbirlerden bazlarna dikkat ekmek istiyoruz. " iret", bunlarn banda gelmekte ve tarihlerdeki "padiah, ireti severdi " tarznda geen ifadeler, iki ve sefhet hayat yaard eklinde yorumlanmaktadr. Halbuki bu ifadenin asl mns, =yaama, iret=keyifli hayat ve elence demektir. Yaamann tadn karma ve keyifli hayat, meru dairede olduu gibi, gayr -i meru dairede de olabilir. O halde, bu tbirleri, baka karne olmadan gayr-i meru hayat diye izah etmek, pein fikirlilik olur. Ancak Yldrm Byezid gibi baz devlet adamlarnn iki itiine dair ak deliller varsa, bunu baka trl yorumlamak da doru olmaz. "Sk" kelimesi de manas arptlan kelimelerdendir. Kelime manas, keyif meclislerinde kadehle iilecek eyleri takdim eden ahs manasn ifade eder. Ancak mevlidde erbet datana sk dendii gibi, meyhanede arap datana da ayn ad verilir. Sk kelimesini, her yerde, iki kadehini datan diye aklamak, elbette ki kastl bir pein fikirliliktir. Osmanl Saraynda skler elbette vardr. Ancak bunlarn, iki kadehlerini datan ve dolduran kiiler olduklarn, serbeste iki dattklarn ve bunun ak bir ekilde yapldn sylemek insafszlk olur. "arap" kelimesi de yledir. Aslnda her eit iecek demek olan bu kelime, gnmzde haram olan ve Arapa'da "hamr" kelimesiyle ifade edilen iki karlnda kullanlmaktadr. Halbuki Osmanl dneminde, erbet ve su da dahil olmak zere btn 20 Ner, Kitb- Cihn-nm, c. I, sh. 311-355; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 78-116; Ahmed Uur neri, sh. 131- 195; Tarih-i Solakzde, stanbul 1297, sh. 51-91; kpaa-zde, Tarih, sh. 65 vd; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 44 vd.; Kantemir, c. I, sh. 95-105; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 71-90; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, 260-323; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 7-10; ztuna, Trkiye Tarihi, c. II, sh. 306-352; Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 110-112; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat I-IV, stanbul 1332/1923, c. I, sh. 22-25. 58

iilecek eylere yani bugnk karlyla merubata "arap" dendii bir vk'adr. slm hukukunun yasaklad sarholuk verici ikileri ienlere, hadd-i irb denilen er1? cezay uygulayan devlet adamlarnn kendilerinin, aka bu fiili ilemeleri mmkn deildir; ancak kanunlarla tatbikat arasnda fark bulunabilir. Byle bir fiili ileseler bile, bunun aktan ilenen bir gnah olmad kesindir. Nitekim Dimitri Kantemir'in II. Se-lim'le ilgili beynlar da bunu teyid etmektedir. Bu arada, mezkr kelimelerin tasavvufdaki manalar ile bir ksm metinlerde kullanldn da unutmamak icab etmektedir. C) Trkler Mslman olduktan hemen sonra, slm'a muhalif olan btn detlerini de kideten ve nazar olarak tamamen terk etmilerdir. slm'n te'siri altnda ve ilk Mslman Trk Devleti olan Karahanllar devrinde (X. asr) kaleme alnan Kutadgu Bilig'deki u cmleler, bunun en bariz mislidir: "Bey iki imemeli ve fesatlk yapmamaldr; bu iki hareket yznden, sonunda ikbl elden gider. Dnya beyleri arabn tadna ularlarsa, memleketin ve halkn bundan ekecei zahmet ok ac olur. Bey iki ier ve oyunla vakit geirirse, memleket iini dnmee ne zaman frsat kalr?". Daha sonraki Mslman Trk Devletlerinin iki hakkndaki tutumlarn ise, kendilerine resm kod olarak kabul ettikleri fkh kitaplarnda ifadesini bulan er' hkmler ortaya koymaktadr. Osmanl hukukular, iki hakkndaki hkmlerde slm hukukularnn kabul ettikleri esaslar aynen benimsemilerdir. Btn slm hukukular ise, bata arap (hamr) olmak zere, sarholuk verici ikilerin aznn ve ounun haram, yani kesin olarak dinen yasak olduunu kabul etmilerdir. Ancak slm'n tesbit ettii ve had denilen cezay gerektirecek iki ime suunun tarifinde farkl grler ortaya kmtr. mam- A'zam Ebu Hanife'ye gre, az veya ok arap (hamr) imek yahut sarho edecek kadar dier ikileri kullanmak, had cezasn gerektiren bir sutur. Dier slm hukukular ise, her eit ikiyi, az veya ok imenin had cezasn gerektiren bir su olacan aklamlardr. Ebu Hanife arap demek olan hamr ile dier ikileri ayrt ederken, dier slm Hukukular hepsini ayn hkme tbi klmaktadrlar. Osmanl Devlet'inde tercih edilen birinci gre gre had cezasn gerektiren iki ime suunun (ki buna irb denmektedir) iki unsuru vardr: Birincisi, az da olsa arap imek veya dier ikileri ierek sarho olmaktr. Yani btn ikilerin haram olduunda ittifak etmekle beraber, had cezasn gerektirecek suun teekklnde kk bir gr ayrl vardr. kincisi, ceza kasd ve irdedir. Zorla iirilen ikiler, had cezasn gerektirmez. Bu unsurlardan biri eksik olduunda, had cezas tatbik edilmez; ancak devletin tesbit ettii ta'zir cezalar uygulanr. Had cezas ise, eks ik ve fazla olmadan iki iene sopa ile seksen krba vurmaktr. Osmanl Devleti'nin son on ylna kadar, btn Mslman Trk Devletlerinde, slm'n iki iin tesbit ettii ceza aynen tatbik edilmitir. Bunu er'ye sicillerinde grmek mmkn olduu gibi Osmanl Kanunnmelerinde de grmek mmkndr. Osmanl Devleti'nde konuyla ilgili er' hkmler, Avrupal bir hukukunun diliyle "1810 tarihine gelinceye kadar, mer' olmutur. Geri bu hkmler, tatbikatta tam icra olunmad da sylenebilirse de, nazariyatta kuvvetine riyet olunmutur". Aratrmalar, Osmanl Devleti'nin son on ylna kadar bu tatbikatn devam ettiini gstermektedir. Ancak Osmanl Devleti'nin son yllarnda kabul edilen Men'-i Mskirat Kanunu, iki ienlere verilen cezalar, alternatifli olarak dzenlemi ve bunlardan birini de hadd-i er' olarak zikretmitir. Bu kanun, devletin OSMANLI BLNMFVfM t iinde ve dnda o-Osmanl padi lm'n getirdii iki birleri almlardr. B II. Bayezid'e seleyi btn y. "1. Derghma jrj benzeri yerlerde, ani . irtikb edildii ' fiillerinden, btn:...... 3. Emrim size ulaji' zat bu in zerinde dur; yasak edesiniz, 4. Bundan sonra h'.. gibi ri'yet edeler, 5. Sen ki, s;:1 kndan gelip, er Osmanl Padia men, aka er'i h. maktadr ki, Osman? gibi ithamlar, t. unu da < ve IV. Murad'n aklanmaktad termek deildir 23. Yldrm Bi< ahitliinin dur? Bursa'da Ulu aykr ilere mani Byezid'in, bir iki Sultn'n, iki itljjf deildir. Belki Moll; terk etmesinden nn yanna ce Acaba iki manii Padi"1"'" glerdir, i mkfatn da mu. BLNMEYEN OSMANLI

59 iinde ve dnda ok byk tartmalara yol amtr. Osmanl padiahlar, ok az istisnalar dnda, hem fiilen ve hem de kavlen slm'n getirdii iki yasana uymular ve bu yasaa uyulmas iin gerekli hukuk tedbirleri almlardr. Btn Osmanl Padiahlar bu konuda hassastrlar; ancak bunlardan II. Bayezid'e ait olan bir fermann, sadeletirilmi metnini, sizlere takdim ederek, meseleyi btn ynleriyle vuzuha kavuturmak istiyoruz: "1. Derghma arz olundu ki, sancanza bal ehir, kasaba ve kylerde, dnlerde, toplantlarda ve benzeri yerlerde, aka arap iildii, eitli sarho edici ikiler kullanld, her trl rezalet ve sefhetin irtikb edildii grlmtr. Ayrca slm'n e'irine ri'yet edilmeyerek fsklarn bu gibi gayr-i meru fiillerinden, btn Mslmanlarn ve zellikle de limler ve slihlerin rahatsz olduu bildirilmitir. 3. Emrim size ulanca, bu konuda tam ihtimam gsteresiniz. Sen ki, sancak beisin, kadlarsnz. Bizzat bu iin zerinde durub kazanzdaki halka, ehirlerde, kylerde ve kasabalarda tekrar te'yd ve tehdit ile yasak edesiniz. 4. Bundan sonra hi bir yerde, fsklar toplanp aka gnh ilemeyeler ve slm'n e'irine gerei gibi ri'yet edeler. 5. Sen ki, sancak beisin, bu hususu grp gzetip emrime aykr hareket edenleri kd kararyla hakkndan gelip, er' hkmleri ve emirlerimi icra edesin. yle bilesiniz ve almet-i erife itimat edesiniz". Osmanl Padiahlarnn bu yasaklarna ve er'ate kar bu hassasiyetlerine ramen, aka er' hkmleri inemeleri nasl dnlebilir? Bu mislden de anlalmaktadr ki, Osmanl Padiahlar hakknda sylenen "sarho" ve "aile hayat berbat" gibi ithamlar, tamamen iftiradr ve belli bir vesikaya dayanmamaktadr. unu da nemle belirtelim ki, btn bu izahlarn yannda I. Byezid Han, II. Selim ve IV. Murad'n genliklerinde bazen iki kullandklar, bir ksm Osmanl kaynaklarnda aklanmaktadr. Zaten bizim meselemiz de btn Osmanl Padiahlarn ma'sum gstermek deildir21. 23. Yldrm Byezid'in iki itii ve bu yzden Molla Fenari tarafndan ahitliinin reddedildii sylenmektedir. Btn bu iddialar doru mudur? Bursa'da Ulu Cami'yi yapan, Emir Sultn Buhari'nin kaynpederi olan ve slm'a aykr ilere mani olmadklarndan dolay baz kadlar cezalandrmaya kalkan Yldrm Byezid'in, bir iki mbtels olduu asla iddia edilemez. Ayrca Molla Fenari veya Emir Sultn'n, iki itii iin Yldrm Byezid'in ahitliini kabul etmedii iddias da doru deildir. Belki Molla Fenari, bir konuda ahitlii arzu edilen Yldrm'n cemaatle namaz terk etmesinden dolay ahitliini kabul etmedii dorudur. O da bunun zerine saraynn yanna cemaatle namaz terk etmemek iin yeni bir cami ina ettirmitir. Acaba iki iddias nereden kmtr? Bir nceki soruda da ifade ettiimiz gibi, Osmanl Padiahlar, Peygamberlerin masum olduu gibi, tamamen masum insanlar deillerdir. Onlarn da gnahlar bulunabilir. Her musibet, bir cinayetin neticesi ve bir mkfatn da mukaddimesidir. Dolaysyla Ankara malubiyeti elbette ki bir musibettir. 21 Fermann Orijinali, Bursa er'iyye Sicilleri, nr. A 33/21, vrk. 338/B; Cin, Halil- Akgndz, Ahmed, Trk Hukuk Tarihi I-II, stanbul 1997, c. I, sh. 267-268; BA, YEE, nr. 14-1540, sh. 53-54; Yusuf Has Hcib, Kutadgu Bilig, Nereden: Reit Rahmeti Arat, Ankara 1959, sh. 157-158; Kur'n, Mide, 90; Molla Hsrev, Drer ve Gurer, c. II, 69-70; Akgndz, Ahmed, slm Hukukunda Klelik-Criyelik Messesesi ve Osmanl'da Harem, 1. Bask, stanbul 1995, sh. 34-38. ... . ---.-... L 60 BLNMEYEN OSMANLI Bunda kader-i ilahiye fetva verdirten hatalar mutlaka vardr. Ancak esir alnan Emir Sultn ve Molla Fenari, Timur'un Semerkand'a gidelim teklifine, manevi alemde, Osmanl Devleti'nin 30-40 sene sonra yeniden ahlanacan mahede ettiklerinden, teklifi kabul etmediklerini Osmanl kaynaklar nemle kaydetmektedirler. Asl meseleye gelince, Osmanl tarihleri ittifaka yakn bir ekilde, Osmanl sultanlarnn Osman Bey'den ta Sultn Murad zamanna kadar, kendileri iki imedikleri gibi, kendi zamanlarnda iki

iilmesine de iddetle kar ktklarn ve bu din yasa takip ettiklerini yazmaktadrlar. Hatta zamann limleri, bu konularda geveklik grdkleri zaman, Sultn'n kapsna gelerek, 'Eer ma'rfu emr ve mnkerden nehy etmezsen, memleketinde durmayz' derlerdi. Ancak Yldrm Byezid devrinde bu iin biraz gevediini kaynaklar yazmlardr. Bu, Yldrm'n iki itiini gstermez. Hatta baz kaynaklar, Yldrm Byezid'in Srbistan Kral Lazar'n kz Marya (Despina) Hanm ile evlendikten sonra, bu kadnn Mslman olmamas veya baka sebeplerle, az bir sre iin de olsa, iki kullandn, veziri andarl Ali Paa'nn bu konudaki ikaz grevini yapamadn ifade etmektedirler. Ksaca, Srp Kral, kz Marya'y Byezid'e gndererek Osmanl Padiahn evvela manen ykmay ve sonra da cephede malup etmeyi planlamtr. Maalesef geici bir sre de olsa, bu plannda muvaffak olduunu kaydeden tarihiler de bulunmaktadr. 1391'de bu kadnla evlenmitir; ne zaman iki imeye balad belli deildir; ancak hemen tevbe ederek Bursa Ulucami'yi inaya balad ise, yine Osmanl kaynaklar tarafndan aklanmaktadr. ayet geici bir sre iki imi olsa bile, bu gnah aktan yaptn ve ikili sofralar dzenlendiini sylemek mmkn deildir. Bu yzden er'an itiinin isbt da hemen hemen mmkn deildir. Btn bunlar, bir deerli tarihinin de ifade ettii gibi, ubuk Ovasndaki Ankara malubiyeti sebebiyle ileri srlen tenkidler kabilinden de olabilir. Malubiyetin bir hatadan doduu noktasndan hareket edilerek, bu sebep de din, siyas veya mal konulardaki gevekliidir eklinde de izah edilmi olunabilir22. knvlslen, meydana ;. etmektedir Yldrm gibi dit sinin tamw isimlerinden &A] dikten sonra, gre bu konu "Her ne i syleseler ( vefat mak niyetini Semerkand'a ( mitsizlie etmektedir! kpaa-i etdi. Tlmu r'ml kuft! di" eklt nakleden ft SUSC64 zar belli O ve i na tuW 24. Yldrm Byezid'in intihar ettii sylenmektedir. Halbuki intihar dinimizde haram deil midir? muel Yldrm Byezid'in vefat ile ilgili rivayet bulunmaktadr: Birincisi; Hammer ve Gibbons gibi Garb Tarihilerinin tamamna yakn, krullah, Enver, Karaman Mehmed Paa, Acem Hamid, Konyal Mehmed bin Hac Halil ve dris-i Bitlis gibi ilk dnem Osmanl tarihilerinin kahir ekseriyeti; 10 sene kadar Bursa ve Edirne'de oturup elebi Sultn Mehmed'in ocuklarna hocalk eden, Padiah ve dier Osmanl devlet erkn ile yakn temas halinde bulunan ve memleketine dndkten sonra Timur Tarihini yazan bn-i Arabah bata olmak zere Timur devrinin btn Van Neri, Kitb- Cihn-nm, c. I, sh. 332-333; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 45; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 99-100, 103-105, 109; Solakzde, sh. 51-91; smail Bel-i Bursev, Tarih-i Bursa (Gldeste-i Beli), stanbul 1286, sh. 25; Hseyin Hsameddin, "Molla Fenan", TTEM, nr. 18(95), sh. 368-384; nr. 19(96), sh. 148-158; VVttek, Paul, "Ankara Bozgunundan stanbul'un Zaptna (1402-1455)", ev. nalck, Halil, Belleten, c. VII, say 27 (1943), sh. 565; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 89-90; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, 260-323; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 7-10; ztuna, Trkiye Tarihi, c. II, sh. 306-352; Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 110112; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. I, sh. 22-25. , bata < BLNMEYEN OSMANLI 61 knvisleri, Yldrm Byezid'in iddetli stma, nefes darl ve keder dolu hayattan meydana gelen eitli hastalklarn bir araya gelmesinden vefat ettiini aka ifade etmektedirler . Kanaatimize gre doru olan da budur. Kald ki, tarihilerin ou, Yldrm gibi dindar bir Padiaha, haram olan byle bir gnahn isnad edilmesinin tamamen iftira olduunu aka beyan eylemilerdir. Osmanl

tarihinin dev isimlerinden li ve Hoca Sa'deddin Efendi gibi tarihiler, mevcut rivayetleri deerlendirdikten sonra, aksi iddialarn iftira ve yalan olduunu aklamaktadrlar. Kanaatimize gre bu konuda son sz li sylemektedir: "Her ne kadar baz tarihiler Timur'un hekimlerinin zehir iirdiini veya kendi kendisine zehir itiini syleseler de, tamamen hata zerinedirler. Doru olan Yldrm'n yukarda zikredilen hastalklar sebebiyle vefat ettiidir. Zira Yldrm'a Timur her trl iltifat yapt gibi, ayrlrken de muhabbetle ayrlmlardr". kincisi; Osmanl tarihi ile ilgili baz kaynaklar, Timur'un Byezid'i serbest brakmak niyetinde iken, onunla yapt bir mlakat neticesinde, bundan vaz geip, onu Semerkand'a gtrdkten sonra oradan geri gndereceini sylediini, bu sz zerine mitsizlie den Osmanl Padiahnn yzk kandaki zehirle intihar ettiini iddia etmektedirler. Bu iddiay naklettii sylenen ilk dnem tarihilerinden, Ltfi Paa, kpaa-zde, Anonim Tevrih-i l-i Osman gibi mellifler ittifakla "Byezid Hn iitti kim, Semerkand'a gidecein, neman maslahatn grd" veya "bu cevb iitti, gayet mell oldu ve hem gayret etdi. Timur'un iline varmasna hemandem kend kaydn grb Allah Te'l rahmetine vsl oldu" ifadelerini kullanmlardr ki, bu ifadeleri intihar etti diye aklamak da doru deildir. Kuvvetli kaynaklarn izahlar karsnda bu ifadeler, "hiret hazrln grd, lmn istedi" eklinde de yorumlanabilir. Yznn kanda bulunan zehirle intihar ettiini nakleden ilk dneme ait tek kaynak, sadece Hadd Vekyinmesi'dir. Bir de kendi hususi ktphanesinde bulunduunu iddia ettii Fuad Kprl'ye ait bir anonim yani yazar belli olmayan bir Tevrih-i l-i Osman nshasdr. Ner, Byezid Hn'n "tez canlu ve gayretl kii" olmasndan dolay Timur'un mu'meleleri karsnda stma hastalna tutulduunu ve gnden gne zayfladn belirttikten iki sayfa sonra, "bazlar eder ki..." kaydn derek, "dman elinde zebn olub memleketi eller elinde grmeden lem yedr" deyb kend nefsini helak eyledi demektedir. Ayn gibi baz mellifler de, zehirletildiini sylemektedirler. Bunlardan aka kendini zehirleyerek intihar ettiini anlamak mmkn olmad gibi, bu tr iddialarn bir rivayetten teye gitmedii de malumdur. Btn bu rivayetler, li ve Hoca Sa'deddin gibi kaynaklar tarafndan iddetle tenkit edilmitir. ncs; Timur'un zehirlettii eklindeki bir iddiadr ki, bunun tarihiler tarafndan kale bile alnmadn ifade etmekle yetiniyoruz. Bunun tam aksine Mneccimba bata olmak zere ou mellifler, hastalnn tedavisi iin Timur'un saray tabiplerinden Celaleddin Arab ve zzeddin Mes'd e-iraz'yi tayin ettiini belirtmektedirler. Netice olarak, Yldrm'n intihar iddias, muteber yerli veya yabanc kaynaklarda yer almamaktadr. Sadece Fuad Kprl'nn baz zayf rivayetleri zorlama yorumlara tabi tutarak Cumhuriyet'in ilk yllarnda bu iddiay gndeme getirmesinden sonra mesele tekrar alevlenmitir. Mkrimin Halil Yinan ve Uzunarl gibi tarihiler, bu iddiann tamamen yanl olduunu delilleriyle ortaya koymulardr23. 23 Ner, Kitb- Cihn-nm, c. I, sh. 358-363; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 101-103; Ahmed Uur neri, sh. 172-173; Hoca Sa'deddin Efendi, Tc't-Tevrih I-II, stanbul 1279-80, c. I, sh. 217; Solakzde, sh. 87-89; Ltfi 62 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN_ V- FETRET DEVR 25. Fetret Devri ne demektir? Osmanl Devleti'nin 1402'deki Ankara malubiyetinden sonra dalmas ile balayan, Yldrm'n ocuklar arasndaki saltanat mcadelesi ile devam eden ve 1413 ylnda I. Mehmed elebi'nin tartmasz tek sultan olarak kabul edilmesiyle sona eren verimsiz ve uursuz ara dneme denmektedir. 11 yl srmtr. Yldrm Bayezid'in vefatndan sonra hayatta olan ocuklar ya srasyla unlardr: Sleyman ah (1375-1410), sa elebi (1378-1405), Mustafa elebi (Dzmece Mustafa diye bilinir, 1380-1422), I. Mehmed elebi (1382-1421), Musa elebi (1388-1413) ve ehzade Kasm (1397-1417). Saltanat mcadeleleri nasl yrd? Yani Emir Sleyman ve Ms elebi'nin sultanl var mdr?24 26. Sleyman elebi kimdir (Emir Sleyman = I. Sleyman)? 1402 malubiyetinden sonra Vezir andarl Ali Paa ile kaarak cann kurtaran ehzade Sleyman, arkasndan hemen Bursa'ya geldi, ok nemli grd eyalarn aldktan sonra hemen Edirne'ye cann att ve orada padiahln ilan etti. Hatta frsat ganimet bilerek Osmanlya harp

ilan eden Macarlar dahi yendi. Ancak Osmanlnn en byk topraklar Amasya'da bulunan Mehmed elebi'nin elindeydi. Dier tarafdan sa elebi bir ara Bursa'y kuatm, ele geirmi, ancak Mehmed elebi tarafndan tasfiye olunmutu. Sultn Sleyman'n Edirne'yi taht ehri ilan etmesi, Bursa'nn bu zelliini ortadan kaldrd ve 51 yl devam edecek olan Edirne devri balad. Musa elebi mtereddit idi ve hatta aabeyinin padiahln tanyordu. Sultn Sleyman, Anadolu'ya geti ve Bizans mparatoru ile kurduu dostluklarn da yardmyla, Bursa, zmir ve Ankara'y ald. Bu arada Anadolu beylikleri Sleyman'a kar Mehmed elebi'yi desteklemeye balaynca Musa elebi de ona itaat etti ve Sleyman' takip iin Rumeli'ye geti. Baz komutanlar ve fitne iin hazr bekleyen Romanya Prensi'nin de desteiyle, Musa elebi, Mehmed elebi adna Rumeli'ye gemesine ramen, kendi sultanln ilana hazrlanyordu ve Sultn Sleyman' Edirne'de kstrarak hayatna son verdi (1410). Sultn Sleyman'n 8 yl kadar sren saltanat 35 yandayken sona erdi. Maalesef, takva cihetiyle pek kuvvetli olmayan Vezir Ali Paa'nn da etkisiyle, kendisinin dier Osmanl Sultnlarna kyasla, manev ynnn o kadar mkemmel olmad baz Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 59-60; Mneccimba, Sahifu'l-Ahbar I-III, stanbul 1285, c. 3, sh. 313; Nianc Tarihi, stanbul 1279, sh. 132; Hadid, Tevrih-i l-i Osman, stanbul 1991 (Necdet ztrk neri), sh. 131; Anonim, Tevrih-i l-i Osman, stanbul 1992, (F. Giese nerinden Nihad Azamat), sh. 49; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 86-90; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 260323; smail Bel-i Bursev, Tarih-i Bursa, sh. 28-29; Kprl, M. Fuad, "Yldrm Bayezid'in Esareti ve ntihan Hakknda. I. Demir Kafes Rivayeti. II. ntihar Meselesi", Belleten, c. I, say 2 (1937), sh. 591-603; Kprl, M. Fuad, "Yldrm Bayezid'in ntihar Meselesi", Belleten, c. VII, say 27(1943), sh. 591-599; Yinan, Mkrimin Halil, "Byezid II", A. 24 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 117-144; Solakzde, sh. 91-124; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 91-98; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 325-345; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 113-116; Kantemir, c. I, sh. 109-120. ... .. ._,... , ...-..< kaynaklarda ifade < Sultn Sleyman meyen ve malub Melek diye meM Necmddin Hanef'yi; I skendernme rtt Mevln Hamza'y i lan olduu, Sultn.' 27. Sultn Mun< 1410 ylnda! bir diplomat deildi. I zerine gelen Men Mehmed elebi I utunca bunu frsat! Srbistan PrensI'nM geldi ve Sultn I sren saltanat da! (1413). Fetreti Sultn Mus Melikah, Mlhll| zaskeri olan i man'n! olmasna k i 28.1. Mehmed (, su kabul 781/1380 yl yava< fndan 0 Babasnn gitti ve | Ankara'ya i matt. Mu | saltanatn 1 vlriH/Hfl |45;lM* 345; OfflM BLNMEYEN OSMANLI 63 kaynaklarda ifade edilmektedir. ' Sultn Sleyman devrinin en nemli devlet adam, tarihiler tarafndan beenilmeyen ve malubiyetine sebep gsterilen andarl Ali Paa; limler arasnda bn-i Melek diye mehur olan zzddin Abdllatif, olu Muhammed, mftilik yapan Necmddin Hanef'yi; maneviyt erenleri arasnda ise Yunus Emre'yi; irler arasnda, skendernme mellifi Ahmed ile tarihilerin mazbut bir air olarak anmadklar Mevln Hamza'y zikr edebiliriz. nsanlar galip veya malup edenlerin mesa arkadalar olduu, Sultn Sleyman'n halinden de anlalabilir25. Il-13) 27. Sultn Musa elebi kimdir? 1410 ylnda Edirne'de padiahln ilan eden Musa elebi, sert bir asker ama iyi bir diplomat deildi. stanbul'u 5. defa muhasara altna alarak Bizans' karsna ald. zerine gelen Mehmed elebi'yi malup etti ve bu olaydan sonra iyi bir diplomat olan Mehmed elebi mparator'a snd.

Musa elebi, Rumeli beylerini de kendisinden soutunca bunu frsat bilen Mehmed elebi, ikinci defa, hem Rumeli beylerinin ve hem de Srbistan Prensi'nin desteini alarak kardei Musa ile amurlu Derbend'de kar karya geldi ve Sultn Musa aabeyine yenilerek ldrld. Bylece 25 yanda 3 yl kadar sren saltanat da sona erdi ve Osmanl taht sadece Mehmed elebi'ye kalm oldu (1413). Fetret Devri de byle sona erdi. Sultn Musa zamannda ona destek olan devlet adamlar arasnda veziri Kr Melikah, Mihal olu Muhammed Be, bunun kardei Bahsi Be'i; limler arasnda Kazaskeri olan eyh Bedreddin-i Simv'yi zikretmemiz gerekmektedir. Sultn Sleyman'n ehzade Orhan, ehzade Mehmed ah ve Paa Melek Htn adnda ocuu olmasna karlk, Sultn Musa'nn evlad yok idi26. 28. I. Mehmed elebi kimdir ve neden Osmanl Devleti'nin ikinci kurucusu kabul edilmektedir? 1413-1421 tarihleri arasnda Osmanl tahtna oturan Sultn Mehmed elebi, 781/1380 ylnda Germiyanoullarndan Sleyman ah'n kz Devlet Htun'dan dnyaya gelmitir. Asil ve dindar bir devlet adam olan Mehmed elebi, baz tarihiler tarafndan Osmanl Devleti'nin ikinci kurucusu ve 9. asrn mceddidi kabul edilmektedir. Babasnn esareti srasnda vezir Byezid Paa'nn tavsiyelerine uyarak Amasya'ya gitti ve padiahln ilan etti. Kardei sa elebi'yi tasfiye etti. Ancak Sleyman Bey'in Ankara'ya kadar gelmesi zerine, Amasya-Tokat-Sivas blgesiyle yetindi. yi bir diplomatt. Musa elebi nce Mehmed elebi'ye itaat etti. Ancak 1410 ylnda Rumeli'de saltanatn ilan edince durum deiti. 1413 ylnda kardei Musa elebi'nin ldrlme25 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 117-144; Ahmed Uur neri, sh. 198; Solakzde, sh. 91-124; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 61-68; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 91-98; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 325-345; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 113-116; Kantemir, c. I, sh.109-114. 26 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 117-144; Ahmed Uur neri, sh. 204-241; Solakzde, sh. 91-124; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 61-68; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 91-98; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 325-345; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 113-116; Kantemir, c. I, sh.115-120. 64 BLNMEYEN OSMA sinden sonra, Osmanl tahtnn tek vrisi olarak kald. Osmanl tarihileri tarafndan ye| asrn yani Hicr 9, asrn siyset alannda mceddidi olarak kabul edilmektedir. elebi Mehmed Rumeli'ndeki olaylarla urarken, Karamanolu yine hareke! geti. Germiyanolu Yakub Bey'in Mehmed elebi'ye itaatini bildirmesi zerine Bursa'j kuatt. Hac vaz Paa'nn kahramanca mdafaas zerine Yldrm Byezid'in sur df da kalan kabrine hakaret bile etti. te bu kargaa iinde Sultanlk koltuuna oturaf Mehmed elebi, Aydn'daki Candaroullarmn da tabiiyetini kabul ettikten sonj Karamanolu'nun zerine yrd ve halasnn olu olan Karamanolu II. Mehmed esir ald. Sonra affetti. Bu arada Venedik donanmasna kar 1416 ylnda al Bey ko) mutasndaki Osmanl donanmas hcuma geti, ancak malup oldu. Buna karlk Mac Kral Sigismund'un hal seferi teebbs, Mehmed elebi'nin bir paas olan Gz sha| Bey tarafndan pskrtlnce Osmanl prestij kazand. shak Bey'in 1415 muharebesin den sonra Trklerin Bosna Saray dedikleri Sarajevo Osmanl'nn eline geti. shakl Bey'in Rumeli'deki bu fetihleri Romanya ve dier Balkan blgelerinde de devam etti.j Sultn Mehmed de bo durmuyor ve Sinop'daki Candar Beliinin bir ksm topraklarn} Osmanl Devleti'ne ilhak ediyordu. Osmanl Devleti, yeniden eski ihtiamna kavumak zere iken, i ve d dmanlar, iki byk gaileyi Osmanl Devleti'nin bana amakta gecikmediler. Ancak Sultnf Mehmed'in fevkalade basiretli idaresi ve Allah'n yardmyla bu iki byk bela da ald. Bunlardan birincisi, eyh Bedreddin isyan idi. Musa elebi'nin Kazaskeri ve birj nevi eyhlislm olan bu ilim adam, belli evrelerce kullanld. Musa elebi'nin tasfiyesinden sonra Sultn Mehmed tarafndan yksek bir maa verilerek znik'te mecburi 1 ikamete zorlanan eyh Bedreddin, Aydn ve zmir taraflarnda fesada balayan Brkl-ce Mustafa ve Manisa civarnda ortaya kan ve aslnda bir Yahudi dnmesi olan Torlak Kemal ile olan eski ilikilerinden korkarak, KastamonuSinop-Kefe genini takipten sonra Eflak Voyvodasna snd. Daha nce eyh Bedreddin'in kazaskerlii srasnda onun kethdaln yapan Brklce Mustafa, zmir'de, Urla yarmadasnn kuzey tarafndaki Karaburun'da, Yahudi dnmesi Torlak Kemal ise, Manisa'nn Kzlbalarla meskn blgelerinde Osmanl Devleti'nin aleyhinde bir isyan hareketine hazrlk yapyorlard. eyh Bedreddin'in de Rumeli'de bu tr hareketlere girime teebbsleri barda taran son damla oldu.

Bizans bunlar iddetle destekliyordu. Ordularnn says 5.000 ve 10.000'lerle ifade edilen ve Dede Sultn diye de anlan Brklce Mustafa'nn isyan, Timurta Paa-zade Ali Bey'in de malup olmasyla ciddileti. Mehmed elebi'nin olu ehzade Murd, Byezid Paa'nn da yardmyla Brklce Mustafa ve asi kuvvetlerin zerine yrd ve ele geirilen Dede Sultn idam edildi. Bunu Torlak Kemal'in tepelenmesi izledi ve bylece Osmanl Devleti'nde ilk ciddi alevi isyan bastrlm oldu. Bunun zerine Rumeli'deki Deliorman'da yerleen eyh Bedreddin isyan geniletme abalarn srdrd. Selanik taraflarnda Dzmece Mustafa ile megul olan Sultn Mehmed, olay duyunca hemen Serez'e geldi ve Byezid Paa'nn gayretiyle eyh Bedreddin ele geirildi ve Serez arsnda idam edildi. damna fetva veren ise, Sa'deddin Teftezni'nin talebelerinden olan Herat'l Mevln Haydar'dr. 1420 ylnda bu olay da kapatlmtr. Sultn Mehmed'in ikinci belas ise, Timur tarafndan esir alnarak 16 yl ortadan kaybolan ve ancak Bizans ve benzeri d dmanlarn tahriki ile saltanat iddiasyla orta29. MANLI BLNMEYEN OSMANLI 65 yeni prn Torya kan Yldrm'n gerekten olu Dzmece Mustafa'dr. Normalde Sultn Mehmed'in aabeyidir. Nibolu Sancakbeyi Aydnolu Cneyd'in de desteini alarak kyam eden Dzmece Mustafa, Sultn Mehmed'e yenildi ve Bizans mparatoruna snd. Sultn Mehmed hayatta olduu mddete salverilmemek ve buna karlk mparatora ylda 300.000 ake denmek artyla anlama yapld ve hatta bu anlamann da etkisiyle Sultn Mehmed, 1420'de stanbul'da mparator II. Manuel'i ziyaret bile etti. Sultn Mehmed elebi 39 yanda vefat etti ve Bursa'daki Yeil Trbeye defn o-lundu. Vefatnda Osmanl devleti eski geniliine ve kuvvetine ulamt. 24 kere savaa giren Mehmed elebi 40 yerinden yara almt. Samimi, drst, dindar ve diplomat bir devlet adamyd. ZEVCELER: 1- eh-zde Kumru Htn; Amasyal bir Paa'nn torunu. 2- Emine Htn; Dulkadr olu Mehmed Bey'in kz ve II. Murad'n annesi. OCUKLARI: 1- eh-zde Kk Mustafa. 2ehzade II. Murd. 3- ehzade Mahmd. 4- ehzade Yusuf. 5-ehzde Ahmed. Sultn Mehmed elebi zamanndaki ileri gelen devlet adamlar arasnda, batan beri onun sadk bir veziri olan Byezid Paa'y, ilmiyeden gelen brahim Paa'y ve Bursa kahraman Hac vaz Paa'y; asrndaki byk limler arasnda Sa'deddin Teftezn'nin talebelerinden Mevln Burhnddin Haydar', Mevln Sar Ya'kub'u, Kara Ya'kub lakabyla mehur olan Ya'kub bin dris'i, Kfiyeci lakabyla mehur Mevln Muhyiddin'i ve Byezid-i Sof'yi; zamanndaki maneviyt erenlerinden zellikle eyh Abdllatif'i, Amasyal Pir lyas' ve eyh Muslihuddin Halife'yi; irlerden ise sadece Hsrev irin mellifi eyhi ile Molla Ezher ve air Zihni'yi sayabiliriz27. 29. eyh Bedreddin kimdir? Bir alev eyhi mi yoksa ilk komnist midir? slm'a aykr grleri bulunan Varidat adl eserin mellifi olduu doru mudur? eyh Bedreddin meselesi, Osmanl tarihi asndan tam bir bilmecedir. zerinde ok sz sylenmitir. Bir ksm pein hkml tarihiler eyh Bedreddin'i, Osmanl dneminin Cumhuriyetisi ve ihtilalcisi diye balarna tac etmilerdir. Komnizm'in revata olduu gnlerde, "kadn hari her ey ortaktr" dediini iddia ederek, tarihin ilk Trk komnisti diye Nazm Hikmet'e manzum medhiye bile yazdrmlardr. Alev grup ise, Osmanl Devleti'ne isyan eden Brklce Mustafa ve Torlak Kemal'in haline bakarak onu bir Alev Dedesi olarak grmlerdir; hatta kendilerine rehber edinenleri bile kmtr. Bunun yannda, Osmanl tarihilerinin mhim bir ksm, balangta eyh Bedreddin'in byk bir slm limi ve hukukusu olduunu, ancak sonradan eyh'likden ahla heveslendiini ve devlete isyan ettii iin idam edildiini ifade etmilerdir. Baz samimi aratrmaclar ise, eyh Bedreddin'in bandan beri Btn fikirlere sahip bir ehl-i dallet olduunu hkme balamlardr. Acaba hangisi dorudur? 27 kpaa-zde, Tarih, sh. 85-94; Ner, Kitb- Cihnnm, c. II, sh. 517-555; li, Knh'lAhbr, c. V, sh. 144-194; Ahmed Uur neri, sh. 244-326; Ltfl Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 6876; Solakzde, sh. 124-138; Ahmed Tevhld, "Bursa'da elebi Sultn Mehmed Han- Evvel

Hazretlerinin Kerimelerinden Hafsa Sultn Namna bir Kitabe", TOEM, nr. 39, sh. 187-189; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 99-106; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 347-375; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, II, 17-120; Kantemir, c. I, sh.115-127. m BLNMEYEN OSMANLI UlLlNMfcYEN Kanaatimize gre ifrat da tefrit de doru deildir. Meseleyi olduu gibi yanstmaya almak en gzelidir. Bu sebeple eyh Bedreddin'i yakndan tanmak en dorusudur. Hayat hakknda en geni bilgiyi torunu Halil tarafndan Menkb- eyh Bedreddin adyla kaleme alnan eserden reniyoruz. eyh Bedreddin hakknda unlar biliyoruz: Asl ad Mahmd olan bu zatn babas srail, bir Osmanl emiri, bir gazi ve de 1361'de Edirne fethedildikten sonra ele geirilen Dimetoka'ya bal Simavna veya Samavna denilen beldenin de ilk kadsdr. Burada kadlk yaparken olu Mahmd dnyaya gelmi ve adna bn-i Kd Simavna veya Simavna Kads olu denmitir. Bunun Ktahya Simav ile ilgisi yoktur. Tahsilini Kadi-zde-i Rum ile birlikte onun babasnn yannda yapan ve sonra da Kahire'ye giderek bata Seyyid erif Crcn olmak zere byk limlerden ders okuyan Mahmd, Kahire'de inzivada olan Hseyin-i Ahlt'den tasavvuf dersi alm ve Timur'un huzurunda yaplan ilm tartmada slm ilimlere olan vukufunu ispatlamtr. Bu arada Tebriz ve ilim merkezi Kazvin'e urayan eyh, orada baz nakillere gre Btnlik fikirlerinin etkisinde az da olsa kalmtr. 1397 ylnda eyhi Hseyin Ahlt'nin vefat zerine onun yerine geen eyh Bedreddin, daha sonra Anadolu'ya gelmi ve nihayet zellikle slm Hukuku konusundaki uzmanlndan dolay Sultn Musa'nn Kazaskerliine tayin edilmitir. Sultn Musa tasfiye edilince eyh Bedreddin oluk ocuuyla birlikte, 1000 ake maala znik'e getirilmi ve gereken sayg gsterilmekle beraber, gz hapsinde tutulmutur. Daha evvel anlattmz gibi, Brklce Mustafa denilen ve Dede Sultn diye de bilinen alevi dedesinin isyan, bunu Torlak Kemal denilen bir Yahudi dnmesinin takip etmesi ve eyh Bedreddin'in de bunlarla olan irtibat, eyh'in gizli bir ekilde Rumeli'ye gemesine, Eflak Beyine snmasna ve neticede ortaya kan bu Alev isyannn reisi gibi grnmesine yol amtr. nemle ifade edelim ki, eyh Bedreddin aslnda alevi falan deildir. Bunun en byk delili, hem neslinin ortada oluu ve hem de telif ettii eserleridir. Bunun tek istisnas Varidat adl eseridir ki, bunun gerekten onun tarafndan yazlp yazlmad da tartmaldr. Gerek olan eyh'in ahla heveslenmesi, fesad grubunun iinde yer almas ve de Sultn Mehmed'e isyan edenlerin manevi reisi durumuna dmesidir. eyh Bedreddin'in eserlerine baktmzda, slm Hukukuna dair Letif l-rt bata gelir. znik'te gz hapsinde iken kaleme ald bu eser, Hanefi mezhebi ile alakal mkemmel bir mukayeseli hukuk kitabdr. Bunu Cmi'ul-Fusleyn adl stren ve md isimli byk Hanefi hukukularnn kaleme ald Fusl isimli hukuk eserlerini birletirerek ve asrn meselelerini de ilave ederek telif ettii mkemmel bir hukuk kitab takip eder. Bu zikredilenler ve edilmeyenler, tamamen Snn ve Hanef esaslarna gre kaleme alnm eserlerdir. Bunlarda Btnlik, Alevlik veya materyalist bir vahdet'l-mevcudculukla alakal tek bir cmle yoktur. Geriye Varidat adl ona isnad edilen tasavvufa dair bir eser kalmaktadr. Bu kitabn ona ait olmad ve hatta onu isyan iin kullanan baz bozuk fikirli insanlar tarafndan uydurulduu, ileri srlen iddialar arasndadr. Ancak bu kitaba baktmzda, eyh Bedreddin'in teki eserlerinin tam tersine, slm'n temel esaslarna ters den ve insan tamamen dinden karabilecek hususlar bulunmaktadr. Bu eserin baz yerlerinde Allah'dan ve O'nun peygamberlerinden bahsederken, baz yerlerde vahdet'l-vcud'dan ziyde vahdet'l-mevcud nazariyesiyle tam bir materyalist gibi hareket Cer...... esasian t* slatat.:.,... mezhebin!1 kik zort." 'esc de' Oi ricvni snnet w

ke dev islm Hfc-e" de: be-""1)' h BLNMEYEN OSMANLI 67 aya Seyh pnI2i ve reya md itlr. onun ttn m tiye inin ettii grlmektedir. Alemin ezeli ve ebedi olduu ileri srlen ayn eserde, kyamet inkr edilmekte ve buna bal olarak har-i cismn denilen hair redd olunmaktadr. Cennet ve cehennemin de inkr edildii eserde, melek, cin ve eytanla alakal slm'n esaslar da tamamen saptrlmaktadr. Eer bu eser, eyh Bedreddin'e ait ise, slmiyetin telkin ettii ekliyle Allah, Peygamber ve ahiret inanc olmayan, eskilerin tabiriyle kadnlar dnda her eyin insanlar arasnda ortak olduuna inanan bhiyye mezhebinin mensubu bulunan bir zndk ve mlhid karmzda demektir. Acaba eyh Bedreddin bu mudur? Bu soruya hemen evet diye cevap vermek ok zordur. Zira hapisteyken yani idamndan bir ka sene nce kaleme ald slm Hukuku eserinde tam bir ehl-i snnet gibi slm'n esaslarn anlatan bir limin bir iki sene iinde bu hale gelmi olmas akla zor gelmektedir. Nitekim Sa'deddin Teftezn'nin talebesi olan Mevln Haydar Herev, ilim meclisinde eyh Bedreddin ile tartm, Kur'n, snnet ve dier kaynaklara dayanarak eyh'i ilzam etmi ve bizzat eyh Bedreddin'in kendi suunun cezasn ikrar ettikten sonra slh- lem ve hfz- nizm- Beni -dem iin idamna fetva vermitir. ou Osmanl tarihilerinin kanaati de bu yndedir. O halde karmzda bir ka tane eyh Bedreddin vardr: Birincisi, Snn-Hanefi slm Hukukusu ve eserleri limlerce asrlarca ders kitab olarak okutulan ve Musa elebi'nin Kazaskeri olan eyh Bedreddin'dir. kincisi, slm'n temel esaslarn reddeden, Simavler diye bilinen mritleri namaz ve oru gibi slm'n hkmlerinden habersiz bulunan ve en nemlisi de vahdet'l-mevcudcu yani neredeyse panteist ve inkarc bir eyh Bedreddin'dir. ncs, kerametleri olan veli ve mutasavvf bir eyh Bedreddin'dir. Drdncs ise, toplumda karklk karanlarn rehberi olan, bu vesileyle aslnda Alev olmad halde Anadolu'da isyan eden Alev gruplarn mercii haline gelen ve eyhlii ahla deitirmek isteyen ihtillci eyh Bedreddin'dir. Osmanl kaynaklarndan ve Ebssuud'un fetvasndan anladmz, eyh Bedreddin'e ait gibi grnen bu ahsiyetlerden birincisi ve drdncsnn birletirilerek kabul edilmesi eklindedir. Yani eyh Bedreddin, byk bir slm limidir; alev deildir; Kazvin'de Btnlikden etkilenmi olmas kuvvetle muhtemeldir; Osmanlnn kargaa dneminde tahriklere aldanm ve isyanc Alevlerin ve hatta Alevlerin de kabul edemeyecei vahdet'l-mevcudcu bir dalalet grubunun dairesine girmi ve neticede kamu dzeni gerei isyan sebebiyle idama mahkum edilmit ir; Vridt'n byle bir limin eseri olmasn akl kabul etmemektedir. Ebssuud'un sorulan bir soruya verdii cevapta "Ann mridlerinden olan kfirlerdir' demek lzmdr; ir kefere gibi adn anmayub la'net etmeyb kendi halinde olan Mslman kfir olmaz" demesi ok manidardr. Herev'nin idam fetvasnda, srarla "insanlar bilerek dallete sevk edenlerden olduunu isbat etmesi" de nemlidir. Fakat, li ve benzeri tarihiler, Bedreddin'in byk bir lim olduunu, devlete isyannn evresinin planlarna ve yaplan isnadlara dayandn aka ifade etmekte ve eyh Bedreddin'i vmektedirler28.

28 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 142-144; Ltfl Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 73-74; Solakzde, sh. 134-136; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 99-106; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 360-367; Bozkurt, Mahmd Esat, Inklb Tarihi, stanbul 1997, sh. 104-106; Mecd Efendi, Hadk, c. I, sh. 71-73; Ayrntl bilgi iin bkz. Ocak, Ahmed Ya'r, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler (15. -17. Yzyllar), stanbul 1998, sh. 136-202; Ktip elebi, Kef'z-Zunn, (ner. Yaltkaya, erafettin- Bilge, Kilisli Rfat), stanbul 1971, c. I, 566, c. II, 1551; Ylmaz, mer Faruk, Belgelerle Osmanl Tarihi MI, stanbul 1998, c. I, sh. 185-188; Uyank, Mevlt, "Osmanl Dnce Tarihinde Toplumsal Bir Muhalefet Olarak eyh Bedreddin ve Haraketinin Tahlili", Belleten, c. LV, say 212214(1991), sh. 341-349.

68 BLNMEYEN OSMANLI BLN'VI- SULTN II. MURD DEVR 30. Ftih'in babas Sultn II. Murd kimdir? ocuklar ve mehur devlet adamlar kimlerdir? Baz tarihilerin Osman Bey'den sonra ikinci kurucu dedikleri Sultn II. Murd, 1404 ylnda Dulkadirolu Emine Htun'dan Amasya'da dnyaya geldi. 1421 ylnda babasnn vefatndan 41 gn sonra gelip Edirne'de tahta oturur oturmaz, Limni'de gz hapsinde bulunan amcas Dzmece Mustafa, Bizans mparatoru tarafndan serbest braklnca byk bir skntyla kar karya geldi. Mustafa elebi, Edirne'ye gelerek padiahln ilan etti ve bununla da kalmayarak ordusuyla Bursa'daki II. Murad'n zerine yrd. 1422'de Sultn Murad'a malup olan amca Mustafa, dzmece olduu iddiasyla idam edildi. Aslnda dzmece olmadn daha evvel ifade etmitik. Bizans'n ihanetini gren Sultn Murad, hemen 30.000 askerle stanbul'u kuatt. Maddi sebepler asndan teslim almay mit ederken, 13 yandaki Kk Mustafa'nn znik'de Bizansn tahrikiyle saltanat ilan ettiini duydu ve hemen ona yneldi. Bu arada frsat ganimet bilerek Osmanlya problem karan Anadolu beyliklerinin de zerine gitti ve srasyla Aydn, Teke, Mentee ve Germiyan Oullar beyliklerini tarihten silerek tamamen Osmanl Devleti'ne ilhak etti. Sultn Murad'n Anadolu'daki skntlar devam ederken Macarlar ve Srplar Osmanl Devleti'ni rahatsz ediyorlard. 1425'de Venedik ile sulh yapan Sultn Murad, 1426'da Macar ordusunu bozdu ve fetihlere devam etti. Bu zaferler devam ederken, en nemlisi zladi mevkiindeki 1443 ylndaki yenilgi olmak zere, Osmanl ordusu Hristiyan kuvvetler karsnda bir ka defa malup duruma dt. Bunun zerine Sultn Murd, Macaristan'la Segedin Andlamasn imzalamak durumunda kald (1444). Ayn yl, Msr'daki slm limlerinin de manevi destei alnarak Karamanolu II. brahim Bey ile de sulh andlamas imzaland. 40 yana gelen ve gerekten de ypranan II. Murad, 1444 Austos'unda olu Mehmed'i tahta geirerek, kendisi ibadet ve taatle megul olmak zere Manisa'ya ekildi ve Ftih Sultn Mehmed birinci defa Osmanl Sultn oldu. Hem Osmanl ordusunun yenilgisinden ve hem de Ftih'in 14 yanda bir gen Padiah olmasndan heveslenen Papa, yeni bir hal seferi iin kollan svad ve hal ordular Osmanl Devleti aleyhinde Ak valye diye bilinen Erdel Voyvodas Hunyadi Yano kumandanlnda bir araya geldiler. Tuna'y geerek Varna'y kuattlar. Tahtta oturan II. Mehmed, yaplan meveretler ve zellikle Vezir-i Azam andarl-zade Halil Paa'nn srarlaryla, II. Murad' yani babasn tahta davet etti. 1444 ylnda ikinci defa sultan olan II. Murd, hemen Edirne'ye geldi ve 40.000 askeriyle Varna nlerine ilerledi ve sadece 150 ehidle hal ordusunu darmadan etti. Btn slm leminde ve zellikle Kahire'de dualarla yd edilen bu zafer, Osmanl Devleti'nin Balkanlarn sahibi olduunu tescil etmiti. Edirne'ye dnen II. Murad yeniden yani ikinci defa olunu tahta kard (1445). Devlet adamlar ve yenieri bu duruma raz olmad ve Sultn Murad'n yeniden tahta geim-kt SOP: Ftr. da <! Koso, bylece Av tam;-Olu y'nda vefa: ZEVCE! bey'in kz. annesinin s-OrtRf Hatn. . Ortodoks oi a Bror 3-i..... Orhan, !') Sultn. 11-Sultn

ar nos; lle 1f'. mut'.;mez. Zira yurt: ta* i BLNMEYEN OSMANLI 69 tahta gemesini srarla arzu ettiler. Bu srar karsnda nc defa II. Murad tahta kt ve olu da bylece iki defa tahta kp inmi oldu (1446). Varna zaferinden sonra Arnavutluk'da skender denilen bir mrtedle ba belaya giren II. Murad, olu Ftih'i de alarak Arnavutluk seferine kt. Bu durumu frsat bilen Ak valye, Papann da desteini alarak bir dier hal seferi daha dzenledi ve Osmanl snrlarn geerek Kosova Ovasna kadar geldi. 17 Ekim 1448 tarihinde II. Kosova Zaferini kazand ve bylece Avrupallarn Trkleri Balkanlardan atmak iin giritikleri son seferi de zaferle tamamlam oldu. Buradan Edirne'ye dnen II. Murad 1449 ylnda olunu evlendirdi. Olunu Manisa Sancakbeyliine gnderen II. Murd, 3 ubat 1451 sabah Edirne Sara-y'nda vefat eyledi. ZEVCELER: 1- Dulkadirolu Alme Htn. 2- Yeni Htn; Amasyal Mahmd bey'in kz. 3- Hma Htn: Abdullah isimli bir ahsn kz ve Ftih'in annesi. Ftih'in annesinin devirme olduu nakledilmektedir. Ancak Mslman olduu kesindir ve hele Ortodoks olan Mara Htn ile Ftih'in vey annelik dnda alakas yoktur. 4-Tcnnis Hatice Halme Htn; Candarolu sfendiyar Bey'in kz. 5-Mara Htn; ocuksuz ve Ortodoks olarak len ve Ftih'in vey annesi olan bu kadn, Srbistan Despotu George Bronkovi'in kz. OCUKLARI: 1- Ftih Sultn Mehmed. 2- Ulu ehzade Alaaddin Bey. 3- ehzade Byk Ahmed. 4- ehzade sfendiyar. 5- ehzade Hseyin. 6ehzade Orhan. 7-ehzde Hasan. 8- ehzade Kk Ahmed. 9- Yusuf dil ah. 10- Hatice Sultn. 11- Hafsa Sultn. 12- Fatma Sultn. 13- Erhondu Sultn. 14- ehzade Seluk Sultn. Asrndaki byk devlet adamlar arasnda, Timur Paa'nn olu Gazi Umur Paa, andarl-zde Halil Paa, devirmelerden ihbddin Paa, Damad Karaca Paa, Zaanos Paa ve Kasm Paa'y; asrnn mehur limlerinden Molla Fenari'den sonra mftlk makamna gelen Molla Yegn lakabyla mehur Mevln Muhammed, Molla emseddin Grn, Seyyid Al'addin Semerkand, Hzr Be ve Al'addin Ts'yi; maneviyt erenlerinden Hac Bayram'n halifelerinden Ak Byk, Muhammediyye mellifi Yazczde, Envr'l-kn adl eserin mellifi Ahmed-i Bcan ve eyh Muslhuddin'i; irlerden Hac vaz Paa'nn olu Aty ve iirlerinden dolay idam edilen Nesm'yi mutlaka zikretmeliyiz29. 31. Sultn Murd'm kendisi sa iken iki defa olunu tahta geirmesinin sebebi nedir? Bir ksm evrelerin iddia ettii gibi Manisa'ya elenceye mi ekilmitir? Hac Bayram- Veli'yi sorgulamak iin huzuruna ard ve sorgulad iddias doru mudur? Sultn Murd'm hayatn az da olsa bilen bir insan, bu soruya olumlu cevap veremez. Zira 30 yl boyunca saltanatn byk bir ciddiyetle, istikametle ve drstlkle yrtmtr. Bunda dost dman ittifak halindedir. Olu Mehmed'i, andarl-zde Halil 29 kpaa-zde, Tarih, sh. 95-139; Neri, Kitb- Cihnnm, c. II, sh. 555-681; li, Knh'lAhbr, c. V, sh. 194-246; Ahmed Uur neri, sh. 326-417; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 148-150; Solakzde, sh. 138-188; Kantemir, c. I, sh. 129-147; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 107126; Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 366-451; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 195-268; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 13-18; Saman, Ali Rza, "Ftih'in Anas", Resimli Tarih Mecmuas IV, stanbul 1953, sh. 2312; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 121-124. .,.-.. ^ -. i. 70 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN!' Paa gibi bir vezir-i a'zam, ihbddin Paa ve Saruca Paa gibi komutanlar ve Molla Hsrev gibi bir Kazaskerle birlikte tahta geirmi ve kendisi de Hamza Be ve shak Paa gibi dostlaryla birlikte Manisa'ya ekilmilerdir. ekilmesinin sebebi, baz aratrmaclarn, bir ksm tarihilerin kulland n tabirlerini iki ve elence diye yorumladklar gibi asla nefs arzular ve

elenceler deildir. Belki ekilmesinin sebeplerinden biri maddidir; harp meydanlarnda ar yorulmutur. Bir dier nemli sebep de manevidir; kesine ekilip ibdet ve ta'at ile megul olma arzusudur ki, tarihiler bunu aka ifade etmilerdir. Bize gre bir dier nemli ve manev sebep de, stanbul'un fethi olaydr. Zira Sultn Murd, Orhan Gz, I. Murd, Yldrm Byezid ve elebi Mehmed devirlerine yetien ve kurduu Bayrmlik tarikatyla Anadolu'nun manev yapsna damgasn vuran Hac Bayram- Veli'nin mridlerinin Anadolu'da alabildiine oalmas zerine, hem vki ikyetleri tahkik ve hem de devletin emniyeti asndan yeni bir eyh Bedreddin olaynn yaanmamas iin tedbir olarak, Hac Bayram- Veli Hazretlerini Edirne'ye davet etmitir. Edirne'ye giderken Muhammediyye mellifi Yazczde'nin de kendisine intisab ettii Hac Bayram, II. Murd ile bir araya gelince, II. Murd, onun nasl byk bir veli olduunu anlam, hatta daha sonraki kaytlardan anlaldna gre, Bayramiyye tarikat mensuplarna vergi muafiyeti getirmi ve hakkndaki iddialarn iftira olduunu anlayarak fazlasyla hrmet etmitir. Bu ziyaret srasnda (baz aratrmaclar bu ziyaretin saltanatn ilk yllarnda yani 1421-1424 tarihleri arasnda gerekletiini zikretmektedirler) veya daha sonra yaplan, II. Murad'n vefatndan ksa bir sre ncesine rastlayan ikinci ziyaretinde, II. Murad'n stanbul'un fethi ile alakal iddetli arzularn grnce, Hac Bayram Veli'nin, bu erefin Ak emseddin ile o lu Mehmed'e nasip olacan mjdeledii, kaynaklarn naklettii olaylardandr. te Hac Bayram gibi maneviyt erenlerinden byle bir manev iareti alan II. Murad'n, bu mutlu haberin gerekletiini grmek midiyle, olu Mehmed'e saltanat terketmi olmas kuvvetle muhtemeldir. Kaynaklar bu menkbeyi ayrntlaryla anlatmaktadrlar30. 32. II. Murad'n Trke'ye ve Trk kltrne de byk hizmetleri olduu sylenmektedir. Bu doru mudur? Btn Osmanl Padiahlar gibi, zellikle II. Murad da, Trkenin gelimesi iin gayret sarfetmi bir devlet adamdr. Mercmek Ahmed'in Kabusnme tercmesi, II. Murad'n "Bir kii Trkeye tercme etmi, ancak ak deil. Bir kii olsa da bu kitab ak tercme etse" sz zerine yaplmtr ve dili bugnk Trkeden daha ardr. Bu arada Yazczde Ali Efendi'nin Tevrih-i l-i Seluk adl tarihi, Yazczde Mehmed Efendi'nin Muhammediyye'si ve Ahmed-i Bcan'n Envr'lkn adl eserleri II. Murad'n tevikleriyle ortaya km eserlerdendir. Kur'n'n ilk Trke tercmeleri de bu dnem30 li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 211-212, 215-216, 217; Ahmed Uur neri, sh. 360-362; Solakzde, sh. 174; Hseyin Ens, Menkb- Akemseddin, Sleymaniye Ktp. Hac Mahmd Blm, nr. 4666, vrk. 3/b-5/b; Risle-i Belr elebi, Topkap Saray Mzesi Ktp. Hazine, nr. 1783, vrk. 16/a-b; Sar Abdullah Efendi, Semert'l-Fud, stanbul 1288, sh. 143-144; Kantemir, c. I, sh.140, 141, 143; Hacbayramolu, Fuat, Hac Bayram- Veli, Soyu-Yaam-Vakf MI; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 252-256. r, ,v ;, de ciddi olarak ba "Osmanl Devleti zamann eklinde bir cmle inektedir31. VII- OSMAf 33. Osmanl Devleti Osmanl Devle ekilde cihan devletfj Devleti'nin fetih pollt bepler, ayn zaman ayr olarak ele aln zetlemek mmkfl 1) En nemli < kelimetllah ruhu* nisbetindedir, Kimin I himmeti milleti olal tn milletin hayatn! kuvvetli balar, r sunu tehiz etme; srdremez. Bu / Devleti'nin bir 2 devam ettiren, u C dim, ldrsem Hdavendigar "Yi olmutur. Bu ruh lif j rek bakm; dalma \ saf kalpli olan ey gsterilebilir? H ahiret nancndan 1 rebilir? Tarih bize j balanm sek j sizdir. 0 zam bizi hi bir 2 gstererek I 31 Aksun, ras Miin Tercmesi, H Ahmed, II. I lANLI Ifi Molla lishak tr-lije yoBLNMEYEN OSMANLI 71 de ciddi olarak balamtr. Osmanl Devleti'nin 700. Ylnda baz devlet adamlarmzn "Osmanl Devleti zamannda Kur'n Trkeye tercme edilmedii gibi, Kur'n'n datlmas da yasakt" eklinde bir cmle sarfetmesi, bu eserin kaleme alnmasnn lzumunu da teyid etmektedir31. '

VII- OSMANLI DEVLET'NN YKSEL VE FTH SULTN MEHMED DEVR 33. Osmanl Devleti'nin ykseli sebepleri nelerdir? pa 33Osmanl Devleti'nin ykseli sebeplerini ayn zamanda fetih politikas ve hzl bir ekilde cihan devleti olmasnn sebeplerinde aramak gerektir. Bu sebeple, Osmanl Devleti'nin fetih politikas ve kk bir beylii ksa zamanda cihan devleti yapan sebepler, ayn zamanda ykseli sebepleri olarak zikredilebilir. Ancak yine de konuyu, ayr olarak ele almakta yarar vardr. Osmanl Devleti'nin ykseli sebeplerini ylece zetlemek mmkndr: 1) En nemli sebep, manev deerlerine ve slama olan ballklardr. Bunu i'ly- kelimetllah ruhu diye de ifade edebilirsiniz. Bir adamn kymeti himmeti nisbetindedir. Kimin himmeti milleti ise, o kimse tek bana bir millettir. Bir ferdin himmeti milleti olabilmesi iin, o ferdi milletine balayan kuvvetli balar ve ahs hayatn milletin hayatna tercih ettiren nemli sebepler bulunmaldr. Bu nemli sebepler ve kuvvetli balar, manevi deerlerden bakas olamaz. O halde manev deerleri ile ordusunu tehiz etmeyen bir millet, gelecekte her an tehlikelere maruz kalr ve varln srdremez. Bu mny trihe bakarak, daha da mahhas hale getirebiliriz. Osmanl Devleti'nin bir zamanlar, btn Avrupa'nn byk devletlerine kar hayatn ve varln devam ettiren, u devletin ordusundaki Kur'ndan alnan u fikirdir: "Ben lsem ehidim, ldrsem gaziyim" Gerekten Kosova meydan muharebesine kan Murad Hdavendigar "Yarab beni din yolunda ehid, ahirette said et" demi ve istedii olmutur. Bu ruh ile ahlanan anl ecdadmz, evk ile ve ak ile lmn yzne glerek bakm; daima Avrupa'y titretmitir. Size de soruyorum; u dnyada basit fikirli ve saf kalpli olan gen askerlerin ruhunda yle ulvi fedakarla sebebiyet verecek hangi ey gsterilebilir? Hangi duygu bu manev deerlerin yerlerine ikame edilebilir? Allah ve ahiret inancndan baka hangi ey, hayatn ve btn dnyasn severek ona feda ettirebilir? Tarih bize gsteriyor ki, biz Mslman Trkler, ne derece mnevi deerlerimize balanm isek ilerlemiiz. Ne vakit manev deerlerimizden uzak kalmsak, gerilemi-izdir. O zaman dmanlar bizi can damarmzdan vurmulardr. Bilesiniz ki, dman bizi hi bir zaman ak savata yenememitir. Daima tehlikeyi, kurtulu reetesi olarak gstererek bizi iimizden hanerlemidir. Bir milletin madd bataryalar ne kadar mo31 Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 125-26; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, 262-263; Babakan'n Din ras Mnasebetiyle Yapt Konuma, Diyanet Dergisi, Ocak 1999. Mesela bkz. Mustafa Darir bin Yusuf, Yz Hadis Tercmesi, Millet Ktphanesi, Ali Emir, er'iye Blm, nr. 1287/1; Emir Keykavus, Kbs-nme (Tere. Mercimek Ahmed, II. Murad'n emriyle), ner. Orhan Saik Gkyay, Ankara 1974. .. 72 BLNMEYEN OSMANLI dem silahlarla mcehhez olursa olsun ve o millet isterse imparatorluk seviyesine ykselsin, manev bataryalar bo olduu mddete yklmaya mahkumdur. Vatana ihanet suuyla 1821 ylnda Patrikhanenin orta kaps nnde aslm bulunan stanbul'daki Fener Patnki Gregorios tarafndan Rus ar Aleksandr'a yazlan mektupta aynen u ifadeler yer almaktadr: "Trkleri maddeten ezmek ve ykmak mmkn deildir. nk Trkler, sabrl, mukavemetli, marur ve izzet-i nefisli insanlardr. Bu hasletleri, dinlerine ballklarndan ve kadere rza gstermelerinden, annelerinin kuvvetinden ve mirlerine itaat duygusundan ileri gelmektedir. Bu sebeple, Trklerde evvela itaat duygusunu krmak ve manev balar koparmak, din metanetlerini zaafa uratmak gerekir. Maneviyatlar sarsld gn, Trkleri zaferlere gtren asl kudretlerinden syracak ve onlar maddi kuvvetlerle yenmek mmkn olacaktr. Osmanl Devletin'i tasfiye iin mcerret olarak harp meydanlarndaki zaferler kfi deildir. Yaplacak olan, Trkler'e bir ey hissettirmeden bu tahribi tamamlamaktr." Sultn Aziz devrinde, stanbul Rus Elisi olan General gnatyef, bu mektubu zikrettikten sonra unu ilave eder: "Ben vazifedeyken bu tehisler isabetle tecelli etti". Evet maalesef bu oyunlara gelen Tanzimat genlii, Rus elisinin dedii gibi, "mill ananelerin dman ve atalarnn papular olamayacak bir hale gelmilerdi'. bn-i Kemal de, Osmanl Devleti'nin Gazneliler, Seluklular ve Harzemler gibi, Mslman devletlerle mcadele ederek ve kendi mevllarna isyan ederek

ykselmediini, belki tamamen yukarda anlatlan gaza ruhuyla ve yksek bir himmetle ykseldiini misller vererek aklamaktadr. Osmanl Tarihlerinin mukaddimelerinde zikrettikleri baz menkbeler de, bu ruhu aklamak iin zikredilmilerdir. 2) Osmanl Devleti'ni ykselten sebeplerin ikincisi, Osmanl Devleti'nin zellikle ykselme dnemlerinde tam bir hukuk devleti olmas yani er'-i erif ve kanun- mnifin esas kabul edilmesidir. Gerekten de, iinde 763 Kanunnmeyi nerettiimiz Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizi inceleyenler greceklerdir ki, Osmanl Devleti'nin ykseli, duraklama, gerileme ve ykln, kanunnamelere bakarak grafikle gstermek mmkndr. Osmanl Kanunnmeleri, Ftih'den itibaren zirvededir. Kanuni devrine kadar, kanun yapma ve kanunu uygulama grevleri ehil ellerdedir. II. Selim'den itibaren durgunluk balamtr. III. Murad zamannda durmutur. Daha sonra ise, nce gerilemi; sonra da Adletnmeler'le rtlemeyecek kadar gedikler almtr. 1700-1800 yllar aras Osmanl Devleti'nin hukuk devleti olmaktan kma tehlikeleri yaad dnemdir. Osmanl vatanda, ykselme dneminde Mslman olsun gayr-i mslim olsun, tam bir hukuk devleti olduuna ve ayrm yaplmakszn adaletin icra edildiine inanmaktadr. te vatanda byle bir inanca sahip devletin ykselmesi mukadderdir. Padiah fermanyla kira bedellerinin olduu gibi braklmas olmaz. Zira Padiahn emriyle n-mer' olan ey meru' olmaz; haram olan nesne hell olmak yokdur. Bu hususlarda emr-i er'-i erif budur. Bir trl dahi deildir. er'i hkmlere vkf iken onlar ketmetmek, Kur'n'daki bir yetin tehdidine maruz kalmaktr" diyen EbSSUud'lar; "Ve kiliseleri ellerinde ola, okuyalar yinlerince. Amma an ve nkus almayalar. Ve kiliselerin alub mescid etmeyem" diyen Ftihler ve nihayet "Madem ki, onlar ra'iyyetlii kabul etmiler. Dinimiz gerei, onlarn can, mal ve rzlarn kendi can, mal ve rzlarmz gibi korumakla mkellefiz. Bu yolda onlara cebretmek, dnimize muhiifdir" diyerek, hem gayr- mslimlerin ahs hak ve hrriyetlerine gsterdiimiz hrmeti ve hem de meru1 snrlar iinde kalmak artyla din ve vicdan hrriyetine gsterdiimiz saygy anlatan Zenbilli Ali Efendiler, bu izaha altmz hukuk ve adalet devletinin sacayaklar olmulardr. sistemi t aeMa, I De*W i mevSfl- ( krtdao yakn Ftih" ; -. vemfi-r-1-ir,!/ :-'t nete' t* BLNMEYEN OSMANLI 73 lEvet lle 3) Devletin devam ve bekasna sebep olan para ve askerin mkemmel oluudur. Osmanl Devleti'nin ykselmesine sebep olan para, halktan zorla toplanan para deil, memleketin mamur olmasndan ortaya kan paradr. Bu dnemde, Osmanl parasnn kaynaklar tamamen erT vergiler ve meru gelir kaynaklardr; teklf -i rfiyye neredeyse yok gibidir. Yldrm Byezid, kadlarn davac ve davallardan aldklar harlar rvet sayarak buna vesile olan kadlar idam etmeye kalkacak kadar hassastr. Asker ise, ehliyetli ve vasfldr. nk tam bir gaza akyla eitimli askerler yetimektedir. Kanuni devrine kadar, yenierinin adedi en fazla 10-12 bin kadardr. Ama her yerden zafer haberleri gelmektedir. Viyana bozgununda bu say 50 binlere ulamtr. Ancak mal toplamaktan baka kaygular yoktur. Bu dediklerimize Yenieri Kanunnmesi en canl ahittir. En nemlisi de, ykselme dneminde asker siysetin ve idarenin iinde deildir. 4) Gnmzde baz aratrmaclarn tenkit ettii glmn sistemi yani kapkulu sistemi de, devletin ykseli sebeplerinin banda gelmektedir. Zira tarihde ou byk devletler, kendilerine tabi olan aristokrat beylerin isyanlaryla yklmlardr. Abbas Devleti kendi elleriyle byttkleri aristokrat aileler eliyle; Byk Seluklu Devleti mevl- olan Harzemiler eliyle yklmlardr. Gnmzde de devletin hanedanlarla skntda olduu ortadadr. te Osmanl Devleti, bu skntlardan kurtulmak iin, ailesi ve yakn evresi bulunmayan devirme ve kle asll insanlar Enderun denilen zel mektepte bir devlet adam gibi yetitirerek onlar devletin ykselmesinde istihdam etmi ve balangta muvaffak da olmutur. 5) Osmanl Devleti'nin ykselme dnemlerinde tam manasyla hr bir ilmin de -nemli etkisi olduunu ifade etmekte yarar vardr. Memleket ve vatan bir vcuda benzer; akl ve ruhu ilim ve ma'rifettir; cesedi ve bedeni de siyset ve idaredir. Bu iki unsur arasnda muvzenenin te'min edildii dnemlerde, dima medeniyet, terakki ve refah grlmtr. Abbas Devleti'nin ilk halifeleri, Endls Emevilerinin balangtaki idarecileri ve ilk Osmanl Padiahlar, bu muvzeneyi

temin eden en mahhas misllerdir. Ftih Sultn Mehmed'in vezirlik ve kazaskerlik teklifini reddeden, dier taraftan Ftih'i tekyesine de kabul etmeyen Molla Gran; Ftih saraynda ve kendisi de tekye ve medresesinde kald mddete, bu dengenin korunabileceinin ok iyi idrki iindedir. Bir Osmanl Kanunnmesinde bu nemli muvazene dsturu u ekilde ifade edilmektedir: "Kadlar, er' hkmleri icra edeceklerdir. Ancak memleketin nizm, korunmas ve vatandan idaresi ile alkal hususlar hkkm- seyf ve siyset olan vkel-y devlete havale edeceklerdir". Bu sebebledir ki, eskiler, devlet adamlarna erbb- seyf, ilim adamlarna ise erbb- kalem demilerdir. Zikredilen bu muvzeneyi salamada en nemli vazife, ilim adamlarna dmektedir. lim adamlar bilmelidirler ki, dnyada en yksek rtbe ve eref, ilmin rtbesi ve erefidir. Hakk'a ve hakikata k bir ilim adam, hakk'dan bakasna tbi olmaz. Zira hakk' tanyan, hakk'n hatrn hibir hatra feda etmez. Hakk'n hatr lidir; hibir hatra feda edilmemek icabeder. Ebssuud'un biraz nce zikrettiimiz U cmleleri bunu aksettirmektedir: "El-Cevab; Olmaz. Padiah'n emri ile nmeru1 olan ey meru' olmaz. Haram olan nesne hell olmak yoktur'*! 6) Osmanl Devleti'ni ykselten sebeplerden birisi de vazifelerin, ister ilmiyede, ister seyfiyede ve isterse de kalemiyede olsun, ehil olanlara verilmesidir. Medeniyetlerin kurulmasnda ve yklmasnda maharet ile salhatn nemi inkr edilemez. Tarihe bakldnda grlecektir ki, bu iki vasf kendinde birletiren milletler nice medeniyetler 74 BLNMEYEN OSMANLI BIUNMEYf K C kurmular ve daima payidar olmulardr. Yklan btn medeniyet ve devletlerin altnda ise, aranrsa mutlaka bu iki vasftan birinin veya ikisinin yokluunun yatt esefle mahede olunur. Maharet, kiinin kendi mesleinde ehil, uzman ve kabiliyetli olmasdr. Salhat ise, kiinin din ve ahlka yksek bir seviyeye ulamasdr. unu nemle belirtelim ki, salhat ve maharet birbirinden ayrdr. Hamiyet, vatanperverlik, sadkat ve adalet gibi ulv duygular, salhatn meyvesidir ve o bahede yetiir. , san'at, kabiliyet ve benzeri hususlar ise, maharet bahesinden derlenebilen meyvelerdir. Kalb ve vicdan manev duygularla bezenmeyen bir insandan hakik mnda hamiyet, sadakat ve adalet beklenilemez. Ancak, i, san'at ve kabiliyet baka eyler olduu iin, slih olmayan bir adam gzel obanlk yapabilir; ayya bir adam ayk olduu zamanlarda iyi saat tamir edebilir. Yani bu noktada salhat ayrdr, maharet ayr... Elbette ki, vazifelere yaplan tayinlerde, hem slih, hem de mahir olanlar, yn hamiyetle fazileti birletiren, kalbi ve fikri mnevver olanlar tercih edilecektir. Bu vasflar beraberce bulunduran insanlar yeterli sayda deilse, bu takdirde ya maharet ya da salhat esas alnacaktr. slm'a gre ikisini birletiren bir eleman yoksa, san'at'ta ve ide maharet tercih sebebidir. Bir ksm slm hukukular ve tefsirciler tarafndan, zellikle idar yetkiye sahip devlet ricaline hitaben nazil olduu sylenen Kur'n'n u yeti, bu konuda ok manidardr: "Haberiniz olsun ki, Allah sizlere muhakkak unlar emrediyor: Biri emnetleri ehline vermeniz, biri de insanlar arasnda hkmettiiniz zaman adaletle hareket etmenizdir. Allah size ne gzel t veriyor. (Her halde bu emirleri tutmalsnz). Zira phesiz ki, Allah verdiiniz kararlar iitir ve emnetler hakknda yaptklarnz grr". Hz. Raslullah'in (S.A.V.) "Emaneti ehline ver ve sana hainlik edene hyanetle mukabele etme" hadisi de, bu mny teyid etmektedir. Osmanl Devleti'nin ykselme devrini tetkik edenler, neden ksa bir zamanda dnya devleti haline geldiini ve salhat ile maharete ne derece riyet ettiklerini ok iyi bilirler. Rumeli'deki Srp, Macar ve muhtelif kavimlerin kendi arzular ile neden Osmanl hkimiyetini tercih ettiklerinin sebebini, hakperest ve cesur padiah Yavuz kadar Zenbilli Ali Efendi'de ve Muhteem Sleyman kadar Osmanl hukuk bidesi Ebssuud'da da aramak icab eder. Devleti haric mnsebetlerde temsil eden nianclarn, diplomatik ve diplomasi ilminin mtehassslar ve kazaskerlerden titizlikle seildiini mahede edince; Kanuni'nin sadrazamnn dilinden bir sadrazamn nasl olmas gerektiini yine onun kaleme ald "Asfnme"den ibretle okuyunca ve bakanlar kurulu demek olan Divan- Hmyun'un "hcegn- divan" olmadan toplanmadn kanunnmelerden renince, Osmanl Padiahlarnn neden ve nasl zaferden zafere at koturduunu daha iyi anlyoruz.

Osmanl Devleti'nin duraklamasnda ve gerilemesinde, ehil olmayan insanlarn greve getiriliinin yattn ok iyi idrk eden Osmanl Padiah, vezir-i a'zamna bu hakikati, bir tayin ferman mnsebetiyle yle ifade ediyor: "Benim Vezirim, Tezkireciiik grevi iin, ehliyetli bir ka aday dnerek seip, bana arzet. nce kendi devlet adamlarmz terbiye etmeyip, her birinde trl trl uygunsuz tavrlar varken, bakalarn terbiye etmeye yzmz kalmyor. Ben senin kimseye iltimas yapmayacan biliyorum. Gerek bu eit fiillere ve gerek tamah ve rvete cesaret edenleri, niin tarafma ifade etmezsin? Hep "benden olmasn" diye diye devletimiz bu hale geldi. Bundan sonra vkf olduun kt hareket her kimden zuhur ederse, tarafma bildiresin. te sana tenbih ediyorum." 7) Btn bu sebeplerin etkisiyle, ykseli dnemindeki Osmanl idaresinde rvet, suiistimal, lklerin c 34. Ftih) BU I Ftih! dnyaya s gr saltd baehri olarak! buy1 1452'de I ina gemek kendlslnt) 1 harp aletleri I Plan! iin Ayasofya'dS m Notam, 1 Bizansllar; Edirne'den J balad. 53 J yazd, i karadan) gambertH sesleriyle! ierce im uyguland t Ft Bu ii I eyledi, sfendiy Trabzon! Kornul TevkSS BLNMEYEN OSMANLI 75 suiistimal, sefhet, israf ve gayr-i meru masraflar, vatandaa zulm ve benzeri ktlklerin olmay, Osmanl Devleti'ni ksa zamanda ykseltmitir32. 34. Ftih Sultn Mehmed'i bize ksaca tantr msnz? ocuklarn ve o-nun zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlan zetler misiniz? r, yan sahip i-M Ftih Sultn Mehmed, 30 Mart 1432 tarihinde Edirne Saraynda Hma Htun'dan dnyaya geldi. Annesi onun gerek saltanatn grmeden 1449 ylnda vefat eyledi. Bir gre gre 19 ve bir dierine gre 21 yanda babasnn vefat zerine nc defa saltanat koltuuna oturdu ve snrlar Tuna'dan Kzlrmak'a kadar genileyen Devletinin baehri olarak stanbul'u almak ve Hz. Peygamber'in vgsne mazhar olmak en byk ideali idi. stanbul'u almak iin Boaz'a hkim olmann art olduunu bilen Sultn Mehmed, 1452'de Boazkesen Hisar dedii Rumelihisrn ina ettirdi. Karsnda Yldrm'n ina ettirdii Anadoluhisr ykseliyordu ve artk Osmanlnn izni olmadan boaz gemek mmkn deildi. 1 Eyll 1452'de Edirne'ye dnen Sultn Mehmed, hemen kendisinin planlarn izdii toplarn dkmne balad. Deneyler yapld ve dnyann harp aletleri alannda harikalar vcuda getirildi. Plan sezen mparator zor durumdayd; zira Bizans ikiye ayrlmt. Avrupa, yardm iin Katolik olmalarn istiyor ve Ortodokslar ise hayr diyordu. 12 Aralk 1452'de Ayasofya'da Katolik ayini yaplmas, Sultn'n ilerini kolaylatryor ve Bizans Babakan Notaras, "Bizans'ta Latin apkas grmektense, Trk sar grmeyi tercih ederim" diyordu. Bizansllar parlayan atelerine ve Hz. Meryem'e gveniyorlard. Ancak 1453 ubatnda Edirne'den yola kan toplar 5 Nisanda stanbul nlerine geldi. 6 Nisan'da muhasara balad. 53 gn sren muhasara srasnda Ftih'in ordusu, tarihe geen kahramanlklar yazd. Bizans'n Galata ile Saraybumu arasna gerdii zincirler, Osmanl donanmasnn karadan yrtlerek Halic'e girmesiyle paralanmt. Muhasarann 53.

Gn Hz. Peygamber'in mjdeledii fetih 29 Mays 1453 gn gerekleti ve Osmanl ordusu tekbir sesleriyle Topkap ve Erikap ynlerinden stanbul'a girdi. Ayasofya'ya snan on binlerce insann burnu bile kanamad ve slm Hukukunun bu konudaki hkmleri aynen uyguland ve herkese temel hak ve hrriyetleri tannd. Ftih'in fetihten sonra yapt ilk i, stanbul'un maddi ve manevi imar edilmesidir. Bu ii tamamladktan sonra Belgrad hari btn Balkanlar Osmanl Devleti'ne ilhak eyledi. Baty emniyete aldktan sonra, kendisine prz karan Karamanoullar ve sfendiyaroullar Beyliklerini tamamen ortadan kaldrd. Bu arada Bizans'n art olan Trabzon'daki Pontus mparatorluu da 1461 ylnda tamamen tasfiye edilmi oldu. Komutanlarndan Gedik Ahmed Paa, Krm' ald. Btn bu fetihler, bata Abbas Halifesi olmak zere herkes tarafndan takdir edi32 Kur'n, Nisa, yet: 58; Kurtubi, El-Cml' Li Ahkm-il-Kur'n, V/255 vd.; BA, Hatt- Hmyn, nr. 23581; Tevki Kanunnmesi, MTM, c. II, sh. 541; Sleymaniye Ktp. Reid Efendi, nr.1036, vrk. 48/a-49/a; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, VII. Defter, (ner. Turan, erfettln), Ankara 1991, sh. LI vd.; Akgndz, Ahmed, Belgeler Gerekleri Konuuyor I-V, zmir 1989-92, c. III, sh. 180183; Kutay, Cemal, Tarih Konuuyor Dergisi, c. I, say I, sh. 69-70; Canan, brahim, Ahirzaman Fitnesi ve Anari, stanbul 1982, sh. 104-105; Gzler, H. Fethi, deal Trk Genlii, Milli Kltr, Mays 1985, sh. 27 vd.; Bedizzaman Sald Nursi, Mnzarat, stanbul , sh. 10. . > 76 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI lirken, Akkoyunlu Hkmdar Uzun Hasan Ftih'e kafa tutuyordu. Bunun zerine Erzincan civarndaki Otlukbeli denilen yerde 1473 tarihinde bu sknt da bertaraf edildi ve artk Osmanl devleti Toroslara kadar geniledi. Ftih Sultn Mehmed, yeni bir harbin hazrlnda iken, 1481 ylnda 51 yanda Gebze'de vefat etti. 28 yllk padiahl sresince 2 mparatorluk, 14 devlet ve 200 ehir fethederek Ftih unvann Hz. Peygam-ber'den alan Sultn Mehmed, devletin snrlarn 2.214.000 krm2'ye geniletmiti ki, bu 3 Trkiye Cumhuriyeti eder demektir. Balistikteki keifleri, Matematik ilmindeki dehas, din ilimlerde byk bir lim olmas, Arapa, Farsa, Yunanca, Srpa, talyanca ve benzeri nemli dnya dillerinden dokuzuna vkf olmas, onu Osmanl tarihinin en byk askeri, devlet adam ve limi olduunu, dmana ve dosta syletmitir. Ona bu byk fetihte yardmc olan devlet adamlar arasnda, andarl Halil Paa, Mahmd Paa, Rum Mehmed Paa, shak Paa, Gedik Ahmed Paa, Zaanos Mehmed Paa, Balaban Bey, Bali Bey ve benzeri ok sayda devlet adam ve komutanlar saymak mmkn olduu gibi, manevi komutanlar arasnda ise, asrnn byk limlerinden ve maneviyt erenlerinden, Molla Hsrev, Molla Grn, Molla Zeyrek, Akemseddin, Hzr Bey, Hocazde Efendi, Molla Vildn ve Molla eyh Vefa ve benzeri zatlar zikretmek icabeder. ZEVCELER: 1- Glbahar Htn; II. Byezid ile Gevher Sultn'n annesi. 2-Glah Htn; Karaman Oullarndan brahim Be'in kzdr. 3- Sitti Mkrime Htn; Dlkadirolu Sleyman Bey'in kzdr. 4- iek Htn; Trkmen Beyi kzdr. 5- Helene Htn; Mora Despotu Demetrus'un kzdr. 6- Anna Htn; Trabzon mparatorunun kzdr; evlilikleri ksa srmtr. 7- Alexias Htn; Bizans Prenseslerindendir. OCUKLARI: 1- ehzade Sultn Mustafa Hn. 2- Gevher Sultn. 3ehzade Cem Hn. 4- ehzade Byezid Hn. 5- smi bilinmeyen iki kz. Ftih'i iki sayfada deil, ancak 2000 sayfada anlatmak mmkn olduundan, onu anlatmaktan ziyade onunla alakal iddialar cevaplamay tercih ediyoruz33. 35. Ftih Kanunnmesi'nin sahte olduu ve dmanlar tarafndan ona isnad edildii sylenmektedir. Bu iddia doru mudur? Osmanl Devleti'nde karde katli meselesi ve bu meseleyi gndeme getiren Ftih'e ait bir kanunnmenin shhat durumu, Osmanl Devleti ve Osmanl Kanunnmelerinden bahis alan her mecliste, akla gelen ve dermeyan edilen en byk meseledir. Bunun 33 kpaa-zde, Tarih, sh. 140-219; Ner, Kltb- Cihnnm, II, 683-843; bn-i Kemal, Tevrihi l-i Osman, VII. Defter, sh. 539 vd.; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 246-280, Sleymaniye Ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 1/b-163/a; Ahmed Uur neri, sh. 417 vd.; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 170-190; Solakzde, sh. 189-269; Kantemir, c. I, sh. 149-166; Babinger, Franz, "Ftih Sultn Mehmed ve talya", ev. Bekir Stk Baykal, Belleten, c. XVII, say 65 (1953), sh. 41-82; Iorga, N.; "stanbul'un Zabt Hakknda hmal Edilmi Bir Kaynak", ev. Adnan Sadk Erzi- Fazl Ikzl, Belleten, c. XIII, say 49(1949), sh. 107-147; Batav, erif, "XIV. Asrda Yazlm Greke

Anonim Osmanl Tarihine Gre stanbul'un Muhasaras ve Zabt", Belleten, c. XVIII, say 69(1954), sh. 51-82; Baykal, Bekir Stk, "Uzun Hasan'n Osmanllara Kar Kafi Mcadeleye Hazrlklar ve Osmanl- Akkoyunlu Harbinin Balamas", Belleten, c. XXI, say 82(1957), sh. 261-284; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 127-173; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, 452-493, II, 1-157; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 269-378; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 18-21; Harem'den Mektuplar, stanbul 1956, sh. 18-20; "Byezid H'nin Ailesi", Tarih Dergisi, X, say 14, stanbul 1959, sh. 105; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 125-135; Ycel, Yaar, "Reformcu Bir Hkmdar Ftih Sultn Mehmed" , Belleten, c. LV, say 212-214(1991), sh. 79-86. .. . . . . .. en nemli sebebi, me tutulmas ve slm Burada nemle u hu adl kitabmzn 1.1 nuyoruz. Bu 75 kanuni bir tartma sz konusuj rinin shhatinde phe I hi bir mstenedta daj olan kanunnme, sade dir. Kanunnmenin bir ok ilim adamlar, bu kanun hkmn i mulardr ve ou da I yana Kraliyet Ktph olsa da, ayn Ktph hkmn tatbik edil bilgiler yer almas, mann daha makul \ istiyoruz. Yani slm Hukukuna da I inkr etmekle me Sz konusu I tn tanzim etmek i nusundaki fikirl Birincisi, de bir ekilde, kardei mdafaa edilen, i sahipleri gayet iyi kuna aykr olc yoluna gitmekti tek nsha olan l helerdir. Bunlara j uydurulmutur, / gelen bir ak I slubunu nazara a Bu iddia, Fil nsha olan nshas daha J yersizdir, ZlriJ sadece imiz kanun zans'tan al dnda Kan Kanunnrr SHANLI BLNMEYEN OSMANLI 77 Cem en nemli sebebi, meselenin hususan Cumhuriyet dneminde hep keyf yorumlara tabi tutulmas ve slm hukukunun hkmlerine gre meselenin deerlendirilemeyiidir. Burada nemle u hususu belirtmekte yarar gryoruz: "Osmanl Kanunnmeleri" adl kitabmzn I. Cildinde, Ftih devrinde hazrlanm 75 kanunnmeyi neretmi bulunuyoruz. Bu 75 kanunnameden 74'nn Ftih'e ait olduunda, ne bir phe ve ne de bir tartma sz konusu deildir. Baz muhterem insanlarn, btn Ftih Kanunnmelerinin shhatinde phe bulunduu eklindeki izah ve beyanlar, ne ilm ve ne de mantk hi bir mstenedta dayanmamaktadr. Hakknda farkl fikirler ileri srlen ve tartmal olan kanunnme, sadece I. Ciltte 1 numara olarak nerettiimiz tekilt kanunnmesi-dir. Kanunnmenin sahte olduunu ileri sren bata Ali Himmet Berki olmak zere, bir ok ilim adamlar, Ftih Sultn Mehmed'e byle bir zulm yaktramadklarndan ve bu kanun hkmn slm Hukukuna gre yorumlayamadklarndan byle bir yolu tutmulardr ve ou da iyi niyetli insanlardr. Ancak bu maddenin bulunduu nsha, Viyana Kraliyet Ktphanesinde bulunsa ve bu nshay ilk nereden yabanc bir tarihi olsa da, ayn Ktphanede ikinci bir nshann daha bulunmas ve en nemlisi de bu hkmn tatbik edildiine dair Osmanl Tarihilerinin muteber kaynaklarnda aka bilgiler yer almas, byle bir kanun hkmn inkr etmek yerine, hukuk tahlilini yapmann daha makul ve ilm olacan ortaya koymaktadr. Biz de bu yolu tercih etmek istiyoruz. Yani kanun hkm slm Hukukuna aykr olmayabilir; ancak uygulamada slm Hukukuna da kanun hkmne de aykr olaylar bulunabilir demek istiyoruz. Yoksa inkr etmekle mesele zlm olmamaktadr. Sz konusu ihtilafl maddenin bulunduu ve Ftih tarafndan Osmanl idar tekiltn tanzim etmek zere hazrlanan bu kanunnmenin shhati tartmaldr. Shhati konusundaki fikirleri, gruba ayrmak mmkndr: Birincisi, deerli hukuku Ali Himmet Berki tarafndan ortaya atlan ve hamiyetli bir ekilde, karde katli meselesini ktye yorumlayanlara kesin cevap verebilmek iin mdafaa edilen, bu kanunnamenin tamamnn uydurma olduu grdr. Bu iddia sahipleri gayet iyi niyet sahibidirler ve karde katli maddesinin tamamen slm hukukuna aykr olduu varsaymndan hareket ederek, Kanunnmenin tamamnn inkr yoluna gitmektedirler. Bunlarn en byk delili, kendi zamanlarnda kanunnmeye ait tek nsha olan Viyana Ktphne-i Kralsi No 554 A.F.deki nshada grlen phelerdir. Bunlara gre, bu nsha uydurmadr ve Osmanl dman batllar tarafndan uydurulmutur. Ali Himmet Berki hoca, imanndan ve Osmanlya olan muhabbetinden

gelen bir ak ile, hem sadece bir nshasnn bulunmasn ve hem de kanunnmenin slubunu nazara alarak, Kanunnmenin tamamn reddetmektedir. Bu iddia, Ftih'i ve Osmanl Devleti'ni mdafaada yeterli olamayacaktr. Zira, tek nsha olan kanunnmenin nc grn izahnda grlecei zere, sonradan nshas daha bulunmutur. slbuna ve Trkesine yaplan itirazlar ise, tamamen yersizdir. Zira bu nshalarn hepsi de, Kanunnmenin asl ve orijinali deil, sadece ve sadece suretidir. Yani istinsah edilmi eklidir. Ktibin hatalarn, orijinalini gremediimiz kanunnmeye hamletmek doru deildir. Bu arada muhtevasnn tamamen Bizans'tan alnd eklindeki itiraz da, hi bir ilm deere hiz deildir. Zira, karde katli dnda Kanunnmenin dier btn hkmleri, daha sonraki btn Osmanl Tekilat Kanunnmelerinde tekrar edilegelmitir. Ayrca bu Kanunnmedeki tekilt hkmleri78 BLNMEYEN OSMANLI nin esaslar, tamamen Seluklu ve Abbas devletleri vastasyla, slm hukukundaki ' Siyset-i er'iye kitaplarndan alnmtr. Her messesenin, hangi er' hkme dayandn, mezkr eserin I. cildinin idare hukuku ile alakal hkmlerinin er'i tahlilinde izah edilmitir. Btn bunlar biraz sonra tafsilatyla izah edeceiz. Ancak unu ifade edelim ki, Kanunnmenin elimizde orijinal ve Hizne-i mire'de muhafaza edilen asl bulunmadndan, hkmlerin izahnda ve kelimelerin tanziminde, her zaman kesin konumak da doru deildir. Burada unu da ifade edelim ki, kanunnmenin nshalar arasnda 242 nsha farknn bulunmas, shhatine engel tekil etmez. Zira Allah'n Kitabndan baka her kitabn, birden fazla nshas bulunduu takdirde, aralarnda yzlerce ve belki binlerce, ancak kelime yahut harf seviyesinde nsha farklar bulunacan, tenkidli basm iini bilenler ok iyi takdir edeceklerdir. Kur'n'dan sonra en sahih kitap olan Buhari'de dahi nsha farklar bulunmas, haa, onun shhatine en kk bir phe irad etmez. Kanaatimize gre, bu grn esasn, karde katli meselesinin er' izahn yapamama tekil etmektedir. Fakat metni inkr ederek bir yere varlaca da phelidir. kincisi, Msterik Konrad Dilger'e ait bulunan ve Kanunnmenin bir ksmnn sonradan yazlp Ftih'e izafe edildii eklinde zetlenebilecek olan grtr. Hem baz slb ve ifadelerin Ftih devrine izafe edilemeyecek ekilde olmas ve hem de baz messeselerin, henz Ftih devrinde bulunmay iddias, bu grn en nirengi noktasn tekil etmektedir. Konuyla alkal aratrma yapan Abdlkadir zcan, Aydn Taneri ve Ahmed Mumcu gibi ilim adamlar, bir ksm iddialarna hak vererek ve bir ksm iddialarn da reddederek bu gr cevaplandrdklarndan ve bu ilim adam Kanunnmenin asln inkr etmediinden, meselenin zerinde ayrntl olarak durmuyoruz. Zaten Konrad'n inkr ettii maddeler arasnda, karde katli ile alkal madde de yoktur. ncs ise, Ftih'e isnad edilen Kanunme'nin shhatini kabul eden ve metnin inkr yerine maddedeki meselelerin er'i tahlilinin yaplmasna taraf olan grtr. ou aratrmaclar bu kanaattedirler ve bazlarnn ileri srd hilf- hakikat beyanlarn aksine, konuyla alkal ok cidd bir aratrma yapan deerli tarihi Abdlkadir zcan da bunlarn iindedir. Bu durum hem konuyla alkal ilm makalesinden ve hem de bir gnlk gazetede aksi iddialar yalanlayan beyanlarndan anlalmaktadr. Bu grn gerekeleri unlardr: A) Kanunnmeyi inkr etmekle mesele halledilmemektedir. Mhim olan meselenin er' izahn yapmaktr. Kanunnmedeki metin, ileride yaplacak er' tahlillerden anlalaca zere, baz Osmanl dmanlarnn iddia ettii gibi, er' hkmlere ve hukukun yce dsturlarna aykr deildir. Tatbikatla madde metnini kartrmamak icabeder. B) Kanunnmeyi inkr eden Ali Himmet Berki zamannda Kanunnmenin tek nshas biliniyordu. imdi ise nshas elimizde mevcuttur: Birincisi, Viyana Ktphanesi, No: 554 A.F.'de bulunan ve hem Mehmed Arif Bey tarafndan neir ve istinsah edilen nshadr. Bu nshann istinsah tarihi, 1029/1620'dir. kincisi ise, Osmanl Reislkttblarndan Bosnal Koca Mverrih Hseyin Efendi tarafndan Bedyi'l-Vakyi' adl tarih kitabnda dere edilen nshadr. Mellif bu nshay, 1022 yani birinci nshadan 5 sene nce, Padiaha has divandaki zel ve asl nshaki bozuk i BLNMEYEN OSMANLI

79 sn-tet-ikdirlere licZI z dan kararak istinsah ettiini bizzat ifade etmektedir. Bizim, Osmanl Kanunnmeleri I. Cildde esas aldmz nsha da budur. ncs ise, Hezarfen Hseyin Efendi'nin bazlarnn iddia ettii gibi tarih kitabna deil, Osmanl Kanunlarn derledii Telhs'l Beyn F Kavanin-i Al-i Osman adl eserine dere ettii nshadr. 1083/1672 tarihli nshann dierlerinden fark, karde katli meselesinin burada bulunmaydr. tiraz edenler sadece karde katli meselesine deil, btn kanunnmeye itiraz ettiklerine gre, bu nshann da ayn zamanda ve ayn ekillerde, kimin tarafndan ve nasl ayn yazlarla uydurulduunu isbat etmeleri gerekmez mi? Eer isbat ederlerse, bizim de memnun ve mtehassis olacamz imdiden ifade ediyoruz. Nshalar arasndaki farklarn okluunu, sahtelie delil gstermek ise, ok mehur kitaplarn dahi inkr edilmesi sonucunu dourur ve tenkidli basmn ne demek olduunu bilmemenin alameti olarak kabul edilir. Ayrca yukarda da belirttiimiz gibi, bu nsha, kanunnmenin asl deillerdir, istinsah edilmi suretleridirler. Elbette ki bozuk ifadeler ve nsha farkllklar bulunacaktr. c) Kanunnme, tamamen olmasa da, ksmen, hlasa olarak yahut tamamna yakn ekilde, dier Osmanl tarihlerinde ve ktphanelerimizdeki kitaplarda da mevcuttur. Bunlardan bazlarn zikretmek faydal olacaktr: -Yavuz devrinin byk tarihisi dris-i Bitlis, Het Bihit adl tarih kitabnda kanunnmeyi, neredeyse tam olarak geni bir zetlemeyle vermi ve Ftih'e isnad etmitir. Ayrca, yine ayn mellifin Kanun- ehinah adl eseri de, Ftih Kanunnmesinin bir nevi tekrar ve geniletilmi eklidir. -Gelibolulu Ali Mustafa Efendi'nin, Ebl-Feth Kanunu adyla Kanunnmeyi Knh'l-Ahbr adl eserinde aynen nakletmesi de bu meselenin mhim delillerindendir. Ayrca karde katli ile alakal her yerde Kanun- Osmn zere diyerek meseleyi izah ve teyid etmektedir. Btn bu zikredilenler gsteriyor ki, kaynaklar grmeden veya grenlerin aratrmalarn incelemeden, bizim ktphanelerimizdeki kaynaklarda, bu kanunnmeden bahsedilmiyor demek, ilm olmaktan da te glntr. Netice olarak, eldeki belgeler, Ftih'e ait bu kanunnmenin shhati lehindeki grleri teyid etmektedir. O halde, kanunnmenin varln inkr etmek yerine, onun dayand er' esas ve hkmleri izah etmek, bizlere den en byk vazife olacaktr. Burada muhtevas ile alkal dlen byk bir hatay da belirttikten sonra, karde katli meselesi zerinde durmak istiyoruz. Ftih Kanunnmesinin muhtevasn, Bizans messeselerinin gerek bir restorasyonu olarak deerlendirmek byk bir hatadr. Biz, kanunnmedeki her messesenin, ya Siyset-i er'iye kitaplarndaki er' hkmlere dayanan Abbas Devleti bata olmak zere Mslman devletlerden veyahut slm'a muhalif olmamak artyla eski Trk Devlet geleneklerinden etkilendiini, baka yerde uzun uzadya izah ettik. Bu sebeple ayrntya tekrar girmiyoruz. Ancak u sorular sormak istiyoruz: Abbaslerdeki Divan's-Saltanat ve Divan- Mezlim'in daha da gelitirilmi ekli olan Divan- Hmyn mu Bizans'tan alnmtr? Yoksa tamamen slm bir gelenek olan elkb blm veya kadlarn dereceleri mi Bizans'tan alnmtr? Btn bunlar, kuru iddialardr. Osmanl devlet tekiltnn temelinde, Abbas Devleti gibi sadece Mslman ve Seluklu Devleti gibi hem Trk ve hem de Mslman olan devletlerin devlet anlay ve siyset-i er'iye 80 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSHKk; kitaplarnn izi vardr34. 36. Osmanl Devleti'nde karde katli, baz tarihiler tarafndan vahet ve saltanat uruna insan katliam olarak anlatlmaktadr. Karde katli meselesinin Kanunnmedeki dayana olan madde nasldr? Kanunnmenin ihtilfa yol aan ve farkl fikirlerin domasna sebep olan asl maddesi, karde katli meselesi ile alkal u maddedir: "ve her kimesneye evldmdan saltanat myesser ola,

karndalarn nizm- lem iiin katletmek mnsibdir. Ekseri ulem dahi tecviz etmitir. Annla mil olalar". Acaba bu maddenin mn ve mefhumunun slm hukukundaki izah nasldr? ayet bu madde sahih ve slm Hukukuna uygun ise, Osmanl tatbikatndaki rnekler, bu kanuna ne derece uygundur? er' hkmlere ters den, Osmanl tatbikat mdr yoksa bu kanun maddesi midir? Btn bu ve benzeri suallerin doru cevab nedir? Btn bu konular, nemine binen, ayr ayr sorularm cevaplarnda tartalm. 37. Karde katli meselesinin er' dayana var mdr? Bu sorunun cevab, ilgili maddenin de izah demektir. nce slm hukukundaki su ve cezalar grelim: Bilindii gibi slm Hukukunda, eit su ve ceza vardr: a) Had su ve cezalardr. Hrszlk (hadd-i sirkat), iki imek (hadd-i irb), yol kesmek (kat'- tarik), zina (hadd-i zina), dinden dnmek (irtidd) ve devlete isyan (bay) sularndan ibaret olan bu sularn, unsurlar teekkl ettii takdirde, tatbik edilecek cezalar Allah ve Resul tarafndan tesbit edilmitir. Bunlarda mhim olan, unsurlarn teekkldr. Unsurlardan birisi eksik olursa had cezas tatbik edilmez; ancak l'l-emr tarafndan tesbit edilecek ta'zr cezalar uygulanr. Mesel, drt ahidle zina yapt isbat edilemeyen suluya, zina haddi tatbik edilmeyecektir. Ancak ahitle zina yapt isbat edilen sulu, btn btn cezasz da braklmayacaktr. te unsurlar teekkl etmeyen bu sulara tatbik edilecek cezalara ta'zr cezalar denir. b) ahsa kar ilenen cinayet sulardr ki, cezalar ksas veya diyettir. Bunlarn da ou cezalar, Allah ve Resul tarafndan tesbit edilmitir. c) Tazir su ve cezalardr ki, biraz nce zikredilen had veya cinayet gruplarna girmeyen (esrar imek gibi) yahut girdii halde o cezalarn tatbiki iin gerekli unsurlara sahip olmayan ( ahitle isbat edilen zina suu gibi) su ve cezalardr. te bu blmde l'l-emrin tesbit ettii veya kad tarafndan takdir edilen cezalar tatbik edilecektir. Bu ksa mukaddimeden sonra, karde katli ve bunu emreden kanun maddesinin tahlilini, yapabiliriz: Her hukuk sisteminde, Osmanl Hukukunda nizm- lem yani 34 Berki, A. Himmet, stanbul'un 500. Yldnm Mnasebetiyle Byk Trk Hkmdar stanbul Ftihi Sultn Mehmed ve Adalet Hayat, stanbul 1953, sh. 142-148; Alderson, A.D., The Structure of the Ottoman Dynasty, Connecticut 1982, 2. Bask, sh. 30-31; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, sh. 328, Md. 37, 1/114-117, 287, 311 vd.; c. II, sh. 10 vd.; Konrad, Dllger, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hofzeremniells im 15. und 16. Jahrhundert, Mnchen 1967, sh. 5 vd., 34 vd.; zcan, Abdlkadir, "Ftih'in Tekilat Kanunnmesi ve Nlzm- Alem in Karde Katli Meselesi", EFTD, say 33(1980-81), sh. 12-13. lemin nizm, gun idam cezalan vardr. I 163. maddeleri ar sular tanzim datmaya ve Mlr Dnyadaki btn < lerle nlenmeye ( imdi bu tr r tih'in kanunnrr A) Bay (Devlet* I Meselesi: Karde devlete isyan su-' kunda, had su ve c tahakkuk ettii' devlete (imama, t amalamak: (n [cezalan, unsurlanmnj Ilsyan grubu tekili maldr. Prop. trlrlar, Devlete S) I bunlar Mslman) ! maz. Bunlara \ lemi korunaktr. te C i umumi karma I , da bi ( inu, deime : ittifak ed \ suu I sindeki kart yat bu olu ' tatbikat, herj den idamlar* yahut buna j durumu d Osmanl S olan bay mak i ar lir BLNMEYEN OSMANLI lemin nizm, gnmzdeki ifadesiyle kamu dzeni ve kamu yarar iin vaz'edilen idam cezalar vardr. Biraz sonra aklayacamz vehile, Trk Ceza kanunun 125 ile 163. maddeleri arasndaki btn hkmleri, devlete yani lemin nizmna kar ilenen sular tanzim etmekte ve daha birinci

maddesinde devletin topra ve bamszln datmaya ve blmeye ma'tuf btn hareketleri, idam cezas ile cezalandrmaktadr. Dnyadaki btn ceza hukuku sistemlerinde de, devlete isyan sular, benzeri hkmlerle nlenmeye allmtr. imdi bu tr hkmlerin, slm hukukunda nasl yer aldn ve bu hkmlerin Ftih'in kanunnmesindeki hkmle nasl badatrlabildiini aklamaya alalm. A) Bay (Devlete syan) Suunun Tatbiki Sonucu Kardelerin Katledilme Meselesi: Karde katli meselesinin birinci er' dayana, her hukuk nizmnda bulunan devlete isyan suudur. Biraz nce akladmz gibi, devlete isyan suu, slm hukukunda, had su ve cezalar arasnda yer alan bay ad altnda dzenlenmi ve unsurlar tahakkuk ettii takdirde idam cezas ile cezalandrlmtr. Bay suunun unsurlar, devlete (imama, sultana) kar ayaklanmak, kuvvet kullanarak iktidar ele geirmeyi amalamak (mulebe) ve ak bir isyan kasd iinde bulunmaktr. Bay suunun cezalar, unsurlarnn tahakkukuna gre deiir: Sultndan farkl dnd halde bir isyan grubu tekil etmeyen ve bir yerde toplanarak ba kaldrmayanlara dokunulma-maldr. Propaganda yaparlarsa ikaz edilirler, ileri giderlerse ta'zr cezalar ile cezalandrlrlar. Devlete isyan ettikleri an, savala yola getirilirler ve cezalar idamdr. Yalnz bunlar Mslman olduklar iin, oluk-ocuklar esir edilmez ve mallar ganimet saylmaz. Bunlara verilen lm cezas bir had cezasdr ve hikmeti de devleti yani nizm- lemi korumaktr. te Osmanl hukukular, padiahn meru emirlerine yaplan her eit itaatsizlii, umumi rahat ve nizm- lemi ihlal edecek olan her trl isyan ve memlekette anari karma hareketlerini (fesd bis-sa'y), bay suu kabul etmi ve buna sebep olanlar da bi olarak vasflandrmlardr. Bu isyan suunun cezasnn da idam cezas olduunu, fetvalarnda aklamlardr. syan eden Padiahn kardei de olsa, er' hkm deimeyecektir. Mesel Yavuz Sultn Selim'in, birisi i'lerle ve bir dieri de ekiya ile ittifak ederek Devlete isyan eden ve bay suunda aranan artlara uygun bir ekilde bu suu ileyen kardelerine kar olan tutumu, tamamen er'dir. Ftih'in kanun maddesindeki karde katlinin birinci grubunu, bu tip hdiseler tekil etmektedir. Ancak nazariyat bu olmakla beraber ve sz konusu madde bu ekilde tefsir edilebilmekle birlikte, tatbikat, her zaman nazariyat takip etmemi, kanuna ramen, artlar teekkl etmeden idamlar verilmitir. Beikteki bir bebein ldrlmesini, elbette ki mdafaa etmek yahut buna uyuyor demek de mmkn deildir. Ancak Ftih, kanunnmesinde byle bir durumu da emretmemektedir. Osmanl tarihindeki karde katilleri ve idamlarn yarya yaknnn, bir had cezas olan bay suuna sokulduunu verilen fetvalardan anlyoruz. Ancak unu da hatrlatmak istiyoruz ki, bazen bay denilen had suunun artlar teekkl etmedii halde, araya giren jurnalcilerin ve yalanc ahitlerin beyanyla, eyhlislmlardan bay suu imi gibi fetva alnd da grlmtr. Kanun'nin olu ehzade Mustafa hakkndaki fetvalar buna misl tekil etmektedir. Bu konuda Babakanlk Osmanl Arivinde bulunan u belgenin izahlar enteresandr: 82 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANL "Buat yani siler ise, Mlteka ve benzen fkh kitaplarna gre, mevcut hkmete ve Padiaha kar Mslmanlardan bir veya bir ka kii isyan etmeleri ve hkmetin emirlerine itaat etmemelerinden ibarettir. Mslmanlar, bay ve isyanda srar ederlerse, idam olunurlar. Ancak fitneyi teskin iin idamdan hafif cezalar yeterli ise, bunlar tatbik olunmaldr. uras dikkat ekicidir ki, Mlteka'y erheden limler, bailerin cinayetleri hakknda, ok geni mnlar vermilerdir. Mesel Padiah'n meru emirlerine kar her nevi itaatsizlii ve umumi rahat (nizm - lemi) ihlal edecek her eit kyam, hareket, fitne, fesad, insanlar kati, mallar gasp ve devlet ilerini engelleme gibi halleri, bay saymlardr". Netice olarak bay suunu ileyen Padiahn kardei de olsa, eer suun unsurlar tahakkuk etmise, gereken cezay vermek, elbette ki er'dir. Ancak slm hukukunun hkmlerine aykr olarak, unun-bunun tahrikiyle unsurlar tam teekkl etmeden insanlar dnyev saltanat uruna idam etmek, elbette ki er' deildir. Aksini kim iddia edebilir ki? Osmanl Devletinde devlete isyan suunun cezas olarak ortaya kan ldrme vak'alarndan bazlar unlardr: Osman Bey'in Amcas Dndar Bey (Hdise kesin deildir); I. Murad'n olu Savc Bey; I. Murad'n kardeleri Halil Ve brahim; II. Murad'n kardei Mustafa; II. Murad'n amcas Dzme Mustafa;

Yavuz Sultn Selim'in kardeleri Korkut ve Ahmed; Kanun Sultn Sleyman'n olu Byezid ve bunun be olu. B) Siyseten Katl=Ta'zr Bil-Katl: Bu konunun giriinde akladmz gibi, bay suunun unsurlar tahakkuk etmedii takdirde, saltanat aleyhinde olanlar, bi olarak kabul edip idam ettirmek mmkn deildir. Yani had cezas olarak idam cezas tatbik edilmez. Ancak unsurlar tam teekkl etmese de, kamu dzenini (maslahat- mme ve nizm- lem) bozan baz hareket ve fiiller, ullemr tarafndan ta'zr yoluyla ve idam cezasyla cezalandrlamaz m? Hanefi ve Hanbel hukukularnn ounluu, maslahat- mme ve nizm- lem gerektirdii takdirde, ta'zr yoluyla idam cezasnn verilebileceini kabul etmilerdir ki, buna siyseten kati denmektedir. Mesel, livta suu, Hanefi hukukulara gre, had cezasn gerektiren bir zina suu deildir. Ancak bu, hi su deildir anlamna alnmamaldr. Bu suun cezas, ull-emr tarafndan tesbit edilir. Bylesine bir irkef ii det haline getiren insann, genel ahlk, db ve kamu dzeni icab ta'zir yoluyla idam edilebileceini slm hukukular kabul etmilerdir. Ayn ekilde fiilen isyan etmese bile isyana hazrland her halinden belli olan bir insann, mme maslahat ve lemin nizm dnlerek, ta'zr yoluyla idam edilebileceini, Hanefi hukukularn ounluu kabul etmektedir. te Ftih Sultn Mehmed'in "ekseri ulema tecviz etmilerdir" diyerek ifade ettii durum budur. Ancak bunun iin de, fesadn tahakkuku hususunda kesin delillerin bulunmas icabeder. Eer bir fsk, fkh kitaplarnda aranan fesadn kuvvetle muhtemel olmas yani nizm- lem artna uymadan, srf keyf ve menfaati iin byle bir yola ba vuruyorsa, bu, kanunun ve fkhlarn vaz'ettii siyseten kati prensibinin hatas deil, belki er'i bir hkmn suiistimalidir ve ilenen bir gnahdr. Osmanl Hukukunda nizm- lem, fesada sa'y edenleri men' ve maslahat-i mme tabirleriyle ifade edilen durum, bugn devletin birlik ve beraberlii olarak ifade olunmakta ve bunun aleyhinde harekette bulunanlar, idam cezas ile mahkm edilmektedir (TCK., md. 125 vd.). imdi bu hkm, Trk Ceza kanununda bulununca adalet oluyor da, Osmanl Kanunnmelerinde bulununca, Padiahn keyf adam ldrmesi mi oluyor? Byle bir iddia ifte standartllk olur. Ancak bugn ayn madde suiistimal edilerek bazen masumlarn canlar yakld gibi, Osmanl tarihi boyunca da, fkh kitaplarnda aranan artlar gereklemeden infaz edilen idam kararlar maalesef olmutur. Bu suiistirr Kanunnmesindeki h, zlerek ifade edeyim Siysetname'sindr olduu ve onun da U, ifade edecei eklindeki< meselede sadece fut derinlemesine tahkik ruz. nce Hanefi fk' izahlarn zetleyerek bir zetleme yapyor "Ta'zir, kati i> nefi hukukularn: imm yani l'l-c! verme esasn, H; siyseten kati fesad karanlar, ; bulunanlar iin de aynnn. Delilsiz ve..... karar ve yarg;... de Osmanl kanunntr bn-i Abldif' maktadr: "Soruldu: Fewt{ fitne uyandran, hlasa eliyle ve dMjA| ile vazgemeyen bir* Cevap: tasdik ediyorsa, k te bu vt| teker teker yledir: "Nizm- n lemedikleri vaki hakknn tatbMlj da art o [emdir Bir i lem in, OD "NIzriH kati ve l yola girm*.| lmlarnnft BLNMEYEN OSMANLI 63 talar Srlan unun isen ia lc olmutur. Bu suiistimal, elbette ki ktdr ve yapanlar da manen mes'uldrler. Ftih'in Kanunnmesindeki hkm ise, fkh kitaplarndaki ifadelere uygundur. zlerek ifade edeyim ki, konuyla alakal fkh malumat, Dede Efendi'nin Siysetname'snden naklettiimizden, baz safdillerin, bu grn Dede Efendi'ye ait olduu ve onun da byle bir fetvaya yetkili olmad, olsa bile onun fetvasnn ne deer ifade edecei eklindeki yorumlarna ahit olduk ve zldk. Halbuki Dede Efendi, o meselede sadece fukahann grlerini nakletmektedir. Bu sebeple konuyu biraz daha derinlemesine tahkik etmek ve uygulama rneklerinden bazlarn takdim etmek istiyoruz.

nce Hanefi fkhlarnn son zamandaki en mehurlarndan olan bn-i Abidin'in izahlarn zetleyerek zikredelim. "Ta'zir Yoluyla Kati" bal altnda baknz ne gzel bir zetleme yapyor: "Ta'zir, kati ile de olabilir. bn-i Teymiyye'nin Es-Srim'l-Mesll adl eserinde grdm ki, diyor: Hanefi hukukularna gre, livta, let-i criha dnda adam ldrme ve benzeri sular tekerrr ettiinde, imm yani l'l-emr suluyu katledebilir. mme maslahat gerektirdii takdirde, ta'zir yoluyla idam cezas verme esasn, Hz. Peygamber ve ashabnn tatbikatna hamleden Hanef hukukular, bu uygulamaya siyseten kati demektedirler... Soyguncular, yol kesenler, dkkn soyanlar, cemiyetin nizmn bozarak fesad karanlar, zlimler ve fesad karanlara yardmc olanlar, ksaca idam edilmesinde mme maslahat bulunanlar iin de ayn hkmler geerlidir". Delilsiz ve mesnedsiz baz iddialarn aksine, btn bu cezalar, ancak mahkeme karar ve yarglamadan sonra mmkn olduunu da, hem btn fkh kitaplar ve hem de Osmanl kanunnameleri kaydetmektedirler. ., s bn-i Abidin'in u fetvas da bu meseleyi gayet ak bir ekilde vuzuha kavuturmaktadr: "Soruldu: Fesad karan, jurnalcilik yapan, yeryznde fesad iin kouturan, insanlar arasnda er ve fitne uyandran, btl yollarla insanlarn mallarn zabtetmeye gayret eden insanlarn canlarna kyan ve hlasa eliyle ve diliyle Mslmanlar her zaman rahatsz edip de bu huyundan da idam dnda hi bir ceza ile vazgemeyen bir adamn hkm nedir? Cevap: Byle olduu kesin ise ve yalan sylemeleri mmkn olmayacak kadar ok Mslman da bunu tasdik ediyorsa, katledilir ve errini Allah'n kullarndan def ettii iin vesile olana sevap ve mkfat verilir". te bu ve benzeri fkh kitaplarndaki er' hkmleri nakleden ve kaynaklarn da teker teker gsteren Dede Efendi'nin Siysetnme tercmesinden baz paralar yledir: "Nizm- memleketin bozulmasna sebep olan, fitne ve fesada tevik edenler, bu en' fiilleri bizzat ilemedikleri vakitlerde dahi, kati edilebileceklerine fetva verilmitir. Ayrca l'l-emre tannan bu siyset hakknn tatbiki iin bil-fiil fesadn tahakkuku ve sebeb-i d olan ahsn fil-hakika err ve mttehem olmas da art deildir. Zira vukuundan evvel def'-i fesd, vukuundan sonra ref'inden daha kolay olduu msellemdir. Bir bld'atnn bid'atnn yaylacandan korkan dindar Padiahn kullar ondan korumak ve nizm- lem iin, o mbtedi'i kati ve idam etmesi caizdir". "Nizm- lem iin er ve fesadn defetmek zere, ehl-i fesad darb, te'db, nefy, tarb, hapis ve hatta kati ve idam tarznda ta'zir yoluyla cezalandrmak meru ise de, tek kiinin veya yalanclarn jurnali ile bu yola girmek caiz deildir. Fesada gayret ettii ve sebep olduu er'an sabit olmaldr. Osmanl eyhlislmlarnn fetvalarndan anlalan da budur". Dede Efendi'nin ok zayf fetvalar da esas alarak, karde katlinin snrlarn genilettiinin biz de farkndayz. Zaten baz karde katli olaylarnn artlar gereklemeden yapldn biz de kabul ediyoruz. Ancak meselenin hukuk ynn ortaya koymak iin bunlar da nakletmek durumundayz. imdi de ayn mes'eleyi fkh kitaplarndaki artlara gre tanzim eden, Osmanl eyhlislmlarna ait fetvalardan sadece birini kaydededlim: "Bu mes'ele beynnda Eimme-i Hanefiyeden cevb ne vehiledir ki; 84 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYE!; Zeyd'in det-i mstemirresi s' bil-fesd olduu er'an sabit olub ve ibadullaha mazarrat icabeder mevdd- mnkertn dahi kendden sudun tevtren isbt olundukda, Zeyd-i mfsid-i merkumun vech-i arzdan izlesiyn katli meru' mudur? Beyn buyurula. El-Cevb: Mer'dur; emr-i veliyyl-emr munzam ise. Harrereh'ul-Fakr Hac Muhammed El-Mfti Bi Harpud-Ufiye Anhu. Kaynak tekil eden ibarelerin tercmesi: "Kim bunu det haline getirirse, idam edilir. Zira o yeryznde fesad iin sa'y etmektedir. Kati ile erri def edilir. Drer ve Gurer". "Gayr-i meru lerin kati ve idam cezas ile define, imam (sultan) ve hulefs daha evldr. Zira onlar siyseti daha iyi bilirler. Vechddin'in Merk'ul-Envr erhinden". Bunlara benzer arivlerimizde ok sayda fetva vardr. Btn bunlardan anlalmaktadr ki, siyaseten katlin de belli artlar ve er' hkmleri mevcuttur. Btn yazlanlara ve nakledilenlere ramen, Osmanl tatbikatnn hep er' hkmlere uygun cereyan ettiini sylemek safdillik olur.

Ne acdr ki, bir ok idam hadiselerinde bu esaslara ri'yet edilmemi ve jurnalcilerin tahriki ile nice zulmlere sebep olunmutur. Ancak ister Padiahlarn kardelerini, isterse de sadrazamlarn katletmede, keyfe mye hareket edemediklerini; Osmanl Devleti'nde mahkemeden ilm ve eyhlislmdan fetva alnmadan idam cezasnn uygulanmadn arivlerden reniyoruz35. 38. Bir ksm tarihiler, bu uygulamalarn devlet siyseti asndan hakl ynleri bulunduunu iddia etmektedirler. Bu ne demektir? Konuyu tarih ilmi ve devlet siyseti asndan deerlendiren bir aratrmacnn grlerini zetleyerek bitirelim: Osmanl Devleti'ni tehdid eden en byk tehlike, yabanclara snan ehzade veya dier hanedan mensuplarnn, tahtn mirass olduklarn iddia etmeleri ve bata Bizans ve ran olmak zere, dman lkelerin de bu frsattan yararlanmak arzusudur. Osmanl sultanlar ve bilhassa Hz. Peygamber'in senasna mazhar olan Ftih, lkenin paralanp, bunun kimlere yarayacann ve i'ly- kelimetullh hizmetinin nasl sekteye urayacann ok iyi farknda idiler. te onlar, byle bir duruma frsat vermemek iin, eyhlislmdan aldklar fetvalarla, kardelerini bile feda etmilerdir. Bazan er' esasn tatbikinde, araya giren jurnalcilerin te'siriyle hata etmi olabilirler. Ancak kendilerini, slm dinini dnyann her tarafna yaymay gaye edinen, ily- kelimetullhn en byk temsilcisi kabul etmilerdir. Ftih'in Anadolu birliini salamak gayesiyle Uzun Hasan zerine giderken, "validem" diye hitb ettii bu Akkoyunlu hkmdarnn anas Sara Htun'a verdii cevap ok manidardr. Trabzon zerine giderken yollarda her trl zahmete gs geren ve bazan atndan inip yaya yrmek zorunda kalan Ftih'e Sara Htun'un "Oul, ufack Trabzon iin tatl canna bu kadar eziyet deer mi?" eklindeki szn, stanbul Ftih'i: "valide, seyf-i islm bizim elimizde, cihd sevabna nail olub, Allah'n rzsn tahsilden baka gayemiz yoktur; bizim davamz kuru kavga deildir" eklinde cevablandirmitir. "Bu hanedann maksad- a'ls, ily- kelimetullh'dr" ifdesi de Ftih'e aittir. Netice olarak, karde katli meselesini, keyf iradeyi hkim klmak eklinde deil, nizm- lemi devam ettirmek iin er' hkmlerin tatbiki tarznda idamla cezaland Netice otodan srf saltan ( yanlar, bu manay j in siyaseten I tehlikeye rinden dolay larda uygulan gre yarglanl veliyy'lemrilei cezalarn infaz; nemli bir I pa'nn 20. as "Mcrim oKlti madan, sancaktujl j adamlar mcrim H veya mfetti t rf te'addidir para cezas 1 Fkh! muhterem I verilmemitir" ( Eer bundan, I nunnamelerdtl "ehven-larl mny ve Osmanl it hukuk niz aratrmac/ fetvas, fetvasn v yen Hoca! veyahut > kimselere 39.1 35 Konuyla ilgili baz fetvalar; Nuruosmanlye ktp. nr. 3209, vrk. 358/a vd.; Sleymaniye ktp. Esad Efendi, nr. 1888; Damad, Mecma'l-Enhr, 1/707- 709; BA, YEE, nr. 14-1540, sh. 50-51; bn-i bldin; Reddu'l-Muhtr Ale'd-Drri'l-Muhtr I-VI, Msr 1967, c. IV, sh. 62-65; eyh Mehmed Arif, Tere. Siysetname, sh. 6, 25-35 ; Bedizzaman Said Nursi, Lem'alar, stanbul 1995, Szler Yaynevi, sh. 337-338 BLNMEYEN OSMANLI 85 erri I slar tatbiki tarznda deerlendirmek icabeder. Vatana ihanet suunun her hukuk nizmnda idamla cezalandrldn da unutmamak gerekir. Netice olarak, "siyseten kati"i, mahkeme karar olmadan ve yarglama yaplmadan srf saltanat ve dnyevi menfaat uruna Padiahn adam ldrmesi olarak anlayanlar, bu manay nerden kardklarn isbat etmek zorundadrlar. Zira nizm- lem in siyseten katlin, uygulamada suiistimal yaplsa bile, vatann ve devletin birliini tehlikeye sokacak ve emniyet ve asayii altst edecek kimselerin fesada sa'y etmelerinden dolay verilecek bir idam cezas olduu; hem fkh kitaplarnda ve hem de fetvalarda uygulanmas iin "er'an sabit" olmas yani slm muhakeme usul kaidelerine gre yarglanp suun sabit grlmesi artnn tahakkuku aranmaktadr. Ayrca "emr-i veliyy'lemr ile katl"den kast, sadece mahkeme kararnn yeterli grlmemesi ve bu tip cezalarn infaznda veliyy'lemrin yani Sultnn tasdikinin de art koulmasdr. Bu da nemli bir husustur. Kanunnmelerde yer alan u ifade, yarglama konusunda Avrupa'nn 20. asrda ulat seviyeyi gstermektedir:

"Mcrim olan kimesne tefti olunmadan veyahud zerine zahir olan enyi1 er'le ve rfle yerine varmadan, sancakbei ve suba ve adamlar nesne alub salvermek memn'dur. Kendler mahall-i thmet ve adamlar mcrim ve mstahakk- ikb olur. Ve her mcrim-i mttehemin cerimesi kd-i vilyet katnda veya mfetti huzurunda sabit ve zahir olub ehl-i rfe teslim etmedin dutub siyset eylemek hlf- er1 ve rf te'adddir = Sulu yarglanmadan veya kendisine isnd edilen sular hukuken sabit olmadan, yetkililer para cezas alarak salveremezler; ceza uygulayamazlar". Fkh kitaplarnda yaplan bu ak izahlara ve er' hkmlere ramen, bir ksm muhterem insanlarn "1400 yllk tarihimizde yazlan fkh kitaplarnn hi birinde byle fetva verilmemitir" diyebilmeleri, neyin verdii cesarettir; dorusu biz de tesbit edemedik. Eer bundan, Padiahn keyf adam asmas kasdediliyorsa, byle bir eyden ne kanunnamelerde ve ne de fkh kitaplarnda bahsedilmemitir. Yaplan suiistimaller dahi, "ehven-i er ihtiyar olunur" kaidesine uyularak yaplmtr. Hem kasdedilen bu menfi mny ve hem de suiistimalleri tasvip etmek mmkn deildir. unu unutmayalm ki, Osmanl devleti, onun kadlar ve eyhlislmlar, en az bizim kadar slm'a ve onun hukuk nizmnn kaynaklar olan fkh kitaplarna hrmet duyan insanlardr. Deerli aratrmac Abdlkadir zcan'n yerinde tesbitleri gibi, eyhlislm veya dier kadlarn fetvas, kadlarn karar ve Padiahn tasdikiyle icra edilen siyseten kati cezalarnn fetvasn veren, kararn yazan yahut en azndan "nizm- lem in ldrld" diyen Hoca Sa'deddin Efendiler, Bostan-Zde Yahya Efendiler, bu szlerini eyhlislmlk veyahut kazaskerlik gibi fetva ve kaza makamnn en yksek makamlarnda bulunmu kimseler olarak sylemektedirler. 39. Karde katli ile ilgili kanun hkm er'-i erife uygun olsa bile tatbikat, nazariyata uygun yrm mdr? Bu soruya cevap verebilmek iin baz nemli tatbikat rneklerini incelemek icab etmektedir. Ancak tatbikatta suiistimallerin yapldn, siyseten ok idamlarn icra edildiini ve bu fiillerin ehliyetsiz bir ksm fakih ve kadlar tarafndan meruiyet kalbna sokulduunu, tarih bize gstermektedir. sterseniz Bedizzaman'n tesbitlerini tekrar ettikten sonra bazlarna beraberce bir gz atalm: "Hkimiyetin en esasl hssas istiklldir, infirddr. Hatta hkimiyetin zayf bir glgesi, ciz insanlarda dahi istiklliyetini muhafaza etmek iin, gayrn mdhelesini iddetle reddeder ve 86 BLNMEYEN OSMANLI Bl NMFYEN Cf kendi vazifesine bakasnn karmasna msaade etmez. ok Padiahlar, bu redd-i mdhele haysiyetiyle ma'sum evltlarn ve sevdii kardelerini merhametsizce kesmiler. Demek, hakiki hkimiyetin en esasl hssas ve infikk kabul etmez bir lzm ve daim bir muktezs, istiklldir, infirddr, gayrn mdhelesini reddir". ehzade isyanlarnn ve ehzadeler arasndaki saltanat mcadelelerinin Osmanl tarihinde nemli bir yer igal ettiini bilmeyen yoktur. Her eyden nce unu tebellr ettirmekte yarar vardr. Bir ehzadenin, sultanln iln etmi bir dier ehzadeye kar gelmesi ve saltanat iddia etmesi, tamamen bir bay suu mahiyetindedir. Ve cezas idamdr. Ancak saltanat iddiasna kalkmadan evvel idam edilmise, ya siyseten kati yani fesadn kuvvetle muhtemel olmasndan dolay nizm- lem in yahut zulmen idam edilmitir. imdi bu gzlkle hdiselere bakalm: a) Orhan Bey zamannda idam hdisesi yaanmtr. Bunlarn her de had cezas mahiyetinde yani bay devlete isyan suunun cezas olarak tatbik edilmilerdir. Zira Orhan Bey'in kardeleri Halil ve brahim'in Padiaha isyan ettikleri ve saltanat mcadelesine giritikleri bir vk'adr. syan sonucunda katledilmilerdir ve siyseten kati ile hi bir mnasebeti yoktur. Orhan Bey, ayrca kendi olu Savc Beyi de, bizzat kendisine isyan ettii ve ordu toplayarak babas ile savamaya bile cesaret ettii iin idam ettirmitir. Hatta Bizans veliahd Andronikos ile dahi babas aleyhine ittifak kurduunu tarih kitaplar kaydetmektedir. Bunun cezas, Orhan Bey istemese dahi, slm hukukunda idam cezasdr. b) Yldrm Byezid devrinde ilk defa siyseten kati veya ayet siyseten katlin artlar gereklememise ki bunu tam olarak bilmiyoruz- o takdirde bir nevi zulm yaanmtr. Zira Yldrm Byezid, evresinin tahriki ile, henz herhangi bir isyana yahut saltanat kavgasna girimeyen kardei Ya'kub'u, ileride saltanat iddiasna kalkmasn diye kati ettirmitir. Osmanl tarihilerinin saltanat uruna ldrlen ilk insan olarak tesbitleri dorudur. Baz aratrmaclar,

hukuk cihetini bilmediklerinden bunu tenkid etmilerdir. Zira daha nceki idamlar had cezasdr ve bay suunun cezas olarak tatbik edilmitir. Bu ise, ilerde fesada sebep olur korkusuyla siyseten kati yoluyla idam ettirilmitir. Osmanl tarihilerinin tesbiti dorudur. c) Osmanl Devleti'nin en kark devresi olan Fetret Devrinde, Mehmed elebi, kardeleri sa elebi ile Musa elebi'yi kendisine isyan ettikleri ve hatta saltanat iin ordular kar karya geldii iin bay suunun had cezas olan idam cezas ile cezalandrmtr. Ayn ey, sonradan ortaya kan kardei Mustafa elebi iin de geerlidir. Bunlarn idamlarnda siyseten kati sz konusu deildir. d) Ftih'in babas II. Murad'n amcas Mustafa elebi (II. Dzmece Mustafa), u-zun sren saltanat mcadelesine girimi ve hatta Osmanl lkesinin Bizans ile paylalmasn da gze alarak imparator Manuel ile gizli ittifak dahi kurmutur. Uzun mcadelelerden sonra yakalanarak bi muamelesi grm ve idam edilmitir. Bu bir had cezasdr. II. Murad'n kk kardei Mustafa elebi de, Karamanoullar ve Germiyanoullarnn tahrikiyle Bursa'ya yrm ve had cezas olarak idam edilmitir. Yani bu dnemde de, siyseten kati cezas mevcut deildir. e) Yavuz Sultn Selim, iki kardeini, kendisine isyan ettikleri ve b olduklar iin, had cezas olan idam cezasyla cezalandrmtr. Gerekten Sultn Korkut, toplad ordu ile Padiah'a isyan etmi ve sonunda yakalanarak cezas olan idama er'an mahkum edilmitir. Dier kardei Ahmed ise, sadece saltanat mcadelesine kalkmam, ayrca bu w:-tur. Netoiv p olmamtr, Ancak I dardr. Kar mettii ve P.-de Mustafa cezas olara? karar veren yanldklar \ Dier trtr olu olani saltanat hu ordu l iltica eden I nun had ctui yukarda z III. szca ya h)I. amd- kabul edlln ailenin karde I azaltmtr,^ Ij lere siyseten 1 istemese i ksm uy ri ulemj yulmak k Kanu tadr,! BLNMEYEN OSMANLI 87 pilim n Km fena tayrca bu mevzuda Osmanl'nn can dman olan Safev devleti ile de ittifak kurmutur. Neticede yakalanarak, had cezas olan idam cezasna arptrlmtr. f) Kanun Sultn Sleyman, rakipsiz sultan olduu iin, karde katli mevzu bahis olmamtr. Ancak Kanun, kendi ocuklarnn idamna karar veren bahtsz Padiahlardandr. Kars Hrrem Sultn ve evresinin tahriki ile, kendisini tahttan indirmeye azmettii ve Padiah olmak istei ile isyan ettii ayiasna inanarak, b vasfyla ehzade Mustafa'y idama mahkm eylemitir. Bu idam karar, grnrde bay suunun cezas olarak had cezasdr. Ancak bu meselede hem fetvay veren mftnn, hem karar veren kadnn ve hem de bunlar tasdik edip icras iin emir veren Kanun'nin, yanldklar veya yanltldklar bir vk'adr. Dier bir hazin tablo da ehzade Bayezid'in idamnda yaanmtr. Kanun'nin iki olu olan Selim ve Byezid, 1558 ylna kadar iyi geindikleri halde, bu tarihten sonra saltanat hrsyla aralar bozulmutur. Aradaki jurnalcilerin tahriki ile ehzade Byezid, ordu toplayarak kardei Selim'in zerine yrd. Bu hareketi isyan kabul edildi. ran'a iltica eden Byezid, kardei Selim'e teslim

edilince, Ebssuud'un fetvasyla bay suunun had cezas olan idam cezasna mahkm edildi. Bu hdiseyle alakal rnek fetvalar yukarda zikretmitik. III. Mehmed ve III. Murad devrindeki olaylar yerinde inceleyeceiz. Zira asl hakszca yaplanlar bunlardr. h) I. Ahmed devrinde saltanat uslnde cidd bir deiiklik mevzubahistir. Artk amd- neseb yani Osmanl slalesinden en byk olannn padiah yaplmas usul kabul edilmitir. Gerekten I. Ahmed vefat edince, ehzadeleri bulunmasna ramen, ailenin en byk ferdi olan amcalar ehzade Mustafa tahta geirilmitir. Bu kaide, karde katli hadisesini tamamen ortadan kaldramamsa da, gevetmi ve son derece azaltmtr. te grld gibi tatbikattaki durum farkldr. Bir ksm, tamamen er' hkmlere uygun olarak bay suunun had cezasn tatbik etmekten ibarettir ve bunlara siyaseten kati demek hataldr ve meseleyi bilmemekten ileri gelmektedir. Zira Padiah istemese de bu ceza mukadderdir. Devlete isyan edenin cezas elbette ki idamdr. Bir ksm uygulama ise, siyaseten kati messesesine yani Ftih'in Kanunnmesinde "ekseri ulem tecviz etmidr" dedii usule uygundur ve fkh kitaplarnda artlarna u-yulmak kaydyla aklanmtr. Bir dier grup ise, ne er' hkmlere ve ne de Ftih'in Kanunnmesinde ifade ettii, fkh kitaplarnda da tecvz edilen siyaseten katle uymaktadr. Elbette ki bu uygulamalar, gayr- mer'dur. Ftih'in Kanunnmesi de bunu emretmemektedir36. 36 Berki, A. Himmet, stanbul'un 500. Yldnm Mnasebetiyle Byk Trk Hkmdar stanbul Ftihi Sultn Mehmed ve Adalet Hayat, stanbul 1953, sn. 142-148; Alderson, A.D., The Structure of the Ottoman Dynasty, Connecticut 1982, 2. Bask, sh. 30-31; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, sh.328, Md. 37, 1/114-117, 287, 311 vd.; c. II, sh. 10 vd.; Konrad, Dilger, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hofzeremniells im 15. und 16. Jahrhundert, Mnchen 1967, sh. 5 vd., 34 vd.; zcan, Abdlkadir, "Ftih'in Tekilat Kanunnmesi ve Nizm- Alem in Karde Katli Meselesi", EFTD, say 33 (1980-81), sh. 12-13; Taneri, Aydn, Osmanl Devletinin Kurulu Dneminde Hkmranlk Kurumunun Gelimesi ve Saray Hayat-Tekilat, Ankara 1978, sh. 184 vd. 36 bn-i Kemal, Tevrih-i Al-i Osman, I. Defter, sh. 129; Aktan, Ali, "Osmanl Hanedan inde Saltanat Mcadelesi ve Karde Katli", Trk Dnyas Tarih Dergisi, say 10 (Ekim 1987), sh. 8; Akman, Mehmed, Osmanl Devleti'nde Karde Katli. Bu son eser, bu zamana kadar yaplan en kapsaml almadr. 88 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 40. Ftih Sultn Mehmed'in kendi Kanunnmesinin ilgili maddesini uygulayarak kk yataki kardei Ahmed'i katlettii sylenmektedir. Bunu nasl izah ediyorsunuz? Burada meseleye deiik ynlerden bakmak gerekir: Evvela; Bu hadisenin meydana geldii phelidir. Zira Kantemir gibi yabanc tarihiler dahi, II. Murad vefat ettiinde ehzade Mehmed dndaki btn evldnn vefat ettiini ve bu arada ehzade Ahmed'in de Amasya'da vali bulunduu srada ldn yazmaktadr ki, bu ihtimalin doru olmas halinde, henz bebek iken ldrlme iddialar da ortadan kalkar. Namk Kemal de, ehzade Ahmed'in kati edildii iddiasn sadece bir iftiradan ibaret grmektedir. Byle bir zulme, Ftih Sultn Mehmed'in raz olamayacan srarla savunmaktadr. Baz kaynaklar da, olay dorulamakla beraber, ehzade Ahmed'i haksz olarak katleden Evrenos-zde Ali Bey olduunu ve bu sebeple Ftih tarafndan idam ettirildiini kaydetmektedirler. ayet vki ise, yukarda anlatlan hkmler, Ftih iin de geerlidir. Ancak hangi gruba girmektedir? Bunun tesbit edilmesi gerekir. kinci olarak, Osmanl kaynaklarnn bir ksmnda Sultn Murd'n sfendiyar Bey torunu Hatice Hlime Hatun'dan doma Ahmed isimli bir ehzadesi olduu ve ya kk olan bu ehzadenin II. Mehmed'in tahta kmasndan ksa bir zaman sonra kati olunduu kaydedilmektedir. Ancak dier ehzade katilleri gibi, ayrntl bilgiler, kaynaklarda mevcut deildir. Ayrca Babinger'in alt ya da sekiz aylk olduu konusundaki beyan dnda, yann ne kadar olduu da kesin deildir. nc olarak, II. Mehmed, babas II. Murd'n vefatndan sonra, ok byk skntlar iinde tahta gemitir. Bizans'n ehzadeleri kullanarak Osmanl Devleti'ni ykma planlar herkese bilinmektedir ve fetret devri de canl ahitlerle doludur. Nitekim Ftih'in Padiah olmas zerine,

Bizans mparatorunun elinde tutsak olarak tuttuu Sleyman elebi'nin olu olmas kuvvetle muhtemel bulunan ehzade Orhan'a aynen yle syledii kaynaklarca ifade edilmektedir: "Haydi greyim seni, bu taht benimdr dey dava eyle. Ben l-i Osman nesliyim, ben var i-ken bu taht sana neden mstehakdr dey dava edince, cmle beler ve paalar sana dnb ve taht sana teslim ederler. Tahta ktnda, kulan bende olsun. Ben sana ne talimat verirsem, yle hareket eyle. Greyim seni, nice padiah olursun.". te bylesine bir dnemde, yann ne kadar olduu belli olmayan ve ama kk yata bulunduu kesin olan ehzade Ahmed'i, devlete isyan suuna teebbs etmeden, nizm- lem iin diyerek katletmi olabilir. Bu tamamen nc guruba girmektedir. Eer bir kusur ilenmi ise, bunu savunmann manas yoktur. Ancak bu ayrntlar tam bilinmeyen olaydan dolay, Ftih gibi Hz. Peygamber'in medhine layk olmu bir padiah hunharlkla sulamak ve hele bu konuda Bizans mparatorlar ile birlikte hareket eden Bizans tarihilerini onaylamak mmkn deildir. Hammer ve benzeri tarihiler, sanki ehzadelerin Osmanl Devleti'nin yklmas iin kullanldn bilmiyormu gibi, bunu vesile ederek Ftih Sultn Mehmed'e hcum etmilerdir. zetleyecek olursak, Ftih Sultn Mehmed, kendi koyduu kanunun nizm- lem iin fesada sa'y ihtimalinin bulunmas sebebiyle siyseten kati messesesini ilk defa kendisi tatbik etmi ve kk kardei Ahmed'i kati ettirmiti. Bu, isyan tahakkuk etmediinden, bir had cezas deildir. Belki nizm- lem iin siyseten kati messesesine girmektedir. Burada aran,-ni bilmiyoruz. Anw> : Padiah'n, artlar ruz. nemle ifade <-inanmak istemiyoruz.^ olmadan byle bire 41. Sultn Ffitilll ceza hukuku I sylenmektedir. I Bizim Osmanl! nunnme neredilm^J ve itiraz edilen nunnmeden nak Kanunnmelerin de: Bizans Ceza Kanun ve Berkes gibi, i eklini, yeterince fasl, tpk dier un cezalarn tanzim ksas cezalarn uy edilecek ta'zr cezi olarak grelim ve I Kanunnmenin! cezalarn tanzim bilakis bu cezalan rak uygulanacak | mal denmektedir)) Kanunnmesinin', deerlendirme, I adam ldrse, \ ifdeler de kan, ikincisi hadd-isirl "1. Madde: EJtf| ursa ki, bin akeye d akeye mlik ola, C aaa hall olursa, 37 Pala, Namk K c. I, sh. 407; t Tarih, 140; lbn-1 K II, sh. 5 vd.; HammerJ Murd Han b, Mel c. I, sh. 147. '" Osmanl zalarnn altemtlffld Pil?" BLNMEYEN OSMANLI 89 girmektedir. Burada aranan fesadn er' ile tahakkuku artnn, ne derece gerekletiini bilmiyoruz. Ancak tekrar ediyoruz ki, Hz. Peygamber'in senasna mazhar olmu bir Padiah'n, artlan tahakkuk etmeyen bir cezay tatbik edeceine de ihtimal vermiyoruz. nemle ifade edelim ki, 11 aylk bir bebenin ldrlmesini Ftih'in idam ettirdiine inanmak istemiyoruz. Zaten Evrenoszde Ali Bey isimli bir zatn Padiah'n haberi olmadan byle bir cinayeti ilediini baz kaynaklar haber vermektedirler37. I 41. Sultn Ftih'in kendi kanunnamelerini hazrlatarak, zellikle slm ceza hukuku hkmlerini kaldrd ve slm'a aykr kanunlar yapt sylenmektedir. Bu doru mudur? Bizim Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizde, Ftih Sultn Mehmed'e ait 75 Kanunnme neredilmi bulunmaktadr. Bunlardan ilk ikisi umumi kanun mahiyetindedir ve itiraz edilen hkmler de burada yer almaktadr. Ftih'e ait 2 numaral kanunnmeden nakledilen, ayn zamanda II. Byezid, Yavuz ve Kanun'ye ait Umum Kanunnmelerin de 1. maddesini tekil eden ilk maddeyi, slm hukukuna aykr ve Bizans Ceza Kanununun restorasyonu olarak takdim etmek ise, tpk Barkan, Kprl ve Berkes gibi, slm ceza hukukunu ve bu ilah nizmn Osmanl Devleti'ndeki tatbikat eklini, yeterince deerlendirememek demektir. Ftih'e ait 2 nolu Kanunnmenin ilk fasl, tpk dier umum kanunnameler gibi, ceza hukukuna aittir ve daha ziyade ta'zr cezalarn tanzim etmektedir. slm Hukukunda grup ceza bulunduunu, had ve ksas cezalarn uygulamak iin gerekli unsurlar bulunmad zaman, l'l-emrce tanzim edilecek ta'zr cezalarnn devreye gireceini hemen hatrlatalm. Konuyu daha ayrntl olarak grelim ve 1. Maddeyi okuyalm:

Kanunnmenin ilk fasl (md.1-27), ceza hukukuna aittir ve daha ziyde ta'zir cezalarn tanzim etmektedir. Bu faslda had ve ksas cezalarnn kaldrlmadn, bilakis bu cezalarn tatbiki iin gereken unsurlar bulunmad takdirde ta'zir cezas olarak uygulanacak para cezalarnn yani crm cinayet cezalarnn (ki buna ta'zir bil-mal denmektedir) tesbit edildiini madde hkmlerinden anlyoruz. Bu sebeple Ftih Kanunnmesi'nin slm hukukundaki had ve ksas cezalarn deitirdii eklindeki deerlendirme, ilm olmaktan da te glntr. Zaten Kanunnmede bulunan "eer adam ldrse, yerine ksas etmeseler..." "eer at uurlarsa; elin keseler.:." gibi ifdeler de kanaatimizi teyd etmektedir. nk birincisi ksas cezasn tanzim ederken, ik incisi hadd-i sirkatin cezas olan el kesme cezasn dzenlemektedir. "1. Madde: Eer bir kii zina klsa, er'at huzurunda sabit olsa, ol zina klan evl olsa ve dahi bay o-lursa ki, bin akeye dahi ziydeye gc yeterse, crm yz ake alna. Evsat'l-hl olursa kim, alt yz akeye mlik ola, crm iki yz ake alna. Andan aaa gc yeterse, crm yz ake alna. Andan dahi aaa hall olursa, elli ake; andan dahi aaa ki, gayette fakr'l-hal olursa, krk ake crm alna38". 37 Pala, Namk Kemal'in Tarih Biyografileri, sh. 105-106; Solakzde, sh. 187; Hoca Sa'deddin, Tc't-Tevrh, c. I, sh. 407; nalck, Halil, Ftih Devri zerinde Tedkikler ve Vesikalar I, Ankara 1954, sh. 110; kpaa-zde, Tarih, 140; bn-I Kemal, VII. Defter, sh. 8-9; Akman, Karde Katli, sh. 64-69; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II, sh. 5 vd.; Hammer, Byk Osmanl Tarihi, Mmin evik neri, I-X, stanbul 1998, c. II, sh. 258; Gazavt- Sultn Murd Han b. Mehemmed Hn, Haz. nalck, Halil-Ouz, Mevld, Ankara 1978, sh. 37-38; Aktan, 14-15; Kantemir, c. I, sh. 147. 38 Osmanl kanunnmelerindeki ceza hkmleriyle alkal genel esaslara bu maddede de uyulmutur. Tazir cezalarnn alternatifli olmas ve hkime takdir hakk tannmas eklindeki esaslar aynen tatbik edilmitir. nsanlar 90 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU Bu fasldaki kanun maddeleri de, had ve ksas cezalarn kaldrmamaktadr; belki bu cezalarn tatbiki iin gereken unsurlar bulunmad takdirde, uygulanacak ta'zr cezalarn tesbit etmektedir. Mesel Kanunnmenin 1. maddesinde zina suunun ta'zr cezalar yani fkh kitaplarnda ta'zir bilmal denilen crm cinayet yani para cezalar tayin olunmaktadr. Zina suunun unsurlar tam olmad ve had cezalar tatbik edilemedii takdirde bu cezalarn gndeme gelecei, ayn maddeyi tekrarlayan dier kanunname maddelerinde, "eer had urulmazsa" denilerek akland gibi, Ftih devrindeki er'iye sicillerinde grlen ve Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizin 1. Cildinin mukaddimesine koyduumuz zina suu ile alakal er'iye sicil rneinden de bunu anlyoruz. Zaten Ftih'in kendi kanunnamesinde de benzeri ifadeler vardr. 16. maddede "Eer at uurlasa, elin keseler; kesmezlerse 200 ake crm alna" denilmektedir. Yani hrszlk suunun unsurlar tam olursa, elin keseler yani had cezasn uygulayalar. Eer kesmezlerse yani uygulanmazsa, bu durumda ta'zr cezas olarak 200 ake para cezas alalar. 13. maddede de "Eer adam ldrse, yerine ksas etmeseler, kan crmi... ilh." denilmektedir. Diyelim ki, A, adam ldrd, cezas da ksasdr. Ancak maktuln velileri afv ettiklerinden ksas etmediler. Bu durumda miras diyetini alacak ve sulu sal m verilecektir? Hayr. Devletin de kamu davas aarak yarglayp ta'zr cezas verme hakk vardr. Eer ksas yaplsayd, bu hak ortadan kalkacakt. te Kanunnme, ta'zr cezas olarak 400 ila 50 ake arasnda para cezasna arptrlmasn emretmektedir. nemle ifade edelim ki, Osmanl Kanunnmeleri adl eser, Osmanl Devleti'nin bir slm devleti olduunu; yukarda isimleri saylan baz ilim adamlarnn iddialarnn tersine slm Hukukunu hayatn her safhasnda uyguladklarn ve aksi grlerin belgelere dayanmadn isbat iin kaleme alnmtr. Bu ve benzeri konularda itirazlarn devam ettirenleri, Ftih'in Kazaskerliini yapm olan Molla Hsrev'in Drer ve Gurer adl iki ciltlik hukuk eserine ve de bu hkmlerin uygulama rnekleri demek olan Bursa'daki Ftih dnemine ait binlerce mahkeme kararlarna havale ediyoruz39. 42. Ftih Sultn Mehmed'in Hristiyanla meylettii ve Papa ile mektuplat sylenmektedir. Bu iddialar doru mudur?

Byle bir iddiann gln olduu ortadadr. Ancak baz tarihden ve bilimden habersiz kimseler, kasden bu iddialar ellerindeki medya imknlar ile kamuoyuna yaydklar iin, mutlaka cevaplandrlmas gerekir. Hz. Peygamber'in vgsne mazhar olan, her zaman slm'n hkmlerini uygulamak iin emirler veren ve en nemlisi de Uzun Hasan'n annesi Sara Htun'a syledii gibi i'ly- kelimetullah yani L ilahe illallah davasn yaymak iin didinen bir devlet drt guruba ayrlmtr: 1) Bay veya Gan: Mslman ve gayr- mslime gre, ayrca iktisad artlar asndan farkl tarifler verilmitir. Zengin demektir. 2) Orta Halli veya Evsatiil-Hl. 3) Yoksul. 4) Fakir'til-Hl veya Gayet Fakir. Maddede zina suuna ait ta'zir cezas olan crm yani crm cinayet de denen para cezas tesbit olunmaktadr ki, buna cerime de denir. Cin-Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, c. I, sh. 279-281). 39 Kantar, Baha, Ceza Hukuku, Ankara 1937, sh. 69; Kr. Kanunnme, md. 13, 16, 18; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, Giri, sh. 122 vd.; Ftih Devri Kanunnmeleri, c. I, sh. 346 vd.; Belgeler Gerekleri Konuuyor, c. III, sh. 73vd. . .: -.-.,.....-:. -. -,--.;. .,;,,*, .:>. . adamna, bu tarz bir I mahrum bir kuru I ksaca unlardr: 1) Ftihin! tiyanla meyle olduunu, ayr bir i 2) kinci I larak yazd bir j zeller ve kasideler) ak iirleri, gen ^sevgileri gn iirlerde ahane I Vardr. Ftih'in j Divan iiri t Bu manada ku [denilir, Kfir, ] edici ve vc i Veren havasylaj ebebiyle M i Bunlar ku yapmak, olsa ( sinde, Ftih bir Balamaz t Servi animi BirFIrenjlf Lebleri d BirFIrutjU Belnb Sevgiliyi I |zeten Ftih, j Galata'pf Oselvlb Orada tg Dudakl Avnl, MflbH Belindik! K 3) BU* nen slim M em del gsterdii i gerektin Patrikli) bul paganda i tih'e y derilmemifH zaman,' BLNMEYEN OSMANLI (kla'zr ta'zr cezainin | madamna, bu tarz bir isnadda bulunmak gerekten zcdr ve tamamen delilden mahrum bir kuru iddiadr. Bu esassz iddialarn dayand rk deliller ve cevaplar ksaca unlardr: 1) Ftih'in annesinin Mara Despina olduunu ileri srerek, annesi tarafndan Hristiyanla meylettirilmi olabileceine dair iddiadr. Bunun ne kadar esassz ve yalan olduunu, ayr bir sorunun cevabnda akladk. 2) kinci iddia, Ftih Sultn Mehmed'in tamamen divan iirinin kurallar iinde kalarak yazd bir iirdir. Daha nce de ifade ettiimiz gibi, Ftih, Avn mahlasyla gazeller ve kasideler yazan ve hatta bir divan bulunan byk bir divan iridir. Ftih'in ak iirleri, gen ve gzel bir padiahn her emrine mde kolay sevgiler iin deil, sevgileri gnllerde scak rperiler uyandran manev gzeller iin sylenmitir. Bu iirlerde ahane bir tevazu', ak ve sevgiliyi her saltanatn stnde tutan bir incelik vardr. Ftih'in iirlerinde tasavvuf? aklar da yer almaktadr. Divan iirinde bazan kfir, kna yapt zulmlerden dolay sevgiliye de denilir. Bu manada kullanld iirlerde, sevgilinin sana znnar ve zlfne de elipa yani ha denilir. Kfir, sev veya benzeri kelimeler, sevgili iin kullanldnda, kelimenin takdir edici ve vc anlam ile tevriye sanat yaplr. Divan airleri, sevgilinin dudan can veren havasyla sa'ya benzetirler ve sevgiliden gelen sab yeline de diriltici zellii sebebiyle sa ad verirler. Btn bunlar, divan iirinde yerlemi olan mazmunlardr. Bunlar kullanan ve sevgili hayaliyle say ven bir divan airine Hristiyan sulamasn yapmak, olsa olsa divan iirini bilmeyen cahillere mahsustur. te bu kurallar erevesinde, Ftih bir iirini yle kaleme almtr: Balamaz Firdevs'e gnlni Galata'y gren Servi anmaz anda ol serv-i dil-ry gren.

Bir Firengi ivel sa'y grdm anda kim Lebleri dirisidr der idi tsa'y gren Bir Firengi kfir olduun bilrdi Avniy Beln boynunda znnar elipay gren. Sevgiliyi kna yapt eziyetlerden dolay divan iirindeki ifadeleriyle kfire benzeten Ftih, yle demektedir: Galata'y gren gnln Firdevs denilen cennete bile balamaz. O selvi boylu sevgiliyi gren artk baka bir selvinin adn anmaz. Orada sa gibi insana hayat veren, ama Fireng iveli olan bir sevgili grdm. Dudaklarnn insana verdii canllk ve dirilik sa'nnkine benzemektedir. Avni, senin kna zulmeden bir sevgili (Kfir) olduunu bilirdi. Belindeki salarn ve boynundaki zlfn gren bunu red edemezdi. 3) Bu iddiay isbat iin getirilen bir rk delil de, Ftih Sultn Mehmed'in tamamen slm Hukukunun kurallarna uyarak, hem stanbul'da yeni tayin ettii Patrik'e ve hem de btn Hristiyan ve Yahudiler gibi aznlklara tand hak ve hrriyetlerdir, gsterdii anlay ve msamahadr. slm Hukukunun emirleri, byle davranmasn gerektirmektedir. Maalesef, baz Bizans tarihileri ve bu arada Hammer, tayin edilen Patrik'in bu konuda propaganda yapm olabileceini ifade etmektedirler. Halbuki propaganda ayrdr, kabul etmek tamamen ayrdr. Hatta Roma'daki Katolik Papa'nn Ftih'e yazd mektuptan da bahsedilmektedir. Bu mektup yazlm olabilir; ancak gnderilmemitir. Gnderilse bile, byle bir etki sz konusu deildir. Bizans cephesi, her zaman, Cem olaynda olduu gibi, Osmanl Hanedan yelerini her adan kendilerine 92 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANL ekmek ve kandrmak istemilerdir. Ancak hi bir ferdini ve hatta kendilerinden Hanedana gelin gelen kzlarn dahi aldatamamlardr. nemle ifade edelim ki, Trabzon Rum mparatorluunun da Ftih eliyle ykldn gren ve silahla kar duramayan Avrupa ve onun ruhani reisi olan Papa II. Pierre ne yapacan arm ve belki Hristiyanla meylettiririm midiyle Ftih'e bir mektup yazmtr. Mektubunda "Hristiyan olmakla btn Avrupa senin olacak; Seni Yunanllarn ve Dou'nun mparatoru yapacaz" eklinde teklif ve tahriklerde de bulunmutur. Batl kaynaklar bile (Bata Clot olmak zere), o tarihlerde Trklere yazlan mektuplarn bir moda haline geldiini; Papa'nn mektubunun da edeb bir alma veya Hristiyanl tehdit eden bir felketi uzaklatrma dnda bir gaye tamadn aka ifade etmektedirler. Hatta Osmanllarn azndan ve tabii ki, Ftih'in azndan cevaplar bile yazlm olabileceini ilve etmektedirler. Papa'nn mektubunun Ftih'e ulatnn ve hatta gnderildiinin dahi pheli olduunu, ancak ajanlar vastasyla Ftih'in bu tr mektuplardan haberdar olmu olabileceini delilleriyle anlatmaktadrlar. Mesela Jaspart'n "Byk Trk tarafndan Aziz Peder Papa'ya gnderilen mektuplar" adl kitabnn bu eit hayali eserlere rnek olarak verilebileceini kaydetmektedirler. Bylesine byk bir devlet adamna, Papa'nn byle bir teklifde bulunmas normaldir; ancak Ftih'e bu mektubun gelip gelmedii belli olmad gibi, Ftih'in slmiyetle alakal yaptklar ve kendisinin byk bir slm limi olduu ise gn gibi ortadadr. Byle bir hadiseye dayanarak, Ftih'e Hristiyanlk ithamn yapmak, tarihi bilmemek olur. Ftih hak ve hrriyetler verdii fermanda dahi, bu iddialar ileri srenleri tokatlar-casna, aynen yle demektedir: "Ben Ulu Pdih ve ulu ehinh Sultn Muhammed Hn bin Sultn Murd'm. Yemin ederim ki, yeri g yaradan Perverdiar hakk in ve Hazret-i Resuln -Aleyh'is Salt Ve's-Selm-pk, mnevver, mutahhar ruhu in ve yedi Mushaf hakk in ve yz yirmi drtbin peygamberler hakk in, dedem ruhn ve babam ruhn, benim bam in ve olanlarn ban, kl hakkn, imdiki hlde Galata'nn halk ve merdm-zdeleri atebe-i ulyma dostluk in Papalar Pravizin ve Markizoh Frenku ve tercmanlar Nikoroz Baluu ile Kal-i mezrenin mifthn gnderb bana kul olmaa itaat ve inkyd gstermiler. Ben dahi; Kabul eyledim ki, kendlerin yinleri ve erknlar ne vehile cri ola-gelirse, yine ol slb zere detlerin ve erknlarn yerine getreler. Ben dahi zerlerine varub karalarn ykub harb etmeyem". 4) Baz ilimden mahrum insanlarn, andarl Halil Paa'y, ar Hristiyanlk dman olduundan idam ettirdiine dair iddialar ise, tamamen glntr; zira tam tersi sebeplerle Halil Paa'nn

Hristiyan lemini kstrmemeye gayret gsterdii iin idam ettirdii baz kaynaklarda aklanmaktadr. 5) Ftih Sultn Mehmed, kendisi byk bir slm limi olmas ve hem de Ortodoks mezhebi ile Katolik Mezhebi arasndaki dengeyi siyset asndan istemesi sebebiyle, stanbul'un fethinden sonra, Hristiyanlk konusunda uzman olan limlerden istifade etmesini bilmitir. Bunun iin yeni tayin ettii ve Ortodokslar temsil eden Patrik Gennadios'dan yazl bilgi istemi; Patrik de "Hristiyanla Dair" isimli bir Risale ile dini hakknda bilgiler ihtiva eden bir eser kaleme alm ve bu eser Karaferye Kads Molla Ahmed tarafndan Trke'ye tercme edilmitir. Latin Kilisesinin aleyhinde olan Patrikden, Patrik Maksimos ile Patrik Manuel'in Hristiyanlk ile ilgili ilm tartma yapmalarn da istedii, baz batl kaynaklarda kaydedilmektedir. Ayrca Hristiyanln ikinci merkezi saylan stanbul'u fetheden bir devlet adamnn Hristiyanla dair nadide eyleri toplamas ve hatta bu konuda bir koleksiyon oluturmas ok normal bir eydir. Hele bu devlet adam Ftih gibi lim ve Hz. sa ile Hz. Meryem'e inanan bir Mslman ise, byle eyleri farkl r Ftih'in niyetli ke mtisl-i 'Chld filltk'l Din-I slmn mcerredi Fazl- Hakk u hlm Ehl-I kfri ser-te-Mr| Enbiy v evliyay t Ltf-i Hak'dandurh Nefs malllen'oll Hamd li'llah varg Ey Muhammed i Umarm glib ola t'S 43. Ftih Sultn I Hristiyanl a s nedir? nce unu I yani Hristiyan' babasnn hail, I d ir. Ebu Cehlimi su deildir, Me A) Ftih'in ( bazlarnca da annesidir ve Srp I kadar Ortodoks] etmeyip Srl annesine heri edeb gerei 1487 ylnda 1 nik'teki Manastrl una delil gsteri bep olarak z-kretrn Ftih'in z J rn farkl yon yaplan aratr',] Htuniye Trl lunduu mal tarihiler, olduunu ifade < evlenir. Bu evi 40 Clot, t Edebiyat Tarihi,j Znnar, dlpl Ankara 1946,1 Hammer, B BLNMEYEN OSMANLI 93 ise, byle eyleri farkl noktalara ekmek, Ftih'i ve slamiyeti bilmemek demek olur Ftih'in niyetini kendi dilinden renmek daha doru olsa gerektir: mtisl-i 'Chid fillah' olubdur niyyetm Din-i slmn mcerred gayretidr gayretlim Fazl- Hakk u himmet-i cnd-i Riclullah ile Ehl-i kfri ser-te-ser kahr eylemekdr niyyetm Enbiy v evliyaya istinadm var benm Ltf-i Hak'dandur hemn mmid-i feth nusretm Nefs mal ile n'ola klsam cihanda ictihd Hamd li'llah var gazaya sad-hezrn rabetlim Ey Muhammed mu'cizt- Ahmed-i Muhtar ile Umarm glib ola a'dy- dine devletlim40. 43. Ftih Sultn Mehmed'in annesi kimdir? Hristiyan mdr? Ftih'e de Hristiyanl alad baz yazarlarca sylenmektedir. Meselenin esas nedir? nce unu belirtmek gerekir ki, bir Mslmann annesi aslen ehl-i kitabtan olabilir; yani Hristiyan veya Yahudi asll olabilir; hatta dininde devam da edebilir. Anne veya babasnn hali, kendisinin iyi bir Mslman ve hatta veli bir insan olmasna mani deildir. Ebu Cehil'in olu krime gibi. Ancak Ftih'in durumunda byle bir ey de sz konusu deildir. Mesele tamamen arptlmaktadr. yle ki; A) Ftih'in vey annesi Mara ile z annesi Hiima Htn bazlarnca yanllkla ve bazlarnca da kasden birbirine kartrlmaktadr. Bunlardan birincisi, Ftih'in vey annesidir ve Srp Kral George Bronkovi'in kzdr. ocuksuzdur ve mrnn sonuna kadar Ortodoks olarak yaamtr. II. Murad vefat edince, bakasyla evlenmeyi kabul etmeyip Srbistan'a dnmtr. Sonra 1457'de stanbul'a kam ve Ftih de vey annesine her trl yardm yapmtr. Nitekim temliknmeleri vardr ve bu belgelerde edeb gerei validem de demi olabilir. Sonra da Serez'deki bir Manastr'a ekilmi ve 1487 ylnda II. Byezid devrinde vefat edince Kornea Manastrna gmlmtr. Selanik'teki Manastr'n vey annesine tahsisini ifade eden ferman, Ftih'in Hristiyan olduuna delil gstermek (bazlar da fetihden sonra gayr-i mslimlere tand haklar sebep olarak zikretmektedir), tarihi arptmaktan baka bir ey deildir. Ftih'in z annesi olan Hma Htn ise, Babinger gibi baz yabanc aratrmaclarn farkl yorumlarna ramen, asl nereden gelirse gelsin, Mslman bir kadndr ve son yaplan aratrmalar, belgelerin nda trbesinin Muradiye Camisinin dousunda Htuniye Trbesi diye adyla anlan yerde olduunu ortaya koymaktadr. Trbenin bulunduu mahalle de, bugne kadar

Hma Htn Mahallesi diye bilinmektedir. Baz tarihiler, Hma Htun'un sfendiyarolu brahim Bey'in kz Hatice Hlime Htn Olduunu ifade etmilerdir. Hatta Kantemir, "832/1428'de II. Murad sfendiyar Bey'in kzyla evlenir. Bu evlilikten 6 yl sonra, Bizans Tarihi ve Hristiyanln belas kesilen Byk Mehmed dnyaya 40 Clot, Andre, Ftih Sultn Mehmed, stanbul 1994, sh. 126-130, 154-156; Banarl, Nihad Sami, Resimli Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1971, I, 442-447; Pala, skender, Ansiklopedik Divan iiri Szl, stanbul 1998, Kfir, Znnar, elipa ve sa maddeleri; Saffet Sdk, Ftih Divan, stanbul 1944; nsel, Kemal Edip, Ftih'in iirleri, Ankara 1946, sh. 81; Altan, etin, Ftih'in Hristiyanl ven Gazeli, Hrriyet Gazetesi, 8 Mart 1996, sh. 4; Hammer, Byk Osmanl Tarihi, c. II, sh. 178179; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 151-152. 94 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI gelir" demektedir. Ftih tarafndan shak Paa ile evlendirilen bu hanmn Ftih'in z annesi deil, vey annesi olmas daha dorudur. Zira Ftih'in turasn tayan ve kazaskerlerinin kaleme ald vakfiye, Bursa er'iye Sicillerindeki kaytlar ve ariv kaynaklar, Ftih'in annesinin Abdullah isminde birinin kz olduunu ifade etmektedir. Peev'nin ifade ettii gibi, bu hanm, Fransz asll bir mhtedi de olabilir. Yani devirmeden birinin kz olmas da muhtemeldir. Mhim olan annesinin Mara deil, Mslman olmu olan Hma Htn olmasdr. Netice olarak, Ftih'in annesinin Hristiyan olduu iddias doru deildir ve vey annesine validem demesi de onun annesi olduunu gstermez41. 44. Ftih Sultn Mehmed zehirlendi mi? Onu zehirleyen Yakub Paa'nn Yahudi olduu syleniyor. Bu doru mu? Venedik'e satlm bir; byle bir sonuca ulaman -: mizde de kesin bir I beytini aktararak bu I Yahudi'nin a ve rekabetten de sylenmi Tabibler erbeti kim, v Cierin dorad erbet 0 Dedi nin bana kyd t li'nin u tesb\tt\, "Karaman! Mehmet/Plft mansz bir derde tutuldu O da tedaviye balad, i Mehmed vefat evte*. V Ftih Sultn Mehmed'in vefat ile alakal iki rivayet vardr: Birincisi; Ftih Sultn Mehmed, 27 Nisan 1481 tarihinde Kapkulu askerleriyle sefere gitmek zere skdar'a kt. Ancak sefere ktnda hasta idi. Bir ka gn skdar kararghnda otur du. Gebze yaknlarndaki Tekirayr veya Hnkrayr denilen yere geldiinde, hastal iddetlendi. Ayandan rahatszl vard. Bazlar nkris illeti demektedirler. Hekimler konsltasyon yaptlar. lacn dozunu arttrdlar. Ac artnca arb- fari (acy gideren erbet) verdiler ve Ftih Sultn Mehmed bunun zerine rahmete gitti. Ner, Ltfi Paa, li, Solakzde, kpaa-zde gibi Osmanl tarihileri, Ftih'in zehirlendiine dair herhangi bir kayt dmezler. kincisi ise, Ftih'in zehirlendiine dair rivayetdir. Baz tarihiler, Hekim Yakub Paa'nn Ftih'i tedaviye devam ederken, onun vezir olmasndan rahatsz olan Karaman Mehmed Paa'nn kastl olarak Hekim Lar Acem'yi devreye soktuunu, verilen ilalar neticesinde fenalap kurtulma ihtimali olmaynca Hekim Yakub Paa'nn da mdahale etmediini ve Karaman Mehmed Paa ile Hekim Lari Acem'nin kasden Ftih'in vefatna sebep olduklarn ifade etmektedirler. Bunlara gre Hekim Yakub Paa'nn ldrme kasd mevcut deildir. Tam aksine dier ikilinin tam bir plan vardr. Hekim Yakub Paa, balangta Sultnn hekimi olarak greve balaynca, Yahudidir ve bir sre Mslman olmamtr. Ancak sonradan Mslman olmu ve vezirlikle taltif olunmutur. Buna karlk, baz tarihiler de, Hekim Yakub Paa'nn bir Yahudi dnmesi olduunu ve Ftih'in talya'ya kadar uzanmasndan ve talyanlarn veya Venediklilerin ajan olmasndan dolay, Avrupa'nn byle bir plan hazrladn ifade etmektedirler. Bu iki ihtimalde de Ftih, zehirlenmi olmaktadr. Hekim Yakub Paa'nn II. Byezid'in zamannda da ayn grevi devam ettirmesi, hakkndaki ithamlarn doruluunu pheye drmektedir. Babinger, Hekim Ya'kub'un 41 Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 8361, 6254, 8380; Bursa er'iye Sicilleri, nr. 201, vrk. 34, 64, nr. 155, vrk. 378, nr. 427, vrk. 31; ; Peevi, Tarih, c. 1, 345-346; nalck, Halil, Ftih Devri zerine Tetkikler ve Vesikalar I, sh. 8-11, 28; Danimend, smail Hami, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi IV, stanbul 1971-1972, c. I, 202; Saman, Ali Rza, "Ftih'in Anas", Resimli Tarih Mecmuas, sh. 2312; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 13-16; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II,

122-123; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 271-272; Kantemir, I, sh. 136; Baz iftiralar iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, Ankara 1997, 194 vd.; Meram, Ali Kemal, Padiah Analar ve 600 Yl Bizi Yneten Devirmeler, stanbul 1997, sh. 134'de byle bir iftira yer almaktadr. 45. Ftih bata olmak ressamlar gt; Mahmd'un kendi i Bunlar doru ile ilgili er'i I Konuyu deiik a Evvela, islm I yelim. Konu ile ilgili hayat vermesini I iinde resim, I hadisler bulun Bu hadis yen mtehld r da ittifak hato mbhdr., ait olan canllarn! de kullanlmalar e dr ki, bu da C2 kukularnn W#| lar yani klacak btn i zere, bir ksnB| ban ektii I artyla mek n Neri, K Es'ad Solakzde, I Tarihi, c Ftih, sh. 3 MANLI BLNMEYEN OSMANLI 95 ivin z kafclv kaymedir. levir-JKiman I:vey Venedik'e satlm bir casus olduunu iddia ediyorsa da, kaynaklardan hareket ederek byle bir sonuca ulamak zor grnyor. Gayb kesin olarak Allah bileceinden ve elimizde de kesin bir belge olmadndan, sadece kpaa-zde'nin u tesbitlerini ve iki beytini aktararak bu bahsi kapatyoruz: 'Hekim Ya'kub kim, vezir oldu, ne kadar Yahudi'nin a ve devletsizi varsa, Padiahn iine kartlar". Bu sz, ahs bir rekabetten de sylenmi olabilir. Tabibler erbeti kim, verdi Han'a -- O Hn idi arb kana kana. Cierin dorad erbet o Hn'n Hemn dem zr etdi yana yana. Dedi nin bana kyd tabibler Boyadlar cieri can kana. li'nin u tesbitleri, bizi belli bir sonuca gtrecek mahiyettedir: "Karamam Mehmed Paa vezir-i a'zam olunca Ya'kub ona hased eyledi. Tam bu srada Padiah dermansz bir derde tutuldu ve Hekim Ya'kub tedavisini yaparken, Mehmed Paa Hekm Lr'yi tavsiye eyledi. O da tedaviye balad. phesiz iki ila birbirine kar menfi etki yapt. ok zaman gemeden Sultn Mehmed vefat eyledi. Hekim Ya'kub asrnn Sokrat ve Bokrat' idi."42. periyle ns-nde45. Ftih bata olmak zere baz Osmanl Padiahlarnn yurt dndan ressamlar getirterek resimlerini yaptrdklarn ve hatta II. Mahmd'un kendi resimlerini devlet dairelerine astrdn duyuyoruz. Bunlar doru mudur? Eer doru ise, slm Hukukunda resim yasa ile ilgili er' hkmlerle nasl badatrrsnz? K olan ive-La Uji'ran Kim sre Konuyu deiik alardan ele almakta yarar vardr: Evvela, slm Hukukunda resim (glgeli glgesiz) yapmann hkmlerini zetleyelim. Konu ile ilgili "Allah kyamette resim yapanlardan, ceza olarak, yapt eye hayat vermesini isteyecektir; fakat o buna asla muvaffak olamayacaktr"; "Melekler, iinde resim, kpek ve cnp insan bulunan evlere girmezler" ve benzeri manalarda hadisler bulunmaktadr. Bu hadisleri deerlendiren ve slm Hukukunun resmi neden yasakladn inceleyen mtehid hukukular, neticede u karar vermilerdir: Btn mctehidler u noktada ittifak halindedirler: Aa, da, ta, manzara ve benzeri eylerin resimleri kesinlikle mbhdr. Ayrca vesikalk fotoraflar gibi, hilkati tam olmayarak bedenin bir ksmna ait olan canllarn (hayvan olsun, insan olsun) resimlerinin de hem yaplmalar ve hem de kullanlmalar caizdir. Bir dier konu da, suretin grlemeyecek kadar kk olmasdr ki, bu da caiz grlmektedir. Baz mhrler ve paralardaki resimler gibi. slm hukukularnn fikir ayrlna dtkleri konu ise udur: Canl varlklarn hilkati tam olanlar yani bedeni tam yanstan resimler (fkh kitaplarndaki ifadesiyle hayat mmkn klacak btn azalar ihtiva eden resimler), afii hukukularn ounluu bata olmak zere, bir ksm slm Hukukular tarafndan caiz grlmemitir; Hanefi hukukularn ban ektii baz

slm hukukular ise, hrmet ve ta'zim manasn ifade etmemek artyla mekruh grmekle beraber caizdir demilerdir. Ancak bu hususun, namaz klna42 Neri, Kltb- Cihnnm, c. II, sh. 840-843; kpaa-zde, Tarih, sh. 191-192, 219; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 155/b; Ahmed Uur neri, sh. 752; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 190; Solakzde, sh. 266; Kantemir, c. I, sh. 165, 425; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 169-170; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, 143-144; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 340; Mecdi Efendi, Hadk, c. I, 236-239; Clot, Ftih, sh. 301-302; Uzunarl, smail Hakk, "Ftih Sultn Mehmed'in lm", Belleten, c. XXXIV, say 134(1970), sh. 231-234; c. XXXIX, say 155 (1975), sh. 473-482. .,-.... 96 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU4 cak yerlerle alakal yasak ile kartrlmamas gerekmektedir. Bu esas fikirlere dayanan Ebssuud Efendi u fetvasn kaleme almtr: "Baz z ruh ekli filoride tasvir olunduu gibi, baz Efrenc saatlerde tasvir olunmu olsa, zikr olunan saat musallada olmakla Saltna kerahet terettb eder mi? El-Cevb: Suret byk olmaycak olmaz". Osmanl Devleti'nin son zamanlarndaki u fetva ise, daha ayrntl olarak konuyu izah etmektedir: "Edebi ve ilm makalelerden istifade maksadyla Resimli Kitap gibi resimli mecmualar evlerimizde bulunduruyoruz. Kitap iinde kapal bulunan bu gibi canl resimlerin evlerde bulunmasnn dine kar bir zarar var mdr? Cevb: Caiz olmayan, namaz klnacak yerde sureti ak olarak bir tarafa asmaktr. Ama kapal olarak evlerde bulunmas, ayakla baslan yerde nak olarak yer almas caizdir. Bir de gayet kk olup uzaktan bakldnda azalar belli olmazsa yahut azalan tam olarak tasvir edilmi deilse, o zaman alel-tlak mekruh kabul edilmez. Hrmet ve tazim maksadyla suret bulunan odaya ise, rahmet melekleri girmez". Burada unu nazara vermek gerekir ki, zaman iyi bir mfessirdir; kaydn izhr etse itiraz edilmez. Fkha ait baz hkmlerde zamann tesiri nemlidir. slamn ilk yllarnda irke sebep olabileceinden dolay kabir ziyaretini yasak etmesi ve sonra serbest klmas buna misal olabilir. Aslnda son naklettiimiz fetva, meseleyi btn ynleriyle halletmi bulunmaktadr. slm Hukukunun resim yasann altnda yatan en nemli sebep, putperestlii andracak ekilde sayg iin resim yaplmas ve almasdr. Yasan tek sebebi, resimlere, suretlere ve heykellere tapmak yahut tapar derecede sayg gstermek endiesidir. Asrmzdaki baz Msr limleri ise, eski fetvalar aacak ekilde u grleri beyn etmilerdir: Yasak olan sadece glgeli resimlerdir; yani heykellerdir; kalemle izilen veya makinayla ekilen fotoraflar gibi glgesiz resimler, caizdir. kinci olarak, II. Mahmd'dan itibaren yaplan baz icraatlar dnda, btn Osmanl tarihi boyunca, biraz evvel zikrettiimiz slm Hukukunun kaideleri aktan ihlal edilmeyecek ekilde, resim ve ressamlara kar muamele yrtlmtr. Ftih Sultn Mehmed'den itibaren Osmanl Saray' na nakka denen ressmiar vazifeli olarak girmilerdir. Ftih'in Sinan Bey isminde bir nakka, talya'dan getirttii Matteo Pasti ve Konstanio ve 1479 ylnda talep zerine Venedik'ten gelen Jantil Bellini; Yavuz'un ran Seferinden dnerken getirdii ah Mehmed, Abdlgani ve Dervi Bey; Selim-nme'deki minyatrleriyle bilinen Nakka kr; emil-i Osmaniye'yi kaleme alan Nakka Osman ve Surnme'deki minyatrleri izen Nakka Levn, Osmanl tarihi boyunca resim ve minyatrle megul olan ok saydaki san'atkrlardan bazlardr. Btn bu saydmz san'atkrlarn eserleri, eer resim eklinde ise, btn azalan gsterecek ekilde yaplmam ve bylece erT snrlar iinde kalnmaya allmtr. Minyatr ise, zannediyoruz ki, resimle ayn tutulmam ve slm hukukularnn caizdir dedii azalar tam belli olmayan gruba sokulmak istenmitir. En azndan, kapal kalmak ve aslmamak artyla, bu manada canl resimlerin, azalar tam olsa da yaplmas caizdir diyen limlerin fetvalar esas alnmtr. Zira yukardaki fetvada bunu anlatan cmleler, konumuz asndan nemlidir. Mhim olan tablolarn tam resim olmamasdr. Bildiimiz kadaryla, tablo eklinde tam resim bulunmamaktadr. Kitapta kalmak artyla, zaten fetva verilmitir. nc olarak, Sultn II. Mahmd'un devrinde Avrupallamak ad altnda, halkn tabiriyle alafrangaya ait hereyi almak eklindeki arlk neticesinde, Padiah'n hazrlanan portrelerinin resm dairelere aslmas olaydr. Her ne kadar, devleti tecdid eden bir insann nam ve ann

gelecek nesillere anlatmak iin sadece eski eserlerin korunmas hikmeti esas alnarak, ta'abbd manasn tayacak sayg ve tazim kasd bulunmayarak ver yapld sylense ( hkmlerin yorum mtr. Bunun en acf bu ekilde tablo di'nin, hem iddetle tenkit < bulunan eve ola, bu surette glrtr^ II. Mahmd'un i nezdindeki itibarm.! etmesinin byk Ftih Sultn Mel si hikmetine da1 ce stn sva leli herkese indirilerek gizle haline gelmi ise( dndan fazla s Kanaatimize t lerdir. Son zarr gibi, putperf medeniyeti se, J ki glgeli glgeslzf cesed elbisesini ( deki fotoraflar J der43. 46. Ftih I mudur vt bep olablf s andarl hizmetinde W mstakim kim phe yok ise dul " Elmall H Stk Glle, c. V,| Efendi, Feild ' (27 Muh nver, A Bedizzsman I VVensInk, "Sur Avrupa f Sultn S: Cemin k OSMANLI ir olunan S konuyu I hale buta zarar jlm kapal I olup lel-ak BLNMEYEN OSMANLI 97 bulunmayarak ve maalesef zamann eyhlislm ve baz limlerinden de fetva alnarak yapld sylense de, verilen fetvadaki ve yaplan resm yorumlardaki izahlar, slm hkmlerin yorum snrlarn am ve zaten dindar halk tarafndan da irkin karlanmtr. Bunun en ac misli, Sultn Abdlaziz devrinde, sayg amal olmamak kaydyla bu ekilde tablolara fetva veren eyhlislm Turucu-zde Ahmed Muhtar Efen-di'nin, hem Anadolu'daki ve hem de Arap alemindeki slm hukukular tarafndan iddetle tenkit edilmesidir. Turucu-zde bu fetvasn u hadise dayandrmtr: "Resim bulunan eve melekler girmez. Meer ki, resim ve suret elbise, kuma gibi bir eye nakedilmi ola, bu surette girer". II. Mahmd'un Avrupallama uruna, yapt btn gzel hizmetlere ramen, halk nezdindeki itibarnn gn getike azalmasnda da, bu ve benzeri zayf fetvalarla amel etmesinin byk etkisi bulunmaktadr. Tarihi Ahmed Ltfi, meseleyi yumuatmak iin, Ftih Sultn Mehmed'in de, eski san'at eserlerinin korunmas ve hatralarn yd edilmesi hikmetine dayanarak, Ayasofya iindeki melek suretlerini muhafaza ettiini ve sadece stn sva ile kapladn sylese de, Ftih'in yaptnn slama gre yasak olmad herkese bilinmektedir. Nitekim Sultn II. Mahmd vefat ettiinde, aslan resimleri indirilerek gizlenmitir. Daha sonralar ise, resim yaptrmak ve fotoraf ekmek moda haline gelmi ise de, II. Mahmd zamannda olduu gibi, dua ve resmi trenle almadndan fazla sknt meydana getirmemitir. Kanaatimize gre, Osmanl limleri, sert snrlar geen resimleri kabul etmemilerdir. Son zamanlardaki sapmalar istisnalardr. Zira Kur'n, put-perestlii yasaklad gibi, putperestliin bir nevi taklidi olan sret-perestlii de yasaklamaktadr. Avrupa medeniyeti ise, resimleri kendi gzelliklerinden sayp Kur'n'a kar kmaktadr. Halbuki glgeli glgesiz suretler, ya ta h aline gelmi bir zulm (Lenin'in heykelleri gibi), ya cesed elbisesini giymi riya veyahut tecessm etmi bir hevesdir (mstehcen dergilerdeki fotoraflar gibi) ki, beeri, zulme, riyaya ve hevya, hevesi kamlayp tevik e-der43. 46. Ftih Sultn Mehmed'in andark Halil Paa'y idam ettirmesi doru mudur ve sebebi nedir? Trk asll bir aileden gelmesi katlinde bir sebep olabilir mi? andarl ailesi, ilk andarl olan Halil Hayreddin Paa'dan beri Osmanl Devleti'nin hizmetinde bulunan erefli bir ailedir. andarl Ali Paa dnda, hepsinin de mazbut ve mstakim kimseler olduunda tarihiler mttefiktirler. Ali Paa'nn devlet adamlnda phe yok ise de, istikameti konusunda baz dedikodular mevcuttur. andarl ailesinden 43 Elmall Muhammed Hamdi Yazr, Alfabetik slm Hukuku ve Fkh Istlahlar Kmsu I-V, stanbul 1997, Haz. Stk Glle, c. V, sh. 252-262; Ahmed Ltfi, Tarih-i Ltfi, I-VIII, stanbul 12901328, c. V, sn. 50-52; Ebssuud Efendi, Fetv, Sleymaniye ktp. ehid Ali Paa 1028, vrk. 274/b; Srt- Mstakim, stanbul 1327, c. I, say: 26 (27 Muharrem 1327), sh. 416; Ayntb Mnb Efendi, Siyer-i Kebir Tercmesi, c. II, stanbul 1241, sh. 93-95; nver, A. Sheyl, Ressam Nak,

Hayat ve Eserleri, stanbul 1949; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 616-621; Bedizzaman Said Nursi, Szler, Szler Yaynevi, sh. 398-399; Atasoy, Nurhan, "Tasvir", A, sh. 32-38; A. J. VVensink, "Suret", A, sh. 48-51, Glck, Heinrich, "16-18. Yzyllarda Saray Sanat ve Sanatlaryla Osmanllarn Avrupa Sanatlar Bakmndan nemi, Belleten, e XXXII, say 127(1968), sh. 355-380; Eyice, Semavi, "Kanun Sultn Sleyman'n Yeni Bir Portresi", Belleten, c. XXXV, say 138(1971), sh. 213-215; Eyice, Semavi, "Sultn Cem'in Portreleri Hakknda", Belleten, c. XXXVII, say 145(1973), sh. 1-49. -.,.-.-., .,.-,... BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU biri de Ftih zamannda Vezir-i A'zam olan torun Halil Paa'dr. 1453'de stanbul feth edildikten sonra nce zindana konulmu ve 40 gn kadar sonra da idam edilmitir. Sebeplerini ylece sralamak mmkndr: 1) Bilindii gibi, II. Murad'n iki defa saltanattan ekilip olu II. Mehmed'i tahta geirmesinden sonra tekrar Padiah olmasnda rol oynayan devlet adamlarnn banda andarl Halil Paa gelmektedir. II. Murad, Halil Paa'nn tevikiyle II. defa Edirne'ye gelerek tekrar tahta gemitir. Bu yzden Ftih Sultn Mehmed'in hakl olarak ona gcenmi olmas kuvvetle muhtemeldir. 2) stanbul'un fethi meveretinde Akemseddin, Molla Gran ve vezir Zaanos Paa srarla feth-i mbinin nasib olaca midiyle stanbul'un muhasara ve fethini tevik ederken, Halil Paa, gemiteki hal seferini bilen bir devlet adam olarak srarla fethe kar km ve muhasarann kaldrlmamas halinde btn Avrupa'nn asrlar boyunca Osmanl dman olacan iddia etmitir. Hatta bizim bir trl inana-madmz, ama yerli ve yabanc tarihilerden bazsnn ifade ettikleri gibi, muhasarann kalkmas yolunda Bizans devlet adamlaryla ibirliine dahi gitmitir ve hatta kpaa-zde gibi baz tarihilere gre rvet bile almtr. te btn bu sebepler bir araya gelince, stanbul'un fethinden sonra, Halil Paa'nn Rumlara taraftar olduu ve rvet ald eklindeki iddialar da, sevmeyenleri tarafndan abartlm ve Ftih Sultn tarafndan 1453'de idam edilmesine yol amtr. nemle ifade edelim ki, Halil Paa'nn Trk bir aileden gelmesinin veya benzeri iftiralarn idamnda rol yoktur. Ancak Zaanos Paa gibi Halil Paa'nn muhalifi olan devlet adamlarnn devirme olmas ve Ftih devrinden sonra devirme devlet adamlarnn Osmanl Devleti'ne hkim olmas byle bir dedikodunun ortaya kmasna sebep olmutur. Byle olsayd, idamndan sonra, Sleyman elebi adndaki olu Kazaskerlie ve bir dier olu brahim elebi de Ftih zamannda Edirne kadlna ve II. Byezid zamannda da Vezir-i A'zamla kadar ykselemezlerdi. andarl ailesinin hem ilmiyeden gelmeleri ve hem de z be z Trk olmalar, gerekten de kendilerinden sonra gelenlerin ulaamayaca nemli zelliklerdi. Baz tarihiler, bu idam Ftih'in bir hatas olarak kabul ederler44. 47. Ulubatl Hasan olay bir efsane midir? Hayr deildir. Bunun efsane olduunu syleyenler, bizzat Bizans ve bat tarihileri Dukas, Franis ve Got'un beyanlarn da inkr edememektedirler. Akemseddin ve Molla Grani gibi maneviyat erlerinin fethi mjdelemeleri ve Ftih'i tevik etmeleri zerine, Osmanl ordusu 29 Mays Sal gn sabaha kar Edirnekap ile Topkap arasnda umumi bir hcum balatmlardr. Savunmann temel direi olan Venedikli General 44 kpaa-zde, Tarih, sh. 141-142, Tarihinin yakn tand Halil Paa'ya zel bir husumeti olduunu dnmek mmkndr; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, VII. Defter, sh. 90; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 156/a; Solakzde, sh. 193; Clot, Ftih, 58-60; Uzunarl, smail Hakk, andarl Vezir Ailesi, Ankara 1988, Cemil, Mehmed, andarl Halil Paa Niin ldrld?, stanbul 1333; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 145; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 558-560, II, 9-11; Wittek, Paul, "Ankara Bozgunundan stanbul'un Zaptna (1402-1455)", sh. 568; Uzunarl, smail Hakk, "andarl (Cendereli) Kara Halil Hayreddin Paa. Mene'iTahsili-Kadl- Kazaskerlii Vezirlii ve Kumandanl", Belleten, c. XXIII, say 91(1959), sh. 457477; Baz iftiralar iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, 58-59 ve dier yerler. ,.-,,. ,,...,,.,, , .,,-,.. ...,,. Giustiniani'nin yaralanp ( Ftih'den drdnc saf C syla birlikte Ulubatl maiyyetindeki 30 askerle| Buarada nemli olan,! ve bu konuda dost dit konuda ayrntl bilgi meleri veya yanl ve Nitekim beraberindeki; nakiller arasndadr45, 48. stanbul'un fetil | olmadn inektedir?

stanbul'un fethi s yerli ve yabanc kayn yin Osmanl kontrol etmiler ve j kar yaplan blrr lerde ormanlk < farkl grler bulu stanbul'un I grld. Zira Hal lumasna mani tefi I Buras Tophane gney batya dnpJ Perapalas yanndttj Tophane'den drt y a'ya kadar da i maktadr. Hazrlk 21-22 Nisan i vata hazr olan i drlar46. n Kemalpasad* Clot, Ftih, 63-65; * Ducas, M., I: Conqueror, P 46 Kem Kritovulos, 1 Fetihname, Ahbr, c, V,: c. I, sh. 47! Fetih, Mitler! uzatmamak 0tf HANLI BLNMEYEN OSMANLI 99 tu! feth mistir. f tahta nda me'ye ona laaGiustiniani'nin yaralanp cepheyi terketmesi, Mslman askerleri heyecana getirmesi ve Fatih'den drdnc saf Osmanl askerinin de Topkap surlarna trmanmas emrini almasyla birlikte Ulubatl Hasan isimli kk rtbeli ve gen bir asker veya subay, maiyyetindeki 30 askerle beraber, Osmanl bayran surlara dikmilerdir. Buarada nemli olan, olayn yani bir Mslman askerin sanca surlara dikmesidir ve bu konuda dost dman btn tarihiler ittifak halindedirler. Tarihi Franes bu konuda ayrntl bilgi verdii gibi, Dukas da olay dorulamaktadr. smini tam vermemeleri veya yanl vermeleri nemli deildir. nemli olan byle bir olayn yaanmasdr. Nitekim beraberindeki 30 kiiden, atlan ok ve atelerle, 18'inin ehid olduu gelen nakiller arasndadr45. 48. stanbul'un fethi srasnda gemilerin karadan yrtldnn doru olmadn syleyenler var. Bu iddialar hakknda kaynaklar ne sylemektedir? IPastanbul'un fethi srasnda gemilerin karadan yrtlmesi hadisesi, hemen hemen yerli ve yabanc kaynaklarn ittifak ile sabit bir olaydr. Hatta Bizans askerleri, sabahleyin Osmanl gemilerini Hali'te grnce, herhalde zincirleri krp getiler diye zincirleri kontrol etmiler ve grdkleri manzara karsnda hayrete dmlerdir. Ancak sabaha kar yaplan bir harp plan olmas hasebiyle ve de gemilerin geirildii blgenin o gnlerde ormanlk olmas sebebiyle, gzergh ve karadan yrtlen gemilerin saylarnda farkl grler bulunmaktadr. stanbul'un fethedilmesi iin baz gemilerin Halic'e indirilmesinin zaruret olduu grld. Zira Halic'e gerilen zincir Hasky ile Ayvansaray'da bulunan iki ordunun bulumasna mani tekil ediyordu. nce gemilerin karadan ekilecei yer tesbit edildi. Buras Tophane nndeki sahilden balayarak Boazkesen'den geiyor ve buradan gney batya dnp srtlar aarak Lbon Pastahanesi tarafna kyor ve tepeyi aarak Perapalas yanndan Kasmpaa'ya yani Hali sahiline ekiliyordu. Yaplan lmlerde, Tophane'den drt yol azna 980 adm ve buradan Tepeba'na kadar 240 ve Kasmpaa'ya kadar da 906 adm ki, toplam 2156 admdr ve bu da yaklak 3 mil kadar tutmaktadr. Hazrlklar tamamland. Tophane'den ayrlan 50 ila 70 adet arasndaki gemi, 21-22 Nisan gecesinde Kasmpaa'ya kadar indirildi. Bu olayn doruluunu, hem savata hazr olan Bizans tarihileri ve hem de Osmanl tarihileri ittifakla aklamaktadrlar46. 45 Kemalpaazde, Tarih-i Feth-i Kostantnyye, Sleymaniye Ktp. ehit Ali Paa, nr. 2720/14, vrk. 217/a; Clot, Ftih, 63-65; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 141-142; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 487-488, II, 9-11; Ducas, M., storia Turca-bizantina (Trk-Bizans Tarihi), Bucarest, 1958; Kritobulos d'Imbros, History of Mehmed the Conqueror, Princeton 1964; Kar gr iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, sh. 86 vd. 46 Kemalpaazde, Tarih VII, Sleymaniye Ktp. Ftih, nr. 4205, vrk. 64/a; erafettin Turan neri, sh. 52-55; Kritovulos, Tarlh-i Sultn Mehmed Hn- Sn, stanbul 1328, sh. 66; Tczde Ca'fer elebi, Mahrse-i stanbul Fetihnamesi, TOEM lavesi, 1331, sh. 15; Dukas, Trk-Bizans Tarihi, sh. 271; Clot, Ftih, sh. 52 vd.; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 253-254; Solakzde, sh. 196; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 138-139; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 479-482; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, 299-303; Kar gr iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, 6. Blm'dekl basit ddialar. Hemen hemen btn kaynaklar burada zikredilebilir. Ancak uzatmamak iin bu kadarla yetiniyoruz. .-* >

100 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 49. Ftih'in iki itii ve bunu tevik eder mahiyette iirler yazd iddia edilmektedir. Bu konuda neler sylenebilir? Bu konudaki ayrntl bilgiyi, Yldrm Byezid ile ilgili iddialara cevap verirken -zetledik. Ftih'le alakal iddialarn ise, hi bir gvenilir kaynakta yeri yoktur ve Hz. Peygamber'in vd bir devlet adamna, bu manada iftira ve isndlar hi bir delile dayanmadan yapmak ise, belli evrelerin kastl yaynlar olarak deerlendirilmelidir. Bu yaynlara kar sylenmesi gerekenler unlardr: 1) Elimizde mevcut olan Osmanl tarihlerinin hi birinde ve buna ilaveten Bizans tarihilerinin hi bir eserinde, Ftih'in iki itiine dair yazl belge saylabilecek bir bilgi bulunmamaktadr. Sadece ve sadece, biraz sonra deerli bir divan edebiyatmzn deerlendirmelerinden iktibasda bulunacamz satrlarda grlecei gibi, Ftih'in iirlerinde geen baz tabirleri, stanbul'un fethinden dolay gururlar incinen baz Batl tarihilerin, kendilerine gre yorumlan vardr. 2) Elimizdeki Ftih dnemine dair slm Hukuku kaynaklar, zellikle Ftih'in Kazaskeri olan Molla Hsrev'in Drer ve Gurer adl Osmanl Devleti'nin yar resm kanun kitab, bunlarn uygulama rnekleri olan er'iye sicilleri ve en nemlisi de Ftih'in tasdikinden geerek yrrle giren Ftih Kanunnmesindeki hkmler, aka ikiyi yasaklamakta ve bu suu ileyene uygulanacak cezalar dzenlemektedir. Mesela, hadd cezas uygulanmas iin gerekli-artlar olumad zamanlarda, iki ienlere uygulanacak ta'zr cezalarn dzenleyen Ftih'e ait bir kanun hkm aynen yledir: "s. Eer bireg hamr ise, Trk veya ehirl olsa, kad ta'zir ura. ki aaca bir ake crm alna". Yani, bir kii iki ise, Mslman (Trk Mslman manasna kullanlmaktadr) ve ehirl olsa, hadd-i irb olarak vurulacak olan 80 sopann yannda para cezas alnmas emr olunmaktadr veya sopa cezas uygulanmad takdirde para cezas uygulanacaktr. Ksaca elimizdeki btn ariv vesikalar, Ftih'in iki itiini deil, iki ienleri cezalandrdn anlatmaktadr. 3) Ftih'in iirlerindeki baz ifadelere gelince, bu konuyu, ylece zetlemek mmkndr: Fetih kutlamalarna rastlayan gnlerde, Ftih'in iirlerinden yola karak, onu ayya gsterme gayretinde olanlar vardr. Ancak Ftih'in Avn mahlasyla iirler yazd dorudur ve o iirlerde kadndan ve araptan da bahsetmitir. Ancak bu tabirler, divan edebiyatmzdaki mecaz ve istiare gibi kurallar erevesinde sylenmitir ve bunlarn zel manalar mevcuttur. Divan edebiyatn bilenlerin hibiri, 500 yl boyunca, bu iirlere bakarak Ftih'e byle bir iftirada bulunmamtr. Divan iirinin manzumeleri iinde zellikle gazel tarznn konulan daima bellidir: tab'at, ak, arab, kadn ve benzeri tabirler. Bir eyhlislm mesela eyhlislm Yahya Efendi de gazel yazacaksa, gazelinde bu tabirleri kullanacaktr. Ancak bunlarn divan edebiyatnda kendine mahsus manalar vardr. Bir divan airinin, iirinde arabdan bahsetmesi san'atn ve zarafetin gereidir ve manas da bizim bildiimiz iki deildir. te gazel yazacak kadar divan iirine vkf olan Ftih, elbette ki iirini bu mazmunlar zerinde kuracaktr. Ak ve sevgiliden kast, Allah, Peygamberi ve onun dostlardr. Mesela, Sky mey sun ki, bir gn lle-zr elden gider erer fasl- hazn b u bahar elden gider. #i diyecektir. Ftih yazd gaz< mecaz mana ve ma/' zrl insanlarn bu * edemezdi. Onun arafc sinde demlenmekted> 50. t olan kavram! ve olanc ol bile bu konuda tarihilerinin meselenin al WI Batl bir ksm I Padiahlarnn gayr- leri tarafndan uzun olan, Topkap ray'da alan it bakanl personelin* kullanlr. Merak inceleyebilirler. olan ki arptmalara Bir ksm meru mn; durduklarn ve dahi rttrdkl n utanmadan Meme: samadr. imdi iddia al lim'in kz Fatma ledilen cimrin da bun. ddia sampie-ahlarn v> olan erkek zihinleri iyice M iddiasna ce.;r - Ziyar ' lOSMANLI h iddia ren o-ve Hz. ir delile r. Bu

Szans |: bilgi mzn |Siirle-itarihm KaItaun ana^ Eer Isa Hm BLNMEYEN OSMANLI 101 diyecektir. Ftih yazd gazellerde kulland arab ve benzeri kelimelere, ince remizler ve mecaz mana ve mazmunlar yklerken, bir gn gelip de bir takm aratrma ve ilim zrl insanlarn bu kelimelere gayr-i meru manalar ykleyeceklerini tahmin dahi edemezdi. Onun arab Mevln'nn, Hac Bekta Veli'nin ve Hac Bayram Veli'nin ksesinde demlenmektedir ve ilah akn mest eden arbdr47. 50. olan kavram kullanlarak baz Osmanl Padiahlarnn cins sapk ve olanc olduklar iddia edilmektedir. Hatta Ftih Sultn Mehmed'in bile bu konuda namuslu davranmad ileri srlmektedir. Baz Rum tarihilerinin de bu manada bir ksm isnadlar bulunmaktadr. Bu meselenin asl ve esas nedir? Batl bir ksm tarihiler ve gnmzdeki baz kitap yazarlar, bir ksm Osmanl Padiahlarnn gayr- meru' ilikiler iine girdiklerini iddia etmiler ve Osmanl Tarihileri tarafndan uzun uzadya incelenen i olan meselesini dillerine dolamlardr. olan, Topkap sarayn tekil eden ksmdan birisi olan Enderun'da yani Saray'da alan devirme grevlilere, endern personeline veya dier bir ifadeyle Devlet bakanl personeline denmektedir. Ayrca Yenieri Ocanda da bir gurup iin bu tabir kullanlr. Merak edenler, smail Hakk Uzunarl'nn Kapu Kulu Ocaklar Kitabn inceleyebilirler. olan kelimesini rezil hallere yorumlayanlara, burada ksaca cevap vermek ve arptmalara rnek olarak okuyucularn da nazarlarna takdim etmek icabedecektir. Bir ksm yazarlar, Padiahlarn Enderun denilen Saray'da kendileriyle gayr-i meru mnsebette bulunduklar i olanlar denilen gen ve gzel delikanllar bulundurduklarn ve hatta bunlar bakalarndan kskandklarndan dolay bazlarnn yzlerini dahi rttrdklerini; baz Osmanl Padiahlarnn ise tamamen erkek dkn olduklarn utanmadan kaleme almaktadrlar. Ayrca Kbsnme ile ilgili iddialar da bunun gibi samadr. imdi iddia sahiplerinin delil olmak zere Kbusnme'den ve Yavuz Sultn Se-lim'in kz Fatma Sultn'a ait kocas Mustafa Paa'd an yaknd bir mektuptan nakledilen cmleleri ve bunlar nasl arpttklarn gzler nne sererek, dier arptmalarn da bunlar gibi olduunu okuyucuya anlatmak istiyoruz: - ddia sahiplerine gre, Osmanl Hareminde btn arpk ilikilerin yannda Padiahlarn ve Endern halknn erkeklerle ve hem de i olan denilen Saray Hizmetlisi olan erkeklerle arpk ilikileri vard. IV. Murad bunlardan biriydi. "Btl tasvir, safi zihinleri iyice tadll edeceinden yani saptacandan", biz tasvir yerine bunlarn iddiasna cevap vermek istiyoruz. ddialarn isbat iin getirdikleri nemli bir delil u: Ziyar Oullarndan Emr Keykavus tarafndan 475/1082 tarihinde olu iin Nasi47 Namk Kemal, Evrk- Perian (Namk Kemal'in Tarihi Biyografileri), nereden: skender Pala, Ankara 1989, sh. 99-114; Cinsel, Kemal Edip, Ftih'in iirleri, Ankara 1946: Saffet Sdk, Ftih Divan, stanbul 1944; sen, Mustafa, "Osmanl Hanedannn airlii ve Ftih", Tarih ve Medeniyet Dergisi, say 40 (1997), sh. 8-10. Bu konudaki arptmalar iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, 193 vd. 102 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU hat-nme tarznda telif edilen Kbs-nme adl bir kitabdan alnan bir iftiradr. ddiaya gre, Osmanl Padiahlar tarafndan da benimsenen bu Kitap'taki tlerden kadnlarla cins mnsebetle ilgili olanlarndan birisi udur: "ve yaz olunca avretlere meylet, kn olanlara ki, salk ve esenlik iinde olasn. nk olan teni scaktr, yazn iki scak bir araya gelirse sala

zarar verir. Ve avret teni souktur, kn iki souk bir araya gelirse teni kurutur". ddiaclara gre, bata IV. Murad olmak zere, baz Osmanl Padiahlarnn yazlar kadnlarla ve klar da erkeklerle beraber olduklar nakledilmektedir. Kbsnme'nin XIV. yzyl yani Ftih'in babas II. Murad zamannda Mercimek Ahmed tarafndan yaplan tercme olduunu ve o zamanki ifadeler kullanldn kendileri de kabul etmektedirler. Daha da ileri giderek, bu iin Osmanl damadlarna kadar uzandn ve hatta Yavuz'un kz Fatma Sultn'n bu yzden ilk kocas Antalya Sancak Bei Mustafa Paa'dan ikyet ettiini iddia etmektedirler. Fatma Sultn'n bir mektubundan aldklar u cmleyle iddialarn isbt etmeye kalkrlar. Cmle udur: "Benim Devietl Sultn Babam, Dirliim yoktur. Bir kiiye dtm ki, beni bir kelb (kpek) hesabna saymaz. Elin olanlarn zulm ile atasndan ve anasndan alur; hemen ii gc olanlar derdinedir". ddiaclara gre, bu Cmleler, Osmanl beylerinin erkekler ile iliki kurduklarn isbat etmektedir. Ancak bu mektubun XV. yzyla ait olduunu kendileri de kabul etmektedirler. O asrda olan kelimenin manasnn gen kz ve erkek demek olduunu ise, lgatlerden anlyoruz. Bu arada unu da ifade edelim ki, konuyla ilgili arptmalarn bana bir yazarn "nk siz kadnlar brakp ehvetle erkeklere yaklamaktasnz" mealindeki ayeti koymas ve d ipnotta da 8084. yetleri vermesi ok manidardr. imdi gelelim meselenin izahna: nce bir konunun izah gerekiyor: Kur'n'dan nakledilen yet, Hz. Lut'un livta gnahn ileyen kendi milletine syledii bir szn parasdr. Tamam yledir: "siz, sizden evvelki insanlarn ilemedii bir fuhu ve byk gnah m iliyeceksiniz? nk siz, kadnlar brakp ehvetle erkeklere yaklamaktasnz. Gerekten de siz arlklar ve gnahlar iine giren bir milletsiniz". Kur'n, Hz. Lut'un bu szlerinden sonra kavminin kendisini memleketten karmak zere harekete getiklerini ve ancak Yce Allah'n bylesine arla giderek livta suunu ileyen Lut Kavmini iddetli bir azapla azaplandrdn beyn buyurmaktadr. Nakledilen yet meali ile konunun hi bir mnsebet ve alakas olmad aka grlmektedir. Gelelim ikinci hususa; Bilindii gibi, her zamann bir lehesi ve konuma az vardr. Yani kelimeler farkl zamanlarda farkl manalarda kullanlmaktadr. Erzurumlular, "Misafiri yola vurmak" tabirini kullanrlar; herhalde bundan, misafiri kaldrp yola arpmak deil, uurlamak manas anlalmaldr. Azeriler, "Kulluun edeyim" demektedirler; bunun manas da senin klen olaym deil; sana nasl yardmc olabilirim manasna olduu aktr. te hem Kbusname'de ve hem de Fatma Sultn'n Mektubunda geen olan kelimesinin de manas arptlmaktadr. Zira XIV. ve XV. asr Trke metinlerde olan kelimesinin manas, bugn kullanlan manadan nemli derecede farkldr. Temel kaynaklardan anladmza gre, bu asrlar da "olan" kelimesinin iki temel manas vardr: "olan" kelimesinin birinci manas, cins ayrt etmeksizin "ocuk", ikinci manas ise, yine erkek olsun kz olsun "gen" demektir. Bu kelimenin srf erkek cinsini karlamaya balamas, bundan sonraki devirlerde sz konusudur. Buna delil ok ise de, en| Kbsnme'nin Trk sindeki u ifadedir: "I avretler ile kim, erden kamu t okluu le fahrlanurun kamayan hanmlar Tesbitlerimizi tey Yz Hadis Tercmesini) bas II. Murad zar zere, filolojik I tarihi ve slmiyet! I de bulunmamaktadr, dedikodulara nemi yatnn Yz adll dir. Ayrca u cmle <St 1 sdn emzireler; ejjeri ve XV. asrlarda iin kullanlmaktadr^ karl bulunan < gen demektir. Do. Bu giriten s anlalmaktadr: Kbus-nme, t Her konuda yet ve* rek evladna Kbsnme'nin i Kts) hakkn birden fazla I yaz olcak avn yazn iki s kurudur. V Yani I da gen kadn scaktr, yazlij teni souktur,! rak, erkeklerle i olmamak t Fatma i ini yaz beni biri dan alur; bile koyrc olduunu l OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 103 r.Iddia-ta katet, kn ssal-3 gre,

! klar FloMyupzann fc.vta > "Siz, Sil, taklar ini Buna delil ok ise de, en gzel delil, Erzurum'lu Mustafa Darir'in XIV. yzylda yani Kbusnme'nin Trke'ye tercme edildii asrda kaleme alnan Yz Hadis Tercme-sindeki u ifadedir: "Bu kez Resul Hazreti cevb verdi, buyurd kim, "Evienn unun bigi avretler ile kim, erden kamaz ola, olan dourgan ola, mmetim ok ola kim, ben mmetimin okluu ile fahrlanurum yarn kyamet gnnde". Yani "ocuk douran ve erkeinden kamayan hanmlarla evlenin". Tesbitlerimizi teyid eden bir husus da, Kbus-nme'yi tercme eden mtercim ile Yz Hadis Tercmesini yapan mtercimin ayn asrda yani Ftih Sultn Mehmed'in babas II. Murad zamannda yaam olmalardr. Zaten Tarama Szl bata olmak zere, filolojik kaynaklar da bu dediklerimizi dorulamaktadr. Ancak kelime oyunlaryla tarihi ve slmiyeti ktlemek istiyenlere, elbette ki diyebileceimiz fazla bir ey yine de bulunmamaktadr. Bizi asl zen husus ise, Uluay gibi bir aratrmacnn da ayn dedikodulara nem vermesidir ve hatta Harem II Kitabnda yalanladn Harem Hayatnn Yz adl eserde dorulama veya sadece nakilde bulunma yoluna girmesidir. Ayrca u cmle de bu konuda aktr: "Eer olan kzsa, kz dourmu avrat sdn emzireler; eer er ise er olan dourmu avrat sdn emzireler". O halde XIV. ve XV. asrlarda olan tabiri gen kz ve erkekler iin ve avrat tabiri ise yal kadnlar iin kullanlmaktadr . Nitekim Kbusnme'nin asl dili olan Farsa'daki olan kelimesinin karl bulunan gulam kelimesinin de manas byle zikredilmitir: "Gulm; ocuk ve gen demektir. Doutan genlik dnemine kadarki safha". Bu giriten sonra Kbsnme'deki ve Fatma Sultn mektubundaki ifadeler daha iyi anlalmaktadr: Kbus-nme, biraz evvel de belirttiimiz gibi, bir Nasihat-nme mahiyetindedir. Her konuda yet ve hadislerle veya eski devlet byklerinin ahlak esaslaryla ssleyerek evladna nasihatta bulunan bir devlet adamnn nasihatlar durumundadr. te Kbusnme'nin 15. Kitab, ahlak bir konu olan Kar-Koca Mnsebeti (Cim'n yisi ve Kts) hakkndaki tavsiyeleri ihtiva eylemektedir. Buradaki tavsiyelerden biri de, birden fazla hanm bulunan ve cariyeleri de var olan oluna yapt u tavsiyedir: "ve yaz olcak avretlere meylet ve kn olanlara; ta ki, ten-drst olasn. Zira ki, olan teni ssdur, yazn iki ss bir yere gelse teni azdur ve avret teni sovuktur, kn iki sovuk bir yere gelse teni kurudur. Vesselam". Yani birden fazla kadnlarn olmas halinde, yazn ksmen yal kadnlarla ve kn da gen kadnlarla beraber ol ki, salk ve esenlik iinde olasn. nk gen kadnn teni scaktr, yazn iki scak bir araya gelirse sala zarar verir. Ve gen olmayan kadnn teni souktur, kn iki souk bir araya gelirse teni kurutur. imdi bu manay arptarak, erkeklerle beraber olmay tavsiye manasn karmak, ilimden ve dilden haberdar olmamak demektir. Fatma Sultn da, kocasnn, gen cariyelerle beraber olup kendisine iltifat etmediini yazmaktadr. "Benim Devletl Sultn Babam, Dirliim yoktur. Bir kiiye dtm ki, beni bir kelb (Kpek) hesabna saymaz. Elin olanlarn zulm ile atasndan ve anasndan alur; hemen ii gc olanlar derdinedir". Bu cmlelerle kendisini bir kpek yerine bile koymadn, anasndan babasndan zorla criye diye ald gen kadnlarla beraber olduunu babas olan Osmanl Padiahna ikyet etmektedir. Gen cariyeler ile beraber 104 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI olmak demek olan "ii gc olanlar derdinde olmak" manas nerede? Erkeklerle beraber olmak manas nerede?. Bu iddialar ileri sren yazarlar da biliyor ki, braknz bir Osmanl damadnn arpk iliki kurmasn, Sultnlar ile evli iken baka kadnlar ile evlenmeleri dahi fiilen yasaklanmtr. Konuyu Sultnlarn evlenmeleri bahsinde ele alacaz. Ancak sz konusu mektubun manasn anlamyanlar, bir ksm ifadeleri kendilerine gre yorumlamaya kalkmlardr48.

51. O zaman, Osmanl Devlet tekilatndaki i olan messesesini ksaca anlatr msnz? Evvel, i olan kelimesini tarif etmek gerekmektedir. olan, Enderun denilen Saray'da alan zenle ve dikkatle seilmi saray grevlilerine denmektedir. Osmanl tarihinde, Topkap, Galata, brahim Paa ve Edirne Saraylarnda yetitirilen ve zamanla muhtelif devlet hizmetlerine kan devirmeler olarak tarif edilmektedir. Bunlara Saray Acemi Olanlar veya Celeb de denmektedir. Bir de Yenieri Ocann acemileri vardr; aslnda bunlara i olan dense de, bunlar Saraydakilerden ayrmak iin Sadi ad verilmektedir. O halde i olan, bir terimdir. Olan kelimesi, illa da kt niyetle seilmi gen ocuk manasna gelmez. Belki Enderun denilen Saray'da istihdam edilmek zere seilen devirmelere de denmektedir. olan denmesi, Saray'da istihdam edilmelerinden kaynaklanmaktadr. Ayrca burada istihdam edilecek devirmeler, Enderun Mektebinde yetimektedirler. Yani Enderun ayn zamanda devlet adam yetitiren bir faklte durumundadr. Nitekim buradan yetien devlet adamlar arasndan pek ok beylerbeyiler ve sancakbeleri kmtr. kinci olarak, baz yabanc seyyahlarn ve bir ksm slm dman tarihilerin anlattklar gibi, Enderun yani Saray'da almak zere yetitirilen Olanlarnn yakkl olmas, Padiahlarn gayr-i meru arzularn tatmin iin deildir. Belki Saray yani Osmanl Devleti'nin en geni snrlara ulat dnemlerde toprak alan 24 milyon km2yi bulan bu muhteem devletin Devlet Bakanl saray demek olan bu mahalde alacak personel dikkatle seilmeliydi. Bugn bile babakanlk ile cumhurbakanl Kknde alan personel ile normal bir devlet dairesinde alan personelin ayn zelliklere sahip olmadn, aslnda bu iftiralar kitaplarna alanlar da bilirler. Gerekten Saray'da alacak personel, sr tutmal, eli aya dzgn olmal, yalanc ve hin insanlar olmamalyd. te btn bu zelliklere sahip devirmeleri i olan adyla tesbit edebilmek iin bugn Kriminoloji veya benzeri ilimlerin yerine Osmanl dneminde de lm-i Sm veya lm-i Kyafet denilen bir ilim dal vard. Elinin, ayann, gznn ve kulann zelliklerine gre, bir insann ahlaki yaps az ok tesbit edilmekteydi. te Enderun 48 Kur'n, A'rf, yet, 80-84; Mustafa Darir bin Yusuf, Yz Hadis Tercmesi, Millet Ktphanesi, Ali Emir, er'iye Blm, nr. 1287/1, vrk. 24/B-25/A; Tarama Bzl I-VIII, Trk Dil Kurumu Yay., c. V, sn. 2923-2926; Eref bin Mehmed, Hazin's-Sa'dt, Topkap Saray Mzesi ktp. III. Ahmed, nr. 557, vrk. 10/B; Tarama Szl, c. V, sh. 2923-2926; Aga Seyyld Muhammed Ali, Ferheng-i Nizm, c. III, Haydarabad 1934, sh. 737; Emir Keykavus, Kbs-nme, sh. 112-113; l, Mevld'n-Nefls F Kav'id'il-Meclis, (ner. Mehmed eker), Ankara 1997, sh. 167 vd., 336 vd., 345, 365. Olan kelimesi le ilgili ayrntl bilgi iin bkz. Duman, Musa, Olan Kelimesi ve Genlik Kavram zerine, Trkiyat Mecmuas, say XX. denilen Saray'd| seilmekteydi. kadn personel ayrntl olarak an nc Ola bebiyle, Padiah e saknmak iin ok < lir. Ancak bu Padl} ser bir hkmn I vardr: "Genbirli zira nefis nsan I Bu tr genler* Osmanl Padiah! ile rtmelerini < bu hassasiyet mamen Drdnc hizmetleri grnr Has Oda, Padlf mekn deildir. I memek mmkn ( 4 Gerek Has| personel me tarafndan genlf ka- Sa'detvet de Hrka- Sa'ft larla donatr grmek yani i zellikle I Erico'nun meinden dolay i dir ve hi biri Btn bu t larn durumunu I Mustafa / lerle ilgili ve bunun ve hatta! yazar, toplumdaki toplumu1 rn Padi lere ayn unu, kz le] BLNMEYEN OSMANLI tis trle beran arpk syasak- konusu ulamaya H ksaca i denilen I Osmanl Ismanla n Saray Kvardr; pd ve15 gen t zere n o bir k ok

denilen Saray'da alacak i olan denilen personel, bu konuda uzman olan kiilerce seilmekteydi. Glmn veya olan denilmesinin bir sebebi de, burada bugnk gibi kadn personel altrlmamasndandr. Bunu, Osmanl'da Harem isimli eserimizde ayrntl olarak anlattk. nc Olarak, Saray'da alan i olanlar yakkl genlerden olumas sebebiyle, Padiah asndan deil, kendi aralarnda muhtemel bir gayr-i meru durumdan saknmak iin ok dikkat ekenlerin yzlerine pee rtmesinin emredilmesi doru olabilir. Ancak bu Padiahn onlar bakalarndan kskanmalarndan dolay deil, bu konudaki er' bir hkmn tatbikinden ileri gelmektedir. Gerekten slm hukukunda bir hkm vardr: "Gen bir hoca veya terbiyeci, gen ve by bitmemi ocuklarla, fazla yalnz kalmasn; zira nefis insan ktlklere sevkedebilir. Hatta bu tr genler, yzlerine pee bile rtebilirler. Bu tr genlere bb- emred denilir". Fevkalade bir edeb kaidesi olan bu hkme, baz Osmanl Padiahlar uymular ve bir ksm saray grevlisi i olanlarna yzlerini pee ile rtmelerini emretmilerdir. imdi soruyoruz, Kur'n'n emrine uymak iin gsterilen bu hassasiyet nerede? Bunu Hammer gibi bir Hristiyan tarihinin iftirasna uyarak tamamen edeb d yorumlara gitmek nerede? Drdnc olarak bir hususa daha dikkat ekmek istiyoruz: i olanlar, deiik hizmetleri grmektedirler. Bu hizmetlerden biri de Has Oda'nn hizmetlerini grmektir. Has Oda, Padiahn i olanlar ile beraber olduu ve gayr-i meru hayat yaad bir mekn deildir. Biraz sonra Has Oda'nn mahiyetini renince byle bir iddiadan titrememek mmkn deildir. Gerek Has Oda, Enderun odalarnn birincisi ve en itibarls olup Ftih tarafndan personel mevcudu otuz kii olmak zere kurulmutur. Daha sonra dier Padiahlar tarafndan geniletilmitir. Harem'de deil Enderun'da yer almaktadr. Has Oda'da Hr-ka- Sa'det ve dier mukaddes emnetler bulunmaktadr. Has Odallarn asl vazifeleri de Hrka- Sa'det Diresini sprmek, tozunu almak, mbarek gecelerde gzel kokularla donatmak ve gl suyu serpmek, Kur'n- Kerim okumak, Padiaha ait hizmetleri grmek yani Saray iinde Padiahn husus personeli olmaktr. zellikle Ftih Sultn Mehmed ile alakal olarak Notaras'n ve Franzes'in olu ve Erico'nun kz ile ilgili isnatlar ise, Bizans tarihilerinden bazlarnn, stanbul'u fethetmesinden dolay duyduklar kzgnln yalanc bir sonucu olmaktan teye gitmemektedir ve hi bir delile dayanmamaktadr. Btn bu bilimsel aklamalara ramen, hl slamc Gay'ler diye haber yapanlarn durumunu ilimden anlayanlar daha iyi takdir edebileceklerdir. Bunlar, Gelibolulu Mustafa l'nin tpk Kbusnme'de olduu gibi, erkek ve kadn hizmetkrlar ve cariyelerle ilgili verdii bilgileri ve zellikle de gen kz ve erkek manasnda kullanlan gulm ve bunun oulu olan glmn k elimesini dillerine dolayarak, Osmanl devlet adamlarn ve hatta eyhlislm ve kazaskerlerini bile, gay'likle itham etmektedirler. Halbuki ayn yazar, tpk Kabusnmenin yapt gibi, hizmetkrlar hakknda bilgi verdikten sonra, toplumdaki ahlakszlar hakknda da baz aklamalarda bulunmaktadr. Zaten, Osmanl toplumunda tmyle bu ahlakszlklar yok idi denilemez. Kar klan, bu ahlakszlklarn Padiahlara ve limlere de isnad edilmesidir. Byk Osmanl Tarihisi l, bu rezillere ayrd ksa bahiste, gay tabir edilen cins sapklarn dinimize gre sulular olduunu, haram helal demeden kadnlarla beraber olanlarn ise, nefislerine malup olan 106 BLNMEYEN OSMANLI BtWF-'" 'i* reziller grubunu tekil ettiini; lezbiyenlerin ve homoseksellerin de bunlar gibi reziller grubunda yer aldn, toplumdaki gruplar sayarken gayet ak beyan eylemektedir. Ayn eserde, meyhanelere ayrlan bir blm de vardr. Acaba byle bir blmde gayr-i mslimlerin meyhaneleri anlatld ortada olduu halde, bu bal okudukdan sonra, Osmanl Devleti'nde herkes meyhaneye giderdi mi diyeceiz?49. mevt;1 52. Ftih Sultn Mehmed'in stanbul'u k gcyle ald, bata Ayasofya'y camiye evirme olmak zere, Hristiyanlara ait mabedleri yok ettii, ehirde katliam yapt ve en nemlisi de stanbul'u yakp ykt sylenmektedir. Bunlar doru mudur? Hemen unu ifade edelim ki, bu tr iddialar, bizzat fethe katlan Bizans tarihileri bile sylemeye cesaret edememitir. Zira Ftih Sultn Mehmed, stanbul'un fethini de ve dier fetihlerini de, tamamen slm Hukukunun hkmleri erevesinde yapmtr. slm Hukukuna gre, bil-fiil harp

halinde bile, slm ordularna dmann ahs ve mallarna kar baz fiillerin icras, yasaklanmtr. Ecdadmz zaferden zafere koturan en nemli sebeplerden biri, bu esaslara harfiyyen uymalardr. Zaten zaferler, bu esaslara uymalar ile doru orantldr. Yasak fiilleri ksaca sayalm: Zulm ve ikence ile ldrmek; muharip snfna girmeyen kadnlar, kkleri, sahiplerine hizmet iin gelmi kleleri, sakat ve mzminleri, yallar, hastalar, akl hastalarn ve dnyadan el etek ekmi din adamlarn ldrmek yasaktr. Ancak bunlardan biri bedeni, fikri ve mal ile savaa katlrsa, ld-rlebilirler. nsan ve hayvanlarn uzuvlarnn kesilmesi (msle) de yasaktr. Verilen sze veya muahedeye aykr hareket yasaktr. Sava zarureti bulunmadan zira mahsuller, orman ve aalar yaklmaz. Zina ve gayr-i meru mnasebetler yasaktr. Rehineler ldrlemez; llerin ba ve uzuvlar kesilemez ve katliam yaplamaz. Bata baba olmak zere yakn akraba, savala ilgisi olmayan esnaf ve tccarlar ldrlmez. Daha baka yasaklar da bulunmakla beraber, biz bu kadaryla iktifa ediyoruz. Bu hkmleri, Ftih'in Kazaskeri olan Molla Hsrev'in kitabndan naklediyoruz. Bu hkmleri resmi kanun hkmleri olarak kabul ve tatbik eden bir devlet adamna, stanbul'u ve iindekileri yakt ykt gibi isndlarda bulunmak, sadece delilsiz konumann kt rneklerini tekil eder. Gelelim stanbul'un fethinin hangi yolla olduuna ve Ayasofya meselesine; 49 Kur'n, A'rf, yet, 80-84; Mustafa Darir bin Yusuf, Yz Hadis Tercmesi, Millet Ktphanesi, Ali Emir, er'iye Blm, nr. 1287/1, vrk. 24/B-25/A; Tarama Bzl I-VIII, Trk Dil Kurumu Yay., c. V, sh. 2923-2926; Eref bin Mehmed, Hazin's-Sa'dt, Topkap Saray Mzesi ktp. III. Ahmed, nr. 557, vrk. 10/B; Tarama Szl, c. V, sh. 2923-2926; Aga Seyyid Muhammed Ali, Ferheng-i Nizm, c. III, Haydarabad 1934, sh. 737; Emir Keykavus, Kbs-nme, tere. Mercimek Ahmed (II. Murad'n emriyle), Nere hazrlayan: Orhan Saik Gkyay, Ankara 1974, sh. 112-113; l, Mevld'n-Nefis Fi Kav'id'il-Meclis, (ner. Mehmed eker), Ankara 1997, sh. 167 vd., 336 vd., 345, 365. Olan kelimesi ile ilgili ayrntl bilgi iin bkz. Duman, Musa, Olan Kelimesi ve Genlik Kavram zerine, Trkiyat Mecmuas, say XX; Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, c. I -II; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 31; Osmanl Saraylarnda Harem Hayatnn Yz, stanbul 1959, sh. 49 vd; Sertolu, Osmanl Tarih Lgati, sh. 159; bn-i bidin; Reddu'l-Muhtr, Kerhiyye ve stihsn Bahsi, c. VI, sh. 382; Altndal, Meral, Osmanlda Harem, stanbul 1993, sh. 163-165. Kr. 37-40. Bu konudaki arptmalarn en irkin olanlar in bkz. Ali Kemal Meram, Padiah Analar, muhtelif yerler; Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, 128-129; Aktel, ubat 1999, slamc Gay'ler balkl haber. sonra, r rakip BLNMEYEN OSMANLI 107 slm devletler hukukunun hkmlerine gre, sulh yolu ile fethedilen lkelerde mevcut olan ehl-i kitaba ait ma'bedlere asla dokunulmaz; ancak yenilerinin inasna da msaade edilmez. Eskiden beri var olanlar tamir edilebilir. Sava yoluyla fethedilen topraklarda ise, durum tam tersinedir. Yani slm hkmdar, isterse, baka dinlere ait btn ma'bedleri yok eder ve gayr-i mslimleri de srgn edebilir. te stanbul, tamamen sava yoluyla feth olunmutur. Ayasofya'nn ve benzeri baz kiliselerin camiye evriliinin meruiyet sebebi zikredilen hkmdr. Bu hkm, stanbul apnda tatbik edilseydi, stanbul'daki btn kilise ve havralarn yklmas gerekirdi. stanbul'u Allah'n yardm ve klcnn kuvvetiyle fetheden Ftih Sultn Mehmed, Ayasofya'y cami haline getirdikten sonra, papaz ve hahamlardan oluan bir heyeti huzurunda kabul eder. Papaz ve hahamlar heyeti, stanbul'u savala fethettiini, dilerse stanbul'da hibir kilise ve havra brakmayacan bu durumun devletler hukukundan doan bir hakk olduunu Ftih'e ifade ederler; ancak kendisine, kendilerine ve ma'bedlerine kar stanbul'un sulh yolu ile fethetmi gibi kabul etmesini ve ge de olsa toplu halde huzuruna gelilerini bu mnya vesile saymasn srarla talep etmilerdir. evresindeki din limlerine danan Ftih Sultn Mehmed, bu isteklerini geri evirmemi ve camiye evrilenlerin dnda kalan kilise ve havralara, hakk olduu halde mdahale etmemitir. Gnmze kadar yaayan kilise ve havralarn gerek srrnn, Ftih'in din ve vicdan hrriyeti anlay oluunu, Osmanl Devleti'nin anl eyhlislm Ebssuud Efendi, verdii bir fetvada vuzuha kavuturmaktadr. Bu fetvann asl aynen yledir:

"Merhum Sultn Muhammed Hn hazretleri, Mahmiye-i stanbul'u ve etrafndaki karyeleri unveten feth eylemi midir? El-Cevab: Ma'ruf olan unveten (cebr ile) fetihdir. Amma kenais-i kadime (eski kiliseler) sulhen fethe dellet eder. 945 tarihinde bu husus tefti olunmutur. 130 yanda bir kimesne ve 110 yanda bir kimesne bulunup Yehud ve Nasara taifesi el altndan Sultn Muhammed Hn ile ittifak edb Tekfur'a nusret etmeyecek olub Sultn Muhammed dahi anlar seby etmeyb (esir almayub) halleri zere mukarrer edecek olub bu vehile feth olundu deyu ahadet edb bu ahadet ile kenis-i kadme hali zere kalmtr. Ketebehu Ebssuud". Bu anlattklarmz, tarihilerin verdii bilgi de dorulamaktadr. Ftih Sultn Mehmed, 23 Mays'da sfendiyar olu Damad Kasm Bey'i eli olarak Bizans'a gndermi ve kendisine u haberleri yollamtr: lk umumi hcumda ehir decektir. Bu gerei tam bir asker olan mparator da kabul etmelidir. Eer sulh yolu ile teslim olurlarsa, slm Hukukunun kurallar gerei, can ve mala asla zarar verilmeyeceini; cebr ile fethedilirse, hem kan dkleceini ve hem de sorumluluk kabul etmeyeceini bilmelidir. Maalesef bu habere ramen sulhu kabul etmeyince cebr ile feth olunmu ve buna ramen yine de anlattmz gibi muamele yaplmtr. Ayasofya'daki mozaikleri tamamen tahrip etmemesi ve stanbul surlarn ykmamas, Ftih'in bu konudaki tavrn ortaya koymaktadr. Grlyor ki, Ftih Sultn Mehmed'in Srbistan'da tatbik edeceini va'd ettii "Her caminin yannda birer kilise inasna msaade" durumu, stanbul'da da tatbik olunmutur. Fener'de Abdi Suba Mahallesindeki Caminin bitiiinde Rum Patrikhanesi ile kilisenin mevcudiyeti, Osmanl Devleti'nin gerek mnda din ve vicdan hrriyetini gstermiyor mu? Edirnekap Caddesinin son ksmnda yer alan Mihrimah Sultn Camii'-nin hemen karsnda bir Rum kilisesinin inasna msaade etmek, bu hrriyetin madd delillerinden deil midir? stanbul'un harap edilmesi iddias da doru deildir. Buna ayrntl cevap vermek 108 BLNMEYEN OSMANLI yerine, stanbul'un fethini geen bin yln en nemli yz olay arasnda zikreden CNN, Time ve benzeri kurulularn yaptklar tesbitden bir cmle nakledelim: stanbul, Ftih tarafndan fethedilmeden evvel, tam bir harabe ve l ehir idi. Fetihden sonra, hem Avrupa'nn ve hem de Mslman memleketlerin ticret merkezi ve mamur bir dnya ehri haline geldi. Nitekim Rus tarihi Ouspensky bile "Trkler 1453'te, Hallarn 1204'te yaptklarndan ok daha insanca ve hogryle davrandlar" diyebilmektedir50. 53. Ftih Sultn Mehmed'in Hurfleri koruduuna dair iddialar var. Bu iddialarn asl nedir? Huruflik, 1394'de idam edilen Fazlullah Esterbd tarafndan kurulan ve Bt-nliin kolu olan bir btl mezhepdir. 14. yzyln ikinci yarsnda ortaya km, 15. ve 16. asrlarda Anadolu ve Rumeli'de ciddi etkiler yapm ve hatta Ftih zamannda Saray'a kadar girmeye almtr. Bunlarn en nemli btl inanlar, harflere baz manalar yklemenin yannda, hulul inanc ve buna bal olarak mehdlik anlaydr. Bunlara gre, Fazlullah Allah'n mazhardr; yani h Allah Fazlullah'n bedeninde grntlenmektedir ve kyamet gnne yakn, Mslmanlar, Hristiyanlar ve Yahudileri kurtaracak Mehdi olduuna inanlmaktadr. Maalesef, bu grleriyle, Anadolu ve Rumelideki Bayrm Melmlerini, Kalenderleri, Bektaleri ve Kzlbal derinden etkilemitir. Hurufliin Anadolu'da yaylmasna sebep Azer iri mdddin Nesm (. 1408)'dir. Nesm, Anadolu'da ok sayda halife yetitirdii gibi, kendisi de Hac Bayram Veli ile dahi grmeye almtr. Fazlullah- Esterbd'nin halifelerinden biri, Edirne'de iken gen Sultn Ftih'i etkilemek iin Saraya yerleecek kadar ileri gitmitir. Bundan rahatsz olan ve Ftih'in bunlar tanmamasndan korkan Veziriazam Mahmd Paa, hemen byk lim Mft Molla Fahreddin-i Acem'yi devreye sokmu ve bu byk lim de bunlarn hulul inancna sahip olduklarn bildiinden dolay, Padiah huzurunda bu meseleyi tartmak zere bir zemin hazrlamtr. Hurflerin gerekten hulul inancna sahip olduklar anlalnca, hemen tutuklanmlar ve haklarnda verilen idam edilerek yaklmalar fetvas hemen tatbik edilmitir. Bundan sonra 16. yzyl boyunca Anadolu ve Rumeli'de Hurflerin takibat devam etmitir. Netice itibariyle tamamen kt niyetlerle gen Padiah'a sokulmak isteyen bu fitne ve dallet grubu, Allah'n da yardmyla, en kk bir zarar vermeden Saray'dan ve Osmanl akde dairesinden silinmitir. Ftih'in onlar korumas diye bir eyin olmad yaplan izahlarla ortaya km bulunmaktadr. Hatta fetvay veren Molla Fahreddin-i Acem'nin Ali Ts'ye olan u vasiyyeti her zaman iin bir ibret dersi olarak kalmtr: "Avamn srtndan er'at asasn eksik etme". unu da ifade edelim ki, Trkiye'de belli evreler, srarla ve kastl olarak, btl bir mezhep olan Huruflik

ile ilm-i cifiri birbirine kartrmaktadrlar. Halbuki ikincisi bir ilimdir ve bn-i Kemal ok ak bir ekilde bir 50 Molla Hsrev, Drer ve Gurer, 1/282 vd.; Mevkufati, Mlteka Tercmesi, 1/343; Damad, Mecma'ul-Enhr erhu Mlteka'l-Ebhur, 1/643 vd.; Ebssuud, Ma'ruzat, st. nlv. Ktp. Ty. nr. 1798, vrk. 130/a-b; bn-i Kemal, Tevrih-i H Osman, VII. Defter, sh. 62 vd.; Batav, erif, "XIV. Asrda yazlm Greke Anonim Osmanl tarihine gre stanbul'un muhasaras ve zabt", sh. 51-82; Cin-Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, c.l, sh. 448 vd.; li, Knh'l-Ahbr, c. V, 251-260; Solakzde, 191-201; kpaa-zde, sh. 141-143; Clot, Ftih, 60 vd.; Kar gr iin bkz. Aydn, Erdoan, Ftih ve Fetih, Mitler ve Gerekler, 66-67, 94-95, 127-128. BLNMEYEN OSMANLI Risalesinde bu fark ak Btn ilim tarihild sinden bahsettikleri' fndan suiistimal edlln levhas; camia ise ka olmu yahut olacak bazl| ya karma ilmine clfir I yoktur. nk tmam-( da kullanlmtr. Hz. asrda bu ilmi hakkylaj Tayyibetn ifadesiyle | 1971 hdiselerine ian baka cahilliktir. bn-I I rinde yle belirtmek "Byk evliyalarn ke Kur'n yetlerinden, hatt I ve mkil hakikatlar st 54. Baz Trk'e svmtt yer alan ' bilir? nemle ifade < anlaml olarak kullann tih'den veya Osmanl I maktadrlar. Zamanla! olarak kullanlmaya)! "Hangi dindensin?*! Pakistandaki sflzll meleriyle aklanmak! Bu ksa izahdan i geebiliriz. Evvela, ( Trk tabiri, tarr Ftih'in Ceza Kanu ura. iki aaca t nasna kullanlmak yannda para cezas| de para cezas u "l, Knh'l-tt:* Vakayl', Moskova 19K,! Zunn, c. 1, sh S' Akgndz, Belgele' Terimleri Szl I-Ji j(ANLI BLNMEYEN OSMANLI 109 FStih I tem toya t Bu E. ve SaRislesinde bu fark aklamaktadr. Btn ilim tarihilerinin -zellikle Mslman limlerin- ilimlerin tasnifinde kendisinden bahsettikleri "cifir ve camia ilmi" diye bir ilim vardr. Bu ilim, baz chiller tarafndan suiistimal edilmi olsa bile, tamamen inkr da mmkn deildir. Cifir, kaza levhas; camia ise kader levhas demektir. Ksaca Allah'n kader ve kaza levhlerinde olmu yahut olacak baz eyleri, yine Allah'n koyduu iaret ve gsterdii yollarla ortaya karma ilmine cifir ilmi denir. Bu ilmin Huruflik, nshaclk ve frklkle ilgisi yoktur. nk mam- Gazl ve bn-i Keml gibi bu ilmi hakkyla bilen zatlar tarafndan da kullanlmtr. Hz. Ali'nin, bu ilmi Reslullah'dan rendii nakledilmektedir. Son asrda bu ilmi hakkyla kullananlardan biri de, Bedizzaman'dr. Kur'n, "Beldetn Tayyibetn" ifadesiyle stanbul'un fethine iaret ettii gibi, Mu'avvizeteyn sresiyle de 1971 hdiselerine iaret etmitir. Birinciyi ilim, ikinciyi ilmin dnda kabul etmek, bir baka cahilliktir. bn-i Keml bu ilmin ehemmiyetini "Er-Rislet'l-Mnre" adl eserinde yle belirtmektedir: "Byk evliyalarn kerametleri de byledir. Mkil ve zor meselelerin istihrac gibi. Yani evliyalar, Kur'n yetlerinden, hatta her kelimesinden ve harfinden ve hatta Reslullah'n hadislerinden baz mhim ve mkil hakikatlar istihra etmilerdir. Bu onlara ilham nuruyla myesser olur (sh.8)"51. 54. Baz yazarlarn iddia ettikleri gibi, Osmanl Padiahlar gerekten Trk'e svmler midir? Kanunnmelerde veya baz tarih kitaplarnda yer alan "Etrk- b idrk = draksiz Trkler" tabirleri nasl aklanabilir? nemle ifade edelim ki, yabanc tarihiler Trk kelimesini Mslman tabiri ile e anlaml olarak kullanmlardr. Osmanllardan bahsederken Trkler dedikleri gibi, F-tih'den veya Osmanl Padiahlarndan bahsederken de Byk Trk tabirini kullanmaktadrlar. Zamanla Trk ve Mslman kelimeleri Mslman dnyada da e anlaml olarak kullanlmaya balanmtr. Nitekim u anda Arnavutluk gibi Balkan Mslmanlar, "Hangi dindensin?" sorusuna, "Elhamdlillah

Trk'm" cevabn vermektedirler. Pakistandaki szlklerde de, Trk kelimesi aklanrken, "mahbb ve mslim" kelimeleriyle aklanmaktadr. Bu ksa izahdan sonra Osmanl kaynaklarndaki ve Kanunnmelerindeki izahlara geebiliriz. Evvela, zellikle hakknda en ok dedikodu edilen Ftih devri Kanunnmelerinde, Trk tabiri, tamamen Mslman kelimesine e anlaml olarak kullanlmaktadr. Mesela, Ftih'in Ceza Kanunnmesinde, "15. Eer bireg hamr ise, Trk veya ehirl olsa, kad ta'zir ura. iki aaca bir ake crm alna". Yani, bir kii iki ise, Mslman (Trk Mslman manasna kullanlmaktadr) ve ehirl olsa, hadd-i irb olarak vurulacak olan 80 sopann yannda para cezas alnmas emr olunmaktadr veya sopa cezas uygulanmad takdirde para cezas uygulanacaktr. Bir dier misl, Yenieri Kanunnmesinde bulunmakta51 l, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. 182-183; Mecd Efendi, Hadk, c. I, sh. 82; Koca Mverrih Hseyin, Bedyi'ul-Vakayi', Moskova 1961, I, vrk. 153/b-154/a; Ocak, Zndklar ve Mlhidler, sh. 131-135; Ktip elebi, Kef-z-Zunn, c. 1, sh. 591-592; Bedizzaman Said Nursi, Sikke-i Tasdik-i Gayb, stanbul 1960, muhtelif yerler; Akgndz, Belgeler Gerekleri Konuuyor, c. II, sh. 40-53; Pakaln, Mehmed Zeki, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl I-III, stanbul 1983, c. I, sh. 856-858. 110 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN (KMAK; dr: 37. Maddede Trk evldnn acemi olanlar arasna ve dolaysyla yenieri tekiltna alnmasna kar klrken, buradaki Trk'den kasdn Mslman olduunu biliyoruz. Zira balangta, Mslman genler bu tekilta alnmamaktadrlar. Nitekim 38. Maddede "...kfir evldn cem' eylemekte fide odur kim..." diye izah getirilmektedir. Burada unu da belirtmekte fayda vardr ki, kap kulu ocaklarna Mslmanlarn a-lnmas batan beri yasaktr. Gerekten bu kural inenmeye balannca, sistem bozulmu ve bazan paalarn ocuklar dahi torpille kap kulu ocaklarna alnr olmutur. te bu konuyu dile getiren Koi Bey, Trk' Mslman anlamnda kullanarak ve hr insanlarn bu tekilta alnmalarn tenkit ederek yle demektedir: "80. Knun ve zabt ve edeb ahvllerinden evvel i olanlar kadm'l-eyymdan devirme veyhd sahh kul cinsi pke ola-gelmidir. imdiki hl ise ekseri stanbul'un ehir olanlar ve Trk ve dahi Krd ve Ermeni ve Arab ve ingne ve Yehd olanlar olub on olandan bir sahhce devirme veyhd kul cinsi yokdur. Bu takdirce ol makle olanlar taraya kub Kul t'ifesine zabit olub aa oldukda veyhd bir memlekete vl olduklarnda ahvlleri ma'lm ve ehl-i basret katnda haf deildir. Numuneleri dahi grlm ve grlr. mdi eer bu makle ehs- muhtelife Saray'a kullanmak c'iz olsa idi, selefde olan shib-i ukal-i devlet devirme ve kul cinsini knun etmezlerdi. Hemn stanbul'dan ve s'ir kasabalardan bulduklar ehas alub pke dey Saray'a koyarlard." Koibey'in, Kapkulu ocaklarndaki sistemi bozan sebepleri anlatrken Kapkuluna yasak olduu halde son zamanlarda alnan gruplarn arasnda yer alan Trk, Krd, Arab, Yahudi ve ingene'yi yan yana zikretmesi, Trk' ingene ve Yahudi ile e tutmas manasna alnamaz. Bylesi bir yorum, kapkulu sistemini bilmemek demektir. Yukardaki ifadeler ok ak bir ekilde bunu anlattndan dolay, meselenin zerinde durmak istemiyoruz. kinci olarak, Osmanl Devleti, yenieri olmak zere toplanan genlerin acemi o-canda eitilmesinden evvel, Mslmanlatrmak ve Trke retmek zere, Trk zerine verilmesini kanun haline getirmitir. Trk zerine verilmee Trk'e vermek de denir. Acemilerin ocaa alnmalarndan evvel Anadolu'da Trk iftisinin yanna verilerek zir'at ilerinde kullanlmalar ve bu arada Trke'yi ve slm ahlakn renip benimsemeleri gayesiyle Trk ailelere muvakkaten verilmelerine Trk'e vermek denirdi. Bu kanun, Trk dman diye ifade edilen Ftih zamannda kanun hkm haline getirilmitir. Kanun maddesi yledir: "24. Ve acemi olannn cem' olunub bir uurdan ikier ake ile yenieri olmak Sultn Murd Hn zamannda ref olunub birer ake ulufe ile acemi olan eyledikleri gibi birer ake ile bir uurdan acemi olan olmak dahi ref olunub Trk zerine verilmek dahi Ftih-i slmbol Sultn Muhammed Hn zamannda olmudur". u madde daha da enteresandr ve aslndan okumak zaruridir:

"25. Ve olmaa b'is oldur kim, ol zaman kim, sa'detle slmbol'u feth eyledikleri zamanda Eri Kapu" kurbnde Tekfur- makhrun sarayna konub Ayasofya Cmi"inin anlarn ykub minarelerin bina edb cum'a namazna azmet buyurub geri saraylarna dndklerinde yenieri oca yoldalar Padiah- cihn-penh Hazretlerini selma durduklarnda Padiah- lem-penh Hazretleri sana ve soluna selm vericek ilerinden birisi "Aleykm's-selm Muhammed Bee53" dedi. Pdih dahi Saray'a gelicek ol zamanda Dstur-i a'zamlar olan Mahmd Paa'y da'vet edb "Lala! Bu olan benim selmm aleykm selm Muhammed Bee dey almakdan murd nedir? Ve bu nasl selm almakdr?" deyicek, Mahmd Paa bunlarn kfirden mselmn olub mm olduklarn ve bunlarn yannda "Bee" demekden azm ta'zm olmaduun bir bir beyn edicek Padiah Hazretleri dahi etti: "Lala, dediin gerekdir. Amma kaan bu denl Trke bilmemek ne lemi vardr? Bunlar bari cem' eyledikden sonra Trk zerine verb Trke'yi rense ve !*gj| dahi sefer-l zater-MM nc siz Trkler ifa avamdan ola kullanlmtrj nemli olan, I ba bulunan] lerinden anfe tarihileri, ii gruplan I b akl u din,] birleri kullarn ntn bulunaca dr. Bu sfat I Burada ! Trk e ey ailelere ve ayrca kanunu 55. 52 Eri Kap: Edirne Kap yaknlarnda bir sur kapsdr. 53 Bee: Paa kelimesinin muhaffef eklidir ve daha ziyde yenieriler arasnda kullanlr. Ierdlr? I Ftih ( ile evle denilen < zamanna I tih'den evlenmeleri! 1-FJl ile evlen 2-C kh akdi) 3- * kavutun evlenmesi, 4-C nikh ak "TM* s mesl, m), t Akgiind 0 J997, s. #| muhtelif teVM 5HANLI BLNMEYEN OSMANLI 111 ir npna e'yi rense ve belya mu'td olub ba'deh ulufeye yazdrub ve ba'deh kapuya k arsalar, dahi sefer-i zafer-sra gnderseler olmaz m? idi"54. nc olarak, baz tarih ve fkh kitaplarnda geen Etrk-i b idrk yani idraksiz Trkler ifadesine gelince, bu tabir daha ziyade gebe halinde yaayan ve genellikle avamdan olan baz Trkmenler ile Anadolu'da i'ann tahrikiyle isyan eden Celaliler iin kullanlmtr. Nitekim benzeri bir tabir de Ekrd- b idrk eklindedir. Bizce asl -nemli olan, bu tabirin, Anadoluda Cell isyanlarn kartan ve Osmanl Devleti'nin ayak ba bulunan ii Trkmenler iin kullanldn gayet ak bir ekilde kanunname metinlerinden anlayabilmemizdir. bn-i Kemal bata olmak zere, btn muteber Osmanl tarihileri, Osmanl Devleti'nin ykmna sebep olan isyanc gruplar iin ve zellikle de i' gruplar kasdederek, Kzlba- Evba, Etrk-i N-pk, Etrk-i b idrk, Ekrd- b akl u din, cem'at- kalla, eytan kulu, mfsid-i fsid-i'tikd ve benzeri tabirleri kullanmaktadrlar. Bununla Trklerin veya Krtlerin idrkli veya idraksiz olanlarnn bulunacan ve isyan eden gruplara bu sfatn verildiini hemen anlamak mmkndr. Bu sfat btn bir millet iin kullandklarn sylemek mmkn deildir. Burada unu ifade edelim ki, Trk milletine dman olan bir devlet, resm dilini Trke eylemez; toplad Hristiyan genleri, ahlakn ve lisann renmek zere Trk ailelere vermez; Sultnu Seltn'il-Arab ve'l-Acem ve't-Trk unvann sahiplenmez; ayrca kanunnamelerinde Trk kelimesini Mslman ile e anlaml olarak kullanmaz55. 55. Osmanl Padiahlar, Ftih'den itibaren hep cariyelerle mi evlenmilerdir? stisnalar yok mudur? Ftih devrinden itibaren Osmanl Padiahlar, nikh ile ve zellikle de hr kadnlar ile evlenmeyi terketmiler; bunun yerine Kadn Efendi, kbal, Gzde veya Peyk denilen cariyeler ile yaamay

tercih etmilerdir. Bu teamln Osmanl Devletinin ykl zamanna kadar devam ettiini ve pek az istisnalarnn bulunduunu gryoruz. Ftih'den itibaren hr kadnlar ile veya cariyeler ile nikh akdi icra ederek Padiahlarn evlenmeleri tamamen istisnai bir durum haline gelmitir. Bu istisnalar unlardr: 1- Ftih'in henz tahta gemeden Dulkadirolu Sleyman Be'in kz Sitti Htn ile evlenmesi, saltanattan nce olmas hasebiyle pek istisna da saylmayabilir. 2- Olu II. Byezid'in Karaman Olu Nasuh Bey'in kz Hsnah Htn ile ve nikh akdi yaptrarak evlenmesi ilk istisnadr denilebilir. 3- Kanun'nin criye olan Hrrem Sultn, bir gre gre zd edip hrriyetine kavuturdukdan sonra ve bir gre gre de criye kalmakla beraber nikh akdiyle evlenmesi, sz konusu kaidenin ilk cariyeden olan istisnasdr. 4- Gen Osman'n eyhl-slm Esad Efendi'nin kz kile Hanm' hr bir kadn nikh akdiyle almas eklinde deerlendirirsek, nemli bir olaydr. 54 Trk zerine vermenin ne demek olduunu, bu madde en gzel ekilde anlatmaktadr. 55 Ftih Ceza Kanunnmesi, md. 15. Bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, sh. 349; Yenieri Kanunnmesi, md. 24-30, 37, 38. Bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. IX, sh. 135 vd.; Siysetnme, md. 99. Bkz. Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. IV, sh. 163; Dalkran, Sayn, bn-i Kemal ve Dnce Tarihimiz, stanbul 1997, sh. 57; Baz farkl yorumlar iin bkz. Ylmaz, Mevlt Ulutekin, Osmanl'nn Arka Bahesi, Ankara 1988, muhtelif yerler; Me ram, Padiah Analar, Muhtelif yerler. 112 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 5- Sultn brahim'in Telli Haseki de denen Hmaah' debdebeli bir dn ile ve nikh akdi ile eliine kabul etmesi de nemli bir istisnadr. Ancak criye olan bu kadn, zd ederek hr olarak m evlendii yoksa yukarda izah ettiimiz gibi criye olarak m onunla nikh kyd tam belli deildir. 6- Sultn Abdlmecid, Msrl Bezmir Hanm' nikh akdiyle zevceleri arasna sokmutur ve muhtemelen hr olarak nikh akdini icra eylemitir. Sultn Abdlaziz'in Mehmed Ali Paa ailesinden gelen Tevhde Hanm ile evlenme arzusunu ise Keeci-zde Fuad Paa engellemitir. 56. Hr kadnlar varken cariyelerle evlenmek dinen caiz midir? Ayrca Cariyelerle nikhsz yaamalarnn er' dayana nedir? Kur'n- Kerim, hr erkeklerin cariyelerle nikh yaparak evlenmelerini, Mslman hr kadnlarla ile evlenebilme gc ve imkn bulunmama artna balamaktadr. Bu art gereklemesi halinde de, ayrca cariyelerin Mslman veya ehl-i kitap olmalar art aranmaktadr. Hanefi hukukular, hr bir erkein criye ile evlenebilmesi iin, hr bir kadnla evlenmeye imknnn bulunmamasn, aksi takdirde evlenmenin gayr- sahih ve bazlarna gre de mekruh grldn beyn etmektedirler. Bir ksm hukukular, bu durumun hr erkein birinci Hanm'nn hr bir kadn olmas halinde sz konusu olduunu, halbuki hr bir kadnla evlenme imkn varken criye ile evlenmesinin sahih ve caiz olduunu ifade etmektedirler. Fetvaya esas olan da bu olduundan dolay, Osmanl Padiahlar, hr bir kadnla evlenme imknlar bulunmasna ramen, cariyelerle evlenmeyi det haline getirmilerdir. Osmanl Devletinin resm Kanun- Ummsi saylan Mltek'daki ifade aynen yledir: "Hr bir erkein, daha evvel evlendii hr bir kadn yoksa, ehl-i kitap veya Mslman olan bir criye ile evlenmesi, hr bir kadnla evlenme imkn bulunsa dahi, sahih ve caizdir. Hr bir kadnla evli olan hr erkein bir criye ile evlenmesi ise sahih deildir. Zira Hz. Peygamber, "Hr bir kadn zerine criye ile evlenmek sahih olmaz" buyurmulardr. Bu hususda mm Mlik, hr kadnn rzasyla byle bir evliliin caiz olacan ifade ederken, mm fi' de kocann kle olmas halinde byle bir evliliin caiz olduunu sylemektedir". Ftih Sultn Mehmed'den sonra, nasl devlet ve kapkulu kadrolar, devirme erkeklere braklmsa, Harem'deki kadnlar saltanat da devirmeler ve dardan satn alnan deiik milletlere mensup cariyelere terk edilmitir. Ftih devrinden Osmanl Devletinin yklna kadar, kahir ekseriyetle Osmanl Padiahlar, nikh akdiyle ve hr kadnlarla evlenmeyi terk etmiler ve bunun yerini cariyelerle ve nikh akdi yapmadan kar-koca hayat yaama usul almtr. slm

Hukukuna gre, cariyelerle nikh akdi ile evlenmek caiz ise de, nikh akdi yapmadan istifr hakkn kullanarak yine kar-koca hayat yaamak mmkndr. slm Hukukunun criye kabul ettii kadn klelerin bir stats de, e statsndeki veya istifr hakk bulunan cariyeliktir. Bu tesbitten de anlalaca zere, kle veya hr baka erkekler ile evli olmayan cariyeler, iki ekilde Padiahlar ile kar-koca hayat yaayabilirler: Birincisi; Padiahn eli altndaki cariyesi ile nikh akdi yaparak evlenmesidir. Bu da iki ekilde olur; a) Padi.r bu durumda >> kadnla evli olmasp, d&ti meine mn! evlendii dier aratrmaclara gre, t takdim edilen ve Ftih zam.' bozmutur. AncaK zd edip som b) Criylenir. Bu dur kadnla evli ise, I hkm gerei r n ifade etrr Mslman olu evlilik akdi I an ocuklar i kurtulamad! lklncii)t yesi ile he olan bu hakka Kur'n, "Onlr lar. nk i yanan akl ifadesiyle delere balat istifr hakkm| cariyenin baz cz'i f ma poligam leme srt me konu etkileme nemJj'J yapt tak ile kan-k istifra; hal tedir. ( hakk I ya MANLI BLNMEYEN OSMANLI 113 (i ile ve h ka10laI, Ostlerle Mya) Padiah evlenmeden nce cariyesini zd eder yani hrriyetine kavuturur ve bu durumda hr bir kadnla evlenmi olur. Byle bir evlilik halinde, daha evvel hr bir kadnla evli olmas, drt snrn amam olmak artyla, cariyesini zd ederek evlenmesine mni tekil etmez. Bu durumda, zd ederek evlendii criye ile hr olarak evlendii dier hanmlar arasnda hibir hkm ve stat fark mevcut deildir. Bir ksm aratrmaclara gre, Kanun Sultn Sleyman, bir akn srasnda esir edilerek Padiah'a takdim edilen Hrrem Sultan' nce zd etmi ve sonra da nikh akdi ile eliine alm ve Ftih zamanndan beri devam eden cariyelerin nikhsz istifra edilmesi kaidesini bozmutur. Ancak ou tarihiler, bu kaidenin Sultn brahim'in Telli Haseki'yi nce zd edip sonra da nikh akdi ile onunla evlenmesi ile bozulduunu ifade etmektedirler. b) Cariyesi criye statsnde kalmakla beraber, Padiah nikh akdiyle onunla evlenir. Bu durumda nikh ihtiyat bir nikh olacaktr. Ayrca efendi daha evvel hr bir kadnla evli ise, baz hukukular criye ile olan nikh akdinin, Nisa Sresindeki yetin hkm gerei mekruh olacan ve bir ksm hukukular ise bu akdin sahih olmayacan ifade etmilerdir. Eer Padiah hr bir kadnla evli deilse, o zaman ehl-i kitap veya Mslman olmalar artyla criyesiyle nikh akdiyle evlenebilecektir. Her iki halde de evlilik akdi ihtiyat bir akittir ve hukuk sonularn tam dourmaz. Her ikisinde de doan ocuklar hr olarak doar. Hrrem Sultn'nkinin bu gruba girdii ve cariyelikten kurtulamad daha evvel ifade olunmutu. kincisi; slm hukukuna gre, Padiah, baka bir erkek ile evli olmayan bir cariyesi ile herhangi bir nikh akdi olmadan kar-koca hayat yaayabilir. Efendi iin sabit olan bu hakka istifra hakk denmektedir. Asl criye hukuku burada sz konusudur. Kur'n, "Onlar namuslarn korurlar; sadece eleri ve cariyeleri ile iliki kurarlar. nk bunu yapanlar ayplanmazlar" buyurarak, istifra hakknn er' dayanan aklamaktadr. Ancak nemle belirtelim ki, bu istifra hakk da, Kur'-an'n ifadesiyle zinaya yol amamas ve gizli metres hayatna dnmemesi iin nemli kaidelere balanmtr. Hatta ylesine kaideler konulmutur ki, hr ve evli bir kadn ile istifra hakkna dayanlarak kar-koca hayat yaanan criye arasndaki en nemli fark, cariyenin efendisinin mirasndan istifde edememesidir. Miras mnsebetinin dnda baz cz'i farklar da

vardr. Mesela istifra hakk ile bir criye ile kar-koca hayat yaama poligami = birden fazla kadnla evlilik snrna tbi olmama, iddet ve boamada bekleme srelerinin yarya indirilmesi ve daha nce de ifade ettiimiz gibi cariyenin rtnme konusunda hr kadnlar gibi olmamas gibi farklar, aile ierisindeki staty fazla etkilemeyen hallerdir. nemle ifade edelim ki, Padiah, kendi cariyesi dnda bir criye ile nikh akdi yapt takdirde birden fazla evlenmenin snrna riyet edecektir. Ancak istifra hakk ile kar-koca hayat yaamas halinde, byle bir snr mevzubahis deildir. Efendi'nin istifra hakkna dayanarak cariyesi ile karkoca hayat yaamasna teserr de denmektedir. Osmanl Padiahlar bir ksm cariyeleri ile nikh akdi yapmasna karlk, istifra hakk bulunan bir ksm cariyeleri ile de teserr yani nikh olmadan kar-koca hayat yaamtr. Bu sebeple birden fazla evlenme konusundaki snra riyet edilmeye ihtiya kalmamtr. Osmanl Padiahlarnn aile hayatlarnda ri'yet ettikleri hukuk stat ounlukla budur. Bu sebeple zellikle Kadn Efendiler, Padiahlarn zevceleri yani eleri olarak takdim edilmitir ve doru olan da budur. 114 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 57. tstifr Hakk veya teserr denilen criye ile yaamann hukuk stats ve snrlar nelerdir? stifra hakknn ve buna dayanlarak teserr yani criye ile kar-koca hayat yaamann hukuk stats ve snrlar u ekilde zetlenebilir: Padiah ile kar-koca hayat yaayan criye, Padiahn kars gibi olur. Efendisi dnda kimse ile kar-koca hayat yaayamaz. Hanefi hukukulara gre, efendi, Mslman veya ehl-i kitap olan criye ile istifr hakkna dayanarak kar-koca hayat yaayabilir. Byle bir cariyenin Padiah ile yaad kar-koca hayatnn akbetini de ikili bir ayrma giderek izah edelim: a) stifr hakkna dayanarak kar-koca hayat yaad cariyesinden efendi ocuk sahibi olunca, criye de mm-i veled statsne geer. Bu durumda, Efendi'nin cariyeden doan ocuu hr olarak dnyaya gelir. Ayrca Efendi'nin lmne bal olarak annesini de hrriyetine kavuturur. Ksaca ifade etmek gerekirse, slm hukuku, criye statsn bile kle kadnlarn hrriyetlerine kavumalar iin vesile klmtr. Bu kaideye uygun olarak Osmanl tarihinde Padiah'dan hmile kalan bir criye, daha nceden olmasa bile, hemen Kadn statsne geer, Padiahlarn zevceleri gibi saylrd. Padiahn zevceleri gibi dememizin sebebi, tam zevce olarak kabul edilmemeleridir. Zira tam zevce kabul edilince, drt kadn snr sz konusudur. Halbuki bu statde olunca, Kadn Efendilerin says yediye kadar kmtr. b) Padiah, kar-koca hayat yaad cariyesinden ocuk sahibi olmayabilir. Bunun yolu azldir. ocuk sahibi olmadan kar-koca ilikisini devam ettirebilir. Ancak bunun da baz kaideleri vardr. Padiah, iki kz kardei criye olarak eli altnda ve bu statde bulundaramaz. Byle bir cariyenin baka biriyle kar-koca mnasebetine girimesi zina saylr. En nemlisi de, byle bir cariyeyi baka bir efendiye satabilmesi ve Efendi'nin istifr hakkn elde edebilmesi iin, ayrln zerinden iki hayz mddetinin gemesi gerekir. ayet criye hamile ise, birinci kta belirttiimiz mm-i veled hkmleri devreye girer. Hamile deilse, bekleme sresi bitince yeni efendi ile karkoca hayat yaamaya balayabilir. Padiahlarn kendileriyle cinsi mnsebette bulunduklar ikballer ve son zamanlarda ortaya kan gzdeler ve peykler bu statdedirler. O halde Osmanl Padiahlarnn Ftihden itibaren beraber olduklar kadnlar, drt gruba ayrmak mmkndr: Birinci Grup: Nikh akdi yaparak e kabul ettikleri kadnlardr ki, bunlarn says mahduttur. Nikh akdi yaparak evlendikleri hemen kadn efendi unvann alrlar. kinci Grup: Nikh akdi yapmadan beraber olduklar ve ancak mm-i veled statsndeki yani ocuk sahibi olduklar Kadn Efendilerdir. Bunlarn saylar, en fazla sekize kmtr. Aye Osmanolu'na gre bunlarn ou nikh ile alnmaktadr. Nikh ile alnmas, evlenilen kadn criye de olsa, ayn anda drt kadndan fazla olan haram haline getirir. Ancak birisinden boandktan sonra dierini nikahlayabilir. Halbuki bir anda drtten fazla criye ile Kadn Efendiler olarak hayat yaayan Padiahlar vardr. Bu duruma gre, byle bir iddia btn kadn efendiler iin doru deildir. Kadn Efendi demek, mutlaka nikh ile evlendii criye demek deildir. Ancak drt kadn snrn zorlamadka kadn efendiler ile nikh akdi yapt da dorudur. nc Grup: Beraber kar-koca hayat yaadklar ve ancak genellikle ocuk saf

hibi olmadklar cariyelerdir ki. balamtr. kballer o< bazan da nikh akdi ile / Drdnc Grup: i ikbal adaylar demek olan ^ drttr. Yani Padiahlarn | cariyelerin saylan siniri Osmanl Padiahlarnn! ok azdr. Her birinin ayn I dediimiz daha yi anlal) 58. Ftih dneminden i meyi neden terk < cih etmilerdir? girme frsat eldd i Bu soru, farkl < 1- Bugn Trkiye'de hadise devleti ynetenleri! nn elerinin adlan, olmasa bile, yaknlarnt(| dr. Bugn byle oldujjuj nan Hrrem Sultn'uij mektedir. Ayn ey.' konusudur. Osmanl! ve amcalardan I tinin ykl sebeple mektedir. Baz O lardr. 2- Osmanl l geni bir lkeyi we Bunun iin de Pa da yolu Harem'd mektir. 3- Birden I devletin kanma sel dnlerde hedlptl 56 Kur'n, M vd.; OsmanoJM aatay, Harem j) Akgndz, Osman S (ANLI RltBLNMEYEN OSMANLI 115 hibi olmadklar cariyelerdir ki, bunlara ikbal ad verilmitir ve II. Mustafa'dan itibaren balamtr. kballer ocuk dourduklar zaman ounlukla Kadn Efendi olmular ve bazan da nikh akdi ile zevce haline getirilmilerdir. Drdnc Grup: Her Padiahn olmamakla birlikte, son zamanlarda grlen ve ikbal adaylar demek olan gzdeler, peykler ve has odalklardr. Bunlarn azami snr da drttr. Yani Padiahlarn Kadn Efendi ve kballer dnda kar-koca hayat yaadklar cariyelerin saylar snrldr. Osmanl Padiahlarnn ayn anda drt be kadn ile beraber olanlar ve yaayanlar ok azdr. Her birinin ayr ayr hanmlarn ve ocuklarn liste halinde inceleyince, bu dediimiz daha iyi anlalacaktr56. 58. Ftih dneminden itibaren Osmanl Padiahlar hr kadnlarla evlenmeyi neden terk etmi ve Cariyelerle aile hayat yaamay neden tercih etmilerdir? Bylece Trk olmayan unsurlar Osmanl Sarayna girme frsat elde ederek Trkler dlanmam mdr? Bu soru, farkl ekillerde cevaplandrlmtr. Bizce baz sebepleri unlardr: 1- Bugn Trkiye'de ve baka dnya devletlerinde, devletin ban en ok artan hadise devleti ynetenlerin ailesi ve hanedan sylentileridir. Dnyada baz babakanlarn elerinin adlar, Mafya liderlerinin isimleriyle birlikte telaffuz edilmektedir. Byle olmasa bile, yaknlarnn ie kart ve devlet pastasndan pay talep ettikleri bir vakadr. Bugn byle olduu gibi, Osmanl tarihinde de byle olmutur. Nikh akdiyle alnan Hrrem Sultn'n devletin bana alan ilk ve en byk gaile olduu ok iyi bilinmektedir. Ayn ey Sultn brahim'in nikh akdi ile ald Hmaah Hanm iin de sz konusudur. Osmanl Padiahlar, devleti, kaynbiraderlerden, yeenlerden, daylardan ve amcalardan korumak iin byle bir riske girmemeyi tercih etmitir. Osmanl Devletinin ykl sebeplerinin banda, Padiah kzlar ile evlenen damadlarn suiistimali gelmektedir. Baz Osmanl Padiahlar, bu tr hanedan grntlerinden aka yaknm-lardr. 2- Osmanl Devleti'nin snrlar bir zamanlar 24 milyon km2yi bulmutur. Bylesine geni bir lkeyi idare etmek devlet srlarnn darya szmamasn gerektirmektedir. Bunun iin de Padiah'n ailesinin tara ile alakasnn olmamas gerekmektedir. Bunun da yolu Harem'den baka varaca yer olmayan cariyelerle aile hayatn devam ettirmektir. 3- Birden fazla evli olan Osmanl Padiahlarnn nikh ve dn yapmamalar, devletin btesini sarsacak dn ve nikh masraflarndan ve yaplacak israflardan kanma sebebini de ihtiva etmektedir. Dn trenlerine yaplacak masraflar ve bu dnlerde hediye ad altnda dnecek dolaplar da bir hesaba katarsanz, neden dev56 Kur'n, Nisa, 25; M'minn, 5-6; Buhari, Itk, 49; Damad, Mecma'l-Enhr, c. I, sh. 328 vd.; 364 vd.; 542 vd.; Osmanolu, Aye, Babam Sultn Abdlhamid, stanbul 1994; Sertolu, Osmanl Tarih Lgati, sh. 121; Uluay, aatay, Harem II, Ankara 1992, sh. 38-42; Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 34-35; Harem II, sh. 40-41; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II, sh. 311 vd.; Pakaln, Tarih Deyimleri, c. II, 126-127. 116 BLNMEYEN OSMANLI

BLNE irme yani criye usulne dnldnn sebebini kolay anlarsnz. Bunun en ac misli, I. brahim'in Telli Haseki ile yapt evliliktir ve maalesef devlet para darl iinde olmasna ramen, en az bir sefer masraf kadar dn iin masraf yaplmtr. Lale devrinde yaplan dnlerin ou bu dediklerimizi teyit edecek mahiyettedir. 4- Bu arada, evrede beylik ve fethedilecek memleketin kalmamas, yakn devlet olarak ran ve benzeri Osmanllarn sevmedii slalelerin bulunmas da, eski bey ve kral kzlar ile evlenme detini ortadan kaldran sebepler arasnda saylabilir Dolaysyla Osmanl Padiahlarnn zellikle criye asll hanmlarla evlenmesinin sebebi, Trk unsurunun Saray'dan uzaklatrlmas deildir. Ancak byle bir siyset, tenkit edilebilir. Zira byle davranmalar Allah'n ve dinin emri deil, devlet siysetinin gereidir57. 59. Ftih devrinden itibaren Osmanl devlet tekiltnda "devirme ve mhtediler partisi" ile "Trk aristokrat partisi" arasnda tam bir mcadele yaandn; Ftih'in daima Trk aristokrasisinin aleyhinde yetkilerini kullandn ve dnme asll paalarn devletteki Trk unsurlar temizlediini ileri sren yazarlar var. Bu iddialar doru mudur? Saltanatn, devlet idare etmenin ve zetle menfaat ve yetkinin paylalmasnn bulunduu her yerde, baz mcadelelerin bulunmas reddedilemez bir gerektir. Ancak sadece Osmanl Devleti'ni tenkit uruna, Ftih'den itibaren Osmanl Devleti'nin bir kanun ve anane haline getirdii devirme sisteminin (glmn sistemi ve kapkulu sistemi de denmektedir) veyahut bir dier ifadeyle haremden ve kapkulundan kanlarn devlet idaresinde Trk ve ehirl olanlara tercih edilmesinin yanl ynlere ekilmesini doru bulmuyoruz. bn-i Kemal konuyu aklarken, kapkulu sisteminin devletin istikrar ve devamn salayan bir messese olduunu; tarihde bir ok devletlerin kendilerine tabi olan aristokrat beylerin isyanlaryla ykldklarn verdii misllerle anlatmaktadr. bn-i Kemal'e gre, Abbasler, bu manadaki aristokratlarn isyanyla; Sman-oullar Devleti bir asilzade olan Mahmd Sebktekin'in isyanyla ve Byk Seluklu Devleti de Harizm-ah'larn isyanlaryla yklmlardr. bn-i Kemal'e gre, Kul sistemiyle aristokrat bir snf kabul etmeyen Osmanl Devlet sisteminde, kapkulu sistemi ile, her erefi devlette bulmu olan kle asll kiilerin devlete isyan edemedikleri ilave olunmaktadr. Koibey de, i olanlarnn ve Enderun'a alnan insanlarn eskiden beri devirme veyahut gerekten kle asll olanlardan seildiini; kendi zamannda, daha evvel kapkulu arasna alnmas caiz olmayan Trkler, Krdler ve Araplar gibi Mslman unsurlar yannda, gayr-i mslimlerden de alnmalar yasak olan Yahudi ve ingenelerin alnmaya balandn; bunlardan birisinin vali veya benzeri memuriyete geldiklerinde nasl isyan ettiklerinin gayet iyi bilindiini aka beyan etmektedir. Koi Bey'e gre, eer bu gruplar kapkulu snfna dahil etmek caiz olsayd, selefdeki devlet adamlar zikredilen kanunu koymazlard. biri be!! etrayn ba. bir,, Zad tayrrc in1 I-2-m. 57 Akgndz, Ahmed, slm Hukukunda Klelik-Criyelik Messesesi ve Osmanl'da Harem, 4. Bask, stanbul 1997, sh. 315 vd.; BA, bnl-Emin Saray, nr. 939; Uluay, Padiahn Kadnlar ve Kzlar, sh. 61-62; Harem II, 40-41; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. III, Sh. 16-17, 37-39, 131, 141. MANLI BLNMEYEN OSMANLI 117 itelet ley ve e ve ItnO halde bu sistem, Trk dmanlndan deil, devletin devam ve bekasnn byle bir sistemde grlmesinden kaynaklanmaktadr. Bu adan bakldnda, Veziriazam Karaman Mehmed Paa ile shak Paa veya Cem Sultn ile II. Byezid arasndaki mcadeleyi, Trk aristokrasi part isi ile devirmeler arasndaki mcadele gibi gstermek doru deildir. Devlet adamlar arasnda her

zaman gr ayrl bulunabilir. Karaman? Mehmed Paa'nn yenieriler tarafndan katledilmesini, sz konusu partilerin mcadelesi gibi gstermek de mmkn deildir. Muteber tarihilerin ittifakla beyanna gre, Karaman Mehmed Paa, baz irsd vakflar neshederek tmara evirmesi ve yeni vergiler koyarak hazineyi glendirmeye almas sebebiyle, halk ve asker tarafndan sevilmemektedir. Bu sevilmeyii, Sultn Cem'i tahta karma ve hatta Ftih'i zehirletme isnadlarnn yaplmasna sebep olmutur. Bu isnadlar sonucunda Yenierilerin ellerinden kurtulamamtr. kpaa-zde, Karaman Mehmed Paa'y sevmediini her ifadesiyle belli etmesine ramen, onun son derece namuslu olduunu ve rvet yemediini kabul etmektedir. Osmanl yle dnmtr: devletin belkemiini tekil eden Mslmanlar ayr ayr milletlerden ve kabilelerden olabilirler. Ancak aralarnda binbirler adedince birlik balar vardr. Yaratanlar bir, Rezzklar bir, peygamberleri bir, kbleleri bir, kitaplar bir, vatanlar bir... Bu kadar bir birler, kardelii, muhabbeti ve birlii iktiza etmektedir. Zaten Kur'n da ayn hakikati beliine yle ifade etmektedir: "Sizi, taife taife, millet millet, kabile kabile yarattk. Ta birbirinizi tanmalsnz. Ve birbirinizdeki sosyal hayata ait mnasebetlerinizi bilesiniz ve birbirinize yardm edesiniz. Yoksa, sizi, kabile kabile yaptm ki, yek dierinize kar inkr ile yaban bakasnz, husumet edesiniz diye deildir" Mslmanlar indinde ve yannda din ve milliyet, bizzat mttehiddir; bunlar birbirinden ayrmak mmkn deildir. Aralarnda itibar ve arz bir ayrlk var. Belki din, milliyetin hayat ve ruhudur. arkllar, garpllar gibi deildir. lerinde ve kalblerinde hkim olan din duygusudur. Kaderin ou peygamberleri arkta gndermesi iaret ediyor ki, ark uyandracak ve terakki ettirecek sadece ve sadece din duygusudur. Asr- saadet ve Osmanl dnemi bunun en bariz mislidir. Bu hakikati bir asr nce gren byk lim Bedizzaman, meseleyi ok ak bir ekilde takdim etmektedir: "Sultn Selim'e b'at etmiim, onun ittihd- slm'daki fikrini kabul ettim. Zira o, ark vilyetlerini ikaz etti, onlar da ona b'at ettiler. imdiki arkllar, o zamandaki arkllardr"58. 60. Ftih Sultn Mehmed'in baz vakflar iptal ettii ve ancak olu II. Byezid Sultn olunca babasnn bu tasarruflarn iptal yoluna gittii sylenmektedir. Bunun asl nedir? Tek nshas Bursa er'iye Sicilleri, A 3/3, sh. 303/b'de bulunan ve 885/1480 tarihinde yazlan Ftih'e ait bir ferman, sz konusu sorunun gndeme gelmesine sebep olmutur. 58 Kur'n, Hucurt Suresi, yet 13; tbn-i Kemal, Tevrh-i l-i Osman, I. Defter, vrk. 5/b; erfettin Turan neri, sh. 27-29; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. X, Koi Bey Risalesi, md. 80; Mrsel, Safa, Bedizzaman Said Nursi ve Devlet Felsefesi, stanbul 1985, sh. 285; Ycel, Ya'r, "Reformcu Bir Hkmdar Ftih Sultn Mehmed", sh. 79-86. Baz farkl yorumlar iin bkz. Ylmaz, Mevlt Ulutekin, Osmanl'nn Arka Bahesi, Muhtelif yerler; Meram, Padiah Analar, Muhtelif yerler. 118 BLNMEYEN OSMANLI BU: Maalesef bu fermann hukuk tahlili, balangta hatal yapld iin btn efkr- mmede de ayn yanl kanat devam etmekte ve "Ftuhat iin ok askere ihtiyc olan Ftih'in bir ok vakflar "mensh" sayarak tmara evirdii ve bunlarn, olu Byezid Veli devrinde tekrar vakfa verildii" srarla belirtilmektedir. Hdiseler dorudur, ancak te'vil ve fermandaki ak izaha ramen vakf kelimesinin btn vakflara teml edilmesi yanltr. Konunun ayrntl izahn, Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizin 1. cildinde "Osmanl Kanunnmelerinde er'lii Tartmal Olan Mes'eleler" bal altnda yaptk. Burada sadece zetleyeceiz. Bilindii gibi, slm hukukunda vakfn bir art da, vakfedilen maln mlk olmasdr. Devlete ait bir mal veya menfaatin vakfedilmesi sahih deildir. Ancak Eyyub Devleti zamannda, sorulan bir sul zerine bn-i Eb Asrn isimli bir lim, dier mezheplerin grlerini esas alarak, devlete ait vergi gelirlerinin, beytlmaldan istihkak bulunan hayr cihetlerine vakf adyla tahsis edilebileceine fetva vermitir. slm hukukular da, gayr- sahih vakf, irsad vakf veya tahsisat kabilinden vakf dedikleri bu eit vakfn, gerek anlamda bir vakf olmadn ve bir kamu tahsisinin ad olarak devamnda da saknca bulunmadn kabul etmilerdir. Ancak bu eit vakflarn da en nemli art, tahsis edilen cihetin beytlmaldan istihkak bulunan bir hayr ciheti olmasdr. Bu arta riyet edilmedii takdirde, yaplan tahsisin gayr- sahih tahsis olaca ve bunun iptal edilmesi gerektii ifde edilmitir. Nitekim 1382 ylnda Sultn Berkuk'un huzurunda toplanan slm hukukular da, bu tr tahsisatn iptal edilebileceini kabul etmilerse de, iptaline cesaret edememilerdir.

te Ftih Sultn Mehmed'in de iptal etmek istedii ve ettii, sahih vakflar deil, belki gayr - sahih yani tahsisat kabilinden vakflarn da sahih olmayan tahsis ksmdr. Osmanl Kanunnmeleri adl eserde nerettiimiz Kanun metni de bunu isbat etmektedir. Zira I. maddede ba, bahe, deirmen ve ksaca msakkaft yani atl mal trnden vakflara mdhale edilemeyeceini hkme balamaktadr ki, bunlar asl mlk mal olduundan sahih vakflardr. 2. maddede ise, ky ve yer yani arazi ve akar (burada arsa kasdedilmektedir) nev'inden olan tahsisat kabilinden vakflarn mensh saylmasn emretmektedir. Bilindii gibi Anadolu Arazsi tamamen mr arazidir. Vakf ky ve yerlerin vakfndan kast, buralardan elde edilen vergi gelirlerinin vakf yani gayr- sahih yahut tahsisat kabilinden vakfdr. Zaten mlk bir arazinin deil, ancak mr arazinin tmara evrilebilecei de unutulmamaldr. Bu dediklerimizi teyid eden bir kayt da, kpaa-zde'nin tesbitleridir. Karamam Nianc Mehmed Paa'y anlatrken, Osman Gz zamanndan beri tahsis edilen yerlerin bunun yapt dzenlemeler ile geri alndn, tekrar mir arazi olduundan tapu ile isteyene verildiini, ancak bu uygulamann yanl olduunu ifade etmektedir. Zaten baz slm hukukularnn, vakf adyla yaplan tahsislerin asla bozulmamas gerektiine ynelik fetvalar da kpaa-zde'yi desteklemektedir. Fakat nemli olan, Ftih'in nesh yani iptal ettii vakflarn, sahih vakflar deil, irsd vakflar olmasdr. teki mesele zaten tartmaldr59. 61. D&yuual mannd I Devleti'sAi Tapu ve I kontrol, ksaca S olduunu t tapu-kadastro \ olduunu da! Mslmanlm ti da ilk tapu t lemi ok iyi 6 karya gelra&J slm d t. tikleri mttnltMftj (Jevletin zaruri { Imek olanDIvMi kadastrosunu y iyererin aljnln t i-yerleri; ift %"J I vergide is * Hz. (Wll i etmi ve bi!ust| ; defterlerde testti nemli yani Kk tapu kanunu, t kanunudu' 22 tapu islerr-CT nunnimt-i II liriz, Fethe: I yesi ile resnij defterlere l resmi 59 slm Hukukunda ve Osmanl Tatbikatnda Vakf Messesesi, stanbul 1997, sh. 525-561; Osmanl Kanunnmeleri, c. I, sh. 251-255; 583-585; nalck, Halil, "Bursa er'iyye Sicillerinde Ftih Sultn Mehmed'in Fermanlar", Belleten, XI/44, sh. 702-703; Dede Halife, brahim bin Bahsi, Risale F Emvl-I Beytilmal ve Aksmih ve Ahkmih, Sleymaniye ktp. Esad Efendi, nr. 3560; kpaa-zde, Tarih, sh. 192; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 146. zeri kart OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 119 61. Dnyann ilk tapu kanununun Osmanl Devleti tarafndan Ftih zamannda hazrland sylenmektedir. Bu iddia doru mudur? Osmanl Devleti'nde tapu-kadastro ilemleri nasl yrtlmtr? olaca Mn rtileardeTapu ve kadastro ilemlerinin, bir milletin devlet idaresi, gelir ve giderlerinin kontrol, ksaca hukuk ve iktist sistemi asndan ne kadar byk bir ehemmiyete haiz olduunu belirtmekte fayda vardr kanaatindeyiz. Ayrca 60 senedir, gzel yurdumuzun tapu-kadastro ilemlerini bitiremediimizi ve bu yzden ok kimselerin haklarnn zayi olduunu da belirtmeden geemeyeceiz. Her gzel eyde olduu gibi, bu mevzuda da, Mslmanlarn ve bilhassa da Mslman Trklerin rehberlik etmi olduklarn ve dnyada ilk tapu kanununun Ftih Sultn Mehmed tarafndan hazrlandn, dnya ilim lemi ok iyi bilmektedir. Meseleyi biraz daha aarsak, bizi artacak hakikatlarla kar karya geleceiz. yle ki; slm devletini bir dnya devleti hline getiren Hz. mer, Mslmanlarn feth ettikleri memleketin gelir ve giderini, nfusunu ve dier corafi durumunu bilmenin, devletin zaruri grevi olduunu anlam, ilk gelir-gider defterleri ve tapu kaytlar demek olan Divan usuln gelitirmitir. Hatta

Osman bin Hanif'i Irak arazisinin tapu kadastrosunu yapmak iin grevlendirdiinde u talimat vermitir: "en ve ma'mr olan yerlerin alanlarn lnz; zirat edilen veya edilebilecek olan araziyi tesbit ediniz. Verimsiz ve orak yerleri; ift srlmesi kabil olmayan ykleri, tepeleri; ormanlar, bataklklar ve sazlklar ve benzeri araziyi vergide esas alnacak arazi arasna katmaynz". Hz. mer'in bu tatbikat ve talimat, dier btn Mslman devletlere rnek tekil etmi ve bilhassa Osmanl Devleti yeni fethedilen arazilerin tapu-tahririni yazma ve defterlerde tesbit etme hususunda zirveye ykselmilerdir. Bu mevzuda ilk ve en -nemli yazl hukuk dzenleme, Ftih zamannda hazrlanmtr. Topkap Saray Revan Kk kitaplar arasnda 1935 ve 1936 nolu kanun mecmualarnda yer alan bu tapu kanunu, sadece Osmanl Devleti'nin deil, btn dnya hukuk tarihinin ilk tapu kanunudur. 22 madde halinde yayna hazrladmz bu kanun, Osmanl Devleti'ndeki tapu ilemlerinin temel esaslarn ihtiva etmektedir. Kanunnmenin orijinal ad "Kanunnme-i Kitbet-i Vilyet" eklindedir. Ksaca umm esaslaryla yle zetleyebiliriz. Fethedilen btn arazilerin nfusu, arazinin durumu ve benzeri hususlar, tescil gayesi ile resm grevliler tarafndan muntazam bir ekilde resm muhafaza altna alnan defterlere ka ydedilir. Araznin bu ekilde yazm ilemine tahrir denilir. Tahrir ilerini iki resmi grevli yrtr: Defter Emini ve Vilyet Ktibi. Defter eminine muharrir-i memlik, muharrir veya il yazc da denir. Bunlar grevli olduklar blgelere giderler, Tahrir neticelerini iki ayr defterde toplarlar: Birincisi, Mufassal defterlerdir. lgili bulunduu blgenin kyleri, mezralar, meralar, ormanlar, klaklar ve dier araziler ile bunlarn kime ait olduu, arazisi tahrir edilen yerlerin re'ys, gelir eitleri ve deyecekleri vergiler kaydedilen defterlere mufassal defter ad verilir. kincisi, icmal defterleridir ki, bunlarda sadece arazilerin has, tmar ve ze'met olduu ve bunlarn sahipleri kaydedilir. zellikle mufassal defterlerde ahalinin fertlerine ait btn vasflar da zikredilir. Toprakl topraksz, evli ve bekar, ihtiyar, sakat, san'at sahibi vesaire benzeri kaytlar deftere geirilir. 120 BLNMEYEN OSMANLI BlL.'NMEYENfi Osmanl lkesinin tamam bu usule gre tahrir edilmi ve bin ksur defterde Osmanl topraklarnn tapusu karlmtr. Hazrlanan defterler, nianc denilen yksek mir tarafndan kontrol edildikten sonra Padiah'a arz edilir. Padiahn tasdikinden geerse Hazine-i mire denen devlet arivinde korumaya alnr. u anda bunlardan 1100 tanesi Babakanlk Osmanl arivinde, 650 tanesi ise Tapu-Kadastro Genel Mdrl arivindedir. Araya baka defterler kart iin saylar, 1750'yi bulmutur. Bu bin ksur defter, u anda zerinde 30 ksur devletin bulunduu eski Osmanl topraklarnn tapusu hkmndedir. Tapu Kanunnmesini Osmanl Kanunnmeleri Ve Hukuk Tahlilleri adl eserimizin I. Cildinde neretmi bulunuyoruz. Btn bu aratrmalar, Mslman Trkler'in dinlerine ve rf detlerine bal kaldklar zamanda her sahada ileri gittiini gstermektedir. Tapu mevzusu da bunlardan sadece birisidir. Bylesine teferruatl tapu muamelelerinin nasl yrdne bir misl ile bakalm. 1516 tarihinde fethedilen ve 1518 ylnda tahririne balanan dou ve gneydou blgesinin tapu kadastro ilemleri, drt sene sonra yani 1522 ylnda tamamlanmtr. Gnmzn teknik imknlarna ramen byle bir ie kalklrsa en az krk-elli sene sreceini gnmzdeki rneklerinden anlyoruz60. MemluMtt! ls'de de ed. kalmacuztft,] erdi. 149! sil salt! kar t manlk I syla 1499f Venedik I Osmanl 1 na'da y VIII- II. BAYEZID DEVR 62. Sultn II. Byezid kimdir? ocuklarn, mehur devlet adamlarn ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlar ksaca zetler misiniz? ciddi t S Sultn II. Byezid, Glbahar Htun'dan 1450 ylnda Dimetoka Saray'nda dnyaya geldi. Babas Sultn Ftih'in na 17 gn sakland ve Amasya'da Sancak Beyi olan ehzade Byezid stanbul'a getirilerek tahta karld. Baz tarihilerin, Osmanl kaynaklarnda geen " nu sever di" eklindeki ifadelerini, onun genliinde elence ve ikiyi severdi eklinde yorumlamalar asla doru

deildir. Tam aksine veli lakabn alan nadir Padiahlardan biridir. Asrndaki maneviyt erleri ve limlere gsterdii hrmet de bunun ahididir. Mstakil bir sorunun cevabnda da zetleyeceimiz gibi, Ftih'in vefatyla Hristiyan alemi istediine kavumu ve Roma bir slm merkezi olmaktan kl pay kurtulmutu. te ehzade Cem olay da bunun tuzu biberi oldu. Sultn Byezid, tal-ya'daki Gedik Ahmed Paa komutasndaki orduyu hemen geri ard ve maalesef 1495 ylna kadar, birinci derecede Cem Sultn ve Memlkllerle megul oldu. Sultn Byezid'in asl saltanat 1495 ylndan balatlabilir. Btn bu skntlara ramen, Sultn Byezid, 1483'de 1. Seferini Morava'ya ve 1484 ylnda ikinci seferini de Bodan'a yapt. Maalesef dmanlar, 1485 ylndan itibaren, dnyann 1. ve 2. gl devletleri olan Memlkllerle Osmanllarn arasn amaya muvaffak oldular. Osmanl haclarnn gvenliini salamayan Memlkllere kar, Mays 1485'de ukurova'ya asker gnderilerek resmen harp balatlm oldu. 60 Ebssuud, Risale-i Araz!, Reit Efendi, nr. 1036, vrk. 41 vd.; Topkap Saray Mzesi ktp. nr. R. 1935 vrk. 81/b-85/a; Hezarfen, Hseyin Efendi, Telhis'l, vrk. 75/b; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, 367 vd. 120 BLNMEYEN OSMANLI Osmanl lkesinin tamam bu usule gre tahrir edilmi ve bin ksur defterde Osmanl topraklarnn tapusu karlmtr. Hazrlanan defterler, nianc denilen yksek mir tarafndan kontrol edildikten sonra Padiah'a arz edilir. Padiahn tasdikinden geerse Hazine-i mire denen devlet arivinde korumaya alnr. u anda bunlardan 1100 tanesi Babakanlk Osmanl arivinde, 650 tanesi ise Tapu-Kadastro Genel Mdrl arivindedir. Araya baka defterler kart iin saylar, 1750'yi bulmutur. Bu bin ksur defter, u anda zerinde 30 ksur devletin bulunduu eski Osmanl topraklarnn tapusu hkmndedir. Tapu Kanunnmesini Osmanl Kanunnmeleri Ve Hukuk Tahlilleri adl eserimizin I. Cildinde neretmi bulunuyoruz. Btn bu aratrmalar, Mslman Trkler'in dinlerine ve rf detlerine bal kaldklar zamanda her sahada ileri gittiini gstermektedir. Tapu mevzusu da bunlardan sadece birisidir. Bylesine teferruatl tapu muamelelerinin nasl yrdne bir misl ile bakalm. 1516 tarihinde fethedilen ve 1518 ylnda tahririne balanan dou ve gneydou blgesinin tapu kadastro ilemleri, drt sene sonra yani 1522 ylnda tamamlanmtr. Gnmzn teknik imknlarna ramen byle bir ie kalklrsa en az krk-elli sene sreceini gnmzdeki rneklerinden anlyoruz60. VIII- II. BYEZD DEVR 62. Sultn II. Byezid kimdir? ocuklarn, mehur devlet adamlarn ve onun zamannda Osmanl Devleti'nin ulat snrlar ksaca zetler misiniz? MemlkHI i ls'de ) de eiy kalmak i erdi. 1) sil sa't syla v,ere Osmanl I na'da) M eyht nndeut 1460'dJ S gtrd, i il'ln c ciddi W S Ana istemesi* deri v manltJ Sultn II. Byezid, Glbahar Htun'dan 1450 ylnda Dimetoka Saray'nda dnyaya geldi. Babas Sultn Ftih'in na 17 gn sakland ve Amasya'da Sancak Beyi olan ehzade Byezid stanbul'a getirilerek tahta karld. Baz tarihilerin, Osmanl kaynaklarnda geen " nu severdi" eklindeki ifadelerini, onun genliinde elence ve ikiyi severdi eklinde yorumlamalar asla doru deildir. Tam aksine veli lakabn alan nadir Padiahlardan biridir. Asrndaki maneviyt erleri ve limlere gsterdii hrmet de bunun ahididir. Mstakil bir sorunun cevabnda da zetleyeceimiz gibi, Ftih'in vefatyla Hristiyan alemi istediine kavumu ve Roma bir slm merkezi olmaktan kl pay kurtulmutu. te ehzade Cem olay da bunun tuzu biberi oldu. Sultn Byezid, tal-ya'daki Gedik Ahmed Paa komutasndaki orduyu hemen geri ard ve maalesef 1495 ylna kadar, birinci derecede Cem Sultn ve Memlkllerle megul oldu. Sultn Byezid'in asl saltanat 1495 ylndan balatlabilir.

Btn bu skntlara ramen, Sultn Byezid, 1483'de 1. Seferini Morava'ya ve 1484 ylnda ikinci seferini de Bodan'a yapt. Maalesef dmanlar, 1485 ylndan itibaren, dnyann 1. ve 2. gl devletleri olan Memlkllerle Osmanllarn arasn amaya muvaffak oldular. Osmanl haclarnn gvenliini salamayan Memlkllere kar, Mays 1485'de ukurova'ya asker gnderilerek resmen harp balatlm oldu. 60 Ebssuud, Risale-i Araz, Reit Efendi, nr. 1036, vrk. 41 vd.; Topkap Saray Mzesi ktp. nr. R. 1935 vrk. 81/b-85/a; Hezarfen, Hseyin Efendi, Telhis'l, vrk. 75/b; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, 367 vd. I eOsj) yksek inden ulardan s kal-tlardan fe.Gfae: ve itler BLNMEYEN OSMANLI 121 Memlkl Sultn Kaytbay dmanln devamn istemiyordu; nk bundan End-ls'de Mslmanlara zulmeden spanya ve Portekiz ve ayrca tm Hristiyan blok istifade ediyordu. Neticede Ramazan Oullar Memlkllerde ve Zlkadir Olu Osmanl'da kalmak zere, yllar sren ve genellikle Memlkl lehine sonulanan sava yllar sona erdi. 1495'de Cem Sultn'n vefat ve de Memlkl ile yaplan sulhden sonra yeniden a-sl saltanat yllarna balayan II. Byezid, evvela Bodan'a musallat olan Polonya'ya kar haretekete giriti. Bununla da kalmad; Venedik, Macaristan ve zaten arada dmanlk bulunan spanya ile fiilen sava hali balad. II. Byezid 4. Ve 5. seferini, srasyla 1499 ve 1500 yllarnda Venedik zerine yapt. 4 yl sren savalar neticesinde, Venedik Balkanlardaki btn mstemlekelerini, bata Mora ve Yunanistan olmak zere, Osmanl Devleti'ne teslim mecburiyetinde kald. Osmanl ordular, Macaristan ve Bosna'da yaptklar savalarda da nemli fetihler elde ettiler. Maalesef, bu baarlarn ardndan, Erdebil'deki Safev tarikatnn eyhlerinden eyh Cneyd, onun olu eyh Haydar ve nihayet asrlarca Osmanl Devleti'ni fetihlerinden uzak tutan ah smail ve onun i'i devleti olan Safevler meselesi ortaya kt. 1460'da eyh Cneyd katledildi, ama yerine geen eyh Haydar, ii daha da ileriye gtrd. Asl problem, Uzun Hasan'n da torunu olan ah smail ile balad. ah smail'in desteiyle Anadolu'dan toplanan Trkmen genleri, Erdebil'e gtrlyor ve orada ciddi bir 'a eitimi verildikten sonra, birer i' mollas olarak Osmanl Sofular adyla Anadolu'ya gnderiliyordu. 1507'de ah smail'in Zlkadir Olu Alddevle Beyin kzn istemesi ve onun da bir i'ye kzn vermek istememesi zerine, II. Byezid'in kaynpederi ve Yavuz'un da dedesi olan Zlkadir Olu beliine saldrd ve zulme balad. Osmanl Devleti'nden ve Memlkllerden tepki grmeyince iyice mard. Tepki, 1487 ylndan beri sancakbeliinde bulunduu Trabzon'dan yani Yavuz'dan geldi ve ehzade Yavuz hemen Grcistan Seferine kt. Bu sefer sonucunda, Yavuz komutasndaki Osmanl ordular, ah smail'in olu brahim Mirza'nn komuta ettii Safev ordusunu Erzincan yaknlarnda perian etti. Halk, Yavuz adna "Yr Sultn Selim, devrn senindir" trklerini sylyor ve babasnn pasifliini bir nevi protesto ediyordu. Zor olan nokta ah smail'in ahl ve eyhlii beraber gtrmesiydi. Bu sebeple Antalyal bir Trkmen olan ve Erdebil'e giderek tam bir i'i mollas haline gelen ah Kulu isimli halifesi, evresine toplad baz gebelerle devletin bana yeniden gaile amaya hazrlanyordu. Veziriazam Ali Paa, zerine yrd ve Sivas yaknlarndaki Gkay mevkiinde 1511 ylnda katledildi. Bu arada nce Krm'a geen ve ardndan da Edirne'ye gelerek babasyla grmek isteyen Selim'e, ehzade Ahmed ve Korkut taraftarlar engel olmak istiyorlard. Nitekim orlu'da babasnn ordusuyla ehzade Se-lim'in ordusunu kar karya getirdiler. Babaya kl ekilmez diyerek, Karabulut isimli atyla kat (1511). Ayn yl ehzade Ahmed bu kargaadan yararlanarak Konya'da sultanln ilan etti. Meru veliahdlktan dt ve ehzade Korkut veliahd oldu. Yenieri ve baz devlet erknnn srarla ehzade Selim'i istediini bilen Sultn Byezid, baka are olmadn anlamt. ehzade Ahmed'in, ah smail'in yakn adam Nur- Ali isimli halifesinin

Amasya ve Tokat'da kargaa karmasna ramen, kar gelemeyerek Konya'ya gelmesi, Selim'in iini kolaylatryordu. Bu hadiseler zerine, 24 Nisan 1512 tarihinde ehzade Selim lehine tahttan feragat eden II. Byezid, 11 gn Eski Saray'da ikamet ettikten sonra, Dimetoka'ya gitmek zere yola kt. Kendisine 122 BLNMEYEN OSNMU tahsis edilen ikametgha ulamadan orlu yaknlarnda yolda vefat etti. ZEVCELER: 1- Nigr Htn; ehzade Korkut ile Fatma Sultn'n annesi ve Abdullah Vehbi'nin kz. 2- irin Htn; Abdullah kz ve ehzade Abdullah'n annesi. 3-Glruh Htn; Abdlhayy'n kz ve Alemah ile Kamer Sultn'n annesi. 4- Blbl Htn; Abdullah kz ve ehzade Ahmed ile Hundi Sultn'n annesi. 5- Hsnah Htn; Karamanolu Nasuh Bey'in kz. 6- Glbahar Htn; Abdssamed'in kz ve bir gre gre Yavuz'un annesi. 7- Ferhd Htn; Kefe sancak Bei Mehmed'in annesi. 8-Aye Htn; Zlkadiroiu Alaad-devle Bozkurd Bey'in kz ve bir gre gre Yavuz'un annesi. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Abdullah Hn. 2- Gevher Mlk Sultn. 3ehzade Sultn Korkut Hn. 4-ehzde Sultn Ahmed Hn. 5- Yavuz Sultn Selim Hn. 6ehzde Sultn ehinh Hn. 7-ehzde Sultn Mahmd Hn. 8-ehzde Sultn Mehmed Hn. 9-ehzde Sultn Alem ah Hn. 10- Seluk Sultn. 11- Hatice Sultn, 12- lald Sultn. 13- Aye Sultn. 14- Hundi Sultn. 15- Ayn-i ah Sultn. 16- Fatma Sultn. 17-ah Sultn. 18- Hma Sultn. 19- Kamer Sultn. II. Byezid devrinin nemli devlet adamlar arasnda, Vezir-i A'zamlardan shak Paa, Hersek-zde Ahmed Paa, andarl brahim Paa ve Koca Mustafa Paa; eyhlislmlardan Molla Abdlkerim Efendi ve Zenbilli Ali Efendi; ilim ve maneviyt erbabndan ise, Molla Ltfi Efendi, Sar Grz, Muslihuddin bin Sinan Efendi, dris-i Bitlis, kendilerine uzaktan taltiflerde bulunduu Molla Cami ve Ubeydullah Ahrar Hazretleri ve airlerden ise, Niyz-i Msr, Vasf ve znikli Celil misl olarak zikredilebilir. Gz, lim, ir, hattat, veli ve mzehhib gibi ok sfatlar bulunan II. Byezid, babas Ftih'in fetihlerini ok iyi hazmetmesine ramen, kendi zamannda sadece 160.000 km2/lik genileme temin edebilmitir. Fetret devrinden sonra Osmanl Devleti'nin en skntl dnemlerinden olmas, bunun balca sebeplerindendir61. 63. II. Byezid'in, olu Yavuz tarafndan zehirlenerek ldrld iddia edilmektedir. Byle bir iddiann asl var mdr? Yavuz'un tahta gemesinin, Osmanl Devleti'nin ite ve dta ok skntl gnler yaad ve hatta tedbir alnmazsa ikinci bir fetret devrinin Anadolu'nun ilemesiyle gerekleme ihtimalinin kuvvetli olduu bir dneme rastladn ok iyi biliyoruz. 1512 ylnn 24 Nisannda sultn olan Yavuz, istirahata ekilmek zere Dimetoka'ya gidecek olan babasn bizzat uurlam, elini pm ve atnn yannda yaya yryerek gereken saygy gstermitir. Hatta Krm Han'nn ehzade Ahmed'e kar kendisine destek va'd etmesi karsnda, Yavuz'un u szleri syledii kaynaklarda ifade edilmektedir: "Biz saltanat sevdas iin stanbul'a varmadk. Belki babamz yal ve hasta olduundan, ileri vezirlere havale etti; dmanlarmz bunu frsat bilerek halk isyana tevik ettiler ve ihtilller kardlar. Kardelerim 61 kpaa-zde, Tarih, sh. 220-269; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, VIII. Defter, (ner. Ahmed Uur), Ankara 1997, sh. 1; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 183/a-213/b; Ahmed Uur neri, sh. 955 vd.; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 191-203; Solakzde, sh. 269349; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 174-203; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 161-248; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 379-421; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 21-29; "Byezid Il'nin Ailesi", Tarih Dergisi, c. X, say 14, stanbul 1959, sh. 105-107; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 136-148; Kantemir, c. I, sh.167-188; Uzunarl, smail Hakk, "Ftih Sultn Mehmed'in Vefat zerine Vezir shak Paa'nn kinci Bayezid'l Saltanata Daveti Arizas", Belleten, c. XXV, say 97(1961), sh. 75-77; Tansel, Selhattin, "Yeni Vesikalar Karsnda Sultn kinci Beyazt Hakknda Baz Mtalalar", Belleten, c. XXVII, say 106(1963), sh. 185-236. ,.,... 122 BLNMEYEN OSMANLI

tahsis edilen ikametgha ulamadan orlu yaknlarnda yolda vefat etti. ZEVCELER: 1- Nigr Htn; ehzade Korkut ile Fatma Sultn'n annesi ve Abdullah Vehbi'nin kz. 2- irin Htn; Abdullah kz ve ehzade Abdullah'n annesi. 3-Glruh Htn; Abdlhayy'n kz ve Alemah ile Kamer Sultn'n annesi. 4- Blbl H tun; Abdullah kz ve ehzade Ahmed ile Hundi Sultn'n annesi. 5- Hsnah Htn; Karamanolu Nasuh Bey'in kz. 6- Glbahar Htn; Abdssamed'in kz ve bir gre gre Yavuz'un annesi. 7- Ferhd Htn; Kefe sancak Bei Mehmed'in annesi. 8-Aye Htn; Zlkadirolu Alaad-devle Bozkurd Bey'in kz ve bir gre gre Yavuz'un annesi. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Abdullah Hn. 2- Gevher Mlk Sultn. 3ehzde Sultn Korkut Hn. 4-ehzde Sultn Ahmed Hn. 5- Yavuz Sultn Selim Hn. 6ehzde Sultn ehinh Hn. 7-ehzde Sultn Mahmd Hn. 8-ehzde Sultn Mehmed Hn. 9-ehzde Sultn Alem ah Hn. 10- Seluk Sultn. 11- Hatice Sultn. 12- lald Sultn. 13- Aye Sultn. 14- Hundi Sultn. 15- Ayn-i ah Sultn. 16- Fatma Sultn. 17-ah Sultn. 18- Hma Sultn. 19- Kamer Sultn. II. Byezid devrinin nemli devlet adamlar arasnda, Vezir-i A'zamlardan shak Paa, Hersek-zde Ahmed Paa, andarl brahim Paa ve Koca Mustafa Paa; eyhlislmlardan Molla Abdlkerim Efendi ve Zenbilli Ali Efendi; ilim ve maneviyt erbabndan ise, Molla Ltfi Efendi, Sar Grz, Muslihuddin bin Sinan Efendi, dris-i Bitlis, kendilerine uzaktan taltiflerde bulunduu Molla Cami ve Ubeydullah Ahrar Hazretleri ve airlerden ise, Niyz-i Msr, Vasf ve znikli Celil misl olarak zikredilebilir. Gz, lim, ir, hattat, veli ve mzehhib gibi ok sfatlar bulunan II. Byezid, babas Ftih'in fetihlerini ok iyi hazmetmesine ramen, kendi zamannda sadece 160.000 km2'lik genileme temin edebilmitir. Fetret devrinden sonra Osmanl Devleti'nin en skntl dnemlerinden olmas, bunun balca sebeplerindendir61. 63. II. Byezid'in, olu Yavuz tarafndan zehirlenerek ldrld iddia edilmektedir. Byle bir iddiann asl var mdr? Yavuz'un tahta gemesinin, Osmanl Devleti'nin ite ve dta ok skntl gnler yaad ve hatta tedbir alnmazsa ikinci bir fetret devrinin Anadolu'nun ilemesiyle gerekleme ihtimalinin kuvvetli olduu bir dneme rastladn ok iyi biliyoruz. 1512 ylnn 24 Nisannda sultn olan Yavuz, istirahata ekilmek zere Dimetoka'ya gidecek olan babasn bizzat uurlam, elini pm ve atnn yannda yaya yryerek gereken saygy gstermitir. Hatta Krm Han'nn ehzade Ahmed'e kar kendisine destek va'd etmesi karsnda, Yavuz'un u szleri syledii kaynaklarda ifade edilmektedir: "Biz saltanat sevdas iin stanbul'a varmadk. Belki babamz yal ve hasta olduundan, ileri vezirlere havale etti; dmanlarmz bunu frsat bilerek halk isyana tevik ettiler ve ihtilller kardlar. Kardelerim I 61 kpaa-zde, Tarih, sh. 220-269; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, VIII. Defter, (ner. Ahmed Uur), Ankara 1997, sh. 1; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 183/a-213/b; Ahmed Uur neri, sh. 955 vd.; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, sh. 191-203; Solakzde, sh. 269349; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, sh. 174-203; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 161-248; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 379-421; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 21-29; "Byezid H'nin Ailesi", Tarih Dergisi, c. X, say 14, stanbul 1959, sh. 105-107; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 136-148; Kantemir, c. I, sh.167-188; Uzunarl, smail Hakk, "Ftih Sultn Mehmed'in Vefat zerine Vezir shak Paa'nn kinci Bayezid'l Saltanata Daveti Arizas", Belleten, c. XXV, say 97(1961), sh. 75-77; Tansel, Selhattin, "Yeni Vesikalar Karsnda Sultn kinci Beyazt Hakknda Baz Mtalalar", Belleten, c. XXVII, say 106(1963), sh. 185-236. : . tr. A' fimi!' ZOfl. *) I lan* nal manevi a ettiini bf D)F tahta e

Y, Bir rak vefa1 64. f afyon OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 123 Ifve Abis. 3-I H-lun; Fjre tsi, 8-Huz'un n. 3-nHn. kSultn (Sultn. -Fatma p en de hev ve heveslerinde olup, dman def etmeye muktedir deillerdir. Gayemiz devleti ve dini korumaktr. Ancak baz devlet adamlar babamla aramza fitne soktular. Ne yapalm. Kader byleymi. Yoksa askerimizi alp babamz zerine yrmek bize yakmaz". Bu szleri syleyen bir devlet adamnn babasn zehirlettii iddiasna inanmak ok zordur. Ancak bu konudaki fikirler nelerdir? A) Baz Osmanl kaynaklarnda, II. Byezid'in Dimetoka'ya giderken yolda hastalanarak vefat ettii, baz kaynaklarda ise, yallk, yaad kederler ve bu arada saltanatla ilgili dedikodu ve fitneler yznden alabildiine zayf dt ve zaten 67'ye ulaan yayla bunlara tahamml edemeyerek vefat ettii kayd edilmektedir. B) Hezarfen Hseyin Efendi ve Ktip elebi gibi baz Osmanl tarihileri, sadece ahadet erbetini itiini ifade ederek, bu ahadetin sebebini aklamazlar. Bu ahadet, manev ahadet olarak da dnlebilir. C) Mneccimba gibi baz tarihiler ise, sadece zehirlendiini ve bu yzden vefat ettiini belirtirler; ancak Yavuz'un zehirlediine dair bir kayt dmezler. D) Peev ve em'dn-zde gibi ok az kaynaklarda ise, Yavuz'un tekrar dnp de tahta geme ihtimalinden korkarak, babasn zehirlettii rivayeti kaydedilmektedir. Yunan ve Bizans tarihileri, bu zayf rivayete hemen sahip kmlar ve Yavuz hakknda akla gelmedik isnadlarda bulunmulardr. Bizim kanaatimize gre, en doru kaynak, Yavuz'un rakibi olan aabeyi ehzade Ahmed'in Memlkl Sultnna sunduu ve u anda da Topkap Saraynda bulunan arzasdr ki, bu dilekesinde, stanbul'dan karlan babasnn Karldere'de hastalanarak vefat ettiini, ancak halk arasnda, vefatna kardei Selim'in sebep olduunun yayldn aka ifade etmektedir. Elbet te ki byle siyasi bir ortamda bu tr dedikodular olacaktr ve baz tarih kaynaklar da bu dedikodular kaynak alarak meseleyi farkl ynlere ekebileceklerdir. Uzunarl ve Pakaln'n da iinde yer ald muasr tarihilerin ou, Yavuz'un babasn zehirlettii iddiasnn doru olmadn beyan etmilerdir62. 64. Osmanl Hukukunda afyon, esrar ve kokain yasak mdr? II. Byezid'in genliinde esrar ve benzeri keyif verici maddeleri kulland ve iki itii doru mudur? nce unu ifade etmeliyiz ki, slm Hukukunda ve dolaysyla Osmanl Hukukunda, afyon, kokain ve esrar gibi uyuturucu maddeler, haram kabul edilmi ve byle uyuturucular kullananlara ta'zir cezalarnn en iddetlileri verilmitir. Bu tr uyuturucular Hz. Peygamber'in devrinden sonra ortaya ktndan, uyuturucu maddelerin haram olduu, dier ikilere kyasla ve itihd yoluyla sabit olmutur. Ancak Hz. Peygamber'in konuyla ilgili yasaklayc bir hadisi de bulunmaktadr. Hemen unu da ilave etmeliyiz ki, bu tr maddelerin, gnmzde modern usullerle tp dnyasnda kullanlmas o zamanlar iin sz konusu olmadndan, hastalarn ila olarak kullanmalar ile keyif ehlinin 62 Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 3062; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye Ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 213/b; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 203; Solakzde, sh. 348-349; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 245; Hezarfen Hseyin Efendi, Tenkhu Tevrh-i Mlk, Sleymaniye ktp. H. Ali Paa, nr. 732, vrk. 140/b; Akman, Karde Katli, sh. 72-76; Peev brahim Efendi, Tarih, I-II, stanbul 1281-83, c. I, sh. 430; Hammer, Byk Osmanl Tarihi, c. IV, sh. 86; em'dnizde Sleyman Efendi, Mr't-Tevrh, stanbul 1338, sh. 507. ANLI BLNMEYEN OSMANLI 123

reAb-.3lil HI Hatun; Ijre ,8-jz'un .3im Hn. Sultn IMtn. Fatma en de hev ve heveslerinde olup, dman def etmeye muktedir deillerdir. Gayemiz devleti ve dini korumaktr. Ancak baz devlet adamlar babamla aramza fitne soktular. Ne yapalm. Kader byleymi. Yoksa askerimizi alp babamz zerine yrmek bize yakmaz". Bu szleri syleyen bir devlet adamnn babasn zehirlettii iddiasna inanmak ok zordur. Ancak bu konudaki fikirler nelerdir? A) Baz Osmanl kaynaklarnda, II. Byezid'in Dimetoka'ya giderken yolda hastalanarak vefat ettii, baz kaynaklarda ise, yallk, yaad kederler ve bu arada saltanatla ilgili dedikodu ve fitneler yznden alabildiine zayf dt ve zaten 67'ye ulaan yayla bunlara tahamml edemeyerek vefat ettii kayd edilmektedir. B) Hezarfen Hseyin Efendi ve Ktip elebi gibi baz Osmanl tarihileri, sadece ahadet erbetini itiini ifade ederek, bu ahadetin sebebini aklamazlar. Bu ahadet, manev ahadet olarak da dnlebilir. C) Mneccimba gibi baz tarihiler ise, sadece zehirlendiini ve bu yzden vefat ettiini belirtirler; ancak Yavuz'un zehirlediine dair bir kayt dmezler. D) Peev ve em'dn-zde gibi ok az kaynaklarda ise, Yavuz'un tekrar dnp de tahta geme ihtimalinden korkarak, babasn zehirlettii rivayeti kaydedilmektedir. Yunan ve Bizans tarihileri, bu zayf rivayete hemen sahip kmlar ve Yavuz hakknda akla gelmedik isnadlarda bulunmulardr. Bizim kanaatimize gre, en doru kaynak, Yavuz'un rakibi olan aabeyi ehzade Ahmed'in Memlkl Sultnna sunduu ve u anda da Topkap Saraynda bulunan arzasdr ki, bu dilekesinde, stanbul'dan karlan babasnn Karldere'de hastalanarak vefat ettiini, ancak halk arasnda, vefatna kardei Selim'in sebep olduunun yayldn aka ifade etmektedir. Elbette ki byle siyasi bir ortamda bu tr dedikodular olacaktr ve baz tarih kaynaklar da bu dedikodular kaynak alarak meseleyi farkl ynlere ekebileceklerdir. Uzunarl ve Pakaln'n da iinde yer ald muasr tarihilerin ou, Yavuz'un babasn zehirlettii iddiasnn doru olmadn beyan etmilerdir62. 64. Osmanl Hukukunda afyon, esrar ve kokain yasak mdr? II. Byezid'in genliinde esrar ve benzeri keyif verici maddeleri kulland ve iki itii doru mudur? ir], Anliotfi idi Padince unu ifade etmeliyiz ki, slm Hukukunda ve dolaysyla Osmanl Hukukunda, afyon, kokain ve esrar gibi uyuturucu maddeler, haram kabul edilmi ve byle uyuturucular kullananlara ta'zir cezalarnn en iddetlileri verilmitir. Bu tr uyuturucular Hz. Peygamber'in devrinden sonra ortaya ktndan, uyuturucu maddelerin haram olduu, dier ikilere kyasla ve itihd yoluyla sabit olmutur. Ancak Hz. Peygamber'in konuyla ilgili yasaklayc bir hadisi de bulunmaktadr. Hemen unu da ilave etmeliyiz ki, bu tr maddelerin, gnmzde modern usullerle tp dnyasnda kullanlmas o zamanlar iin sz konusu olmadndan, hastalarn ila olarak kullanmalar ile keyif ehlinin 62 Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 3062; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye Ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 213/b; Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 203; Solakzde, sh. 348-349; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 245; Hezarfen Hseyin Efendi, Tenkhu Tevrh-i Mlk, Sleymaniye ktp. H. Ali Paa, nr. 732, vrk. 140/b; Akman, Karde Katli, sh. 72-76; Peev brahim Efendi, Tarih, MI, stanbul 1281-83, c. I, sh. 430; Hammer, Byk Osmanl Tarihi, c. IV, sh. 86; em'dnizde Sleyman Efendi, Mr't-Tevrh, stanbul 1338, sh. 507. 124 BLNMEYEN OSMANLI

BLNMEYEN 0SM/W, sadece keyif iin kullanmalar arasndaki snr her zaman korumak kolay olmamtr. Ebiissuud Efendi ve benzeri Osmanl eyhlislmlar, ok sayda fetvalaryla, bene (haha), ber (afyonlu urup), afyon, ma'cn ve esrar adyla bilinen btn uyuturucu maddelerin, aka haram olduuna dair fetvalar vermilerdir. "Ber ve afyon ve ma'cun ki, esrar iinde ola, mertebe-i sekre varmaycak haram olur mu? El-Cevap: Fsklar ve hev ehli yeyii zerine (hastalarn ila olarak kullanmalar dnda) hi bir ekilde hell deildir". te bu erl hkm bilen Osmanl Padiahlar, her eit uyuturucu maddeyi yasakladklar gibi, d ve i dmanlar tarafndan saltanat, ahlk zaaflar ve kadn gibi hilelerle, her zaman oyuna getirilmek istenen Osmanl Hanedan mensuplarn da, byle ahlakszlarn elinden kurtarmak iin ellerinden geleni yapmlardr. Bu ksa giriten sonra unu ifade edelim ki, II. Byezid'in padiahl dneminde deil, ancak genlik dneminde ve sancak bei iken, M'eyyed Olu Abdurrahman ve Hasekisi Hac Mahmd Bey isimli iki arkada tarafndan, esrar ve benzeri keyif verici maddeleri kullanmak zere tevik edildii baz Osmanl kaynaklarnda rivayet edilmektedir. Ancak bu iddiann doruluunda da phe bulunmaktadr. ki itiine dair ak bir ifade yoktur. Nitekim li, Osmanl padiahlar ile alakal yapt genel bir deerlendirmede, sadece Yldrm Byezid ve II. Selim hakkndaki baz isnadlar nakletmektedir. Hakknda kullanlan, "genliinde nu severdi, yaplan ikazlar ve zellikle de Ebssuud'un babas eyh Muhyiddin Yevs'nin irad zerine kendisini tamamen takva ve ibadete verdi" eklindeki deerlendirmeyi, tamamen iki ve gayr-i meru elence diye yorumlamann hatal olacan daha evvel aklamtk. Padiahlar arasnda, Ftih'ten sonra en byk limlerden biri olarak bilinen II. Byezid'in, takva ve ibadetiyle ada olan Byezid-i Bistm Hazretleri gibi byk bir veliyyullah olduu da kaynaklarda ittifakla kaydedilmektedir. Bylesine bir ehzadenin, bir rivayete gre, M'eyyed Olu Abdurrahman ve Hasekisi Hac Mahmd Bey isimli arkadalar tarafndan uyuturucu kullanmaya zorlandn ve gayr -i meru hayata girme tehlikesinin bulunduunu haber alan Ftih Sultn Mehmed, 1479 ylnda Kastamonu'da sancak Beyi olan olunun Lalas Fenr-zde Ahmed Bey'e hemen ferman gndermitir. Fermanda olunun zikredilen iki kt insann tevikiyle esrar ve benzeri uyuturucu madde kulland ve bylece selim ftratnn bozulduuna dair baz dedikodularn kulana geldiini, byle bir ey doruysa, hemen Lalas olarak duruma mdahale etmesi gerektiini ve o iki hinin de, bu kt detlerinden dolay topluma zarar vereceklerinden hemen cezalandrlmalarn, Byezid'in byle bir rahatszl varsa tedavi yoluna gidilmesini, btn iddetiyle emretmektedir. Sadece bu ferman grp de hkm vermek doru deildir. Ayrca byle bir ferman padiahlarn ocuklar hakknda ne kadar hassas olduklarn gstermektedir. Ahmed Bey'in cevab daha nemlidir. Nitekim Ahmed Bey, cevabnda, ad zikredilen bedbahtlar hakkndaki ihbarn doru olduunu; ancak ehzadenin onlarla Padiah'a arz edildii kadar beraberlikleri bulunmadn ve ehzadenin hikmetle terbiye olunmas gerektiini aka ifade etmektedir. Aslnda zellikle M'eyyed-zde Abdurrahman Efendi'nin ve arkadann byle bir irkinlii iledikleri de phelidir. Zira Takpr-zde, byk bir lim olan M'eyyed-zde'nin, tamamen bir iftiraya kurban gittiini, ehzade Byezid'in durumu bildiinden dolay, idam ferman gelmeden onun Kastamonu'dan ayrlmasna yardmc olduunu anlatmaktadr. Gerekten de Zemaher'nin Mufassal adl eserini Arap leminde ders okutacak kadar i ne kadar ykselen bir mektedir. Netice dair olan sylentiler, < maktadr63. 65. II. Byezid'in 1 dii sylenmek II. Byezid'i j eklindeki iddialar^ rihileri, "Devitti lerdir" diyerek, L I ve yay imalats t tr. Bat dilleri I olan Byezid, ( tirdii gibi, lkesi II. Byezid l manii tarihinin ( nunlar, onun; Osmanl ehrinin I donanmasn bir katli tesis etmitir. I creti takdim eden I mektedir. Kendisi, 8j| olan bir diplomatt.^ sebebiyle, kem yllarna ait bire unutulmamalda. 66. II. Byezldd Kanunlar, tti ri hazrlanl zikrederek I Evet ( Bursa, 1 mkemmel w < Mne't- S 2162, vrk. 18i M N, K sn. Tansel, S

EN OSMANLI (olmamtr, lyla, bene uyuturucu vema'cun Ifiehev ehli I maddeyi yap kadn gibi m da, byle Jfaminde hman |t benzeri keyif i rivayet | iki itiine I genel bir lan nak-lt zellikle s takva ve nce diye I Ftih'ten jMyle ada darda ittian ve piiB Ftih Fenr-t: <c:j |ra: , {.. kocu BLNMEYEN OSMANLI 125 okutacak kadar ilim adam olan ve sonra da stanbul kadlna ve Rumeli Kazaskerliine kadar ykselen bir zatn, fermanda bahsi geen rezaleti ilemesi akla uzak grnmektedir. Netice olarak, II. Byezid'in uyuturucu kulland ve iki itiine dair olan sylentiler, olaylar tahkik edildiinde, delilsiz isndlar eklinde kalmaktadr63. 65. II. Byezid'in hlim ve selim bir adam olduu ve devleti idare edemedii sylenmektedir. Gerekten yle midir? II. Byezid'i gzden drmek iin sylenen bu szler, yani devleti idare edemedi eklindeki iddialar doru deildir. Ancak hlim ve selim olduu dorudur. Osmanl tarihileri, "Devlet adamlarnn en hayrls, vatandalarnn kalblerinde sevilenlerdir" diyerek, II. Byezid'i tavsif etmilerdir. lim, ir, bestekr, hattat, mzehhib ve yay imalats olan Byezid, ok byk lim ve komutanlardan hususi dersler almtr. Bat dilleri kadar, dou dillerine ve mesela Arapa, Farsa ve Uygurca'ya da vakf olan Byezid, douda ve batdaki menfi artlara ramen, babasnn fetihlerini hazmettirdii gibi, lkesinin snrlarn az da olsa geniletmitir. II. Byezid zamannda 85 adet Kanunnme ner olunmu ve zellikle sadece Osmanl tarihinin deil, dnya hukuk tarihinin ilk belediye kanunlar ve ilk standart kanunlar, onun zamannda tanzim olunmutur. stanbul, Edirne ve Bursa gibi byk Osmanl ehrinin belediye kanunlar, onun zamannda hazrlanmtr. Osmanl ordu ve donanmasn bir kat daha glendiren Sultn Byezid, ilk tfekli piyadeyi de kendisi tesis etmitir. Kendisine takdim olunan btn eserleri okuyan ve kymetine gre telif creti takdim eden Sofi Byezid, devrinin yabanc tarihileri tarafndan da medh edilmektedir. Kendisi, o zamann gl devletleri olan talya ve Venedik'te nfuz sahibi olan bir diplomatt. mrnn sonuna doru, yallk ve hadiselerin verdii yorgunluk sebebiyle, kendinden bekleneni veremediine dair Yavuz'un tesbitleri, tamamen son yllarna ait bir olaydr. Osmanl tahtnda 31 yl oturduu ve asla toprak kayb olmad unutulmamaldr64. 66. II. Byezid dneminde dnyann ilk Standartlar Kanunu, ilk Belediye Kanunlar, ilk Tketiciyi Koruma Kanunlar ve ilk Gda Nizmnmeleri hazrland sylenmektedir. Bu kanunlardan baz rnek maddeler zikrederek anlatabilir misiniz? Evet dorudur. II. Byezid devrine ait en mhim kanunlardan birisi phesiz ki, Bursa, stanbul ve Edirne htisb Kanunnmeleridir. Bu kanunnme, dnyann en mkemmel ve en geni belediye kanunu olmakla kalmamakta, ayn zamanda dnyada 63 Ebssuud Efendi, Fetv, Sleymaniye ktp. smihan Sultn, nr. 223, vrk. 260/a-261/b; Feridun Bey, Mne't- Saltin, c. I, sh. 263-264; li, Knh'l-Ahbr, c. V, sh. sn. 124-125; Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 183/a-b; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 245246, 662-664; Mecdi, Hadk, c. I, sh. 308-311. 64 li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 183/a-b; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 245-248; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II (Byezid Devri Kanunnmeleri); Kantemir, c. I, sh.187; Tansel, Selhattin, "Yeni Vesikalar Karsnda Sultn kinci Beyazt Hakknda Baz Mtalalar, sh. 236. . ' 126 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN

ilk tketici haklarn koruyan kanun, ilk gda maddeleri nizmnmesi, ilk standartlar kanunu, ilk evre nizmnmesi ve ksaca asrna gre ok hrika bir hukuk kodudur. Bu kanun, hem Osmanl rf detlerini ve hem de slm hukukunu ok iyi bilen Mevln Yaraluca Muhyiddin tarafndan hazrlanmtr. Hazrlan tarihi 1502 ila 1507 tarihleri arasndadr. Biz, her biri 100 ksur maddeyi bulan bu kanunnameden sadece baz maddelerini, tketici haklan asndan arz ediyoruz (Maddenin bandaki rakamlar Kanun maddelerine ve harflerden B, Bursa, E Edirne ve stanbul Kanununa iaret etmektedir): "-45. Ve mahkeme kararyla yiyecek ve iecek ve giyecek ve hububat ki; arda ve pazarda vardr, gzedilb her meslek sahibi tefti oluna. Eer terzda ve kilede ve arunda eksk bulunursa, muhtesib (belediye bakan) haklarndan gele. -21. Etmekiler, standart olarak alnan ekmei narh zere pk ileyeler, eksik ve i olmaya. Etmek iinde kara bulunursa ve i olursa, tabanna let uralar; eksk olursa tahta klah uralar veyahud para cezas alalar. Ve her etmekinin elinde iki aylk, en az bir aylk un buluna. T ki, aniden bazara un gelmeyb Mslmanlara darlk gstermeyeler. Eer muhalefet edecek olurlarsa, cezalandrla. -4. Eyle olcak ekmek gayet ey ve ar olmak gerekdir E-7. Alar birdkleri a pk bireler ve anaklarn pk su ile yuyalar ve tezghlarnda kfir olmaya. Ve i yaiyle nesne birmeyeler. Ve bir akelik eti her ne narh zerine alurlar ise be pare olur. Bir akelik a alann ana bir pare koyalar. ki pulluk dahi etmek vereler. Bir akelikden artuk alsalar ya eksk alsalar, bu hisb zerine vereler. Cem? Edirne'nin alar ittifakiyle tefti olund. -38. Ve kile ve arun ve dirhem gzlemle; eksi bulunann hakkndan geleler. -5. Un kapannda olan kapan talarn, mahkeme kararyla muhtesib (belediye bakan) dim grb gzede. T ki, hile ve telbs olub un alan ve satan kimesnelere zarar ve ziyan olmaya. B-74. Ve hamallar na'lsuz at istihdam etmeyb ve da yknn iki yknden ziyde gtrmeye. E-58. Ve aya yaramaz brgiri iletmeyeler. Ve at ve katr ve eek ayan gzedeler ve semerin g-reler. Ve ar yk urmayalar; zira dilsz canavardr. Her kangsnda eksk bulunursa, sahibine tamam etdre. Eslemeyeni gerei gibi hakkndan gele. Ve hammllar ar yk urmayalar, ma'kul zerine ola -40. Ve sirke ve yourda su koymayalar. Su katlm olub bulunursa, tehir edeler veyahud tahta klah uralar, gezdireler. -29. Kuyumcular, sde ii dirhemine bir ake; minekri ide dirhemine iki ake ve altun sde ise miskline ake; mebbek ide miskline be ake ve gm dmeler iriyi ve hurday gayet ey hlis ileyeler, bakr koyub ilemeyeler. leyenin muhtesib (belediye bakan) gerei gibi haklarndan gele. -33. Ve boyaclar dahi gzedeler, kalb boyamayalar; boyarlarsa gerei gibi hakkndan geleler. -42. Ve iplikilerin iplii tire ipliine beraber ola. Ve astar ki, ehirde ilene, sekiz arun ola, eksk olmaya. Olursa hakkndan geleler. -46. Hammmclar, hmmmlar gzedeler, yunmu ola, ss ve sovuk su ile rste ve dellkleri cest ve lk ola. Usturas keskin ola. yle ki, usturas altnda kimesne zahmet ekmeye ve nazr olan fotalar pk duta; Mslmana verdi fotay kfire vermeye. -66. Ve dahi hekimlere ve attrlara ve cerrahlara, muhtesib (belediye bakanjin hkmi vardr; grse ve gzetse gerekdir. -24. Bakkallar ve attrlar ve bezzazlar ve takyeciler, onun on bire satalar, ziydeye satmaya-lar. Ziydeye satarlarsa, muhtesib (belediye bakan) dutub te'db ede. Amma bu bbda ve gayride mahkeme karar bile ola. E-194. Berber gzlene; kfir ban tra etdkleri ustura ile Mslman ban tra etmeyeler. Kfir yzin sildikleri fota ile Mslman yzin silmeyeler. Usturalar keskn ola. E-195. Tabibler dahi gzlene; bmrhne (hastahane) tabiblerine gstereler, imtihan edeler, kabul etmedikleri kimesneleri men' edeler. Cerrahlar dahi gzlene; san'atlarnda kmil oialar. E-196. Deirmenciler gzlene; deirmende tavuk beslemeyeler ki, halkn ununa ve budayna zarar etmeye. Ve detlerinden artuk almayalar ve iri tmeyeler ve kesmkl buday deitirmeyeler ve ill muhkem ve mnteh hakkndan geleler. E-198. Ve camilerde dilenci taifesin yrtmeyeler.

65 Hayvan haklarnn 20. yzyln banda savunulmaya baland dnlrse, bu maddenin ok ileri bir hukuk anlaynn mahsul olduu daha iyi anlalr. .,.....,.. ............. ..,-... ,. ,-,,-.-,. -70. Ve her an'at lunan narhdan eksk sata, (I -73. Fll-ciimlebUZkf (belediye bakan) grb J yle blleler, herkimi 67. Sultn Cem < Ftih Sultn Meh delere yazlacak elk Mehmed Paann an gelen Cem Sultn'a Byezid'in Aya adna para kestirip I Seluk Sultn ba ikiye blnmesini, teklif eyledi. Bunu eyledi ve Cem de < snd. Kahire'de I gitti ve 1482 ylnda | rini reddeden Sit sr'a dnmek i znde durmad \ leti'nin ban i II. Byezki pazarlk yaptlar! pa'ya teslim edil*! aleyhine kullan Roma'ya ayakbas& land Roma'da 1* hem Papa VIII. 1 papa da kendisine il "Deil Osmanl itirmem". 1495) yapt ve zehirlemesi i vefat zerine J mak istediler ( olundu (M ir bir m "Ak 6? il 10,12,1 Ylma:, B pOSMANLI |t standartlar iodudur. Bu t Mevln |7 tarihleri maddele-IrKanun madBLNMEYEN OSMANLI 127 -70. Ve her san'at aydan aya kad ile tefti ede ve dahi gre ve gzede. Her kangs kim ta'yin olunan narhdan eksk sata, muhtesib (belediye bakan) hakkndan gelb tehr ede. -73. Fil-cmle bu zikr olunanlardan gayr her ne kim Allah Te'l yaratmdr, hepsini de muhtesib (belediye bakan) grb gzetse gerekdir, hkmi vardr. yle bileler, her kim muhalefet ve ind ederse, itaba ve ikba mstahak olur 67. Sultn Cem olaynn esas nedir? ve pazarda mursa, . Etmek jM.S'ud para bizara un ifrolma-|)ittoiur Bir jeksk :s: ise Heyi hlis lli, eksk Bin cest t fotalar .irdir; Ftih Sultn Mehmed hayatta iken tanzim edilen mehur Kanunnmesinde, ehzadelere yazlacak elkbla ilgili blmde Sultn Cem'in ismi zikredilmi ve Karaman Mehmed Paa'nn arzusu da hep bu olmutur. Bu paann vefatndan sonra, Bursa'ya gelen Cem Sultn'a burann halk byk alaka gstermiti. Hatta aabeyi Sultn Byezid'in Aya Paa komutasnda gnderdii kuvvetleri yendi ve 1481'de Bursa'da adna para kestirip hutbe okuttu ve saltanatn ilan etti. Daha da ileri giderek, halas Seluk Sultn bakanlnda aabeyine gnderdii heyetin diliyle Osmanl Devleti'nin ikiye blnmesini, Anadolu'da kendisinin ve Rumeli'de ise Byezid'in sultn olmasn teklif eyledi. Bunu duyan Sultn Byezid, kuvvetli ordusuyla Cem'i Yeniehir'de malp eyledi ve Cem de evvela Konya'ya ve sonra da Memlkl Sultn Sultn Kaytbay'a snd. Kahire'de byk ilgi gren Sultn Cem, buradan bir ilke imza basarak hacca gitti ve 1482 ylnda yeniden Adana yoluyla Anadolu'ya dnd. Byezid'in sulh tekliflerini reddeden Sultn Cem'i Anadolu'da Karamanolu Kasm Bey karlad. Yeniden Msr'a dnmek istediyse de, anlat std- A'zam Fransz Pierre d'Aubusson sznde durmad ve Cem'i Nice'ye gtrerek valyelere teslim etti. Hedef Osmanl Devleti'nin ban artmakt ve Sultn Cem de bunu biliyordu.

II. Byezid ve Sultn Kaytbay, ad geen std- azamla Cem'i teslim etmesi iin pazarlk yaptlarsa da, muvaffak olamadlar ve maalesef Sultn Cem 1488 ylnda Pa-pa'ya teslim edildi. Artk Sultn Cem, Hristiyan dnyasnn elinde, Osmanl Devleti'nin aleyhine kullanlacak bir kozdu ve kendisi de asla bunu arzu etmiyordu. 1489 ylnda Roma'ya ayak bast ve ikinci srgn hayat balam oldu. Byk bir merasimle karland Roma'da 1495 ylna kadar 6 yl kald. Kendisine San Angelo Saray tahsis edildi, hem Papa VIII. Innocentius ve hem de VI. Alessandro Borgia ile grt. Her iki papa da kendisine dinini deitirmesi iin basklar yaptlar. Buna verdii cevap u oldu: "Deil Osmanl saltanat, btn dnyann sultanln da verseniz, dinimi deitirmem". 1495 ylnda Fransa Kral VIII. Charles, Cem'i kendilerine teslimi iin Papa'ya bask yapt ve Sultn Cem maalesef Krala teslim edilmek zere yola karld. Ancak Papa'nn zehirlemesi sebebiyle Napoli'ye giderken yolda vefat etti (25.2.1495). Osmanl Sultn vefat zerine gn yas ilan etti. Tabutunu bile Osmanl Devleti'nin aleyhine kullanmak istediler ve ancak 4 yl bekletildikten sonra Napoli'den Bursa'ya getirilerek defn olundu (1499). Sultn Cem, Trke ve Farsa Divan telif edecek kadar lim, edb ve ir bir insand67. 66 Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II, sh. 188-230, 286-304, 387-402. -..-.<: = ... 67 kpaa-zde, Tarih, sh. 220-221; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, VIII. Defter, Ahmed Uur neri, sh. 10, 12, 17, 26-27, 37-39, 143; Solakzde, sh. 364-384; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 184/a vd.; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 382-386; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 163-177; Kantemir, c. I, s-'J 128 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI I 68. 1492'de yklan Endls Emevi Devleti'ne Osmanl Devleti neden sahip kmamtr? kmsa neler yapmtr? Sultn Cem olayndan sonra bu soruyu cevaplandrmak daha kolaydr. Zira Osmanl Devleti'ne Cem olay ile problem karlmasnn da Memlkl Devleti ile Osmanl Devleti'nin arasnn almasnn da tek sebebi, Endls'teki Mslmanlarn oralardan kovulmasdr. Osmanl devleti, Endls Mslmanlarna sahip kmtr; ancak gc ve siyasi durumu, sadece onlar katliamdan kurtarmaya yetmitir. yle ki: Maalesef, 1492 ylnda Endls'teki son Mslman devletine son verilmeden evvel, bunlar korumas muhtemel olan Mslman devletler saf d edilmitir. 1485-1491 yllar arasnda, yani tam Mslmanlar yok edilmeye alld gnlerde, Osmanl-Memlkl harbi devam etmektedir. Bu tarihlerde, Endls'te tek Mslman devlet kalmtr: Nasrler veya Ben Ahmer. Grnata baehirleriydi ve gittike de snrlar dara-lyordu. spanyollar, Avrupa'daki dier Hristiyanlarn da yardmyla bata Cebel-i Trik Boaz olmak zere, bunlarn Akdeniz ile ve Mslman devletlerle olan balarn kestiler. 711 yldr devam eden slm hkimiyetini sona erdirmek iin fr sat beklediler. Avrupa'y Rnesans'a tayan Endls'teki Mslman devleti, sonra ermek zereydi. Bunlara en yaknlar olan Fas Sultanl, Tunus Hafs Sultanl ve Mernler yardm edebilirlerdi. Memlkller ve Osmanllar ise, hem uzak idiler ve hem de birbirine drlmlerdi. 1469 ylnda spanya'daki iki Katolik devlet olan Kastilya ve Argon Krallklar resmen birletiler. 1487'de 776 yllk Mslman bir ehir olan Malaa dt. Grnata'ya hcumda tek ekindikleri Osmanl Devleti ve Memlkller idi. Hatta Grnata Meliki XI. Ebu Abdillah Muhammed, resmen her ikisinden de yardm istedi. Sultn Kaytbay, Grnata'ya hcum etmeleri halinde, Kuds'teki Hristiyanlar srgn edeceini syledi ise de, Mslmanlarn kendileri gibi katliam yapmayacaklarn bildiklerinden aldrmadlar. II. Byezid, Divan- Hmyn'u toplayarak durumu mzkere etti ve Bat Akdeniz'e donanma gnderilmesi kararlatrld. Kemal Reis'in komutasndaki Osmanl Donanmas 1487'de spanya seferine kt. Bylece Osmanl Devleti, Kastilya, Aragon, Napoli ve Sicilya Krallklarna kar harp ilan etmi oluyordu. Kemal Reis Gney talya'y vurarak spanya sularna kadar geldi ve Malaga'y tekrar ald. Ne acdr ki, Osmanl Donanmas Franszlara kolaylk gsteren Tunus Hafs Sultanl ile de urayordu. Bu hcumlar, Memlkllerle de uraan Osmanl Devleti'nin iki ate arasnda kalmasndan dolay, netice vermedi ve 1492 ylnda Grnata teslim oldu ve Endls'teki slm

Hkimiyeti sona erdi. Osmanl donanmas, yollara den 300.000 kadar Mslman Fs ve Cezayir'e nakletti. Endls'n bu dn Namk Kemal u cmlelerle zetliyordu: "spanyollar Grnata'y aldklar zaman, halk dinlerini deitirmeleri iin atele yaktlar. Biz stanbul'u aldmz vakit, her din sahibine dinini yaayabilmesi iin tam bir din hrriyeti tandk". Ayn yl Amerika'ya da Colombus ile kan spanyollar, Endls'teki baarlarnda mararak, 1.000.000 Mslman katlettiler. Saylar 300.000'i bulan Musevilere ise sn. 170-175; Uzunarl, smail Hakk, "Cem Sultn'a Dair Be Orijinal Vesika", Belleten, c. XXIV, say 95(1960), sh. 457-483; Tansel, Selhattin, "Yeni Vesikalar Karsnda Sultn kinci Beyazt Hakknda Baz Mtalalar", sh. 185-236; Turan, erafettin, "Barak Reis'in ehzade Cem Mes'elesiyle lgili Olarak Savoie'ya Gnderilmesi", Belleten, c. XXVI, say 103(1962), sh. 539-551. ...,-... ,,,;.,.,.,., .--.-? - _ ....:- -. .- .-> ...-.,...-,. ;;w---> Katolik olmakla lmek ara Devleti'nin bunlara da I larna ramen, 1510 yln Reis Komutasndaki dona cak, hem yerli Mslrt Memlkllerle olan sava s 69. II. Byezid dn rafndan katliam' topraklarna yerli Ecdadmzn "er'-l < ve slm Devleti'nin hle Renk, dil ve rk fark g, yle muamele yaplr. Bilindii gibi, XV. bunlarn neticesi olarak Avrupallar, kendi arala lere kar da tam bir s Katoliklere hayat hakk I hakk tanmayacaklarIdU slm tarihilerinin I Endls Emevilerinin ( emn altnda ya zimm saylyor ve si Endls'te bulunan MS zihniyetine hkim I mensuplar byk biri larn aldlar ve hatta > lumlar iinde itlin men bulamyorlard i dnemde mazlum i leti kucak at. Buran Kemal Reis I Mslmanlar, gemiMsI manii lkesine getiri ve hem de Yahudiler,! Osmanl Devleti, i tr? Bu sorunun < bulabiliriz. Zimmeti Mkpaa-z8de,Trt,|| fendi, nr. 2162, vrt. 1 201-210; Ylmaz, Bel}*| Rza Seyfl, Kemal ve Ba*)l S OSMANLI leden sat, Zira Osli Osmanl (oralardan i gc ve to evvel, 5-1491 k Osmanhtkal-n cfara-:TAnk t kesti-er, Av-di. kyardm |?(d-Kral-| dt. ISrnata i Sultn taini ferinden BLNMEYEN OSMANLI 129 11 si. IS5-b,c. Katolik olmakla lmek arasnda tercihde bulunmalar iin emirler kardlar. Osmanl Devleti'nin bunlara da kucak atklarn ok iyi biliyoruz. Osmanl Devleti, btn skntlarna ramen, 1510 ylndaki son seferlerine kadar, Endls hadisesi sebebiyle, Kemal Reis Komutasndaki donanmasyla spanyollara kar 23 defa saldr dzenlediler. Ancak, hem yerli Mslman devletlerin destek yerine kstek olmalar ve hem de Memlkllerle olan sava sebebiyle tam netice alamadlar68. 69. II. Byezid dneminde, spanya ve Portekiz'deki Katolik devletler tarafndan katliama ve srgne maruz braklan Yahudilerin Osmanl topraklarna yerlemeleri nasl olmutur? Ecdadmzn "er'-i erif dedii slm hukukuna gre, Mslmanlarla sulh yapan ve slm Devleti'nin hkimiyetini kabul eden gayr-i mslimlere "zimmr ad verilir. Renk, dil ve rk fark gzetilmeksizin hepsine ayn ekilde ve "er'-i erif" ne diyorsa yle muamele yaplr. Yahudiler de bu hkmlere tabi idi. Bilindii gibi, XV. asrda Avrupa'da klelik, insanlar arasnda ayrm ve nihayet bunlarn neticesi olarak engizisyon mahkemelerinin zlim kararlar knla gidiyordu. Avrupallar, kendi aralarnda kanl atmalara girdikleri gibi, Hristiyan olmayan milletlere kar da tam bir sava ilan etmilerdi. Katoliklerin Protestanlara ve Protestanlarn Katoliklere hayat hakk tanmad Hristiyan Avrupa'da elbette ki Yahudilere de hayat hakk tanmayacaklar idi. Nitekim tanmadlar da. slm tarihilerinin Endls ve Avrupallarn da spanya dedikleri yarm adada Endls Emevilerinin kurduklar slm Medeniyeti sayesinde tam bir hrriyet iinde ve emn altnda yaayan dier din mensuplar arasnda Yahudiler de vard. Yahudiler de zimm saylyor ve slm

lkesi olan Endls'te huzur iinde yayorlard. Ne zaman ki, Endls'te bulunan Mslman devlet 1492 tarihinde ykld ve yerine tamamen Roma zihniyetine hkim Hristiyan kuvvetler hkim oldu; o zaman Hristiyanlk dndaki din mensuplar byk bir zulme maruz kalmaya baladlar. Yahudiler de bu zulmden paylarn aldlar ve hatta vatanlar olan spanya'dan srlmeye balandlar. Maalesef toplumlar iinde itibarlar zayf olan Yahudiler, kendilerine yeni bir yurt aramalarna ramen bulamyorlard. Herkes bunlara srtlarn dnyordu. Yahudi olsalar da aslnda o dnemde mazlum durumuna den Yahudilere bir Mslman devlet olan Osmanl Devleti kucak at. Bunu yapan da II. Byezid idi. Kemal Reis komutasndaki Osmanl donanmas, katliama maruz kalan Yahudi ve Mslmanlar, gemilerle tayarak daha emin blgelere ve zellikle de Yahudileri Osmanl lkesine getiriyorlard. nk Grnata 1492 ylnda dnce, hem Mslmanlar ve hem de Yahudiler, byk zulmlere maruz kalmlard. Osmanl Devleti, Yahudilere neden ve hangi er' hkme dayanarak kucak amtr? Bu sorunun cevabn, slm hukukundaki zimmet andlamas ile ilgili hkmlerde bulabiliriz. Zimmet akdi, slm halifesi veya naibi, ehl-i kitb kabul edilen Yahudi veya 68 kpaa-zde, Tarih, sh. 250-251; Solakzde, sh. 364-384; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad E-fendi, nr. 2162, vrk. 199/a vd.; Kantemir, c. I, sh. 178-179; Efdaleddin, "Bir Veslka- Mellim", TOEM , nr. 4, sh. 201-210; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 390-392; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 197-206; Ali Rza Seyfi, Kemal ve Baba Oru, stanbul 1325. >.- 130 BLNMEYEN OSMANLI BIUNM Hristiyanlar!, slm lkesi vatanda olmalarn, belli artlar ve mkellefiyetler karlnda kabul edebilmesi demektir. Bunun ayrntlarna girmiyoruz. te bu er' hkme dayanan Osmanl Padiahlarndan II. Byezid, 1492 senesi ilk baharnda spanya'dan tardedilen Yahudileri, zimmet akdinin hkmlerine uymak artyla Osmanl lkesinin belirli yerlerine ve zellikle de u anda Yunanistan'da bulunan Selanik, Edirne, Ariboz'a bal Livdiye ve Trhala evresine yerletirmiti. 925/1519 tarihinde ve Yavuz Sultn Selim'in emirleriyle tahrir olunan Edirne Tapu Tahrir Defteri bunu aka gstermektedir. Bu defterin 40. sayfasnda "CenuTat-i spanya" bal altnda spanya'dan srgn edildikten sonra Edirne'ye yerletirilen Yahudi aile reislerinin adlar yazlmaktadr. Bu belgede yer alan aile reisi Yahudilerin says 40 ksurdur. Yani 40 ksur aile bu blgeye yerletirilmitir. Bilindii gibi, Cumhuriyet Dneminde ve zellikle resm mahfillerde, Osmanl Dev-leti'nin insan haklarna ri'yet etmedii ve insanlarn canlarnn Padiahn iki duda arasnda olduu anlatla ve yazla gelmitir. Halbuki 18 Mays 1993 tarihinde Dileri Bakanlmzn ald bir karar yetmi seksen yldr anlatlanlar yalanlar mahiyettedir. Hepimiz biliyoruz ki, Trkiye Avrupa Konseyi yesidir. Avrupa Konseyi 1993'de yeni bir nsan Haklan Binas ina ettirmitir. Her lkeden insan haklar konusunda bide vesika saylacak dokmanlar istenmitir. Trkiye Cumhuriyeti Devleti de, en ok tenkit ettii Osmanl Dnemine ait ve XV. yzylda spanya'dan atlan Yahudilerin Osmanl topraklarna zimm olarak kabulne dair belgeyi, ite bu insan haklar binasnda tehir edilmek zere hazrlatp gndermitir. Yavuz Dneminde ve 927/1520 tarihinde u anda Yunanistan snrlar ierisinde bulunan Ariboz Sancana bal Livdiye Kazasnn Kanunnmesi hazrlanmtr. Bu Kanunnmede yer alan u hkm, Yahudilerin zimmet akdiyle nasl Osmanl lkesine alndklarn aka ortaya koymaktadr: "Madde 57- Ve Marib'den gelen Yahudiler, harc ve yirmi beer ake ispene verrler." Marib'den kast Endls yani spanya'dr. Bilindii gibi, Yahudiler de dier gayr-i mslimler gibi, gelirlerine gre oran tesbit edilen harc- mukseme ve maktu' olarak verilen harc- muvazzaf yani maddedeki tabiriyle ispene vermekle mkellef tutulmulardr69. 70. Erdebil eyhleri'nin torunu bulunan eyh Cneyd, olu eyh Haydar ve bunlarn halifelerinden olan ah Kulu isyanlarn nasl aklarsnz? Bunlarn evld Resul olduklar da iddia edilmektedir. Halbuki ilk A-lev isyann kartan ve Anadolu'yu iiletirmeye alanlarn bunlar olduklar sylenmektedir. ah smail fitnesi nasl balamtr?

Erdebil, eskiden Azerbaycan beldelerinden olan Tiflis, Baku ve iraz arasnda mhim bir ticret merkezi olduu gibi, bir zamanlar btn ran'a hkim olan P Safev sllesinin de taht merkezidir. Safiyyddin'in yerine olu eyh Sadreddin Musa Erdebl; onun yerine de olu Hce Al'addin Ali Erdebl (833/1429); onun yerine 69 Kantemir, c. I, sh. 178-179; Efdaleddin, "Bir vesika- mellim", sh. 201-210; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. III, sh. 393; c. VI. sh. 637 vd.; Tabular Yklyor I-II, stanbul 1996-97, c. II, sh. 118- 133; Zeydan, Abdulkerim, Ahkm'z- Zimmiyyn Ve'l-Mste'menin, Badat 1963, sh. 22 vd. ........ . , ,. unvanlar* ve Tur S OSMANLI ikarlIsmesi ilk rak ar-tataan ItoprakIjflmek re BLNMEYEN OSMANLI 131 de eyh ah diye bilinen olu brahim Erdebl (851/1447) mridlik makamna gemitir. fa'nn siys leti olana kadar, bu aile, Erdebil'de ehl-i ma'rifetin mercii ve melcei olmutur. te eyh Safiyyddin'in torununun torunu ve 5. eyhi olan eyh Cneyd (1447-1460), ii mezhebine geerek bu mbarek neslin itibarn siysete alet etmeye balamtr. 1448 ylnda Erdebil'de isyan eden eyh Cneyd, Anadolu'ya srld. Sultn II. Murad'a kadar geldii ve ondan baz siyasi taleplerde bulunduunu, Vezir Halil Paa'nn "Bir tahtta iki padiah smaz" cevab zerine kendisine ve dervilerine hediyeler verildikten sonra, yine siyasi mitlerle Karaman'a sndn, olaylara ahit olan kpaa-zde anlatmaktadr. Burada eyh Abdllatif ile sahabelerle ilgili tartma yapmlar, eyh Cneyd'in sapk fikirleri ortaya kp mridlerinin de namaz ve oru bilmez tavrlar anlalnca, oradan da kaar gibi ayrld. Tamamen Snn olan Uzun Hasan'n kz kardei Hatice Beim ile evlenmiti. Bu hanmdan olu eyh Haydar dnyaya geldi. 1460 ylnda katledildiinde, olu Haydar onun yerine eyhlik makamna geti. Days Uzun Hasan, ii olduunu bile bile, srf ii olan Karakoyunlulara kar siyasi rekabet yznden ona destek veriyordu. Erdebil'e uramadan vekletle hem tarikat yrtyor ve hem de siysetten bir trl uzak durmuyordu. 1477 ylnda Uzun Hasan'n kz Hlime Alemah Beim ile evlendi ve olu smail dnyaya geldi. 1488 ylnda kard kargaalar sebebiyle, o da ldrlnce, olu smail hem eyh ve hem de ah olma sevdasna dt. eyhlik ad altnda ve neslinin itibarn kullanarak, Anadolu Trkmenlerini evresinde topluyor, bir ksmn Erdebil'e gndererek iiletiriyor ve sonra da bunlar siyasi emellerine hizmet ettirmeye alyordu. Akkoyunlular bu yzden onlar takibe balad. Akkoyunlulara isyan eden eyh smail, 1502 tarihinde onlar Tebriz'den kovarak ah oldu. Annesi Hlime Beim Snnlikte diretince annesini katlettirdii nakledilmektedir. Artk ran Safev Devleti diye anlan ii bir devlet haline gelmiti. Trkistan Hkn aybak Hn' da malp edince, asker ve siyasi adan Osmanl Devleti'nden sonra ikinci g haline geldi. Hedefi Osmanl devleti idi. II. Byezid'in za'fndan da istifade etti. Hedefini iyi tesbit etmiti. nce Anadolu'dan toplad ve Erdebil'e gndererek ii-letirdii Trkmen genlerini, Erdebil Sofileri ve halifeler ad altnda Anadolu'ya fikr propaganda iin gnderdi. Bunlardan Antalyal bir Trkmen olan ve Osmanl ordusunda sipahi olarak grev ifa eden ah Kulu isimli ahs, ah smail'in daveti zerine Erdebil'e arld ve yksek seviyede bir ii Molla yani halife olarak yetitirildi. Gizlice Anadolu'ya gelen ah Kulu, evresine ok sayda gebe Trkmenleri toplayarak fesada balad. Vezir-i A'zam Ali Paa, Kayseri ve Sivas arasnda yer alan Gkay mevkiinde zerine yrd ve Temmuz 1511'de ah Kulu ve mritlerini imha etti. Ancak kendisi de ehid oldu. Bu ahsa, Osmanl kaynaklarnda eytan Kulu veya Kzlba Reisi gibi unvanlar verilmektedir. Kzlba denmesinin sebebi, ah smail'in mritleri olan Yrk ve Trkmenlerin balarna krmz serpu takmalarndandr. Osmanl Trkleri ise, batan beri beyaz renkli balk giymekteydiler.

Maalesef olan bitenlere kar beklenen tepkiyi gsteremeyen Sultn Byezid, Anadolu'nun iilemesi tehlikesini bir trl durduramyordu. darecilerin yaptklar hatalarn 132 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI cezasn, hem i' Trkmenler ve hem de Snn Trkler gryordu. te Yavuz Sultn Selim bu tehlikeyi grd ve saltanata bir an nce gelerek bu meseleyi hal etmeyi birinci hedef olarak seti. te ah smail fitnesinin balang ekli, Erdebil'deki eyh Safiyyddin neslinin eyhlik'den ahla geii ve de Anadolu'da Alev veya Kzlba adyla yeni bir ii Kolunun ortaya knn hikyesi ksaca budur70. 71. Molla Ltfi kimdir? Osmanl limlerinin akla nem verdii iin bu -limi zndklkla sulayarak idama mahkm ettirdikleri doru mudur? Molla Ltfi, Deli Ltfi ve Sar Ltfi diye de bilinen, Tokat'tan stanbul'a gelerek, Molla Hsrev ve Sinan Paa (Sinnddin Yusuf, Hoca Paa diye bilinir) gibi mehur Osmanl limlerinden ders alan bir limdir. Ancak Osmanl tarihinde mlhidlik ve zndklk ile sulanarak idam edilen ilk lim olarak da tarihe gemitir. Ftih Sultn Mehmed'in zel ktphanesinde hfz- ktb olarak grev yapan Molla Ltfi, burada bulunan nadir eserleri inceleme frsatn yakalamtr. Hoca Paa ile birlikte Seferihisar'a giden Molla Ltfi'nin dnnde ilmiye mertebelerinin en ykseklerinden olan sahn mderrisliine kadar ykseldiini gryoruz. Kabiliyeti ve dnemin ilimlerine vkf oluu noktasnda ittifak vardr; ancak Ftih Sultn Mehmed'e "Sahn medreselerinde her ilmi okutabilirim" diyecek kadar da meslektalarn kmseyen ve gururlu olan bir yapya sahiptir. Herkesin ortasnda yapt kaba akalardan dolay, "hocalar arasnda Deli Ltfi demekle ma'rf" bir laubali olarak kt bir hrete kavumutu. Molla Ltfi'nin tacizleri neticesinde, Sahn Mderrislerinden Molla Arap ve Molla zr diye bilinen Ksm- Germiyn ile Hatip-zde Molla Muhyiddin Mehmed aleyhine getiler. Bunlara fevkalade tarafsz ve insafl limler olarak bilinen Molla Ahaveyn ve eyhlislm Efdal-zde de katld. Molla Ltfi'nin lsz hareketleri, ulemdan bir grubun II. Byezid'e kadar karak, "katlini gerektiren sz ve fiilleri mahede ettiklerini" ikyet edecek kadar ileri gitmelerine sebep oldu. Molla Ltfi gibi bir limden bunlar beklemeyen Padiah, meseleyi Divan- Hmyn'a sevk etti. Bahsedilen sulamalarla mezkr limlerin huzurunda yarglanan Molla Ltfi, hidyet yolundan kt hususundaki btn iddialar reddetmesine ramen, ahitlerin aleyhteki beynlar zerine idama mahkm edildi. En byk iddi-a, Molla Ltfi'nin namaz iin "bir kuru kyam ve eilmedir; andan fayda yoktur" tarznda bir ifade kullanm olmasyd. Molla Ahaveyn ve Efdal-zde balangta verilen bu hkm kabul etmemelerine ramen, sonradan ikna edilmiler ve idam konusunda ulemann icma' meydana gelince, II. Byezid de karar tasdik etmitir. Kesinleen hkm, 25 Reb'lhir 899/2 ubat 1494 Pazar gn At Meydannda infaz olunmutur. Verilen bu idam karar, ksmen de olsa, kamu oyunda tepkiler dourmutur. Halkn bir kesimi, bu byk limin zulme maruz kaldna inanmtr. Ancak bu karar, Osmanl ulemsnn akla kar Ltfi'yi idam etmek k Paa'nn kardei Atn da, ahlk zaaflar bs yapan bir ahs olar.: devrinin limleri ve' sulamalarn rutt ki, drst bir lim c. konuyla alakal eser. Peygamberlii inkr edK^fe evvel de darb ve haplsflp*-zoflarn szlerine ttNMfJ lete gtrd" anla Ksaca, Molla Ltflj nu bu cezaya mahkmj dman olarak adan da zayf birisi 0 70 kpaa-zde, Tarih, sh. 264-269; Solakzde, sh. 315-342; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad E-fendi, nr. 2162, vrk. 204/a vd.; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. I, sh. 408 vd.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 225-231; Ayn, Hac Bayram- Veli, 63-64; smail Hakk, Silsile-i Tark-i Celvet, vrk. 51/a-54/b; Hseyin Vassf, Sefine-i Evliya, c. II, sh. 253-254. 72. Yavuz Sultn! devlet nrlar hakku) Karakterinin! nen Sultn! bu tahtta otu Alddevle'nln I parlak olduunu| Anadolu'm manda dedesi ( Sancakbeyi olan! yapt mu kezin ika; davranan i sona ermemljft deAhmedilM Yavuz'a I ehzade / "Ocak, 2 siye olunur); H Saray Muml* Osmanl T Bir Not, TD, K ANLI BLNMEYEN OSMANLI

133 i Sultn (I birinci | eslinin iKoluulemsnn akla kar kmas ve ak bir zulm olarak deerlendirmek de, en az Molla Ltfi'yi idam etmek kadar yanl bir harekettir. Zira Molla Ltfi, bizzat Hocas olan Sinan Paa'nn kardei Ahmed Paa tarafndan II. Byezid'e gnderilen ikyet mektuplarnda, ahlk zaaflar bulunan ve Ftih'in Ktphanesinde hfz- ktb iken yolsuzluklar yapan bir ahs olarak tavsif edilmektedir. Laubali ve kibirli olduu da kesindir. Hem devrinin limleri ve hem de asrmzdaki aratrmalar, isnd edilen zndklk ve mlhidlik sulamalarn rtecek bilgileri ortaya koymulardr. Bununla birlikte unutulmamaldr ki, drst bir lim olan ve Molla Ahaveyn diye bilinen Molla Muhyiddin bin Mehmed'in konuyla alakal eserinde, Molla Ltfi'nin fazilet ve maharetleri kabul edilmekle beraber, Peygamberlii inkr edici sz ve fiillerinden bahsedilmekte; yapt yolsuzluklarla daha evvel de darb ve hapis cezasna arptrld gndeme getirilmekte ve neticede "filozoflarn szlerine itibar ederek hem dalalete gittii ve hem de insanlar dalalete gtrd" anlatlmaktadr. Ksaca, Molla Ltfi gibi bir limi idama mahkm etmek ne kadar doru deilse, o-nu bu cezaya mahkm eden Efdal-zde ve Molla Ahaveyn gibi limleri de akl ve ilim dman olarak grmek de o kadar doru deildir. Molla Ltfi'nin sra d ve ahlak adan da zayf birisi olduu ou kaynaklarca kabul edilmektedir71. IX- YAVUZ SULTN SELM DEVR 72. Yavuz Sultn Selim'i ksaca bize tantabilir misiniz? Ailesi, en nemli devlet adamlar ve Osmanl Devleti'nin onun zamannda ulat snrlar hakknda ksa bilgiler verebilir misiniz? Karakterinin sertliinden dolay "Yavuz" ve ehzadeliinden beri "Selim ah" denen Sultn Selim, 7 Safer 918/Nisan 1512'de Osmanl padiah olmu ve 8 sene, 9 ay bu tahtta oturduktan sonra 8 evval 926/ 21 Eyll 1520'de vefat etmitir: Zulkadirolu Alddevle'nin kz Aye Htun'un olu olan Yavuz, ehzadeliinden beri, istikbalinin parlak olduunu gsteren bir hayat izgisi takip etmiti. Anadolu'nun Safev devletinin igali tehlikesine kar, babasnn ihmali ve ayn zamanda dedesi olan Alddevle'nin aczi karsnda ahlanan ve o dnemde Trabzon Sancakbeyi olan Yavuz, ia'ya kar Anadolu'yu mdfaa hareketine giriti. Grclerle yapt muharebeler sonucunda halkn nazarnda manevi destek kazanan Yavuz, merkezin ikazlarna ramen 'a ile olan mcadelesine devam etti ve bu mevzuda ihmalkr davranan babas II. Bayezid'i tahttan indirerek yerine kendisi oturdu. Ancak mcdele sona ermemiti. ran meselesini halletmek iin Amasya Sancakbeyi ve aabeyi ehzade Ahmed ile Manisa Sancakbeyi olan ehzade Korkut ile anlamas icab ediyordu. Yavuz'a kar ah smail'den yardm isteyen ve kuvvetli bir ordu ile isyana kalkan ehzade Ahmed, 1513'de Bursa Yeniehir'de maslub edildi ve bay= devlete isyan 71 Ocak, Zndklar ve Mlhldler, sh. 205-227 (Bu konuda doyurucu bilgi verilmektedir; merakllara iddetle tavsiye olunur); Molla Ahaveyn, Risale, Sleymaniye Ktphanesi, brahim Efendi Bl. nr. 859, vrk. 20/a-25/a; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 6345; E. 8101; E. 10160/80; Takprlzde, akayk, sh. 296-298; Advar, A. Adnan, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1970, sh. 53; Ernsal, smail, Ftih Devri Ktphaneleri ve Molla Ltfi Hakknda Bir Not, TD, 33 (1982), sh. 5778. : 134 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM*', suunun had cezas olarak idam olundu. Bu hadiseden 38 gn nce de, nceleri Yavuz'la anlat ve kendisine Teke=Antalya, Hamd = sparta ve Midilli sancaklar verildii halde sonradan isyan eden dier aabeyi Korkut da ayn akbete uramt. Mevcut manileri bertaraf eden Yavuz, ittihd- slm'n mhim mani'i olan Safev Devleti'ni ve onun sins reisi ah smail'i halletmek zere madd ve manev hazrlklara balad. bn-i Kemal gibi allmelerden bu fitnenin defi iin fetva alan Yavuz, 920/1514'de aldran zaferini kazand ve arkn kaplarn Osmanl Devleti'ne at. Kemah, Bayburt, Erzincan ve Ki Osmanl Devleti'ne 921/1515'de ilhak edildi. Bunu, ayn yl aldran zaferinden dnerken zerine gidilen

Zulkadiroullarnn Osmanl Devleti'ne ilhak ta'kip etti. Btn bu gayretlere ramen, dou ve gneydou blgeleri i'a tehlikesinden kurtulamamt. te bu ii, byk lim dris-i Bitlisi ve Bykl Mehmed Paa stlendi. Bunlarn samimi gayretleri sonucu, 1516 ve ta'kip eden yllarda, bata 26 airet olmak zere, mhim Krt ve Trkmen beylikleri, istimlet ile yani kendi arzu ve istekleri ile Osmanl Devleti'ne iltihk eylediler. Bylece Dou Anadolu top yekn Osmanl Devleti'nin snrlar iinde kald. Herhangi bir harb olmadan Dou Anadolu'nun Osmanl Devleti'ne iltihk ve ah smail'in malbiyeti Memlklleri ve Sultnlar Kansu Gavri'yi rahatsz etmiti. Bu durumu hisseden ve Memlkllere slm birliini bozdurmak istemeyen Yavuz, Memlkllerin zerine yrd ve 922/1516 ylnda Mercidabk'da Kansu Gavri karsnda byk bir zafer kazand. Bu zafer, Malatya, Divrii, Darende, Besni, Gerger, Khta, Birecik ve Anteb'in de yeniden ve salam bir ekilde fethine yol at. Ayn yl (922), Haleb ileri gelenleri, erkn- devleti ve ulems ile Yavuz'a itaat ve teslimiyet mektubu gnderdiler. Bylece Haleb, Antakya, Hama ve Humus kaleleri de Osmanl Devleti'ne ilhak olundu ve eylet haline getirildikten sonra Haleb Beylerbeyliine Karaca Ahmed Paa getirildi. Daha sonra ise, Dr-s-Selm am'a girildi ve birok Arab eyhi kendi arzular ile Osmanl Devleti'ne iltihk eyledi. 922/1516'da Kansu'nun yerine geen Tomanbay'a bir nme gnderen ve Msr'a yryeceini belirten Yavuz Sultn Selim, Safed, Nablus, Kuds, Acln, Gazze ve ksaca Suriye ve Filistin'i de yol zerinde feth eyledi. 923'de Kahire ve Msr', Ridniye harbini zaferle kazanarak Osmanl topraklarna ilhak eden Yavuz, bylece arkta tam bir ittihd- slm kahraman oldu. Bylece Anadolu, Karaman, Rm ve Rumeli eyletlerine ilveten Osmanl Devleti'ne Diyarbekir, Haleb, Msr, am ve Zlkadriye Eyletini de ilve etmi oldu. Son Abbas halifesi III. Mtevekkil Alellh'dan Ayasofya'da yaplan bir din merasimle halifelik unvann da kazanan Yavuz, Mekke erifi Ebul-Berekt'n olu erif Ebu Nmey vastasyla Mekke'nin anahtarlarn kendisine gndermesiyle de hdim'l-Haremeyn vasfn elde etmiti. Douda ittihd- slm tahakkuk ettiren Sultn Selim, Batdaki slm dmanlarna da dersini vermek zere 2 a'ban 926/1520'de sefere kt; ancak 8 evval 926'da yakaland bir hastalkla manevi ehid oldu. Netice olarak eylet says drt olan Osmanl Devleti'ni, 8 sene gibi ksa bir zamanda iki katna kard. Son zamanlarna doru te'sis edilen Cezayir Eyleti de hesaba katlrsa, Osmanl Devleti'ne, bu dnemde be eylet daha ilave edilmi oldu. Safevilerden de Erbil, Kerkk ve Musul alnm ve Badat Eyleti'nin temelleri atlmtr. m Merkez te-Mara, Malatya . kerlii nvamy. kazaskerlie me-sidir. Suriye ve' ker de divan- i" ah Efendi ge1 muamelt Ana Yavuz dne-sek-zde Ahmed I damlar arasnda M'eyyed-zdeJ ZEVCELER: 1 nesi. 2- Aye OCUKLARI: I Korkut, Gevher h 73. Yavu* I ru mudur? Osmanl f kukunu tatbike Ham yani so1 lar, kadnlar, ( btn korr maneviyt ] diyen bir g renmek Daha I ahlk I ne geen 'alatrt d ldri lu'ya ( miyeti "ltJ ter, sh, 94J Ahmed U Uzur Tarih, S 434,29i; S 34; H "Yavuz S OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 135 fi Yanaklar rSafev ifara fi Yavuz, Kejftau, ^l, Devin i'a klykl ylarMerkez tekilatndaki en nemli deiiklik, Yavuz Sultn Selim'in ark Anadolu ile Mara, Malatya ve havalisini fethetmesi zerine, 922/1516'da Arap ve Acem Kazaskerlii unvanyla Divan'a dhil olmayan bir kazaskerliin ihdas edilip Diyarbakr'n bu kazaskerlie merkez olmas ve bu hizmete de mehur tarihi dris-i Bitlis'nin getirilmesidir. Suriye ve Msr da Osmanl Devleti'ne tamamen

ilhak edilince, bu nc kazasker de divan- hmyn hey'etine dhil edilmi ve bu hizmete Fenar-zde Mehmed ah Efendi getirilmitir. Daha sonra Pr Paa zamannda bu makam kaldrlm ve muamelt Anadolu Kazaskerlii'ne devredilmitir. Yavuz dnemindeki devlet adamlar arasnda Sadrazam Koca Mustafa Paa, Her-sek-zde Ahmed Paa, Pr Mehmed Paa ve nianc Tc-zde Ca'fer elebi; ilim a-damlar arasnda eyhlislm Zenbilli Ali Efendi, eyhlislm Kemal Paa-zde, M'eyyed-zde Abdurrahman Efendi ve Kara Muhyiddin Efendi zikredilebilir. ZEVCELER: 1- Aye Htn; Mengli Giray I'in kz ve Beyhan ile ah Sultn'n annesi. 2- Aye Hafsa Htn; Kanun, Hatice, Fatma ve Hafsa Sultnlarn annesi. OCUKLARI: Kanun Sultn Sleyman Hn, ehzade Orhan, ehzade Musa, ehzade Korkut, Gevher Hn, Hatice, Beyhan, Hafsa, Fatma ve Devlet-ah Sultn72. 73. Yavuz Sultn Selim'in Alev katliam yapt sylenmektedir. Bu doru mudur? Osmanl Padiahlar Mslmandrlar ve kendi idare ettikleri devlette de slm Hukukunu tatbik etmilerdir. slm Hukukunda ise, kfirlerle yaplan savalarda dahi katliam yani soykrm yapmak haramdr. Zira Hz. Peygamber, sava halinde dahi, ocuklar, kadnlar, din adamlar ve yallar gibi yedi grup insan katletmenin caiz olmadn btn komutanlarna talimat olarak vermitir. M'ey yed min indillah denecek kadar maneviyt yksek olan Yavuz'un dinin yasaklad katliam ve hem de Mslmanm diyen bir gruba kar yapm olmas mmkn deildir. Ancak tarih olaylar doru olarak renmek arttr. yle ki; Daha nce de akladmz gibi, Erdebil eyhlerinden eyh Cneyd eyhliine ahlk katmak istemi ve ancak muvaffak olamayarak 1460 ylnda kati edilmitir. Yerine geen olu eyh Haydar da ayn gayeyi devam ettirmi ve Anadolu'yu 'alatrmak metodunu kullanarak ahln pekitirmek istemitir. Kucaklarnda byd Akkoyunlu Devletine de hyanet edince, Yakub Bey tarafndan 1488 ylnda o da ldrlmtr. Yerine geen ah smail ise, Erdebil Sofular veya Halifelerini Anadolu'ya gndererek, hem Anadolu'yu 'alatrmay ve hem de bylece Anadolu'yu hkimiyeti altna almay hayatnn gayesi edinmitir. Nitekim temkinli davranmayan 72 Ltfi Paa, Tevrh-i l-I Osman, sh. 204 vd.; Kemal Paa-zde (bn-i Kemal), Tevrlh-i l-i Osman, X. Defter, sh. 9-13; Solakzde, 350-431; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 232/a-293/a; Ahmed Uur neri, sh. 1049 vd., Kantemir, c. I, sh. 189-211; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 1-86; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 244-306; Osmanl Devletl'nin Merkez ve Bahriye Tekilt, sh. 229; Anonim Tarih, Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2362, vrk,115/b-119/a; Altunda, inasi, "Selim I", A, c. X, sh. 423-434, 295; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 7351, 2629, 3079; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 29-34; Harem'den Mektuplar, sh. 44-47, 97-99; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 149-154; Karal, Enver Ziya, "Yavuz Sultn Selim'in olu ehzade Sleyman'a Manisa Sancan dare Etmesi in Gnderdii Siysetnme", Belleten, c. VI, say 21-22(1942), sh. 37-44. . -..',-.. . .. . . 136 BLNMEYEN OSMANLI Rll NMFYFt, Akkoyunlu Devleti, torunlar olan ah smail tarafndan ortadan kaldrlmtr. Akkoyunlu Devletini ortadan kaldran ve hem eyhlii ve hem de ahlyla Anadolu zerine yryen ah smail, halifeleri vastasyla Anadolu'yu tam bir anariye srklemekte maalesef muvaffak olmutur. 1507 ylnda zerine yrd Alddevle Bey'in malubiyeti zerine Elbistan, Harput ve Diyarbekir'i yakm ve ykmtr. Bu arada Erdebil Sofular da Anadolu'da anari karmaya balamlardr. ah smail'in taraftarlar olan askerler, krmz uhadan talar giydiklerinden dolay onun taraftar olan herkese Srhser yani Kzlba denmitir. ah smail'in halifelerinden olan Rumiyeli Nur Ali Halife bakanlndaki Erdebil sofu ve mritleri, Tokat'a saldrmlar ve yzlerce insan kltan geirmilerdir. Maalesef ehzade Ahmed zerlerine ordu gndermise de muvaffak olamamtr. Bu arada Antalyal Hasan Halife ve olu ahkulu veya Osmanl tarihilerinin ifadesiyle eytan Kulu (ahkulu Baba Tekeli veya Karabykolu da denmektedir) eliyle Anadolu'daki Alevileri Osmanl Devleti aleyhinde tekiltlandrmaya balamtr. Antalya'dan Manisa'ya dnen ehzade Korkut'un hazinesini vuran ahkulu, bununla da yetinmeyerek Antalya'y basm, ba kd ile birlikte ok sayda insan katletmitir. Bundan sonra srasyla Kzlcakaya, stanos, Elmal, Burdur

ve Keiborlu kasabalarn yakp ykan ahkulu Ktahya'ya kadar gelmitir. Anadolu beylerbeyisi Karagz Ahmed Paa da ldrlenler arasndadr. Amasya'da bir araya gelen 20 bin Erdebil Sofular evreye dehet samaya balamlardr. Bunlarn yapt katliamla Erzurum ve Erzincan 20-30 yl harabe olarak kalmtr. ubukova'da 1511 ylnda ahkulu'nun bir okla ldrlmesinden sonra da i'lerin Anadolu'daki tahribatlar devam etmitir. Bunlarn Mslmanlar nasl krp geirdiklerini, Diyarbekir ve evresindeki Krt beylerinin mektuplarndan da anlyoruz. u cmleler bunlardan sadece biridir: "Bu muhlis ve size itaat eden bendelere yardm edesiniz. Bizim beldelerimiz Kzlba diyarna yakndr, komudur ve hatta karktr. Nice yllar bu mlhidler, bizim evlerimizi ykmlar ve bizimle savamlardr. Sadece slm Sultn'na muhabbet zere olduumuz iin, bu inanc saf insanlar o zlimlerin zulmlerinden kurtarmay merhametinizden bekliyoruz. Sizin inayetleriniz olmazsa, biz kendi bamza mstakil olarak bunlara kar kamayz" te 918/1512 ylnda Anadolu'yu i'a tehlikesinden kurtarmak zere Padiah o-lan Yavuz, ah smail'in zerine gitmeden evvel, yukardan beri vesikalar nda anlattmz olaylar biliyordu ve Anadolu'daki ii Trkmenlerin binlerce insan katlettiklerinin de farkndayd. Bu yaraya parmak basmak iin, meseleyi mzkere etmek gayesiyle bir Divan toplants yapm ve bata bn-i Kemal olmak zere byk limlerin de katld bu toplantda Kzlbalarla ilgili neler yaplmasn kararlatrmtr. bn-i Kemal gibi bir limden de gerekli fetvay aldktan sonra, Anadolu'yu kasp kavuran ve Kzlba ad altnda her yerde Osmanl Devleti'ne kar kyam eden bu insanlarn tefti ve tahkik olunarak, uslanmayanlarnn kati edilmelerini ve uslanmas muhtemel olanlarnn ise haps edilmelerini emr etmitir. Bunlarn saylar baz tarihilere gre yaklak 40.000 kiidir ve bunlardan ne kadarnn ldrld de kesin belli deildir. Ancak bu isyanc gruplarn bastrlmamas halinde, ah smail'in zerine gitmenin tamamen yararsz olduu da gn gibi ortadadr. Olay inceleyen Uzunarl, Kzlbalarn ne kadar insan ldrdne dair binleri bulan rakamlar verdikten sonra, Yavuz'un baka aresi yoktu demektedir. unu da belirtmeliyiz ki, Osmanl Devleti, herkesi zorla Snn yapmak iin zorla-mamtr. Ancak din inanlar kullanlarak devletin arkadan vurulmas tehlikesi karsnda t. ve zt 74. Yivi bul Blll dinini tecdidi met e siyset sadrazam mceddidlerfj Hicri t) ln band d Ahmed l Melik^J Devle1*! bandk! I Osun yari Allah k birincisi, I iyi devleti IANLI BLNMEYEN OSMANLI 137 da tedbirler almtr. Hem iiler ve hem de Snnler iin, idarecilerinin yaptklar hata ve zulmleri tamim etmek ok yanltr73. polis74. Yavuz'un mceddid olduu sylenmektedir. Mceddid ne demektir ve bu iddia doru mudur? Bilindii gibi, Hz. Peygamber, "phesiz ki, Allah, her yz yln banda kendi dinini tecdid edecek birisini gnderir" buyurmaktadr. slm limleri, slama hizmet edecek olan bu mceddidlerin maneviyt alannda ve ilim sahasnda olduu kadar, siyset alannda da olabileceini ifade etmektedirler. safnme mellifi ve Kanuni'nin sadrazam olan Ltfi Paa'nn naklettiine gre, slm limleri siyset alanndaki mceddidleri yle sralamaktadrlar: Hicr tarih esas alnmak zere, II. Yzyln banda mer bin Abdlaziz; III. Yzyln banda Abbas Halifesi Mu'tasm; IV. Yzyln banda Abbas Halifesi Kadir billah Ahmed bin Emir shak; V. yzyln banda Seluklu Sultn Sultn Muhammed bin Melikah; VI. Yzyln banda lhanl Sultn Gazan Hn; VII. Yzyln banda Osmanl Devleti'ni kuran Osman Gazi; VIII. Yzyln banda elebi Mehmed ve IX. Yzyln bandaki mceddid ise Yavuz Sultn Selimdir.

Osmanl tarihileri, Osmanl padiahlarndan iki kiinin m'eyyed min indillah yani Allah katndan teyid edilmi Padiahlar olduklarn ifade etmektedirler. Bunlardan birincisi, stanbul'u fethederek Hz. Peygamber'in vgsne mazhar olan Ftih'tir. kincisi ise, Yavuz Sultn Selim'dir. Baz mana adamlar, Yavuz'un Hz. Ali tarafndan mj-delendiini dahi ifade etmektedirler. Hz. Ali'ye ait bir kasidede "Mutlaka - Osman'dan Selim isimli birisi, Rum, Acem ve Arab memleketlerine hkim olacaktr" ifadesinin getii nakl olunmaktadr. Hatta bn-i Kemal dahi, Msr'n Yavuz tarafndan fethedileceini, baz yetlere dayanarak karmtr ve bu konuda hususi bir Risalesi vardr. Yavuz'a mceddidlik vasfn kazandran, onun mslmanlara yapt iki hizmettir: Birincisi, babalar Byezid-i Veli'nin yaratlndaki tevazudan yararlanarak Anadolu'yu hkimiyeti altna almak isteyen ah smail liderliindeki i'a seline kar, ciddi bir ehl-i snnet bendini tekil etmesidir. aldran zaferi bu fitneyi nlemitir. kincisi, ah smail'in hem mridlik ve hem de ahlk unvanlar ile tahrik ettii Anadolu'daki isyanlar bastrarak Anadolu birliini ve Memlklleri ortadan kaldrarak slm birliini temin etmesidir. Memlkller zerine giderken de, ah smail zerine giderken de, bn-i Kemal ve Zenbilli Ali Efendi gibi byk slm hukukularndan fetva alarak hareket etmitir. "htilf u tefrika endiesi, Ke-i kabrimde dahi b-karar eyler beni; ttihdken savlet-i a'dy defa aremiz, ttihd etmezse millet, dadr eyler beni..." uuruyla hareket eden Yavuz, slm tarihinde ittihd- slama nem veren nadir devlet adamlarndan biridir. Tarihi li ve Ltf Paa, Yavuz'un mceddid olduunu I 73 Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 6522, 6636, 5321, 5035, 3062, 5812; Solakzde, 359 vd; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 233/a vd.; Hoca Sa'deddin Efendi, Tc't-Tevrh, c. II, sh. 245 vd.; Koca Mverrih, Bedyi', c. II, vrk. 452/a-b; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 225231, 253-270. 138 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN* yapt hizmetleri ve ilgili hadisi zikrederek kaydetmektedir74. 75. Yavuz'un Krtleri katliama tabi tuttuu ve hatta onlar hakknda aza alnmayacak ifadelerle dolu olan bir drtl olduu doru mudur? Bu iddiann tam tersi dorudur. Yani Yavuz olmasayd, bugn Dou Anadolu'daki ehl-i snnet olan Krtler, 'a'nn tasallutu altnda olurlard. Osmanl Devleti'nin Dou Anadolu ile alakas, XV. yzyla kadar uzanr. Ancak blgenin Osmanl Devleti'ne ilhak veya daha doru bir tabirle iltihak, 1514'de kazanlan aldran Zaferi'nden sonradr. Bilindii gibi, ah smail, ran'da ksa bir zamanda Safev Devletini kurmu ve Douda hem Osmanl Devleti iin ve hem de lem-i slm'n birlik ve beraberlii iin, hem siyas ve hem de din adan tehlike arz eder hale gelmitir. ehzade Selim, bu iki ynl tehlikeyi henz Trabzon Sancakbeyi iken fark etmi ve babasn stanbul'da ikaz dahi eylemiti. Fakat, II. Byezid, tedbir alamamann yannda, iilerin tahrikiyle karlan ah Kul isyann da nleyememiti. Anadolu'yu iletirme hedefini gden ve her geen gn bu hedefine daha da yaklaan ah smail, bir trl durdurulamyordu. Nihayet Yavuz Sultn Selim Padiah olunca, uurlu lim bn-i Kemal'in de yerinde ikazlaryla, hem slm birliini bozan ve hem de Doudaki Snn Krt ve Trkmen airetlerini rahatsz eden Safev tehlikesini bertaraf etmeye azmetti. Allah'n yardmyla 1514 tarihinde kazanlan aldran Zaferi ile, ah smail'in Anadolu zerindeki siyas ve din emellerine son verildi. Bu mhim zaferin kazanlmasnda tamamen Snn olan ve gazada Yavuz Selim'in yannda yer alan Snn Krt ve Trkmen airet beylerinin de byk rol vard. Anadolu'nun ve hatta Musul ve Kerkk civarnn da Osmanl Devleti'ne katlmas gerekiyordu. Bu i nasl yaplmalyd? Klla ve sava yoluyla bu mmkn deildi. Zira bunlar da hem Mslman ve hem de ehl-i snnet vel-cemaat idiler. Bununla beraber, bu blgenin kendi bana kalmas, hem mahall halkn gvenlii asndan tehlikeli ve hem de Osmanl Devleti'nin de Mslman bir lke olmas; slm'n kahramanca mdafaasn yapan byle bir devlete itaat etmenin siyas ve hukuk adan bir farkllk meydana getirmeyecei ve hem de slm birliinin teekkl gibi gayelerle mnferiden hareket edilemeyecei ortadadr.

te bu hakikati idrk eden Krt ve Trkmen Beyleri, istimlet ile yani kendi meyil ve arzular ile, Osmanl Devleti'ne itaat etmenin zaruretini anlamlardr. Byk lim dris-i Bitlisi tarafndan Padiah'a yaplan telkinler neticesinde, Dou ve Gneydou blgesinin tamam, bir iki ay iinde Osmanl Devleti'ne iltihk etmiti. Osmanl Devleti'nin deimeyen siysetinin kayna ve dayand hukuk temeli, slmiyetin getirdii hkmlerdi. Osmanl Devleti, Kur'n, snnet, icm' ve kyas yoluyla vaz' edilen hukuk hkmler yannda, slm hukukunun msaade ettii lde her mahallin rf ve detlerine de hrmet gsteriyordu. Bu sebeple, Osmanl Devleti'ne tbi' olan bir Mslman beylik, dhilde ve hrite, farkl bir sistemle karlamyordu. Mesela, Doudaki Krt ve Trkmen Airetleri, Osmanl Devleti'ne iltihak etmekle bir ey 74 Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 7-16; l!, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 232/b-233/a; 234/a (Mceddidlik meselesi burada lenmektedir), 259/a-260/a; 263/a-b; Matbu nsha, c. V, sh. 25; Solakzde, sh. 350-431; Akgndz, Belgeler Gerekleri Konuuyor, c. II, sh. 40-53; Mnv, Muhammed Abdrraf, Feyz'l-Kadr arh'ul-Cmi'-is-Sar, Msr 1938, c. II, sh. 281-282. kaybetmemilerdi; Daha nce de m t rka ve madd smr|je bulunan her yer <rfr8&|s, tanda kabul edillyort buydu. Osmanl farkllklar, baz I Osmanl ahalisi, olduklar iin, arata Mslman Trklerle I nda, aralarnda dlnt,'| sebeple de, Dou paralamak messir olmas okj aldran Zaf< nadolu'nun fethe Gneydou blgel hemmiyetli bir erefddin Bey, I mdiye Hkimi! Osmanl Devletl'n saras iin lerle hezimete uj) altna almalar i dm talep etmek 1 etmek gayesiyle j "Can u gonuMmJ balarn r slm Sultn' gsterdik ve ti Bu muhlis v komudur ve l Sadece tslm S kurtarmay r bunlara kar ( Allah' bir bilip D uymamz mmW*| Bu mel Bltlis'nin Diyarb olan I reislerine! "Alty yarlanan l ma'rlfetln kuvveti; t Bu azmim hayat din: s, MANLI BLNMEYEN OSMANLI 139 % ilhak erinde sai-yla ii ve re I Bilal'n dan kaybetmemilerdi; belki kazanmlard. te Osmanlya balln srr burada yatyordu. Daha nce de izah ettiimiz gibi, Osmanl Devleti sahip olduu topraklar zerinde, rka ve madd smrye dayanan bir ayrma gitmiyordu. Zira topraklarnn dahilinde bulunan her yer dr'l-slm saylyor ve btn Mslman ahali de bu lkenin asl vatanda kabul ediliyordu. Zaten Osmanly Avrupa'dan ayran en nemli hususiyet de buydu. Osmanl topraklarnda yaayan insanlarn arasnda dnlebilecek en nemli farkllklar, baz rf detlere mnhasrd. Rengi ve ekli farkl olsa da, btn Mslman Osmanl ahalisi, yemede, imede ve hatta giymede dahi ayn dinin esaslarna tabi' olduklar iin, aralarnda ihtilafa vesile olacak cidd bir ey mevcut deildi. Mesela, Mslman Trklerle Krtler arasnda mevcut olan baz ufak ve nemsiz farkllklar dnda,

aralarnda din, ahlak, kltrel ve coraf ok byk azam mterekler vard. Bu sebeple de, Dou Anadolu'nun siyas, din, kltrel ve idar btnln bozmak ve paralamak maksadyla ierde ve darda yaplan faaliyetlerin, blge halk arasnda messir olmas ok zordu. aldran Zaferini takip eden 1516 ylnda, Yavuz Sultn Selim, kendisine Dou A-nadolu'nun fethedilmesini tavsiye eden mehur lim ve tarihi dris-i Bitlis'ye, Dou ve Gneydou blgelerinin Osmanl Devleti'ne ilhak iin vazife veriyordu. Bylesine e-hemmiyetli bir zamanda slm birliinin zaruretine inanan bata Bitlis Hkimi erefddin Bey, Hizan Meliki Emir Davud, Hsn- Keyf Emiri Eyyublerden II. Halil, mdiye Hkimi Sultn Hseyin olmak zere 25-30 tane Krt beyi (mery- ekrd), Osmanl Devleti'ne itaat arzularn padiaha iletmilerdi. ah smail'in Diyarbakr muhasaras iin gnderdii orduyu on bin kiilik dris-i Bitlis kumandasndaki gnll birliklerle hezimete uratan ayn beyler, bu hdiseden nce iflerin Diyarbekir'i muhasara altna almalar zerine, Yavuz Sultn Selim'e tarihe msellem olan tarih arzay, yardm talep etmek ve Osmanl Devleti'ne itaat etmeden huzur bulamayacaklarn ifade etmek gayesiyle gndermilerdir. "Can gnlden slm Sultn'na b'at eyledik, lhdlar zahir olan Kzlbalar'dan teberri eyledik. Kzl-balarn nerettii dalalet ve bid'atleri kaldrdk ve ehl-i snnet mezhebi ve afii mezhebini icra eyledik. slm Sultn'nn nam ile eref bulduk ve hutbelerde drt halifenin ismini yda baladk. Cihada gayret gsterdik ve slm Padiah'nn yollarn bekledik. Bu muhlis ve size itaat eden bendelere yardm edesiniz. Bizim beldelerimiz Kzlba diyarna yakndr, komudur ve hatta karktr. Nice yllar bu mlhidler, bizim evlerimizi ykmlar ve bizimle savamlardr. Sadece slm Sultn'na muhabbet zere olduumuz iin, bu inanc saf insanlar o zlimlerin zulmlerinden kurtarmay merhametinizden bekliyoruz. Sizin inayetleriniz olmazsa, biz kendi bamza mstakil olarak bunlara kar kamayz. Zira Krtler, ayr ayr kabile ve airet tarznda yaamaktadrlar. Sadece Allah' bir bilip Muhammed mmeti olduumuzda ittifak halindeyiz. Dier hususlarda birbirimize uymamz mmkn deildir. Snnetullah bizde byle cri olmudur". Bu mektb zerine Konya Beylerbeyisi Hsrev Paa kumandasnda ve dris-i Bitlis'nin manev yardmlaryla toplanan on bin kiilik gnlller ordusu, ah smail'in Diyarbekir'i muhasara altna alan ordularn tarumar eylemitir. XX. asrn dris-i Bitlis'si olan Bediuzzaman 1910'larda Osmanl Devleti'ne kar isyan etmek isteyen Krt airet reislerine hitaben diyor: "Alt yz seneden beri tevhid bayran umum leme kar ycelten ve mill detlerini terk ederek ihtiyarlanan bizim anl Trk pederlerimize, kuvvet ve cesaretimizi hediye edelim. Ona bedel, onlarn akl ve ma'rifetinden istifade edeceiz ve asaletimizi de gstereceiz. Elhsl, Trkler bizim aklmz, biz onlarn kuvveti; hep beraber bir iyi insan oluruz. Dik ballk etmeyeceiz ve kendi bana hareket yapmayacaz. Bu azmimizle baka milletlere ibret dersi vereceiz. yi evld byle olur... ttifakta kuvvet var, ittihdda hayat var, uhuvvette saadet var, hkmete itaatte selmet var. ttihadn salam ipine ve muhabbet eridine sarlmak zaruridir." 140 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMM Diyarbekir'in Safev Devleti'nden alnmasndan sonra Krt Beyleri arasndaki gayretlerini srdren byk lim dris-i Bitlis, bu faaliyetlerinin neticesinde ksa zamanda Dou ve Gneydoudaki Krt ve Trkmen Beylerinin Osmanl Devleti'ne itaatlerini temin eylemitir. dris-i Bitlis vastasyla Dou ve Gneydou Anadolu blgelerinin ksa bir zaman i-inde ve hem de yerli beierin istek ve arzularyla Osmanl Devleti'ne ilhak edildiinin haberini alan Yavuz Sultn Selim, bu byk limi taltif etmek zere kendisine bir ferman gnderir. Mektubunun banda Diyarbekir Vilyeti'nin sulh ile ve istimlet yolu ile fethine vesile olduu iin dris-i Bitlis'ye teekkr eder. Sonra da manevi takdirleri yannda ona gnderdii baz madd hediyeleri zikreder. Osmanl Devleti'ne kendi arzularyla tbi olan beylerin ve bunlara bal olan sancaklarn mikdarlarn ve tahrr bilgileri hazrlamasn emreder. Diyarbekir Beylerbeyi Bykl Mehmed Paa'ya beyaz hkm -i erifler gnderdiini ve Osmanl Devleti'ne bundan sonra da tbi olacak olan bey olursa, gnderilen tural beyaz ktlar kullanlarak onlara bertlarnn yazlmasn emreder. Yani bugnn vilyetleri ve hatta devletleri, kendi arzu ve istekleriyle ve hem de birer mektup ile Osmanl Devleti'ne balanmaktadr. Devlete balanan beyler arasnda ihtilaf ve ihtilal vuku bulmamas iin gereken tedbirlerin alnmasn ve in'm ve ihsanlarn da ona gre yaplmasn ister.

Mektubun sonuna doru, Anadolu'yu nietirmek isteyen ah smail'in kendisine eliler gnderdiini, bin bir trl yaclklar yapp sulh istediini, ancak onun szlerine ve slah olduuna inanlmamas icab ettiini belirterek gerekli tedbirlerin ihmal edilmemesini emretmektedir. Bu gayretlerin neticesinde, yllar srecek harplerle elde edilemeyecek zaferlere u-lald. ark diye adlandrabileceimiz ve bugn Dou Anadolu, Gneydou Anadolu, Musul ve Kerkk'den itibaren Kuzey Irak ve Haleb'i de iine alan Kuzey Suriye blgelerinde yaayan ok sayda Arap, Trkmen ve Krt airetleri Osmanl Devleti'ne iltihk eylemitir. Bu iltihklardan bazlarn beraber grelim: 1) Krt ve Trkmen beylerinden istimlet ile kendi meyil ve arzular ile itaat eden 25'den fazla airetten ve reislerinden bazlar unlardr: Bitlis Hkimi Emir erefddin; Hizan Meliki Emir Davud; Hsn- Keyf Emri Melik Halid; madiye Hkimi Sultn Hseyin; Cezire Hkimi ah Ali Bey; emigezek Hkimi Melik Halil; Pertek Hkimi Kasm Bey.... Ayrca uran, Urmiye, Atak, Cizre, Eil, Garzan, Palu, Siirt, Meyyafarakin, Sason, Sincar, ermik, Malatya, Urfa, Besni, Harput, Mardin ve benzeri yerlerdeki airetler de arka arkaya Osmanl Devleti'ne iltihk etmilerdir. 2) Krt ve Trkmen airetleri gibi, gneyde yer alan Arap airetleri de yine kendi iradeleriyle Osmanl Devleti'ne iltihk etmilerdir. Aralarnda bn-i Harku, bn-i Said, Ben brahim, Ben Syim, Ben At airetleri, Safed ve Gazze eyhleri ile Haleb ileri gelenlerinin bulunduu sekin bir temsilciler heyetinin Yavuz'a takdim ettikleri ve asl Topkap Saray'nda bulunan u it'at mektubu ok manidardr: "Bizler, canlarmz, mallarmz, iylimiz ve dinimizin emniyeti iin size itaati arzuluyoruz. slm tatbik ve adaleti te'sis iin sizin hkimiyetinizi zaruri gryoruz75". 76. Yavuz; mtudtl edilme, ve bu I Bu iddia, yanl yon snn ter nn Ait ve idaresi a na tabi t ler sz I Diyarbekir Ij btn Dojijj devrinde J Doj guruba! Biri dier t merkezden t tmar sis airet \ Amid, I Van Ey tekil i kindi beylere t edilmitir. I denmekte*. I genellikle i darlara ti rineo 75 Koca Mverrih, Bedyi', c. II, vrk. 452/a-b; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 249/a-251/a; Solakzde, sh. 378-383; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 11634/26; E. 1019; Anonim Tarih, Sleymaniye Ktp. Esad Efendi, nr. 2362, vrk. 112/a-113/a; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 273 vd; Bedizzaman Said Nursi, Nutuk (Osm.), sh. 20; Kodaman, Bayram, Sultn II. Abdlhamid Devri Dou Anadolu Politikas, Ankara 1987, sh. 8 memlekr sancaklar l Ey," nsnd i BLNMEYEN OSMANLI 141 Ijnm 76. Yavuz Sultn Selim'in Douda bamsz baz kk Krt Devletlerine msaade ettii ve asrlarca bu devletlerin varln srdrd iddia edilmektedir. Osmanl Devleti'nin Douda kurduu idare tarz nasld ve bu iddialar doru muydu? Bu iddia, Osmanl Devlet tekiltn bilmemekten ve konu ile ilgili baz belgeleri yanl yorumlamaktan kaynaklanmaktadr. Bilindii gibi, Osmanl Devleti'nin idar yapsnn temelini kaza, sancak ve eyletler tekil ediyordu. Ancak Osmanl Devleti, bugnn Amerika's gibi, mutlak bir merkeziyetilikten tamamyla uzak bir anlaya sahipti ve idaresi altna ald blge ve cemiyetleri, eitli zelliklerine gre farkl idare tarzlarna tabi tutuyordu. Yani eyalet ve sancaklarn stanbul'a olan balarnda ayr ayr statler sz konusuydu. te Osmanl Devleti, aldran Zaf eri'nden sonra Dou Anadolu'da Diyarbekir merkez kabul edilerek Musul, Bitlis, Mardin ve Harput da dahil olmak zere btn Dou Anadolu'da gayet geni bir eylet meydana getirmiti. Kanun Sleyman devrinde yeni bir dzenleme yaplarak Van'da ayr bir eylet daha tekil olundu. Dou Anadolu'daki sancaklar, idare tarz asndan, her iki eylette de, ana guruba ayrmak mmknd. Bunlar ksaca zetlemekte yarar gryoruz. Birinci gurup, klasik Osmanl Sancaklar eklindeydi. Yani Osmanl Devleti'nin dier blgelerinde tatbik edilen idare usul burada da cari idi. Sancakbeyleri dorudan merkezden tayin olunurlard

ve herhangi bir imtiyaza sahip deillerdi. Bu sancaklar tmar sistemine dahildi. Diyarbekir ve Van eyaletlerindeki bu tr sancaklar, umumiyetle airet yaps kuvvetli olmayan yerlerde tekil edilmitir. Diyarbekir Eyleti'nde merkez Amid, Harput, Hasankeyf, Akakale, Sincar, Zaho, Ergani ve emikezek sancaklar ile Van Eyaleti'ndeki Erci ve Adilcevaz sancaklar, bu tr sancaklarn balca rneklerini tekil ederdi. kinci gurup, Yurtluk ve Ocaklk tarzndaki sancaklardr. Fetih esnasnda baz beylere hizmet ve itaatleri karlnda, devaml olarak sancak ve has eklinde tevcih edilmitir. Bunlara Ekrd Sancaklar da denir. Hatta Krdistan Eyleti sancaklar da denmektedir. Bunlar klasik Osmanl sancaklarndan farkldrlar. Zira sancaklarn idaresi genellikle blgeye eskiden beri hkim ola-gelen nfuzlu, eski mahall beyler ve hanedanlara terk edilmitir. Hayat boyu sancakbeyi olan bu idareciler vefat ettiinde, yerlerine oullan veya dier yaknlarndan biri gemektedir. Devlete ihanet ettikleri takdirde deitirilebilmektedirler. Seferde Beylerbeyi'nin hizmetine girmekle mkelleftirler ve bu memleketlere merkezden kad tayin edilir. Arazleri tmar nizmna tabidir. mtiyazl sancaklar da diyebileceimiz bu sancaklardan Diyarbekir Eyaleti'ne bal 13 ve Van Eyaletine bal olarak da 9 adet mevcut idi. ermik, Pertek, Kulp, Mihrani, Siirt ve Atak Diyarbekir'e bal bu tr sancaklardandrlar. Mks ve Bargiri de Van'a bal bu tr sancaklardandrlar. nc gurup ise, Hkmet ad verilen sancaklardr. Bunlarn idaresi, fetih esnasnda gsterdikleri hizmetlerden dolay tamamen yerli beylere terkedilmitir. SanI vd: Akgndz, Gneydou Meselesi ve zm Yollan, stanbul 1996, sh. 30 vd; Osmanl Kanunnmeleri, c. III (Diyarbekir Eyleti Kanunnmeleri), sh. 197-213. 142 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU{ cakbeylerinin tayinine merkez idare asla karmaz ve ellerine verilen ahidnmeler gereince, bunlar azl ve nasb edilemezler. Arazsinde tmar nizm cari deildir. Dahilde tamamen mstakil olan bu blgeler, harite yani askeri ve siyasi alanda blgedeki Osmanl beylerbeyine tabidirler. Diyarbekir eyletinde Hazzo, Cizre, Eil, Tercil, Palu ve Gen sancaklar; Van Eyaletinde ise, Bitlis, Hizan, Hakkari ve Mahmdi sancaklar bu mahiyette Osmanl Sancaklardr. Yani bunlar, bamsz birer devlet tarznda deil, sadece icrann ba olan beyin tayini ile arazinin statsnn tesbitinde mstakil yetkilerle donatlmlardr. Zaten toprak itibariyle de, Diyarbekir veya Van Eyletinin iine serpitirilmilerdir. Ksaca zetlediimiz bu sistem, daha ziyade Dou Anadolu'da uygulana gelmitir. Sebebi bu blgede daha nce mstakil veya ran'a bal beylerin fetih esnasnda Osmanl Devleti'ne sadakat gstermeleri ve en nemlisi de, hem itikad adan ve hem de amel adan, Osmanl Devleti ile aralarnda herhangi bir farkn bulunmamasdr. Balangta hizmet ve sadakat karl verilen bu sancaklarn durumu, daha sonra ailelerin tasarrufuna braklm ve Tanzmt dnemine yani 1840'lara kadar bu hal aynen devam etmitir76. 77. Osmanl Padiahlar, Yavuz'un Msr' fethetmesinden itibaren halife unvann kazanmlar mdr? Dinen bu mmkn mdr? ayet mmknse, Osmanl Padiahlar halife unvann kullanmlar mdr? slm hukukunda icrann ba olan ahs iin unvan zikredilmektedir; Halife, emr'l-m'minin ve imam. Hilfet, aslnda bir kimseye halef olmak, onu temsil etmek demektir. Mslmanlarn lideri olan ahs da erl hkmlerin icrasnda Hz. Pey-gamber'e halef olduu iin kendisine halife denmitir. Bu unvan tayan mme messesesi yani hilfet ise, deiik ekillerde tarif edilmitir. Bunlardan ikisini zikredelim: "Hz. Peygamberin halefi olarak din ve dnyev meselelerde btn Mslmanlar temsil etmek"; "Mslmanlar zerinde umum tasarruf hakkna sahip olmak yetkisi". Yani ksaca Mslmanlarn devlet reislii demektir. Hilfete imamet de denir ve namazdaki imamlk grevinden ayrmak iin buna "immet-i kbr" ad verilir. mamet, aslnda ne gemek ve lider olmak demektir. Halifeye "imam" veya "imam'l-mslimin" denmesi de bundan kaynaklanmaktadr. Emir'l-m'minin unvann ise ilk kullanan Hz. mer olmu ve daha sonraki devlet reisleri bu unvan "m'minlerin emiri" manasnda halifenin e anlamls olarak kullanmlardr.

Halife olmann baz artlar vardr. Osmanl tatbikatnda kendisine uyulmayan ve en ok tartmal olan bir art da, halifenin Kurey kabilesinden olmas artdr. Bir ksm slm hukukular halifenin Kurey'den olmasnn art olmadn ve hilfet gibi mmeye ait bir meselede nesebin tesiri olamayacan ileri srerken, ounluun bu art kabul etmesi uygulamada zorluk karmtr. ounluk "imamlar Kurey'tendir" f kukusu Buharalt rarak Osmanl P ortadan kalkan sebepledr ki < son Abbasi I rettirdii ! unu ( ve onu t yonunu her | ksma i kikiy)'dlrl im ve I hilfet-l gerekil \ suretiyle ( dr. Hz, I inklab halife I Abbasi l olarak I baren Hz. \: Padiah! yetkileri I nasnda l Os Mslimi o da hilfet" btn CsmiII Haleb'in h Semend.'sS da 1519 ti nvanlanl ald I mem, I Kavinin* Haremeyn^ SultSnS I yacak fa 76 Koca Mverrih, Bedyi', c. II, vrk. 452/a-b; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 249/a-251/a; Solakzde, sh. 378-383; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 11634/26; E. 1019; Anonim Tarih, Sleymaniye Ktp. Esad Efendi, nr. 2362, vrk. 112/a-113/a; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c.II, sh. 273 vd; Bedizzaman Said Nursi, Nutuk (Osm.), sh. 20; Kodaman, Sultn II. Abdlhamid Devri Dou Anadolu Politikas, sh. 12 vd: Akgndz, Gneydou Meselesi ve zm Yollar, sh. 40 vd; Osmanl Kanunnmeleri, c. III (Diyarbekir Eyleti Kanunnmeleri), sh. 213 vd. BLNMEYEN OSMANLI 143 Kurey'tendir" hadisine dayanmaktadrlar. Trkistan'n yetitirdii byk Hanefi hukukusu Buhara'l Sadr'-er'a (l. 747/1346), bu meseleyi ylece vuzuha kavuturarak Osmanl Padiahlarna hilfet yolunu amtr: "Zikredilen artlardan zaruret gerei ortadan kalkan artlar aranmayacaktr. Zamanmzda Kureyilik art da ortadan kalkmtr". Bu sebepledir ki 923/1517 tarihinde Yavuz Sultn Selim, Msr'dan beraberinde getirdii son Abbas Halifesi Mtevekkil Alellah'a Ayasofya Camiinde hilfeti kendisine devrettirdii zaman, mevcut limler bunu caiz grmt. unu da bilmekte fayda vardr: Her konuda Hz. Peygamber'in izinden yryecek ve onu temsil edecek makam demek olan hilfet makam, maalesef bu mana ve fonksiyonunu her zaman devam ettirememitir. Bu sebeple baz aratrmaclar hilfeti iki ksma ayrmaktadrlar: Birincisi; gerek hilfet (hilfet-i kmile veya hilfet-i ha-kikiye)'dir ki, yukarda zikredilen artlara haiz ve Mslmanlarn rzas ile yaplan seim ve b'at sonucu elde edilen hilfettir. Byk Trk Hukukusu Sadreria, buna hilfet-i nbvvet de demektedir. kincisi; ekl hilfet (hilfet-i sriye)'dir ki, gerekli artlar hiz olmayan veya milletin seim ve b'atyla deil de, cebir ve istil suretiyle elde edilen imamettir. Bunda saltanat ve hkmdarlk manas ar basmaktadr. Hz. Peygamber'in "Benden sonra hilfet otuz senedir; ondan sonra saltanata inklab eder" hadisinin iareti ve btn slm hukukularnn ittifakyla gerek manada halife hlef-i ridin'dir. Halife mer bin Abdlaziz bir tarafa braklrsa, Emevi ve Abbas halifeleri hep ikinci grupta kalmlar, bir baka ifadeyle eklen ve hkm halifeler olarak kabul edilmilerdir. Hz. Peygamber'in bahsettii 30 sene, Hz. Ebubekir'den itibaren Hz. Hasan'n alt aydan ibaret bulunan hilf et sresiyle sona ermektedir. Osmanl Padiahlarnn en az ikinci manada halife olduklarnda phe yoktur. Ayrca, hak ve yetkileri bulunmayan ekl halifelik deil, btn hak ve yetkilere hiz olan halifelik manasnda halifedirler. Osmanl Padiahlar, Yavuz Sultn Selim'den itibaren, halife ve mm'l-Mslimn unvanlarn son halife Abdlmecid Efendi'ye kadar kullanmlardr. 1924 ylnda hilfetin kaldrlmasyla ilgili kanun bunun en son delilidir. Ayrca Yavuz'dan itibaren btn Osmanl Padiahlar, halife unvann kullanmlardr. Mesela, Yavuz Sultn Selim, Haleb'in fethinden itibaren halife unvann kullandna delil, 1516 ylnda tahrir edilen Semendire Sanca Kanunnmesinin banda yer alan Halifetllah tabiridir. Daha sonra da 1519 tarihli Trablusam Kanunnmesinin banda ise, en az on defa halife ve hilafet unvanlar kullanlmtr. Olu Kanuni ise, Ebssuud gibi bir slm Hukukusunun kaleme ald Budin Kanunnmesinin banda,

"Halfe-i Resl-i Rabb'il-lemn, mmehhid kav'id'i-er'il-mbn ve Zllulh'iz-zalli al kffet'ilmem, Hiz'l-mmet'il-Uzm ve's-Sultn'l-Bhir, Vris'l-Hilfet'il-Kbr kbiren an kabir, Nir'l-Kavnn'is-Sultniye, ir'l-Havkn'il-Osmaniyye, Sultn'l-Arabi ve'l-Acem ve'r-Rm, Hami hme'l-Haremeyn'il-Muhteremeyni ve'l-makmeyn'il-mu'azzameyn'il-mufahhameyn es-Sultn ibn's-Sultn Es-Sultn Sleyman Hn ibn's-Sultn Selim Hn" unvanlarn kullanmaktadr ki, bu konuda fazla bir ey sylemeye ihtiya brakmayacak kadar aktr. Zaten Yavuz'un Kahire ve Mekke'de bulunan Mukaddes Emnetleri stanbul'daki Topkap Saray'na tamas ve bunlar iin Hrka-i erif Dairesinin yaplmas ve nihayet Kuds, Medine ve Mekke'nin Osmanl Devleti'nin eline geerek padiahlarn Hdim'l-Haremeyn olarak ilan edilmesi ile halife sfat perinlenmitir. Kanuni Sultn Sleyman'n Sadrazam olan Ltfi Paa, Osmanl Padiahlarnn halifelii konusunda phesi 144 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSP*N'.I bulunanlara, Rislet Hals'il-mme F Ma'rifet'il-E'imme adl eseriyle mukni cevaplar vermeye almtr. Bilindii gibi, Ltfi Paa, ilk dnem Osmanl tarihini yazan muteber ve Yavuz'a muasr bir tarihi ve devlet adamdr. Bu kaynaklardan sonra, muasr kaynaklardan hi birinde hilfetle ilgili kayt olmadn sylemek ciddi bir hatadr. Kald ki, Yavuz'un muasr olan Msr'l tarihi bn-i Iyz da, hilfetin Yavuz'a devrini, o gnlerde kaleme ald eserinde aklamaktadr. Bu konuda nemli bir izah da Eyp Sabri Paa'ya aittir. Ona gre eit hkmet vardr: Birincisi, hilfet veya imamet hkmetidir ki, Hz. Peygamber'in vekili olarak er'-i erifi uygulayan her hkmet bu gruba girer. kincisi, kendi yaptklar kanunlar ile idareyi yrten siyset hkmetidir. ncs ise, akl ve er'i nazara almadan cebirle ve zulmle idareyi yrtenlerin hkmetidir ki, buna da tabiT hkmet denmektedir. Bu taksime gre Osmanl idaresi, birinci gruba girmektedir . 78. Osmanl Devleti'nin Araplar zorla hkimiyeti altna ald ve onlar smrd iddia edilmektedir. Bu iddialarn asl ve esas var mdr? Maalesef bu tr iddialar, ilm olmaktan ziyade siyasdir. Osmanl Devleti'nin idaresi altnda asrlarca yaayan topraklar zerinde iktidar elinde bulunduran siyas gler kendi suiistimallerini rtmek iin byle bir propagandaya ba vurmaktadrlar. Osmanl Devleti, zorla ve zulmle hkimiyetini mazlum milletlere kabul ettiren bir imparatorluk deildir. Belki, Mslmanlarn ve gayrimslimlerin, eski tbirle istimlet ile yani kendi meyil ve arzularyla, adaletinden ve huzurundan istifade etmek gayesiyle hkimiyeti altna girmeyi arzuladklar ve vardklar her yere i'ly- kelimetullah gayesiyle ayak basan bir slm devletidir. Alt yz sene yaayan bir devletin elbette haseneleri de seyyieleri de olacaktr. Ancak kader-i ilhinin bu kadar uzun seneler yaamasn takdir ettii bu devletin, hasenat herhalde seyyitna glibdir. Balkanlardaki baz Hristiyan gruplara, kiliselerde yaptklar yinlerde papazlar tarafndan yle du ettirildiini, Amerika'da aratrma yapan bir arkadam, kilise kayt defterinin orijinalinden bir mzede bizzat okumu ve bize nakletmiti. "Ya Rab! Bize de Osmanl hkimiyetinin altna girmeyi nasib et ki, dinimizi huzur iinde yaayalm". O halde Osmanl Devleti, klca dayal ve smrgeci bir imparatorluk deil, eine tarihte ender rastlanacak olan bir slm devletidir. Burada Muhammed Abduh'un u szlerini zikr etmeden geemeyeceiz (Padiah Abdulhamid'e yazd bir layihada diyor): 77 BA, Tapu-Tahrir Defteri, nr. 449, sh. 2; nr. 1007, sh. 1-2; El-Ferr, Ebu Ya'l, Muhammed, Ahkm's-Sultniyye, Msr, 1357, sh. 4, 14-15, 20-24; EI-Mverd, Abu'l-Hasan Ali b. Muhammed, El-Ahkmu's-Sultnlyye ve'l-Velytu'd-Diniyye, Kahire, 1298, sh. 11; bn-i Iyz, Bedyi'uz-Zuhr, IH, 19 vd.; Seyyid Bey, Hilfet ve Hki-miyet-i Milliye, sh. 6 vd.; bn-i Haldun, Mukaddime, 212213; Prof. Dr. Mehmed Hatibolu Hilfetin kureylilii le ilgili olarak yazd uzun bir monografisinde konuyu ayrntl olarak incelemitir. Bkz. Hatipolu, Mehmed Said, "Hilfetin Kureylilii", A lahiyat Fakltesi Dergisi, c. XXIII (Ankara 1978) ; Cin-Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, c. I, sh. 208-228; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. III, sh. 451, 502-503; c. IV, sh. 7885, Ayrca ayn ciltteki Dede Efendi'nin Risale'sinde de halife tabiri Osmanl Padiahlar iin oka kullanlmtr. Konu ile lgili olarak bkz. Eyp Sabri Paa, Mir't'l-Haremeyn, stanbul 1301, c. I, sh. 497-498; 1167-1175; c. III, stanbul 1306, sh. 98-99; Ahmed Cevdet Paa, Tezkir I-IV, (ner.

Cavid Baysun), Ankara 1986), c. I, sh. 148-149; Ahmed Cevdet Paa, Trih-i Ahmed Cevdet (Vekyi'-i Devlet-i Aliyye) I-XII, stanbul 1271-1301, c. I, sh. 19; Ahmed Rsim, Resimli ve Harital Osmanl Tarihi I-IV, stanbul 1328-30, c. I, sh. 278-279; bn-i Ece, Muhammed bin Mahmd, El-Irk Beyn'el-Memlki ve'l-Osmniyyn'il-Etrk, am 1986, sh. 299; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, 61-66; nalck, Osmanl mparatorluunda slm, (Tarih Risaleleri, Der. Mustafa zel), stanbul 1995, sh. 24 vd. "tlkad edi. Peygambere ir sa, Alem-! slim pe'ijMfl Mesela Kuzey* na maruz kalm Oru Reis ve Htarl Bahadr kardeler, k gayret gsten inanlarn bunlar brijjet Selim'e mmkndr; "BZ 0117111* knse Hzr Rtfld Kuzey/ nun'ye nlden si aratrmalar, ( maktadr: Evet1 misler ve cesinden slm' t u'dakl I nin zulm Abdu'ud 1 Osmanl muhalif I fethetmesini l dan farkl ( Kansu Sultn! BuradaH Yavuz Sulta! Muhamr Saraydlar, c tartn halka \ dikle, ler. Sul geldiniz d nunla day dermesi ffl hukukutal BLNMEYEN OSMANLI 45 hk ildi t \ "tikad ediyorum ki, bu zamanda imann artlarnn birincisi Allah'a imandr. kincisi Peygamber'e imandr. ncs de, Osmanl Devleti'nin bekasna imandr. Zira bu devlet yklrsa, Alem -i slm perian olacak ve sahipsiz kalacaktr.". Mesela Kuzey Afrika'da, XVI. asrn ilk eyreinde Marib lkeleri Hristiyan istilasna maruz kalm ve kendi devletleri zayf dmtr. Bir tmarl sipahinin ocuklar olan Oru Reis ve Hzr Reis de, bu blgeye Ftih zamannda gelmiler ve yerlemilerdir. Bahadr kardeler, ksa zamanda Hristiyanlar durdurma ve i ihtilaflar nlemek zere gayret gstermiler ve bunda da muvaffak olmulardr. Avrupallar'n Marib Msl-manlarn canavar gibi paralamay beklediini ok iyi bilen Cezayirli Mslmanlar ve bunlar birlie davet eden Oru ve Hzr kardeler areyi Osmanl Sultn Yavuz Sultn Selim'e mektup yazmakta bulmulardr. Mektubun gayesini tek cmleyle zetlemek mmkndr; "Biz Osmanl Devleti'ne tbi olmay ve o devletin bir vilayeti olarak kalmay istiyoruz. Mmknse Hzr Reis'i de bize Beylerbeyi (vali) olarak tayin ediniz". Kuzey Afrika veya bir dier adyla Marib yani Bat Arap Aleminin Yavuz'a ve Ka-nun'ye mektuplar gndererek, Osmanl Devleti'nin emsiyesi altna girmeyi can gnlden istedikleri gibi, Muhammed Harb ve Abdlcelil Et-Temm'nin konuyla ilgili aratrmalar, Ortadou'daki Araplar asndan da durumun ayn olduunu ortaya koymaktadr: Evet! Doudaki Araplar da tpk Marib'dekiler gibi, Osmanl Devleti'ni davet etmiler ve onlara merhaba demilerdir. Bu durum, Msr fethinden ksa zaman ncesinden deil, belki ok daha evvel balamtr. zellikle Msr'daki Mslman ahali, slm' tatbik eden kuvvetli bir devlete tabi' olmay bandan beri istemektedir. Ortadou'daki Araplar, tpk Maribliler gibi, Osmanl Devleti'ni, kendilerini Memlkl devletinin zulmnden kurtaran bir kurtarc olarak grmlerdir. Abdullah bin Rdvan "Tarih-i Msr" adl eserinde, Msr limlerinin, Msr'a gelen Osmanl sefiriyle gizliden gizliye grtklerini ve ona Sultn Gavri'nin erv-i erife muhalif hareket ettiini ikyet ettiklerini ve kendilerinin Osmanl sultannn Msr' fethetmesini beklediklerini ifde eylediklerini kaydetmektedir. Suriye blgesi de Msr'dan farkl deildir. Msr'dan yola karak am'a gelen ve oradan da Haleb'e varan Kansu Gavri'nin Haleb giriinde, ocuklarn "Yce Allah sana yardm eylesin ey Sultn Selim" sesleriyle akna dndn tarihiler kaydetmektedir. Burada Halep limleri, kadlar ve halkn ileri gelenleri tarafndan kaleme alnan ve Yavuz Sultn Selim'e takdim edilen bir arza yani dilekeyi de deerlendirmek istiyoruz. Muhammed Harb tarafndan zeti Arapa'ya tercme edilen bu belgenin asl, Topkap Saray'nda bulunmaktadr. Gerekten Yavuz'un seferi ncesinde, Halep'te limler, kadlar, a'ynlar, eraf ve ileri gelenler bir araya gelmiler ve kendi durumlarn aralarnda tartmlardr. Neticede drt mezhebin kadsnn ve ehrin ileri gelenlerinin, btn halka vekleten bir arza yazmalarn ve arzada Osmanl Sultn Selim'e hitaben istediklerini dile getirmelerini kararlatrmlardr. Alnan kararlara gre, Suriye

halk Memlklu zulmnden bkmtr. Memlklu idarecileri erv-i erife muhalefet etmektedirler. Sultn Selim, Memlklu saltanatna son vermek isterse, Suriye halk kendisine ho geldiniz demeye hazrdr. Kendisini karlamak zere Anteb'e kadar geleceklerdir. Bununla da yetinilmeyerek Yavuz'dan gvenilir bir vezirini kendilerine idareci olarak gndermesi istenecektir. Nitekim ah smail'e aka destek verdiinden dolay, Osmanl hukukular, Memlkllere harp alabileceine dair fetvalar neretmilerdir. Bu fetva146 BLNMEYEN OSMANLI lan Ali'nin Tarihinde grmek mmkndr. Mazide slm'n iki bahadr kahraman Araplar ve Trkler, elele vererek, Kur'n'n sadsn aktr- lemde en yksek gr sadalanyla herkese duyurmaya almlardr. "nallah yine, Araplar, mitsizlii brakp, slmiyetin kahraman ordusu olan Trklerle hakiki bir tesnd ve ittifak ile elele verip, Kur'n'n bayran dnyann her tarafnda ilan edeceklerdir"78. 79. Yavuz'un am ve Msr' fethedeceine dair baz kitabelerden ve hatta Muhyiddin-i Arabi'ye ait bir Risaleden bahsedilmektedir. Bunlar doru mudur? Yavuz'un mceddid olduu hususunda bilgi verirken, mceddid olmasa bile m'eyyed min indillah olduu konusunda ciddi bilgiler bulunduunu, muteber kaynaklardan nakillerde bulunarak anlatmtk. Bu durumu nazara alrsak, meseleyi yle zetleyebiliriz: 1) Topkap Saraynda Hz. Davud'a ait klcn sergilendii yerde sergilenen bir kitabe bulunmaktadr. Bu kitabenin Msr'dan mukaddes emnetlerle birlikte getirildii ifade olunmaktadr. Yavuz'dan 40 ksur sene nce hazrlanan 880/1475 tarihli bu kitabede Yavuz'un Msr'a gelecei haber verilmektedir. Bu kitabenin bulunduu bir gerektir. Ancak tartlmas gereken bu Kitabenin sahih olup olmaddr. Aratrmaclarn bir ou kitabeyi okumu ve deerlendirmilerdir. 2) 638 Hicr ylnda yani Yavuz'dan yaklak 250 sene nce vefat eden Muhyiddin-i Arab'ye ait E-eceret'n-Nu'mniyye f'd-Devlet'il-Osmniyye isimli bir Risale, stanbul'daki yazma ktphanelerde bulunmaktadr. Bu Risalede Yavuz'un Msr' fethedecei ve hatta am'a gelerek kendi kabrini kefedecei yetlere ve manev iaretlere dayanlarak anlatlmaktadr. Halk arasnda bu mesele, "Sin, n'a girdiinde kabrim ortaya kacaktr" eklinde yaylmtr. Bu Risalenin gerekten Muhyiddin-i Arab'ye ait olup olmadn bilmiyoruz. Ancak bn-i Kemal'in ve hatta am'da bir maneviyt erinin de ayn iaretleri Kur'n yetlerinden istihra eylediklerini kaynaklardan reniyoruz. Bu tr meselelerde hemen inkr etmek de doru deildir; bu tr eserlerin shhatini hemen kabul etmek de doru deildir. unu da ilave etmekte yarar bulunmaktadr ki, Hicr 671 tarihinde vefat eden ve Muhyiddin-i Arabi'nin talebesi olan Sadreddin Konev de, bu eseri erh etmi ve Risalede yer alan iaretleri daha ayrntl olarak anlatmaya almtr. Nitekim Eyp Sabri Paa, bu eserden bir sayfay Mir't'l-Haremeyn adl eserine almtr. Netice olarak, Yavuz'un m'eyyed min indillah olduunu reddetmek mmkn deildir. Burada "her eyi maddede arayanlarn akllar gzlerindedir; gz ise maBLNMEYEN OSMANLI neviytta krdr 80. Yavuz Sult; tur. Bu do: Konuyu birkaa 1) islm Hul mas, kadnlar in ( lar, erkek ocuklarn i zamannda yapldjj erkeklerin kulakl bazlarna gre se 0 te bu erif timal dahi vermiy selerini grnce, biliyor ve onun j ruz. Yavuz, ss \ pala byklar va 2) u anda 1 ebadnda bulunan l peli resme < bunun gib= kpeli 0 da resmi nakkajarj tamamen hayati v Ilnmaktadr. 1 uydurma boynunda I fetleri le t Zaten 1926 ] zaman I resim ah! zerinde I mektedir, 3) t ahlaksz I edilmesi l n mesel almeti c 78 li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 258/a-b; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. 6456; E-11634; Abdullah bin Rdvan, Tarih-i Msr, Byezid Ktp. Yazma nr. 4971, vrk. 97/a-100/a; Muhammed Harb, El-Osmniyyn, Beyrut 1989, sh. 168-171; Bedizzaman Said Nursi, Tarihe-i Hayat, 93-94 (Hutbe-i miye'den); Uzunarl, Osmanl Tarihi, c.II, sh. 364 vd.; BA, YEE, nr. 38-

93-553/510; Akgndz Belgeler Gerekleri Konuuyor I-V, 5. Bask, stanbul 1997, c. I, sh.162 vd.; c. II, 30-39; c. IV, sh. 81-87. etmektadlf; M 7482, vrfc* OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI 147 Kurn'n prlardr. l hakiki Itaklerbhatta bile ierkayKtr. i bir tap neviytta krdr" hakikatini unutmamak gerekir79. 80. Yavuz Sultn Selim'in sol kulanda kpe bulunan bir resmi mevcuttur. Bu doru mudur? Konuyu bir ka adan ele almakta yarar vardr: 1) slm Hukukuna gre kulaklarn kpe taklmak zere delinmesi ve kpe taklmas, kadnlar iin caiz grlm; ama erkekler iin caiz grlmemitir. Baz hukukular, erkek ocuklarn da kulaklarnn delinebileceini ve bu tr bir olayn Hz. Peygamber zamannda yapld halde yasaklanmadn ileri srmektedirler. Her hal krda ergen erkeklerin kulaklarn deldirmeleri ve kpe takmalar, ou hukukulara gre haram ve bazlarna gre ise mekrhdur; yani ksaca caiz deildir. te bu erl hkm bilen Yavuz Sultn Selim'in kulan deldirip kpe taktna ihtimal dahi vermiyoruz. Zira Yavuz, Msr Seferi dnnde olu Sleyman'n ssl elbiselerini grnce, 'Bre Sleyman, sen byle giyinirsen, anan ne giysin?' dediini biliyor ve onun ahs hayatnda sade ve ssten uzak olduunu kaynaklardan reniyoruz. Yavuz, ss ve ihtiamdan holanmayan bir Padiahtr. Doru olan resimlerinde, pala byklar vardr; ancak kpe yoktur. 2) u anda Topkap Saray'nn Portreler Blmnde 17/66 numara ile 70 x 65 cm ebadnda bulunan kpeli Yavuz Portresi ile Macar bir ressama ait olduu sylenen kpeli resme gelince; Evvela, Yavuz'un minyatrlerde ve elimizde bulunan resimlerinde, bunun gibi kpeli olan nc bir resmi bulunmamaktadr. Kald ki, bu resimler arasnda resm nakkalar tarafndan yaplanlar vardr. kincisi, Yavuz'a isnad olunan, ama tamamen hayal ve uydurma olan Avrupal ve ranl ressamlara ait resimler oka bulunmaktadr. Tarih kaynaklar bu noktann altn izmektedirler. Bu kpeli resmin de, uydurma resimlerden biri olmas kuvvetle muhtemeldir. Zira Sultnn kulanda kpe, boynunda incili madalyon, sarnda tac bulunmaktadr. Osmanl Padiahlarnn kyafetleri ile badamayan bu ssler, tablonun yakn tarihlerde yapldn gstermektedir. Zat en 1926 ylnda Dolmabahe Sarayndan getirilmitir. Dolma Bahe Sarayna ne zaman konulduu da bilinmemektedir. ncs, baz aratrmaclara gre, bu kpeli resim ah smail'e aittir. Zira banda ii Mezhebinin almeti olan kzl brk ve bunun zerinde ran ahlarna mahsus ta vardr. Ayrca kpe de i'a mezhebinde caiz grlmektedir. 3) Kpeli resmin Yavuz'a ait olmad ortadadr. Ait olsa bile, son zamanlarn baz ahlaksz insanlarnn bunu, gay'lie yorumlamalar, en az bu resmin Yavuz'a isnad edilmesi kadar yanltr. Doru olsa bile byle yorumlanmasnn mantkszln, i olan meselesinde uzun uzadya aklam bulunuyoruz. Kald ki, baz klelerin, klelik almeti olarak kulaklarna kpe taktklar bilinmektedir. Tek kulanda olduu hi mevVl 79 li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 262/a-264/a; Bu eserde, li, meseleyi btn ynleriyle tahlil etmektedir; Muhylddin-i Arab, E-eceret'n-Nu'mnlyye f'd-Devlet'il-Osmniyye, Topkap Saray Mzesi ktp. nr. 7482, vrk. 80/b-140/b; Byezid ktp. Veliyyddin Efendi, nr. 2294/7; 2292/1, vrk. 1-39; Topkap Saray Mzesi ktp. Envanter nr. 21/578; Kantemir, c. I, sh. 202-203; Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 295; Eyp Sabri Paa, Mir't'lHaremeyn, stanbul 1301, c. I, sh. 1167-1175. Bu son eserde, Sadreddin Konev'nln mezkr erhinden bir sayfa alnmtr. . . . ,....... - ...... 148 BLNMEYEN OSMANLI

BLNME1*'. I zubahis dahi edilmemitir. Baz yazarlar, Yavuz'un bu kpesini Allah'a kul olma zellii olarak taktn ve bununla Cihan hkimi olmasna ramen ciz bir kul olduunu gstermek istediini anlatmaya almlardr. Bize gre bu yorumlar ksmen zayf yorumlardr. Zira kpeli resim hadisesi doru grnmemektedir. Fakat klelerin kpe taktklar dorudur. Bu arada, kpenin bir Trk tresi olduunu ifade eden yazarlar olduu gibi, Yavuz'un ah smail'in askerlerine irin gzkmek iin taktn iddia edenler de bulunmaktadr80. 81. Yavuz'un pala byklarnn Uz. Peygamber'in snnetine uymad sylenmektedir? Dorusu nedir? slm Hukukunda, Hz. Peygamber'in "Byklar ksaltnz, sakallar da braknz" manasn ifade eden hadisi sebebiyle, byklarn ksaltlmas snnettir. Ancak bunun tek istisnas, dmana heybetli grnmek iin, gazilerin byklarn uzatmasnn caiz grlmesidir. Nitekim Ebssuud Efendi de bir fetvasnda bu hakikati dile getirmitir: "Sfiler byklar dibinden krkmak snnetdir dey i'tikad eyleseler, er'an mezbrlara nesne lzm olur m? El-Cevb: ftiradan ictinb etmek lzmdr. Mesnn olan ka mikdr kalnca almaktr. Ol dahi gazilerden gayryadr. Gzler uzatmak mendbdur; advve (dmana) heybetli grnmek in". te gerek bir Gazi olan Yavuz'un pala byklarnn hikmeti ve er' dayana budur61. X- KANUN SULTN SLEYMAN DEVR 82. Kanuni Sultn Sleyman ve devrini ksaca anlatr msnz? Kanun Sultn Sleyman devrine arkiyat Ortalon'un syledii u szlerle balamak stiyoruz: "Sultn Sleyman'n eserleri bir sraya konulsa, en alt katta muharebeleri, onun stnde brakt bideler ve en stte ise, kurmu olduu ilm ve hukuk messeseler gelir". < Yukarda zikredilen zelliinden dolay Osmanl tarihinde Kanun; sadece Osmanl Padiahlarnn deil, dnyada grlen hkmdarlarn en muhteemlerinden biri olmas haysiyetiyle Bat leminde Le Manifigue (Muhteem) ve Grand (Byk); airlik mahlas olarak Muhibbi; 13 tane byk gazaya fiilen itirak etmi olmas hasebiyle Gz ve dier Osmanl Padiahlarna dendii gibi bazan da Sleyman ah denen Kanun Sultn Sleyman, bir rivayete gre, 900/1494 ylnda Hafsa Sultn'dan Trabzon'da dnyaya gelmitir. 926/1520 ylnda ve 26 yanda Osmanl tahtna geen Kanun, 974/1566 tarihine kadar yani 46 sene Padiahlk yapmtr. Kanuni Sultn Sleyman, evvela bana gaile karmak isteyen, babas zamannda am Beylerbeyisi olan ve iktidar deiikliinden istifde ederek Melik Eref 80 bn-i bidin, Redd'l-Muhtr, c. VI, sh. 420; Heyet, Resimli-Harital Mufassal Osmanl Tarihi, stanbul 1958, c. II, sh. 717, 719, 725, 731, 739, 788; Gnen, Halil, Gnmz Meselelerine Fetvalar, stanbul 1983, c. II, sh. 164; Dirier, Ayten, "Yavuz Selim Kpeli miydi?", Zafer Dergisi, Haziran 1995, say 222, sh. 28-29; Kuolu, M. Zeki, Tlsmdan Takya, stanbul 1998, sh. 52 vd.; Bardak, lhan, Tarihten Bugne 1982, stanbul 1983, sh. 121-122. 81 Ebssuud, Fetv, Sleymaniye ktp. ehid Ali Paa 1028, vrk. 276/b; bn-i bidin, Redd'lMuhtr, c. VI, sh. 407; Heyet, Resimli-Harital Mufassal Osmanl Tarihi, c. II, sh. 717, 719, 725, 731, 739, 788; Gnen, Halil, Gnmz Meselelerine Fetvalar, c. II, sh. 176-177. nvdi, bertar.r Belgrat sinde, nihyr-tur. B; dan i: hutbe 2. lar zerine du. kaleler.1 ' Hristi) bir hayret ve dolu'rl. getir). ordu ile 929/ ylta' vezir . ylnda zerine ( 3,! nir. i tindeki k rndaki 932/15261 Segedin, takip e Avkoslovak,! F'V Sefer SI, Air

5, S zerine t Siklos(i kaleleri S kaan J BLNMEYEN OSMANLI 49 gzellii u gs-ijmktaktku enler de ite olur Kinde r-3-sunvanyla hkmdarln ilan eden Canberdi Gazli'yi 1521'de idam ettirdi. Bu gaileyi bertaraf eden Kanun, daha sonra mehur seferlerinden 1. Sefer-i Hmyn'unu Belgrd zerine yapt. 1. Macar seferi veya Engrs seferi de denen bu sefer neticesinde, srasyla Brdelen (aba), Zemun ve Salankamin kaleleri fethedilmi ve nihayet daha sonralar Dr'l-Cihd adn alan Belgrd, 927/1521'de feth olunmutur. Bu arada Yemen'de fitnelere yol aan skender adl ahs, kendi adamlar tarafndan ldrlerek, 927/1521 tarihinden itibaren bu beldelerde de Osmanl Sultn adna hutbe okunmaya balanmtr. 2. Sefer-i hmynunu asrlarca hal ordularna karakolluk yapan Rodos ve adalar zerine dzenlemi ve 929/1522 ylnn sonlarna doru Bodrum, Tahtal ve Aydos kaleleriyle birlikte stanky, Smbeki ve Rodos adalar Osmanl lkesine katlmtr. Hristiyanln slm lemine kar bir kalesi saylan Rodos'un zabt, Avrupa'da byk bir hayret ve teessr uyandrmtr. Osmanl ordular adalar fetihle megul iken Anadolu'da problemler karan ve Yavuz tarafndan Zlkadriye Eyleti beylerbeyliine getirilen ehsuvarolu Ali Bey fitnesi de, Ferhad Paa kumandasnda gnderilen ordu ile 929/1522'de bertaraf olunmutur. Bu arada Msr'da kan czi isyanlar da ayn yl bastrlm; vefat eden Hayr Bey'in yerine evvela Mustafa Paa ve sonra da ikinci vezir Ahmed Paa getirilmi ve memlekette huzur ve syi salanmtr. 930/1523 ylnda ah smail'in Sultn tebrik iin eli gnderdiini ve ayn yl kendisinin vefat zerine olu Tahmasb'n yerine ah olduunu da kaydetmek isteriz. 3. Sefer-i hmyn, 2. Engrs (Macaristan) veya Moha seferi olarak da bilinir. Belgrat'n alnmasndan sonra Mslman Trk aknlarna ma'rz kalan Macaristan, Hrvatistan, Transilvanya ve Dalmaya, bu seferle nemli lde Osmanl topraklarna katlmtr. 932/1526 tarihinde Tuna nehri zerinde bulunan Petro Varadin (Petervardin) kalesini fetheden Osmanl ordular, daha sonra da srasyla Sirem muhi-tindeki kaleleri, yluk ve beraberindeki on ksur kaleyi ve nihayet Drava nehri kenarndaki sek (Eszek) kalesini zaptetmilerdir. Kazanlan Moha zaferinden sonra, 932/1526 ylnn Eyll'nde Macaristan'n baehri olan Budin fethedilmi ve bunu Segedin, Budin'in tam karsnda yer alan Pete ve benzeri evre ehirlerin fetihleri takip eylemitir. stanbul'a Macaristan ftihi unvanyla dnen Kanuni, bu seferiyle Orta Avrupa'da dengeyi deitirmi ve artk Osmanl Devleti'nin snrlar Avusturya ve ekoslovakya'ya dayanmtr. Ferdinand'n tekrar Almanlardan destek alarak Budin'e yrmesi zerine, 4. Sefer-i Hmyn'unu da Macaristan'a dzenleyen Kanuni, 936/1529 tarihinde Budin'i yeniden Osmanl hkimiyetine ald ve yol zerindeki Estergon'u ele geirdikten sonra Ferdinand'n gizlendii Viyana'ya doru yrd. Netice alnamayan I. Viyana Muhasaras, Alman ve Macarlar tekrar mitlendirdi. 5. Sefer-i hmynunu yeniden mitlenen Alman arlken ve Macar Ferdinand zerine yapmay planlayan Kanun, 938/1532 tarihinde balad bu seferinde, evvela Siklos (iklo), Kanije ve nihayet Viyana yolunu Osmanl ordularna aan Gns kaleleri bata olmak zere on beten fazla kaleyi fethetmeyi baarmtr. Meydandan kaan arlken ve kardei Ferdinand'a ar nmeier gnderen Kanun, Budin'i geri ald gibi, Papoe, opron, eski bakentlerden Gradca, Pojega, Zacisne, Neme ve Podgrad kalelerini aldktan sonra, 939/1532 senesi Kasmnda Almanlarla sulh yaparak stanbul'a dnmtr. 150 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM*1. i

6. Sefer-i hmyn, Irakeyn seferi veya ran seferi diye de mehurdur. arlken'den sonra Kanun'nin ikinci byk rakibi olan ah Tahmasb, Bitlis hkimini kendisine tbi olmas iin zorluyor ve Osmanl Devleti'nin bana douda gaileler ayordu. Osmanl Devleti'ni Olama Hn ve Safevi devletini ise, Bitlis Hkimi eref Hn tutuyordu. 940/1533 ylnda sefer, Vezir-i A'zam brahim Paa komutasnda balad ve yol esnasnda Adilcevaz, Erci, Van ve Ahlat alndktan sonra 941/1534 ylnda Tebriz'e girildi. Daha sonra ayn yln Eyll'nde Padiah da sefere katld ve Karahan Derbendi geildikten sonra Hemedan ve Kasr- irin yoluyla Badat'a ulald. 941/1534 Aralk aynda Badad direnmeden teslim oldu. Kerkk ve Hille gibi Irak beldeleri Osmanl lkesine katld gibi, Gney Irak, Kuveyt, Lahs, Katf, Necd, Katar ve Bahreyn blgeleri de Osmanl Devleti'ne itaat edince btn bunlar, Basra Eyleti ad altnda Osmanl'ya baland (24.7.1538). Bu arada Barbaros Hayreddin Paa, ayn yl Tunus'u fethederek Osmanl Devleti'ne balamt. 7. Sefer-i hmynda Venediklilerin zerine gidilmi, Korfu ve Otranto hcuma ma'rz kalmsa da, Venediklilerin sulh talebi ve Fransa Kralnn da arzusu zerine 1537 ylnda stanbul'a dnld. Bu arada Dou Hrvatistan'da Osiyek yaknlarndaki Vertizo'ya sokulan dman askerleri yok edildi. 8. Sefer-i hmyn Kara Bodan yani Moldavya zerine yapld. 1538 ylnda Kanuni Moldavya zerine yrrken, denizlerde Hadm Sleyman Paa, Svey'ten hareket ederek Yemen ve Aden'i alm ve Hindistan'daki Diu Kalesini kuatmt. Yine ayn yl, Osmanl Devleti'ne Bat Cezayir'i kazandran Barbaros Hayreddin Paa, Batl donanmalara kar kazand Preveze deniz zaferi ile Akdeniz'i bir Osmanl Gl haline getirmiti. Kara Bodan seferi de, her ne kadar sulh ile neticelendi ise de, hem Moldavya blgesinde ve hem Tuna boyunda Osmanl snrlar durmadan geniliyordu. 9. Sefer-i hmyn, 1541'de yaplan Budin Seferi'dir. Macaristan'da Osmanllarn himayesindeki Kral Yano Zapolya'nn lmyle (1540), Avusturyal Ferdinand'n buralar igal etmek istemesi ve hatta Budin ve Pete'yi kuatmas, Kanun'yi tekrar bu blgelere getirdi. 1541 tarihli bu seferle artk Macaristan' Budin Eyleti'nin bir paras haline getirdi. Ksa bir sre sonra Ferdinand, Almanlarn destei ile yine Budin ve Pete'yi kuat-tysa da, Kanun Sultn Sleyman 10. sefer-i hmynu ile hem Ferdinand' ve hem de kendisini destekleyen Almanlar, 1543 tarihinde geri ekilmeye ve Osmanl Devle-ti'nden sulh andlamas istemeye mecbur etti. Bu sefer neticesinde Macaristan'n din merkezi olan Estergon, stolni-Belgrad ile beraber iki mhim sancak merkezi olarak Budin'e baland. Pe ve iklo, geri alnd. Yaplan andlamay btn Avrupa devletleri kabul etmek durumunda kalrken, Kanun, tartmasz "Cihan Padiah" unvann bu gaza ile kazand. mparator sfat, sadece Muhteem Sleyman iin kullanlabilecekti. Muhteem Sleyman, 11. sefer-i hmynunu, Osmanl Devleti'ni arkadan vurmay det haline getiren ran'a yapt. Buna 2. ran Seferi de denir. 1548-1549 yllarnda gerekletirilen bu sefer ile, Tebriz geri alnd. 1553-1555 yllar arasnda da 3. ran seferini ve genelde ise, 12. Sefer-i hmynunu yapt. Buna Nahcivan Seferi de denmektedir. 1554 Temmuz'unda Revan'a gelen Padiah, oradan Nahcivan'a giderek buray feth eyledi. Kuzey Azerbaycan zerinden Gney Azerbaycan'a geince, ah sulh istedi ve ort imzalanan andlama ehzade I son byk! yanda iken ( Yavuz dner devrinin sonunda i Devleti'nin snrlan | tan, Erdel (Ro dana, Hrvatistan Arabistan, Bat I olarak, Yemen, I Eritre, Cibuti,! Sahra'nn baz \ httada hutbely Netice olarak K yani siysi ve c sndan, Osmanl Kanun!! de eine enderi nan tekilt ka Osmanl Devleti! s, Kanun < dnemde zirve)| Kanuni ( Mehmed Paa, I Ali Efendi, Kema| adamlar ar: Bey ve Ca'feri reislerinden I Molla AbdllatlfB bunlardan ibareti ZEVCELR! bir Ortodoks imm criyedir. \ ve ehzade) annesi. 4-tn MahmdHkl Mehmed I II. 8ehzde S Sultn Cihangir. U 82 UM fa 201; Solak*, fl Kantemlr, c, I, .ES BLNMEYEN OSMANLI 151 7ur. sini

i? Hn sulh istedi ve ortalarda grnmeyince de Amasya'ya ekildi. 1555 ylnda Amasya'da imzalanan andlama ile Grcistan paylald ve Irak'da eski snrlar muhafaza edildi. ehzade Mustafa ve ehzade Byezid meseleleriyle ypranan hametli Padiah, son byk seferini, 1566 ylnda Zigetvar'a dzenledi ve burada kuatma srasnda 72 yanda iken adrnda vefat etti. Yavuz dneminde 6.5 milyon km^ olan Osmanl Devleti'nin topraklar, Kanun devrinin sonunda en yksek seviyesine olmasa da, 15 milyon km2ye ykseldi. Osmanl Devleti'nin snrlar iine, Avrupa'da -bugnk siyasi snrlarla- Eszak hari Macaristan, Erdel (Romanya'da), Banat (Romanya ve Yugoslavya'da), Belgrad ve Voyvodana, Hrvatistan ve Slovenya ve daha nice yerler; Asya'da Rodos ve on iki ada, Arabistan, Bat Grcistan, Dou Anadolu'nun geriye kalan ksm, himaye blgeleri olarak, Yemen, Kuveyt, Bahreyn, Hadramut, Katar ve daha nice yerler; Afrika'dan Eritre, Cibuti, Somali, Habeistan'n nemli blgeleri, Libya, Tunus, ad ve Byk Sahra'nn baz ksmlar dhil olmutu. Ksaca "Bir sultn- azm'-an idi ki, her httada hutbesi yrr ve bin bir kal'ada nevbeti vurulurdu.". Netice olarak Kanun Sultn Sleyman devri, hem devletin snrlarnn genilemesi yani siysi ve corafi adan ve hem de ilim, kltr, hukuk ve maliye gibi konular asndan, Osmanl Devleti'nin zirvelere ykseldii bir dnemin ksa addr. Kanun Sultn Sleyman, hem byk bir asker, hem kudretli bir idareci ve hem de eine ender rastlanr bir devlet tekilts idi. Bu dehsn, Ftih zamannda hazrlanan tekilt kanunlarn gelitirerek ve ksmen de deitirerek gsterdi. Denilebilir ki, Osmanl Devlet i'nin siys, kltrel, sosyal, iktisad, adl ve ksaca her eit yaplanmas, Kanun devrinde zirvesine ykseldii gibi, devletin merkez ve tara tekilt da bu dnemde zirveye ykselmitir. Bunu, hazrlatt kanunnmelerde grmek mmkndr. Kanuni devrinin zirveye ykselmesinde katks bulunan Sadrazamlar arasnda Pr Mehmed Paa, Ltfi Paa ve Sokullu Mehmed Paa'y; eyhlislmlar arasnda Zenbilli Ali Efendi, Kemal Paazde, ivi-zde ve zellikle de Ebssuud Efendi'yi; dier devlet adamlar arasnda Barbaros Hayreddin Paa, Koca Nianc Cell-zde Mustafa, eydi Bey ve Ca'fer Aa'y; ilim ve maneviyt erbab arasnda ise, Nakibendi Tarikatnn reislerinden Hce Mahmd Bedah, eyh Bli Efendi, Hce Dervi Mehmed Efendi, Molla Abdllatif Efendi ve Kadi-zde Acem Efendi'yi zikredebiliriz. Ancak byk zatlar bunlardan ibaret deildir. ZEVCELER: 1- Hrrem Haseki Sultn; Kanun'nin nikhna ald ve aslen Ukran bir Ortodoks rahibin kz yahut Fransz veya talyan olduu hususunda iddialar bulunan criyedir. ehzade Mehmed ve Selim H'nin annesi. 2- Mahidevran Kadn; Abdullah kz ve ehzade Mustafa'nn annesi. 3- Glfem Htn; Cariyelerden ve ehzade Murad'n annesi. 4- Abdullah kz ve ehzade Mahmd'un annesi. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Mahmd Hn. 2-ehzde Sultn Mustafa Hn. 3-ehzde Murad. 4-ehzde Sultn Mehmed Hn. 5-ehzde Abdullah. 6- Mihrimah Sultn. 7-ehzde Sultn Selim Hn II. 8-ehzde Sultn Byezid Hn. 9- Fatma Sultn. 10Rziye Sultn. 11-ehzde Sultn Cihangir. 12-ehzde Orhan82. I 82 Ltfi Paa, Tevrh-i l-i Osman, sh. 293- 456; bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, X. Defter, sh. 9-36, 197-201; Solakzde, 431-575; li, Knh'l-Ahbr, Sleymaniye ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 293/a-455/b; Kantemir, c. I, sh. 211-252; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 87-178; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, 152 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN n 83. Kanun Sultn Sleyman'a Kanun denmesinin sebebi nedir? Baz kimseler, er'-i erifi terk ederek Avrupa'dan kanunlar almasndan dolay bu isimle yd edildiini sylemektedirler. Bu iddiann asl nedir? Hem ilim adamlarmzdan ve hem de dier okuyucularmzdan aldmz bir nemli soru, ciltte toplam 200'e yakn kendi devrinde hazrlanan Kanunnme nerettiimiz Sultn Sleyman'n "Kanun" unvanyla alakaldr. Bir ksm okuyucular, dorudan bu unvann veriliinin sebebini sorarken, bir ksm da, "islm hukuku yani er' hukukun hkmlerini bir tarafa brakp kendi iradesiyle kanun yaptndan dolay m bu unvan almtr?" diye soruyorlar. Hatta bir ksm

okuyucularmz, byk slm limlerinin bu meseleden dolay, Kanun'ye dier Padiahlar gibi scak bakmadklarn ifade ederek Osmanl Kanunnmelerinin I. Cildinde naklettiimiz ve uzun uzadya izahn yaptmz. Zenbilli Ali Efendi'ye ait u hakikatli fkray dile getirmektedirler: "Sultn Sleyman Kanun, kesretli Krkeme sularn stanbul'a getirdii vakit, eyhlislm Zenbilli Ali Efendi ona demi: Hilf- erat kanunlar Avrupa'dan getirdiin cihetle, stanbul'a yle bir pisledin ki, o getirdiin sularn cmlesi zerinden akp gese, yz senede temizleyemez". Bu suallere ksa da olsa cevap vermek, yerinde olsa gerektir. Evvel, unu belirtelim ki; Sultn Sleyman'a "Kanun" unvannn verilmesinin a-sl ve birinci sebebi, Ftih, II. Byezid ve Yavuz zamannda, slm Hukukunun l'l-emre tand snrl yasama yetkisi kullanlarak hazrlanan ve daha evvel nerettiimiz Kanunnmeler tedvn edilmi olsa da, slm ve dolaysyla Osmanl Hukuk tarihinde, snrl yasama yetkisini kullanarak en ok ve en muntazam kanunlarn, Sultn Sleyman zamannda tedvn olunmasdr. Gerekten de, en ok ve en derli toplu kanunlar, gelmi gemi Padiahlar iinde, Sultn Sleyman zamannda hazrlanmtr. Nitekim onun devrinde hazrlanan kanunnmelerin, 12 ciltlik Osmanl Kanunnmeleri adl eserimizin cildini tekil etmesi ve 200'den fazla muntazam Kanunnmenin bulunmas da, bu dediklerimizi te'yd eylemektedir. Saniyen, bir ksm byk slm limlerinin fevkalde bir latife slbu iinde de olsa, Avrupa'dan baz kanunlar getirdii iin Sultn Sleyman' tenkit etmeleri, onun bu unvannn, er' kanunlara aykr ve kendi iradesiyle baz Avrp kanun vazr etmesinden kaynakland kanaatini, baz ehl-i imnda dourmu bulunmaktadr. Hemen unu ifade edelim ki, Zenbilli'nin biraz evvel naklettiimiz sz, bir ltifedir; ancak bir hakikati da tazammun etmektedir. O hakikat da u olsa gerektir: Kanun Sultn Sleyman, aktan erata aykr kanunlar hazrlatmamtr; ancak er'lii tartmal olan baz meselelerde, Ebssuud gibi, byk slm hukukularnn fetvalarna dayanarak ve slm Hukukunun kendisine tand snrl yasama yetkisini kullanarak, kanun hkmleri ortaya koydurtmutur. slm Hukukunda rcih kavil vardr; merch kavil vardr. Sultn Sulev Ebssuud n;L ;i olan bir go* asrmzda bir k-faiz vard" demi nin ve icreteyn, . nn erata ak) mmkn olan gedil bozan sulan i mesi ve IrtM \ bunlarda, tan muhalif bir hkm) zaruret veya vastasyla sulh muhtemel ve unu mal etmek mn Btn bunUnj n; manev r larn kendisiyle! rindeki kanunimi m da burada h unu da I sisteminin', %90', fkh l de durum I nc e zetilmekszn I Kanunnrr "Clnay den ve n olunan ceza ilee 84. Kanuni | hamt t de resi sh. 306-527; Nianc Tarihi, Es'ad Efendi, nr. 2362, vrk.l20/b-143/a Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. D. 5290; E. 3362; D. 2497; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, 34-40; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 158-163; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. I, sn. 50, 89-90; Penzer, N. M., The Harem, London 1936, sh. 174-175; Gubolu, Mihail, "Kanuni Sultn Sleyman'n Bodan Seferi ve Zaferi (1538M.-945H.)", Belleten, c. L, say 198(1986), sh. 727-805; Gkbilgin, M. Tayyib, "Kanun! Sultn Sleyman Devri Balarnda Rumeli Eyaleti, Livalar, ehir ve Kasabalar", Belleten, c. XX, say 78(1956), sh. 247-294. _. H iV. . ,..,, Mes ule PLI I Baz 1 nemiz i bu MiBLNMEYEN OSMANLI 153 ri Ali Idr. Sultn Sleyman, baz konularda, asrn maslahatlarn da gz nne alarak, Ebssuud gibi limlerin kanaatiyle, merch yani zayf olan gr, rcih yani kuvvetli olan bir gre tercih yolunu ihtiyar eylemitir. erllii tartlan bu meseleler arasnda, asrmzda bir ksm insanlarmzn, meselenin asln bilmeden "Osmanl Devleti'nde de faiz vard" demelerine sebep

tekil eden "mTmele-i er'yye" mevzuu; mr arazinin ve icreteynli vakflarn snrsz sreli kira akdiyle iletmeye verilmesi; baz esaslarnn erata aka aykr olmayacak ekilde Avrupa esnaf kaidelerinden alnm olmas mmkn olan gedik messesesi; kalpazanlar, cins sapklar ve benzeri cemiyet hayatn bozan sular ilemeye devam edenlerin ta'zir bil-katl yetkisine dayanlarak idam edilmesi ve irsd vakflar da denilen tahsisat kabilinden vakflar bulunmaktadr. Btn bunlarda, tamamen mftlerin fetvalarna dayanan Sultn Sleyman'n aka erata muhalif bir hkm kanun haline getirttii sylenemez. Ancak zayf grlerin kabul; zaruret veya mme maslahat gibi esslar bazan bilmeyerek veya ilim adamlarnn vastasyla suiistimal ettii ve dolaysyla zmnen er' hkmlere aykr davrand da muhtemel ve mmkndr; zira Kanun ma'sm deildir. unu da hatrlatalm ki, tatbikattaki gayr- meru1 tasarruflar, Osmanl Hukukuna mal etmek mmkn olamaz. Btn bunlar yaparken de, erata kar muhalefet olmamas iin titiz davrandn; manev mes'liyetten kurtulmak gayesiyle, vefat annda Ebssuud'dan ald fetvalarn kendisiyle beraber defnedilmesini vasiyet eylediini ve en nemlisi de kendi devrindeki kanunlar kendisi deil, zamanndaki Ebssuud gibi slm limlerinin hazrladn da burada hatrlatmak istiyoruz. unu da hatrlatalm ki, bu saylar 200' geen Kanunnmeler, Osmanl Hukuk sisteminin tamam deildir. Belki %10'u bile deildir. Zira Osmanl Hukuk sisteminin %90', fkh kitaplarnda ifadesini bulan erv hkmler yani erfattr. Kanuni dneminde de durum byledir. nc olarak, Kanuni unvannn verilmesine sebep, kanunlarn hi bir fark gzetilmeksizin herkese dil bir ekilde onun zamannda tatbik edilmesindendir. Nitekim Kanunnmesinde yer alan u madde bu konuda iyi bir delil tekil eder: "Cinayetler karlnda vaz' olunan cezalar konusunda kaide sabit oldu ki, sipahi, ra'iyyet, erif, vaz', den ve mcrim arasnda mterektir ki, her kim ki bu sulardan birisi ile mcrim ola, mukabelesinde ta'yin olunan ceza ile cezalandrlr"83. I 84. Kanuni zamannda ve dier dnemlerde Osmanl Devleti'nin resm-i hamr adyla araptan vergi aldn ve hatta bazan meyhane resminin de alndn gryoruz. Acaba iki caiz mi grlmektedir ki, bu eit resimler alnmaktadr? Baz kimselerin Kanuni'ye isnad ettii iki itii iddias doru mudur? Kanuni, iki imeyen ve bilakis takva ile hayatn devam ettiren bir devlet adam83 Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. IV (1-780), c. V (1-774), c. VI (1-812) ve c. VII (1-214 aras); Ayrca bkz. Osmanl Kanunnmeleri, c. I, 238 vd.; c. V, sh. 5 vd.; Bedlzzaman Said Nursi, Sikke-i Tasdk- Gayb, sh. 130. Mesela mr arazi iin bkz. Damad, Mecma'ul-Enhr, c. I, sh. 672673; Zenbilli Ali Efendi'nin bir fetvas iin bkz. Sleymaniye ktp. smihan Sultn, nr. 223, vrk. 16 vd.; Kantemir, c. I, sh.248-249. ; " = -. ,,,...154 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANl dr. Bu konu, slm hukukundaki hkmler bilinmeden istismar edilen bir konudur. Meselenin esas da udur: A) slm Hukukuna gre sarholuk veren btn ikiler haramdr ve Osmanl Devleti de bu yasa iddetle uygulamtr. Ancak gayr-i mslim vatandalarn belli kayt ve artlar altnda kullanmalarna msaade edilmitir. Bu sebeple, slm Hukukunun getirdii artlar dahilinde Osmanl lkesinde de hamr ve benzeri ikiler satlabilecek ve gayr-i mslimler tarafndan kullanlabilecektir. Hatta devletin snrlar iinde, gayr-i mslimlerin elenebilecekleri ve iki iebilecekleri meyhaneler de alabilecektir. Btn bunlarn tek art, Mslmanlara zarar verir hale gelmemesidir. Mesela ancak nfusunun kahir ekseriyeti gayr-i mslim olan mahallelerde satlabilmekte ve meyhane alabilmektedir. Osmanl Devleti'nde Mslmanlarn ve gayr-i mslimlerin mahallelerinin ayr ayr olmasnn bir srr da budur. B) Mslmanlar iin caiz olmasa da, gayr-i mslimler iin belli artlarla serbest braklan iki ve domuz gibi mallardan (gayr-i mslimlere gre maldr; Mslmanlara gre mal kabul edilmemektedir), slm devleti vergi alabilecektir. zellikle Hanefi hukukularn itihad bu ekildedir. te Osmanl Devleti de zellikle mam Zfer'in itihadn esas alarak, gayr- mslimlerin rettikleri araplk ireden ve hamr ve benzeri ikilerden ire resmi veya hamr resmi denilen bir

vergi almtr. 1591 ylndan itibaren ikiden alnan vergiye zecriye resmi denmitir. Nitekim Osmanl Devleti domuzlardan da resm-i hnzr veya canavar adyla vergi almtr. C) kiden alnan bu vergiler Hamr Emneti Mukata'at denilen bir maliye dairesi tarafndan tahsil edilmitir. Hatta Kanuni Sultn Sleyman, gayr-i mslimlerce alan meyhanelere Mslmanlarn da gitmesinden ve de baz Mslmanlarn yasak olarak iki kullanmaya balamasndan dolay, Hamr Emneti Mukata'asn kaldrm, Osmanl snrlarna sokulan ikilere ve bunlarn retimine ciddi yasaklar getirmitir. Bu arada iki iildii ve gayr-i meru fiiller yapld gerekesiyle btn meyhaneler ve kahvehaneler kapatlmtr. Ancak daha sonra bu yasaklar II. Selim zamannda kaldrlm ve gayr-i mslimlere msaade edilmitir. III. Selim zamannda yeniden tanzim olunan zecriye resminin tahsili de yeni esaslara balanmtr. D) O halde Osmanl Devleti'nde hamr ve benzeri ikilerden vergi alnmas veya bu vergilerin tahsili iin maliye daireleri tekil olunmas yahut da gayr-i mslimlere meyhane amaya ve iki ticreti yapmaya msaade edilmesi, Mslmanlarn ve hele hele ikiyi gayr-i mslimlere bile yasaklayan Kanuni gibi bir devlet adamnn iki imesi manasna gelmez ve byle bir iddia kesinlikle doru deildir84. 85. Kanuni dneminde dzenlenen ingene Sanca Kanunnmesinde "gayr-i meru i yapan ingene kadnlarndan kesim ad altnda vergi alnd" ifade edilmektedir. Bu doru mudur ve slama gre nasl izah olunabilir? Bilindii gibi Osmanl Devleti, XVI. yzyldan itibaren, Rumeli'deki ingeneleri, as84 Ksn, Bedyi'us-Sanyl', II, sh. 38; Heyet, El-Fetva'l-Hindiyye I- VI, Beyrut 1400/1980, c. I, sh. 183; Zeydan Ahkm'z-Zimmiyyn, sh. 187-188; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 361/b-363/a; Abdurrahman Vefik Bey, Teklif Kav'idi, stanbul 1328, c. I, sh. 34; II, sh. 403-405; Solak-zde, sh. 584-585. ker maksatlarla bir t Hisr- Zara, Hayraimu, Pnarhisr, Prevedl, ihtiva eden birCingr ingene Sanca kptiyn denirdi, mslimler ise 25'er al idiler. ingenelerden olunmutu. Hibiri teslim olunurdu. Mslman ingeneler' ingenelerden bir ks Kanun di zenleme, tahminen ?; yet-i Rumeli" yani"! Kanunnmede bu esasa gre tanzim da gayr- mslimlenlM Asl bizi ilgili ve Filibe ve Sofya' ayda yzer ake slm H artlar ve hkm zahirde" gayr- meru' gayr- meru futaijj lek haline getirdikle! edilecek ta'zir ileyen ki olarak tesblt 86. Kanuni I tn'nl ti'nin I men "Kader Midesi bura'" ' olayn tas., de Musi zade Bay 85 AkgraJti SANLI nudur. BLNMEYEN OSMANLI 155 rbest zeri i dkeri maksatlarla bir tekiltlandrmaya tevik etmitir. Merkezi Krk Kilise olan ve Eski Hisr- Zara, Hayrabolu, Malkara, Denci Eli, ncgz, Gmlcine, Yanbolu, Pnarhisr, Prevedi, Dimetoka, Ferecik, psala, Kean ve orlu mntkalarn zellikle ihtiva eden bir Cingne Sanca ihdas edilmitir. ingene Sanca Beine ingene Bei, ingene Sanca Bei veya mr-i kptiyn denirdi. ingenelerin Mslmanlar her hne bana 22 ake ve gayr-i mslimler ise 25'er ake harc- muvazzaf verirlerdi. rf rsmde dier re'y gibi idiler. ingenelerden gebe olanlarn hangi kazalar iinde g edebilecekleri tesbit olunmutu. Hibiri cem'atini terk edip gidemezdi. Terk ederse yakalanr ve kabilesine teslim olunurdu. ingene kabilelerine katuna ve reislerine de katuna ba denirdi. Mslman ingeneler ile gayr-i mslim ingeneler arasnda kz alp verme yasakt. ingenelerden bir ksm msellem idi ve baz rf rsumdan mu'flard.

Kanun devrinde Cingne Livasn ve btn ingeneleri ilgilendiren ilk hukuk dzenleme, tahmnen 937/1531 tarihinde yaplmtr. "Kanunnme-i Kbtyn- Vil-yet-i Rumeli" yani "Rumeli Eyleti ingeneleri Kanunnmesi" adn tamaktadr. Kanunnmede ingeneler Mslman ve kfir diye ikiye ayrlm ve baz hkmler bu esasa gre tanzim olunmutur. Gayr- meru i yani oyun elence ile megul olanlar da gayr- mslimlerdir. Asl bizi ilgilendiren de bu Kanunnmenin bir maddesidir: "2. Ve stanbul ve Edirne ve Filibe ve Sofya'da olan cingnelerin n meru' fPle mbaeret eden avretlerinden her ayda yzer ake kesim dey resm verirler". slm Hukukunda slm lkesinde yaayan gayr- mslimler de zina fiilini ileseler, artlar ve unsurlar tamam olduu takdirde, hadd-i zina tatbik edilir. Ancak buradaki hkm zahirde buna muhalif gibi grnmektedir. Aslnda muhalif deildir. Zira buradaki gayr- meru1 fiillerden kast, zina dndaki fal bakma, dans, oyun ve elence tarzndaki gayr- meru fiillerdir. zellikle gayr-i mslim ingenelerin bu gayr-i meru fiilleri meslek haline getirdikleri herkesin malumudur. Bunlarn cezas, l'l-emr tarafndan tesbit edilecek ta'zir ve daha dorusu ta'zir bil-mal olduundan, bu tr gayr- meru' fiilleri ileyen kadnlardan her ay belli bir para cezas kesim ad altnda yz ake alnmas ceza olarak tesbit ve ta'yn olunmutur85. 86. Kanuni Sultn Sleyman'n, olu ehzade Mustafa'y, Hrrem Sul-tn'n tahrikiyle haksz olarak ldrd ve bunun Osmanl Devle-ti'nin tarihinde kt bir dnm noktas olduu sylenmektedir. Bu meseleyi zetler misiniz? "Kader hkmn icra edince, insanlarn basar ve basireti balanyor" kaidesi burada da geerlidir. Meseleyi hemen hkme balamak doru deildir. Ancak bu olayn tasvip edilecek bir yn de yoktur. Osmanl tarihilerinin beyanna gre, ehzade Mustafa hayatta iken onunla beraber hayatta olan ehzade daha vardr: ehzade Byezid, ehzade Cihangir ve ehzade Selim. Sadrazam Rstem Paa ve 85 Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II, sh. 384 vd; c. VI, sh. 511-514; Sertolu, Osmanl Tarih Lgati, sh. 75; Zeydan, Ahkm'z- Zimmiyyn, sh. 307 vd. , ,-...,. .....-.., 156 BLNMEYEN OSMANLI BIUNMF' Hrrem Sultnn ve hatta baz tarihilere gre Kanuni'nin meyli ehzade Byezid'e; Padiah, askerler, limler ve meyhn meyli ehzade Mustafa'ya; harem halknn meyli ise babasyla Saray'da beraber oturan ve sancaa kmayan ehzade Cihangir'e idi. ehzade Selim hi kimsenin aklndan bile gemiyordu. Zira kendi sancanda, evresine toplanan musahiplerle elenceli bir hayat yayordu. Taht ileri gndeme gelince de, "Bakalm Mevl neyler?" diye lakayt kalyordu. Ancak Kanuni'nin hanm Hrrem Haseki'nin ehzade Byezid, ehzade Selim ve ehzade Cihangir'in annesi olmas; ehzade Mustafa'nn ise Mah-i Devrn Haseki'nin olu olmas fitneyi atelemeye yeterli bir sebepti. Hrrem Haseki'nin ve Kanuni'nin biricik kz Mihrimah Sultn ile evlenen ve 1544 ylnda Sadrazamlk makamna gelen Rstem Paa, fitne ateini krklemeye balad. Asl arzusu ehzade Byezid'in tahta kmasyd. Bunun iin ehzade Mustafa'nn tasfiyesi gerekiyordu. Bu gayeye ulamak zere Damad, Kaynvalide ve kz bir plan hazrladlar. Osmanl Devleti'ni en ok rkten politik bir mevzu olan Anadolu'nun 'alamasn vesile ettiler. Kanuni Sadrazam Rstem Paa'nn komutasnda ran Seferine kmak zere bir ordu karmt. Bu olaydan sonrasn Solak-zde'den zetleyelim: "alacak itir ki, askerin dilinde hi ho olmayan szler dolayordu. Baz gayr- makul szler ile adrlar dolup gizli ve aikr syleniyordu ki, 'Padiah gayet kocald, yallk vcudunu ypratt. Bu gnden sonra sefere kamaz. Onun iin yerine Rstem Paa'y Anadolu'ya serdar tayin etti. nsaf o ki. ehzade Mustafa yerlerine tahta gemek istiyormu; ancak Rstem Paa engel imi'. Bu tr dedikodular tevatr derecesine geldi. 'Sz yalan olmaz; yanl olur' dedikleri gibi, aslnda ehzade Mustafa ya krk gemi, ilim ve kahramanlk itibariyle ehzadeler arasndan biricik idi. Ayrca asker ve halk onu seviyor ve istiyordu. Maalesef baz ahmaklar iyi niyetle ve bazlar ise kt niyetle ehzade Mustafa'ya bu szleri ulatrdlar ve onu isyan edecek merhaleye getirmeye altlar". te bu dedikodular zerine, fesad ebekeleri, ehzade Mustafa'nn ran ah' Tahmasb ile gizlice ittifak yaptna ve onun damad olup babasn devireceine Kanu-ni'yi ikna ettiler. Her ne kadar

Kanuni, kendisine ilk olarak bu mevzu aldnda, "H Mustafa Hnm bu kstahla cr'et ede. Baz mfsidler kendi arzularn mlk ve saltanat ona kaimasun dey iftira ederler" diye sert cevap vermesine ramen, sahte mektuplar ve benzeri desiselerle onun isyan edeceine ve hyanet ettiine inand. Hatta 3. ran Seferi iin yapt hazrla, ehzade Mustafa'nn Konya Erelisi yaknlarnda 30.000 kiilik bir orduyla katlmasn, ona isyan iin geliyor zannetti. Rstem Paa'nn tahrikleri kt amacna ulam ve maalesef eyhlislm Ebssuud Efendi'den de devlete isyan ettiinden dolay idam fetvas kamufleli bir ekilde alnmt. Bu fetva bile usulne uygun alnmamtr. Bylece araya giren mfsidlerin tahriki ile, Osmanl tarihinin en ac ve haksz bir idam gerekletirilmi ve 960/1553 ylnn evval aynda Sultn Mustafa babas ile grmek zere geldii adrda bodurulmutur. Katli, devlete isyan suundan dolaydr; ancak deliller yanl ve ahitler yalancdr. ehzade Mustafa'nn idam edilmesi, her ne kadar kanununa uydurulmu ve sahte delillerle insanlar kandrlm dahi olsa, memleket iinde byk skntlar meydana getirmitir. Hadiseye zlen ehzade Cihangir, ayn yl zntsnden vefat etmitir. Asker ok ciddi manada rahatsz olmu ve srarla Sadrazam Rstem Paa'nn azli istenmi ve mecburen azledilmitir. En acs da ran Seferinden vazgeilmitir; zira askerin -nemli bir ksm kar tarafa meyletmeye balamtr. Halk arasnda ehzade Mustafa destanlam ve adna ok nemli mersiyeler yazlmtr. Hatta Dzmece Mustafa adyla ortaya kan birisi, binlerce insan evresine onun adyla toplayabilmitir. Bu arasn amay rn sokmaya ehzade ehzade emriyle Kazvin'e olunu babas idam edil fetvada bir isyan s ehzade nin knhn ehzad 87. Piri I durulurken I iin kimisi del muhasarac. giderere< s; MeV hizmetine gmlj deni/ nndd gna getotajir.lj "Kon, Ghii' Uzu:. At 600, II Sent 1, isen, M SMANLI halknn >angir'e sa, evri gelince I -e m ve seki'nin tai'nin fs gelen Kf tahta (ulamak :< irkilten kitre bir h makul (dunu i serdar i! ah' Kanui, "H il ona kSeferi ; .-an [''>'BLNMEYEN OSMANLI 157 Bu sefer de Lala Mustafa Paa, baz ahs menfaatleri yznden iki z kardein arasn amaya balam ve ehzade Byezid ile ehzade Selim'in aralarna buz dalarn sokmaya almtr. 1558 ylnda ehzade Byezid Ktahya'dan Amasya'ya ve ehzade Selim ise Manisa'dan Konya'ya sancakbeyi olarak tayin edilmilerdir. Maalesef ehzade Byezid, baz tahriklere aldanarak gelen bu ferman dinlememitir. Padiah'n emriyle zerine gelen orduya Konya'da malup den Byezid, ran'n baehri Kazvin'e snm ve si hale gelmitir. Sonunda ah, baz dedikodularn da etkisiyle si olunu babas Kanuni'ye teslim edince, 4 olu ile birlikte ehzade Byezid 1562 ylnda idam edilmilerdir. dam fetvasn veren ise, eyhlislm Ebssuud

Efendi'dir ve bu fetvada bir aykrlk bulunmamaktadr. Yani ehzade Byezid'in katli tamamen devlete isyan suundan dolaydr ve bay suunun cezasdr. ehzade Byezid ile babasnn karlkl olarak birbirine yazdklar u iir, meselenin knhn anlatmas asndan ok manidardr. Sadece birer drtlklerini alyoruz: ehzade Byezid (h): Ey serser leme Sultn Sleyman'm baba Tende canm canmn iinde canm baba ; Byezid'ine kyar msn benim canm baba B gnahm Hak bilir devletl Sultnm baba. Kanuni (Muhibb): Ey demdem mazhar- tuyn- isyanm oul Takmayaym boynuna herkiz tavk- fermanm oul Ben kyar mydm sana ey Byezid Hnm oul B gnahm deme br tevbe kl canm oul86. 87. Piri Reis Neden Katledildi? Byk Trk denizcisi ve corafyacs Piri Reis'i idama gtren sebepler zerinde durulurken farkl yorumlar yaplmakta, kimisi onun Hrmz'de muhasaray kaldrmak iin Portekizlilerden rvet aldn, kimisi devleti adna hara ve hediye aldn ve kimisi de bu para iinin imkansz olacan belirterek stratejik sebeplere bal olarak muhasaradan vazgetiini belirtiyorlar. Byk Trk denizcisi zerindeki speklasyonlar gidererek salkl dnmek gerekiyor. Mehur Osmanl denizcilerinden olan Piri Reis, II. Byezid devrinde (1494) devlet hizmetine giren Kemal Reis'in yeenidir. Piri Reis amcas Kemal Reis ile birlikte bir ok deniz seferlerinde bulunmu, en son grev olarak 1547 ylnda Kzldeniz ve Hint sularnda faaliyette bulunacak donanmann amirallii anlamna gelen Svey/Hint kaptanlna getirilmitir. Bu tayinin sebebi Aden'in Portekizlilerin eline gemesi idi. Piri Reis'in grevde bulunduu dnem Portekizlilerin Hint sularnda cirit att bir 86 Solakzde, 521-533; 545-566; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 363/a vd.; Ahmed Refik, "Konya Muharebesinden Sonra ehzade Sultn Byezid'in ran'a Firar", TOEM, nr.36, sh. 705-727; Busbecq, Ogier Ghiselin De, Trkiyeyi Byle Grdm, Haz. Aysel Kurutluolu, Tercman 1001 Temel Eser, stanbul ts, sh.37-40; Uzunarl, smail Hakk, "Babasndan Sonra Saltanat Elde Etmek in Kardei Selim'le atan ehzade Byezid'in Amasya'dan Babas Kanun Sultn Sleyman'a Gndermi Olduu Ariza", Belleten, c. XXIV, say 96(1960), sh. 597600; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 142-146; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 401-408; TEM, Sene 1, say 2, 30 Nisan 1334, sh. 19-21; Akman, Karde Katli, sh. 84-98; Peev, Tarih, sh. 300-305; 341-342; sen, Mustafa, Acy Bal Eylemek, Trk Edebiyatnda Mersiye, Ankara 1993, sh. 125-165. 158 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN!' dneme rastlar. 1543 ylnda Svey tersanesini igal ile Trk donanmasn yakmak isteyen Portekizlilerin teebbsleri akim kalacaktr. Bu hareket esnasnda Portekizliler Aden'i ksa bir sre zabtettilerse de Svey kaptan Piri Reis'in bizzat donanmas ile tazyiki neticesinde Aden kale ve liman 1548'de Portekizlilerden geri alnmtr. Piri Reis 1551'de otuz kadar gemiden oluan Svey donanmas ile Hint denizine karak Cidde'de gn kalr. Sonra Umman sahilini geerek Arabistan yarmadasnn gney dousundaki Maskat' zaptedip Portekizlilerin yetmi kadrgasyla sava ederek galebe aldktan sonra Hrmz adasndaki Hrmz kalesine kaan dman orada muhasaraya balad; ancak bu muhasaray geri ekti. nk Hint sularnda bulunan btn Portekiz filolarnn birleerek zerine geldii haberini almt. Peevi'ye gre kalenin fethi yakn iken Piri Reis Portekizliler ile muhasarann kaldrlmas zerinde anlama yaparak onlardan devlet adna hediye ve hara almtr. Hammer, ald hediyelere meftun olarak muhasaray kaldrdn, Katip elebi ise Hrmz'e Portekiz yardm kuvvetinin gelmekte olduu sylentisi zerine Piri Paa'nn muhasaray kaldrmak mecburiyetinde olduunu syler. Hammer, muhasaray kaldrdktan sonra Basra'ya geldiinde Portekiz donanmasnn Acem krfezini kapatmak iin kendisine doru ilerlediini haber aldn ve bunun zerine sadece hazineleri ykl kadrgay yanna alarak ayrldn belirtir. Muhasaray kaldrmak iin rvet ald yolundaki rivayete gelince dmanlar, mesela Kubad Paa ve dierleri tarafndan yaplan aslsz bir itham olarak deerlendirilmektedir. Piri Reis bu sralarda 80 yana gelmi bir ihtiyar ve hayli zengin bir kimse idi. Bu bakmdan onun rvet ald iddias sz k onusu olamaz. Ama onun, Osmanl devleti adna hara ald muhtemeldir.

Muhasaray niin kaldrd sorusuna daha gereki cevap Piri Paa'nn askeri strateji gerei kaldrd sylenebilir. Zira, Piri Reis burada bulunduu srada Portekizlilerin Basra krfezini kapamak istediklerini duyunca ierde mahsur kalmak istemeyerek donanma gemilerinin hepsini armaa imkan olmadndan acele olarak kendisine tabi kadrga ile dman gemileri gelmeden nce denize almtr. Gerek asker gerekse dier gemiler Basra'dan kmamlard. Bu ekilde yola kan Piri Reis bir gemisini de yolda Bahreyn adalar yaknnda kaybettikten sonra 960/1553 ylnda Svey'e ve oradan da Msr'a geldi. Piri Reis'in Basra'da bulunan donanmas amiralsiz kalm idi. Bu durum Piri Reis'in muhaliflerinin eline frsat verdi. lkenin menfaatlerini ayaklar altna almak ve Osmanl donanmasn kaderine brakp kamakla suland. Halbuki Piri Reis seviyesinde tecrbeli bir kaptann yeterli sebebler olmadan Osmanl filosunu baka bir limanda brakmas mmkn deildir. Piri Reis kendisine emanet edilen filonun hesabn padiaha vermek zorunda olduunun idraki iindeydi. Kuvvetli ihtimale gre Piri Reis kadrgalarn Portekizlilerin elinde brakmad. Bu gemiler sefer esnasnda toplad ganimet mallaryla azlarna kadar doluydu ve Portekiz donanmasnn ani hcumuna maruz kalp malup olduu takdirde bu servetin ellerine gemesini istemiyordu. Ancak Piri Reis'in muhalifleri seferin baarszlkla getii konusunda Padiah ikna edeceklerdir. Piri Reis'in muhalifi olan Basra valisi Kubad Paa Msr valisine bir mektup yazarak kaptan gammazlayacaktr. Kaptan ile vali arasndaki husmetin ncesi vardr. Zira Piri Reis Hrmz kuatmasn kaldrdktan sonra buradan Basra'ya geerek vali Kubad Paa'dan yardm istediyse de vali Mslmanlara zulmettii ve mallarn yamalatt iddiasyla Piri Reis'e yardm etmedii gibi mallarn da almak istemitir. Piri Reis Frenklere yardm ettiklerinden dolay Hrmz ehrini yamalatm idi. Msr valisi Piri I bir ariza le sadarete I sarasn kaldrmas ve ( diyetsizlik ve donanman^ lerek 1554 ylnda MsrJ Hatay kabul gibi dnya apnda blr| u var ki Kubad Paa'rt rol oynadn da belirt 88. Mimar Sinan'a Mimar Sinan vey| 1490 ylnda Kayseri'nl gre, brahim Paa'n ksa hayat hikyesi; Abdlmennnc Kanuni zamannda) ne katlmtr. 1538 edince Padiah'n I bu vazifede kalan! saysz eserler meyi sur Mescid; 57 Me kemeri; 8 Kpr; 35 i az farklarla nakle Mimar Sinan'ml meni olduu idi irme Kanunu nnda devsin manii dneminde) Baz Yahudi asll | Yahudi olduunu II Babinger ise, i elinde bir I ailesinden 87 Ahme Asrjr, M Knh'l-Ahtr, vrU sh. 311; Ham, 1 Cihannuma, sh, 11; 8 Ylmaz, Belgelerle 0 (ner. Fevzi Kun 561-565; Uzun Reis", Belleten,* ten, c. I, sjh 2 134(1970),*." BLNMEYEN OSMANLI 159 Msr valisi Piri Reis'i orada alkoyarak veya hapsederek seferin olumsuz neticesini bir ariza ile sadarete bildirdi. Kanuni'nin cevab Piri Reis'in idam oldu. Hrmz muhasarasn kaldrmas ve dier gemiler ile askeri Basra'da brakarak gelmesi vazifede ciddiyetsizlik ve donanmann felaketine sebep olduu eklinde yorumland ve sulu grlerek 1554 ylnda Msr divannda ba kesildi ve mallan msadere edildi. Hatay kabul etmeyen bir ynetim anlayna sahip Osmanl Devleti'nde Piri Reis gibi dnya apnda bir denizci de olsa affedilmiyor, gereken ceza uygulanyordu. Ancak u var ki Kubad Paa'nn Piri Reis'e ahsi dmanlnn bu kararn verilmesinde nemli rol oynadn da belirtmek gerekir87. 88. Mimar Sinan'n Ermeni olduu sylenmektedir. Mimar Sinan kimdir? Mimar Sinan veya Koca Sinan, muteber kaynaklarn anlattna gre, 895/1489-1490 ylnda Kayseri'nin Arnas kynde dnyaya gelmitir. brahim Hakk Konyal'ya gre, brahim Paa'nn zdl klesidir. Ancak bu gr kabul grmemitir. Doru olan ksa hayat hikyesi yledir: Abdlmennn olu Sinan, Yavuz zamannda devirme olarak stanbul'a gelmitir. Kanuni zamannda yenieri olan Sinan, 1521'deki Belgrad ve 1522'deki Rodos seferlerine katlmtr. 1538 Kara Bodan seferinde Prut Nehri zerinde 13 gnde bir kpr in edince Padiah'n takdirini kazanm ve 1539 ylnda da mimar-ba seilmitir. 35 yl bu vazifede kalan Sinan, Osmanl Devleti'nin her blgesinde, alacak bir sr'at ile saysz eserler meydana getirmitir. Kaynaklar, Mimar Sinan'n 80 ksur Cami; 80 ksur Mescid; 57 Medrese; 22 Trbe; 7 Dr'l-Kurr; 17 maret;

3 Dr'-if; 7 Su yolu kemeri; 8 Kpr; 35 Saray; 20 Kervansaray; 6 Mahzen ve 48 hamam in ettiini, ok az farklarla nakletmektedirler. Mimar Sinan'n Kayseri'ye bal Arnas Ky'nden olmas hasebiyle de aslen Ermeni olduu iddia edilmitir; ancak bu iddia tamamen yanltr. Zira Ermeniler, Devirme Kanunu gerei, XVI. Asra kadar Yenieri Ocana alnmaktadrlar; Yavuz zamannda devirmeden istisna edilmilerdir. Son zamanlarda baz Ermeni yazarlarn, Osmanl dneminde yaam mehur simalar Ermeni diye vasflandrmalar ideolojiktir. Baz Yahudi asll yazarlar, Mimar Sinan'n Yusuf Sinan olduunu iddia ederek aslen Yahudi olduunu ileri srmlerse de, bunu teyit edecek bir delil ve belge de yoktur. Babinger ise, Sinan'n Hristo isminde bir Rum genci olduunu iddia etmektedir; yine elinde bir belgesi bulunmamaktadr. Bir dier gr ise, Sinan'n Hristiyan bir Trk ailesinden geldii ynndedir. Bu gre gre, babasnn ad Abdlmennn ve dedesi87 Ahmed Asrar, Kanuni Devrinde Osmanllarn Din Siyseti ve slm lemi, stanbul 1972, sh. 296-338; li, Knh'l-Ahbr, vrk. 295b; Bursal Mehmed Tahir, Osmanl Mellifleri I-III, (ner. smail zen), stanbul 1975, c. 3, sh. 311; Hammer, Devlet-i Osmaniye Tarihi, trc. Mehmed Ata, stanbul 1330, c. 5, s 119; Katip elebi, Kltab- Cihannuma, sh. 11; Katip elebi, Tuhfet'l- Kibar, st 1329, sh. 61; Mehmed Sreyya Sicill-i Osmani, c. 2. sh. 44; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. 2, sh. 163-164; Peevi, Tarihi, c.l, sh. 350-352; Piri Reis, Kitab- Bahriye, (ner. Fevzi KurdoluHaydar Alpagot), stanbul 1943, mukaddime, sh.I- XVI; Fuad Ezg, "Piri Rels",A, c. IX, sh. 561565; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. 2, sh. 397-398; nan, Afet, "Bir Trk Amirali, XVI. Asrn Byk Geograf Piri Reis", Belleten, c. I, say 2(1937), 317-356; Selen, H. Sadi, "Piri Reis'in imal Amerika Haritas. Telif 1528", Belleten, c. I, say 2(1937), sh. 515-523; Orhonlu, "Cengiz, Hint Kaptanl ve Piri Reis", Belleten, c. XXIV, say 134(1970), sh. 235-254. , > ... ..--. .- -...,'.-,. 160 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN nin ad da Doan Yusuf'tur. Bize gre doru olan, Sinan'n, bir devirme olduu ve aslen Hristiyan bir aileden gelse bile, sonradan hem Trkleip ve hem de samimi bir Mslman haline geldiidir. Er-Rislet'lMi'mriyye'de Sinan- Kayser diye anlmaktadr. 1585 tarihli Sinan'a ait bir vakfiyede ise, kardelerinden birini Kayseri'den getirdii ve Mslman yapt kayd olunmutur. II. Selim'in Karaman ve Kayseri'deki gayr-i mslimleri Kbrs'a nefyetmesi ile alakal bir ferman zerine, Arnas Ky mensuplarnn bu karardan istisna edilmeleri iin Mimar Sinan Padiah'a mracaat etmi ve bu dilekesi kabul edilmitir. Sinan'n nesli nereden gelirse gelsin, o kabiliyete sahip karak onu Koca Sinan yapan Osmanl Devleti'nin ilme ve teknolojiye sayg duyan zihniyetidir88. 89. Dnyann ilk evre Nizmnmesinin Kanuni zamannda hazrland doru mudur? * evre temizlii ve korumasnn hukuk mevzuata konu tekil edecek kadar nemli olduunun farkna varlmas, tesbitlerimize gre 20. asrdan teye gitmemektedir. Yani fertlerin ve devletlerin bu mes'ele zerinde nemle durmalarnn tarihi yenidir. evre ile ilgili hukuk dzenlemenin Trkiye'deki tarihi, henz iki veya senedir dersek, mesele daha iyi anlalr. evre temizlii ile alkal tedbirlerin tarihini de, bir asrdan ncesine gtremezsiniz. Bu konuda tarihimizin nelere sahip olduunun bilinmedii de bir hakikattir. "Temizlik dinin yarsdr" dstrunu haytlarnn en nemli esas olarak kabul eden ecdadmz, slmiyet'e tam ma'nsyla sarldklar ve kudretli olduklar devirlerde, her konuda olduu gibi, evre temizlii ve korumas hususunda da, dier milletlere rnek olmulardr. Biraz sonra zikredeceimiz Nizm -nme bunun mahhas bir delilidir. Osmanl Devletinde, ehir, kaza ve kylerde, ehrin emniyet ve asayiini temin, madd ve manev temizliini muhafaza grevlerini stlenen husus memurlar vardr. Bunlara suba denmektedir. Ky ve kasabalardakine il subalar, dier byk merkezdekilerine ise ehir subalar denirdi. Bu memurlar, gnmzdeki zabta, emniyet grevlileri ve ksmen de belediyecilerin vazifelerini ifa ederler ve kadlarn emri altnda alrlard. Osman Bey'in ilk tayin ettii iki memurdan birinin suba olduunu kaydedersek, Osmanllarn yerleim merkezlerinin emniyet, syi, madd ve manev temizlik ve huzuruna ne kadar nem verdiklerini daha iyi anlarz.

Bizi asl artan husus ise, Osmanl Devleti'nin sadece yerleim merkezlerinin evre temizlii ve korumasyla ilgilenmek zere husus bir memur tayin etmekle yetin-memesi, grevli memurun eline de, evre temizliini te'min iin uygulamas gereken hukuk esaslar belirleyen bir Nizmnmeyi vermi olmasdr. Bu zel evre temizlii grevlisinin ad, plk subasdr ve evre temizlii ile alkal Nizmnme'nin ilki 88 Meri, Rfk Melul, Mimar Sinan, Hayat, Eseri, I. Mimar Sinan'n Hayatna, Eserlerine Dair Metinler, TTK, Ankara 1965 (Bu eserde Er-Rislet'l-Mimriyye ile Sl Mustafa elebi'nin Tezkirat'l-Ebniye adl eseri de yer almaktadr); Aslanapa, Oktay, "Sinan" maddesi, A, X, sh. 655661; Babinger, Franz, "Sinan" Article, El, IV (Leiden, 1927), sh. 428-432; Kuran, Aptullah, Sinan, The Grand Old Master of Ottoman Architecture, Washington 1987, sh. 23-37; Konyal, brahim Hakk, Mimar Koca Sinan, stanbul 1948, sh. 78; Gyn, Nejat, Mimar Sinan'n Asl Hakknda, Tarih ve Toplum, nr. 19, 1985, sh. 38-40; Menage, V. L, "Dewshirme", El, II, sh. 211. ise, bundan evre Ta Biran aktara konusuyla I man farkld bilecek t nn e mes! (Md.2j (Md.3-4);< ve ehir d de oto! zel parky yrrlkte t imdi i zere hazrt ceiz. 'Edl kini XI- SU 90 sonra i 'NLI BLNMEYEN OSMANLI 161 ! Sinan And C nemli r, Yani Pevre ile -eele ircesine r byk i-ni- emri ise, bundan yaklak 460 sene nce yani 1539 ylnda hazrlanmtr. Elimizdeki iki evre Temizlii Nizmnmesinden sadece birisini bu yazmzda iktibas edeceiz. Biraz sonra metnini zikredeceimiz ve slbunun sade olmas sebebiyle aynen aktaracamz Nizmnme'nin hkmlerini, elbette ki gnmzdeki evre temizlii konusuyla alkal hukuk dzenlemelerle kyaslamak doru deildir. Zira zemin ve zaman farkldr. Yine de 450 sene nceki bu Nizmnme'de gnmzde dahi tatbik edilebilecek hkmlerin bulunmas, gerekten dikkat ekicidir. Mesel, evlerin ve dkkanlarn evrelerinin temiz tutulmas (Md.l); grlen pisliklerin o evre halkna temizlettiril-mesi (Md.2); hamam ve hanlar gibi umuma ait yerlerin temizliine dikkat edilmesi (Md.3-4); evreyi kirleten esnafn artk maddeleri ve pis sularn, tamamen bo yerlere ve ehir dna tamalar mecburiyeti (Md.6-7); en nemlisi de, arabaclarn yani bugn de oto sahiplerinin arabalarn ev ve dkkanlarn nne park etmemeleri ve mutlaka zel park yerlerinde durdurma mecburiyetleri (Md.10); bugn de muhta olduumuz ve yrrlkte bulunan esaslardr. imdi de Kanun Sultn Sleyman devrinde Edirne plk subasna verilmek -zere hazrlanan evre Temizlii Yasaknmesinin metninden baz hkmler nakledeceiz. 'Edirne'nin Mahalleleri Ve Sokaklar Ve arlarnn Temiz Etmesi n Nian- Hmayun 1. ardub ve yasak ede; min ba'd hi ehad evi yrelerin ve dkknlarn n-pk tutmayub mezbele ve ann emsalinden nesne vki olmaya, olursa gidereler. 2. Mezkr suba, bu bbda keml-i ihtimam zere olub arularda ve mahallelerde dklen mezbeleleri, kimin evine ve havlusuna yakn olursa ann dkt ma'lm olcak pk etdre. "Biz etmedk" derler ise, edeni bul-vereler, anun yasa ana ola. 4. Ve hamamlarn irgb yollar mezbeleler ile tutulmu ola, kimin evine ve havlusuna ve haremine yakn olursa, ayrtlatduralar. "Biz etmedk" derlerse, edeni bulvereler, ana pk etdre.

6. Ve cme-ylarn ve kan alclarn kanlarn ve irgblarn tark-i amma dkmekden men' edb hli ve halvet yerlere iletdre. 7. Ve boyaclarn ve alarn ve balarn ve semercilerin otlarn ve gbrelerin yol stnde dkmekden tamam men' ve yasak edb hli ve halvet yerlere iletdre. 8. Ve yasak ede ki; arabaclar srlarn na'l-band dkkannda aleflemeyb evvelden kanda alefler ise, ger anda alet ede. Eer zaruret olursa, na'l-band dkknlarnda aleflemel olursa, anlara pk etdre. Ve mezbeleden ve srlar tersinden ne olursa, hricden ve hli yerlere iletdre. F Safer sene 946 (1539)" I XI- SULTAN II. SELM DEVR (DURAKLAMA ARETLER BALIYOR) 90. Sar Selim diye de bilinen II. Selim'le alakal ksaca bilgi verir misiniz? Hanmlar ve ocuklar kimlerdir? Zamanndaki devlet bykleri ve devletin ulat snrlar hakknda ksaca aklama yapar msnz? Sar Sultn Selim diye de bilinen II. Selim 1566'da babasnn vefatndan 23 gn sonra stanbul'a gelerek Osmanl tahtna oturmutur. Daha sonra da bizzat Belgrad'a 89 Byezid ktp. Veliyyddin Ef., nr. 1970, vrk. 101/a-102/b, 125/b-127/a; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. VI, sn. 540-543; Pakaln, Tarih Deyimleri, c. III, sh. 259-2261; Cin- Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, c. I, sn. 234. 162 BLNMEYEN OSMANLI BLNE gelerek ordunun huzurunda da clus merasimini tekrarlamtr. Yenieri tekilt clus bahiinden dolay ilk defa bu Padiah'a ba kaldrma belirtileri gstermitir. II. Selim, dier Osmanl Sultnlarna benzemeyen ve hem dirayette ve hem ilim irfanda onlarn seviyesine kamayan bir ahsiyete sahiptir. Ordunun banda hi bir sefere kmamtr. Daha evvel Karaman Eyletinin Paa Sanca olan Konya'da, Manisa'da ve Ktahya'da sancakbeylii yapm ve 42 yandayken Padiah olmutu. Sokullu Mehmed Paa da olmasayd, devleti bu sekiz sene ierisinde belki ayn huzurla idare edemezdi. Ancak Kanuni Sultn Sleyman'n dirayetli Vezir-i A'zam Sokullu Mehmed Paa, II. Selim yerine devleti idare ediyordu. II. Selim devrinde patlak veren hadiselerden birincisi Yemen Meselesi idi. Kanun devrinde iki beylerbeyilik haline getirilen Yemen'de zayflayan Osmanl idaresine kar, Zeyd bin Ali neslinden gelen Topal Mutahhar isyan etti ve San'a ile Te'az taraflarna hkim olan Murd Paa'y malb ederek kati eyledi. Bunun zerine Yemen Eyleti tek eylet haline getirilerek 975 Zilhicce/1568 Haziran tarihinde Haleb Beylerbeyi zdemirolu Osman Paa Beylerbeyilie getirildi ve buradaki isyan bastrd. Sokullu tarafndan Yemen Serdr olarak gnderilen Sinan Paa'nn gayretleri de eklenince, Yemen, uzun sre Osmanl hkimiyeti altna girdi. Ayn yl Kurdolu Hzr Reis de Endenozya'ya sefer dzenlemiti. Bu arada 1569 ylnda Astrhan'a ve Ruslara kar sefer dzenlendiyse de, Kale Ruslardan alnamad. Bu arada 978/1570 tarihinde Kbrs Adas Venediklilerin elinden alnd ve bir Hristiyan Kralla da son verilmi oldu. Kbrs Mslman Trklerin eline geti. II. Selim devrinde Osmanl ordusu ilk defa nebaht'da Hristiyan deniz donanmas karsnda malbiyete urad. 7.10.1571 tarihinde meydana gelen nebaht bozgunu, maalesef Avrupallarn gznde yenilmez ordu diye bilinen Osmanl Ordusunun bu vasfn bozdu. Ancak nebaht'da kaybedilen Osmanl Donanmas ksa bir zaman ierisinde yeniden in olundu. Bu arada Osmanl ordularnn desteini alan Krm Hn Giray Hn'n 24.5.1571 tarihinde Moskova'y alacak kadar Ruslar perian ettiklerini burada kaydetmemiz gerekmektedir. II. Selim devrinin parlak fetihlerinden biri de 1574 tarihinde Tunus'un kesin olarak Osmanl topraklarna katlmasdr. Bunun dnda II. Selim devri, fetihler ve zaferler devresi olmaktan ziyde sulh ve mu'hedeler devresi olmutur. II. Selim, sekiz senelik saltanatndan sonra 50 ksur yanda Saray'da 18 aban 982/1574 tarihinde vefat etmitir. unu nemli ifde edelim ki, Osmanl Devleti'nin duraklama devresi, Kanu-n'nin olu ehzade Mustafa'y bir ksm mzevvirlerin iftirasyla idama mahkm ettirmesiyle balar ve II. Selim devrini aslnda bir duraklama devri saymak mmkndr. Zira bizzat ordusunun banda mchid f

seblillah bir Padiah yerine, Sarayndan darya kmayan ve sadece tenezzh iin Edirne ve benzeri yerlere giden bir Padiah anlay hkim olmaya balamtr. Nitekim ok sevdii Edirne'de Selimiye Camiini in ettirmitir. Onun zamannda hizmet ifa eden Sadrazamlar arasnda, devleti asl yrten insan diye bilinen Sokullu Mehmed Paa, Lala Mustafa Paa ve zdemirolu Osman Paa'y; dier devlet adamlar meynnda Piyale Paa, Koca Nianc Celal-zde Mustafa elebi ve Feridun Ahmed Bey'i ve ilim adamlar arasnda ise eyhlislm Ebssuud Efendi, Dede Cngi ZEVCV OCUKU Ali. 5-eh; lah.9-ehzdeC 91. Sar Selim'lal madg ve t nunztn II. Seltm'm oturan en tamamnn A) ehzade S ve evresinin yaayamamtr.' rnn kbna ula ancak arada srada I len ilk pa ir ve rts mzisyenler ve f deler ile > teebbs Padiah /:. mannda: gayr-i mu nemle b-man genle bir yasaaj )" girdii c cehalet gW| nuni devlet istibdada i Koi Bey v dr ki, ( lere devri rj razam I 575-597;* lerte C Arivi, nr. I KadnlanV SANLI | clus BLNMEYEN OSMANLI 163 Dede Cng Efendi, Knal-zde Ali Efendi ve mam Muhammed Birgiv'yi zikredebiliriz. ZEVCELER: 1- Nurbn Sultn; III. Murad'n annesi ve talyan asll bir criyedir. OCUKLARI: 1Sultn Murad III. 2- smihn Sultn. 3-ehzde Mehmed. 4-ehzde Ali. 5-ehzde Sleyman. 6ehzde Mustafa. 7-ehzde Cihangir. 8-ehzde Abdullah. 9-ehzde Osman. 10- Gevherhn Sultn. 11-ah Sultn. 12- Fatma Sultn90. 91. Sar Selim'in hayatnn dier Osmanl Padiahlar gibi istikametli olmad ve bu yzden de Osmanl Devleti'nin duraklama yllarnn bunun zamannda balad iddia edilmektedir. Bu doru mudur? ince, 61569 mas ferler I ettiril. Selim'in, kendisine kadar gelen Osmanl Padiahlar arasnda, Osmanl tahtna oturan en ehliyetsiz insan olduunda phe yoktur. Ancak bu, hakknda sylenenlerin tamamnn da doru olduu manasna alnmamaldr. Meselenin zeti udur: A) ehzade Selim, Manisa'da sancakbeyi olarak grev yapt gnlerde, genliin ve evresinin tesiriyle, maalesef dier Osmanl Padiahlar gibi mstakim bir hayat yaayamamtr. Yaratl itibariyle hlim ve selimdi, mtevekkil bir yaps vard. Atalarnn kbna ulaamayan ilk Osmanl padiahdr. Dahiler halkas onunla kesilmi ve ancak arada srada filizler verme dnemi balamtr. stanbul'da doan ve stanbul'da len ilk padiahtr. Maalesef, evresine toplad Sm, Sar Rm, Ksm ve Nigr gibi ir ve ressamlar; Cell Bey gibi mushibler; Nih, Glabi Bey ve Durak elebi gibi mzisyenler ve Mrek elebi ve Adanal Tanbur ehzade Mustafa elebiler gibi hanendeler ile elenceli ve en akrak bir hayat tercih etmitir. Baz gayr- meru fiillere teebbs ettii mu'teber tarihiler tarafndan ifade olunmaktadr. Ancak hi bir Osmanl Padiah zina fiilini ilememitir. Bu konudaki iddialar yanl ve iftiradr. Babasnn zamannda getirilen ve gayr-i mslimlerce kullanlan hamr ithalat yasan kaldrm ve gayr-i mslimler iin de olsa meyhanelerin almasna tekrar ruhsat vermitir. Tekrar nemle beyan ediyoruz ki, btn bunlar gayr-i mslimler iindir. Ancak babas Mslman genlerin de kaamak olarak bu yerlere gittiini bildiinden ve duyduundan byle bir yasaa gerek duymutur. B) te onun bu zellikleri sebebiyle, Osmanl Devleti'nin bir duraklama devrine girdii dorudur. Zira btn devletleri ykan istibdat (bask idaresi), rvet, sefahet ve cehalet gibi ana sebepler, II. Selim devrinde kendini gstermeye balam; ancak Kanuni devrinin ilim adamlar cehalet dmanna; Sokullu Mehmed Paa gibi dirayetli devlet adamlar rvet dmanna; Ebssuud gibi

kazay elinde tutan byk hukukular istibdada ksmen sed tekil ettiklerinden, bunlarn ac neticeleri fazlaca grlmemitir. Koi Bey ve benzeri limler, duraklamay Kanuni devrinin sonlarna doru balatmlardr ki, elhak dorudur. Devletteki kadro ylmalar ve baz makamlarn ehliyetsiz kiilere devri ve benzeri ho olmayan haller, Kanuni devrinin sonlarna doru balar. Sadrazam Rstem Paa'nn bunlarn ban ektii, ehzadeler kavgasndaki rollerinden nsan 90 bn-i Kemal, Tevrih-i l-i Osman, X. Defter, sh. 163-167; Peev, Tarih, c. I, sh. 438-504; Solakzde, sh. 575-597; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 455/b-504/a.; Kantemir, c. I, sh. 250-263; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 179-206; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 1-42; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 1993; D. 7859; D. 34; E. 6877; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. I, sh. 95; Uluay, Padiahlarn Kadnlar Ve Kzlar, sh. 40-42; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 165-168. 164 BLNMEYEN OSMANLI gayet gzel anlalmaktadr. Nitekim Koi Bey yle demektedir: "Ma'lm- hmynlar olduu zere, silsile-i liye-i l-i Osman Pdihlarndan evvel vs'at-i memleket ve kesret-i hazne ve evket cihetinden keml bulan merhum ve mafur Sultn Sleyman Hn olub ve yine ihtilli leme b'is olan ahvl dahi anlarn zamannda zuhur edb, devlet keml-i kuvvette olmala eseri ol zamanda duyulamayub, bir ka senedir ki, zahir oldu". Btn bunlara ramen, eski gayretlerin devam olarak, onun zamannda Kbrs fethedilmi, Moskova teslim alnm ve Yemen Osmanl lkesine ilhak edilmitir. Zatenj devrinde dzenlenen Kanunnmeler de, ykselme hznn btn btn durmadn i gstermektedir. Osmanl Devleti'nin dman ve devlet adam bir tarihi olan Dimitri] Kantemir, hakknda en ok dedikodu bulunan II. Selim ile ilgili unlar sylemektedir: "limlerle konuup ho vakit geirmeyi ok sevdii gibi, soytarlarla da elenmesini bilirdi. Fakat btn bunlara karn, be vakit namazn da muntazaman yerine getirirdi. Yeni bir ey sylemi olmak iin okurlarna yaranmak isteyen baz tarihiler, Selim'in sofuluk bahanesiyle, srf arap imek ve baka dnya zevklerinden yararlanmak iin, Saray'n gizli dairelerine ekildiini sylerler. Gerek olan udur ki, Selim grnte son derece dindar gzkrd"91. BLNMEYEN OSMANLI............................... hadiseler unlardr: Fas Sultanlnn O: ksmlar Osmanl hkimiye devlet halinde bulunuyord XII- SULTAN III. M URA D DEVR 92. III. Murd, ahsiyeti, devrindeki olaylar ve nemli devlet ve ilim a-damlar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? Selim II ile Hasekisi Nur-Bn Sultnn oullar olub, babasnn Saruhan Sancak Belii srasnda 5 Cemziyel-evvel 953/4 Temmuz 1546 tarihinde Manisa'nn Bozda Yaylanda dnyaya gelmitir. 966/1558 tarihinde ehzade Murad Akehir Sancak Beliine getirilmi ve babasyla amcasnn taht mcadelesinde Konya Muhafzl grevini yrtmtr. 1562 tarihinde Manisa Sancak Beliine tayin edilmi ve padiah oluncaya kadar bu vazifede kalmtr. III. Murad zayf iradeli ve muhtelif tesirler altnda kalabilen bir ahsiyete sahipti. Bu yzden Sokullu Mehmed Paa'nn sadrazaml sresince iler iyi gitmise de, onun vefatndan sonra devlet idaresi Valide Sultnlarn ve baz menfaatperestlerin tesiriyle daima ktye gitmi ve Osmanl Devleti'nin duraklamas tam manasyla III. Murad devri ile balamtr. 21 sene kapal bir hayat yaayan III. Murad, saraynda mnzev bir hayat yaam, son zamanlarna doru Cuma namazlarn dahi Saray Camiinde ed etmeye balamtr. Meru dairede kalmakla birlikte kadna dkn bir tab'at vardr. Osmanl tarihinde en fazla kadnla meru dairede yaayan padiah unvann alabilir. Hemen belirtelim ki, bu kadna dknl gayr-i meru hayat yayor manasna alnmamaldr. Zira ayn zamanda air olan III. Murad bir cihetten de mutasavvftr ve Ftht- Sym ve Esrrnme adl iki tane tasavvufa dair eserleri de vardr. Babas II. Selim'in lm haberi zerine, Manisa Sancakbeyi bulunan olu Murad, stanbul'a gelerek 28 yanda 1574 ylnda tahta geti. Murad devrinde vuku' bulan 91 Peev, Tarih, c. I, sh. 5,-15, 438-439; Rstem Paa'nn aldklarnn rvet deil, ihsan olduu eklindeki i-zahlar enteresandr; Solakzde, sh. 585; li, Knh'l-Ahbr, Matbu Nsha, c. V, sh.

125-126; Yazma Nsha, Sleymaniye Ktp. Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 455/b-456/a; Kantemir, c. I, sh. 263-264; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 205; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 40-41; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. VII, sh. 215-896; c. X, Koi Bey Risalesi, md. 134. ',-....-;- -- '.-. -.. -PLI BLNMEYEN OSMANLI 165 luvk-l li ve l,w lar. lan l Sili* hadiseler unlardr: Fas Sultanlnn Osmanl Hkimiyetine Girmesi: Afrika ktasnn btn kuzey ksmlar Osmanl hkimiyetinde bulunmasna ramen sadece Fas Sultanl mstakil bir devlet halinde bulunuyordu. Ancak son yllarda Fas'ta ta ve taht kavgalar ba gstermiti. Fas Sultn Mevly Muhammed, Portekizlilerle ibirliine balam bulunuyordu. Buna karlk Fas tahtn ele geiremeyen Abdlmelik, Osmanllara snp, kendisinin Fas Sultanlna getirilmesini istemiti. stei kabul edilerek Cezayir Beylerbeyi Ramazan Paa'ya emir verildi. Fas ordusu malp edilerek Abdlmelik, Fas Sultanlna getirildi (1576). Bu tarihten sonra Fas'ta Osmanl hkimiyeti balad. Bu srada saltanat iddiasndan vazgemeyen Mevly Muhammed Portekizlilerden yardm istedi. Portekiz Kral Sebastian 80 bin kiilik byk bir kuvvetle Fas'a geldi. Ramazan Paa idaresinde Osmanl ve Fas kuvvetleri 1578 yaznda Portekizlileri Vadi's-sebil Sava'nda fena halde bozguna urattlar. Kral Sebastian, muharebe meydannda ld. Lehistan'daki Osmanl Hkimiyeti (1575): Lehistan Kral Sigismund Ogst -lnce, memleket taht kavgasna dmt. Avusturya ve Rusya kendilerinin gsterdikleri namzetlerin Leh Kral olmas iin faaliyet gsteriyorlard. Hatt bu maksatla, Rusya kuvvet bile sokmaya kalktysa da, Osmanl kuvvetlerini karsnda bulunca geri ekilmeye mecbur kald. Osmanl Devleti iin Lehistan ok ehemmiyetliydi. Bu yzden dier devletlerden daha atik davranp, nfuzunu kullanarak kendisine tbi Erdel Beyi Bathory'yi Leh Krallna setirdi (1575). Lehistan bundan sonra vergiye baland ve 1578 ylna kadar Osmanl himayesinde bir devlet olarak kald. Sokullu Mehmed Paa'nn lm (1579): III. Murad'n clusundan sonra hkmet idaresinin banda yine Sokullu Mehmed Paa vard. Ancak son zamanlarda saraydaki baz ahslarn tesiriyle Sokullu'ya olan itimad ve muhabbet azald ve hatta Sokullu'nun zevcesi smihan Sultn ve Valide Nurbn Sultn olmasayd belki de grevden azledilecekti. padiah devrinde aralksz sadrazamlk yapan Sokullu Mehmed Paa, Osmanl tarihinde ehemmiyetli yeri olan bir devlet adamdr. Aslen Bosna'nn Sokkulovii kynden alnm bir devirmedir. Zek ve kabiliyetiyle ykselmi, kaptan- deryalk dhil, devletin eitli hizmetlerinde bulunmutur. Bir sava adam olmaktan ziyde, onun siyasi tarafnn daha byk olduu grlr. Sultn III. Murad devrinde, Sokullu'nun eski nfuzunun kalmad anlalyor. ran Harpleri ( 1578 = 1590): III. Murad, padiah olduu zaman, ran Hkmdar ah Tahmasb, Tokmak Han idaresinde bir elilik heyeti yollayarak tebriklerini ve hediyelerini sunmutu. Elilik heyeti stanbul'da gayet iyi karlanmt. Fakat bir mddet sonra ah Tahmasb'n lmesiyle ran'da taht kavgalar balad. Bir ara Tahmasb'n olu smail, ahl elde etti. Bunun zamannda Osmanl-ran dostluu bozuldu. Osmanl Devleti Avrupa ile sulhlar yaparak ran ile megul olmaya balad. nk ah, Osmanllarla sren bar terk ederek, Doudaki Krtleri aleyhimize kkrtyordu. II. ah smail de lnce ran'da taht kavgalarnn srp gitmesinden Osmanllar istifade etmek istediler. Doudaki valilerin de durumunu msait grp, ran'a saldrmann vaktidir yollu haberler zerine, Sultn III. Murad 1578 ylnda ran'a harb at. O zaman Sokullu Mehmed Pasa daha sad ve ran savana engel olmak istedi. Sokullu Mehmed Paa, ran'n geni bir lke olduunu, galip gelinse bile it olan halknn itaat altna alnamayacan sylyordu ki, bunda ne kadar hakl olduu sonradan anlald: Padiah, kendisi sefere gidecek karakterde bulunmadndan, ordunun bana Lala Mus166

BLNMEYEN OSMANLI tafa Paa'y serdar tayin etti. Lala Mustafa Paa'nn asl hedefi, Grcistan' istil etmek olacakt. Toplad kuvvetlerle Grcistan'a girip, fetihlere balayan Lala Mustafa Paa, Tokmak Han idaresinde bir ran ordusunun zerine geldiini duyunca buna kar maiyetindeki kumandanlardan zdemirolu Osman Paa'y yollad. Osman Paa, ran kuvvetleriyle ldr'da karlat ve Tokmak Han' malp etti (1578). Lala Mustafa Paa, Grcistan iinde ilerleyerek Tiflis'i ele geirdi ve irvan'a doru ilerledi. irvan'n bir ksmn zapteden Lala Mustafa Paa, zdemirolu Osman Paa'y serdar tayin ederek kendisi Erzurum'a dnd. ran kuvvetleri Osman Paa zerine taarruza getiierse de malp olup ekildiler. Fakat ranllarn tecavz bitmiyordu. Kuvvetleri ok azalan Osman Pasa, geri ekilmek zorunda kald. Muharebelerin ran lehine dnmeye balamas zerine Lala Mustafa Paa, azledilerek, yerine Koca Sinan Paa serdar tayin edildiyse de kayda deer hi bir muvaffakiyet elde edilemedi. zdemirolu byk bir gayretle ran savalarna devam ediyordu. Nitekim 1583 ylnda Me'ale Sava denen savata bir kere daha ranllar yendi. Me'ale Sava'ndan sonra ranllar, irvan blgesini boaltmak zorunda kaldlar. Yeni serdar Ferhad Paa, byk kuvvetlerle ran snrna gelip, bz muharebeler yapt: Daha sonra sadrazam ve serdar tayin edilen zdemirolu Osman Paa ile beraber Tebriz'i almay baardlar. Osman Paa'nn vefatndan sonra Ferhad Paa, ikinci defa olarak serdarla getirildi. Ferhad Paa'nn bu ikinci serdarlnda Osmanl ordular baz muvaffakiyetler daha kazandlar. Ayrca Douda Trkistan Hkmdar zbek Han, ran'a saldrnca ah Abbas, Osmanllardan bar istedi. 1590 ylnda yaplan Ferhad Paa Antlamasna gre: Tebriz, irvan, Grcistan, Dastan blgeleri Osmanllara verilecekti. Byk kayplar karlnda alnan bu yerler, Osmanllarn elinde fazla kalmayacak, tekrar ranllara geecektir. Yenieri ve Sipahi syanlar: ran'la anlama yapldktan sonra stanbul'da Yenieri ve Sipahi isyanlar vuku' buldu. Bu isyanlar her ne kadar ulufe (Yenierilere ayda bir verilen maa) yznden kmsa da, asl sebebini devlet tekiltnn bozulmaya yz tutmasnda aramak daha doru olacaktr. lk defa III. Murad devrinde Yenieri Ocana rast gele kimseler alnarak kanun bozuldu. Yine ilk defa rvetle i grlmeye baland. Askere ayar dk akeler verilmek istenince Yenieriler, isyan ederek saraya yrdler. siler defterdarn ban istediler. stekleri yerine getirilince bsbtn mardlar. 1589 ylnda meydana gelen bu olaya Beylerbeyi Vak'as denmektedir. III. Murad devrinde 1593 ylnda da sipahilerin isyann gryoruz. Ulufelerinin geri braklmasna kzan Sipahiler, saraya yryp defterdarn kafasn istediler. Kendilerine nasihat etmek iin gelenleri kovdular. stanbul halk da seyretmek iin saraya dolmutu. Halk dar karlrken "Urun hl..." diye bir ses duyuldu. Saray muhafzlar bunu Padiahn emri sanarak silerin zerine saldrdlar ve drt yze yakn siyi ldrdler. Dierleri kaarak kurtuldu. Yeni Bir Hal ttifak Ve Neme (Avusturya) Harbleri (1593-1606): Bosna Beylerbeyi Telli Hasan Paa, Avusturya topraklarna 1593 ylnda byk bir akn harektna girimiti. Avusturya valilerinin Osmanl snrlarna tecvzlerine karlk yaplan bu harekt, malbiyetle neticelenmi, komutanla birlikte ok ehid verilmitir. Bu hadise Osmanl-Neme harblerinin balamasna sebep olmutur. Neme savana Sadrazam Dara" Knm nal BLNMEYEN OSMANLI 167 Sinan Paa gnderilmiti. Budin Beylerbeyi imdada giderek Neme ordusuyla harbe girdi ve malub oldu. Nemeliler ok sayda Macaristan kalesini ele geirdiler. 1594 yl baharnda da Estergon Kalesini muhasara altna aldlar; ancak muvaffak olamadlar. Krm kuvvetlerinin yardma gelmesine ramen tam bu srada Osmanl Devleti'nin bana bir gaile daha kt: Osmanl Devleti'ne tbi olan Erdel, Eflak ve Bodan Beyleri Papa'nn tevikiyle isyan edip Avusturya tarafna getiler. Tam bu srada yani 1595 ylnda Padiah III. Murad vefat eyledi. III. Murad'n saltanatnn sonuna doru Osmanl topraklan yaklak 19.902.191 km2 idi. Buna Avrupa'da Polonya, Afrika'da Fas dhildir. III. Murad zamanndaki sadrazamlar arasnda, yllarn sadrazam Sokullu Mehmed Paa, Koca Sinan Paa, zdemirolu Osman Paa ve Mesh Paa'y; dier komutan ve devlet adamlarndan Kaptanderya Kl Ali Paa, Damad brahim Paa, Oku-zde Mehmed Paa ve Muallim-zde Nian Mahmd elebi'yi; eyhlislmlar arasnda Hmid Efendi,

Ma'll-zde Mehmed Efendi, Meyyed-zde Abdlkadir Efendi, Bostan-zde Mehmed Efendi ve Bayram-zde Hac Zekeriya Efendi'yi zikredebiliriz92. 93. Sultn III. Murad'n aile hayat aleyhinde ok eyler duyuyor ve zamannda devleti kadnlarn idare ettiini baz eserlerden okuyoruz. Bunlarda hakikat pay var mdr? Osmanl Padiahlar iinde en ok cariyelerle mnasebette bulunan (teserr hakkn kullanan) ve en fazla ocuu olan Padiah'dr. Biraz sonra sayacamz tahmnen drt kadn dnda 40'a yakn haseki denilen gzdesi bulunduu sylenmektedir. ocuklarnn says 100' gemektedir. Ancak bunlar bebekken veya kk yalarda ldklerinden dolay, lmnde hayatta 19'u erkek ve 30'u kz olmak zere 49 ocuunun bulunduu iddia edilmektedir. Maalesef 19 ehzadesi, Mehmed III Padiah olunca zayf fetvalarla fitnenin defi iin ldrld ve ehid sayldklarndan cenaze namazlarn eyhlislm Bostan-zde Efendi kldrd. nemle ifade edelim ki, III. Murad'n 40'a yakn criye ile yaamas, meru bir hakkn suiistimali veya ifrat saylabilir. Ancak meru dairede kald ve bakasnn namusuna deil, has odalk olarak ald cariyelerle beraber olduu kesindir. Bunlardan ayn anda devaml olarak hayat yaad 4 kadnn olduu ifade edilmektedir. III. Murad'n bu hayat yaamasnda devlet ilerine karan Safiye Sultn ile Valide Sultn Nurbn'nun mhim rol vardr. Kim, ne derse desin, Osmanl Padiahlar arasnda her konuda en ok suiistimal yapan Padiah III. Murad ve olu III. Mehmed olmutur. Buna ramen, Farsa ve Arapa bir divan yazacak kadar lim ve air olan III. Murad, meru daire dna kmamtr. Bu hayat yaamasnda, cins hayatnn da nceleri problemli olmasnn tesiri bulunduu ve neticede gen yata, bu dzensiz hayatn etkisiyle vefat ettii tarihiler tarafndan aklanmaktadr. III. Murad'n bu dzensiz hayatndan istifade eden Valide Sultnlar ve hatta Kal92 Peev, Tarih, c. II, sh. 2-163; Solakzde, sh. 597-620; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 492/a-596/a; Kantemir, c. I, sh. 265-273; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 207-240; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, I, sh. 42-71, 114-115; Bekir Ktkolu, "Murad III", A, sh. 615 vd.; BA, Kepeci, nr. 262, sh. 1 vd; Maliyeden Mdevver, nr. 563; Kunt, Metin, Sancaktan Eylete, 1550-1650 Arasnda Osmanl mers ve l daresi, stanbul 1978, sh. 133 vd. - - - - :.'!-. -;,,;;.,, ,, ^^Hfti^^^^^^^ 168 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMA falar bile, devlet idaresine karr hale gelmilerdir. yle ki: Maalesef Osmanl Devleti'nin duraklamasnda ve hatta gerilemesinde en byk rol oynayan sebeplerden biri de, bir yzyla yakn, Kadn Efendilerin devlet ilerine karmalar olmutur. zellikle Kanuni'nin kars Hrrem Sultn, Mahidevran' Manisa'ya srdrp ba kadnl ele geirdikten sonra, bir zamanlarn Valide Sultnlar gibi, haremin reisi haline gelmi ve daha da ileri giderek devletin ilerine karmtr. ehzade Mustafa'nn ldrlmesinde mhim rol oynamtr denilirse, mesele daha iyi anlalacaktr. Kanun Sultn Sleyman'n vefatndan sonra Padiahlarn ordularnn bana geerek sefere gitmeyilerinde ve Saraya kapanp kalmalarnda maalesef bu ekildeki Kadn Efendilerin mhim rol olmutur. III. Murad'n ba kadn Safiye Sultan'n ve bunu takip eden Ksem Sultan'n hem ba Kadn Efendi ve hem de Valide Sultn sfatlaryla nasl devleti idare etmeye kalktklar, maalesef tarihin ac sayfalarnda kt rnekler olarak doludur. IV. Mehmed'i idare eden Turhan Sultn'dan sonra bu iin ortadan kalktn syleyebiliriz. III. Murad'n annesi Nurbn Sultn ile Safiye Sultn arasndaki ekimeden istifde eden Canfed Kalfa'nn bile, Nurbn Sultan'n yannda yer alarak III. Murad'a tesir ettii ve hatta kardei brahim'i liykati olmad halde Diyarbekir Beylerbeyliine tayin ettirdii nakledilmektedir. Kanun Sultn Sleyman zamanndan beri Harem'in dileriyle megul olan ve Yahudi asll olduu sylenen Esther Kira isimli Kalfa'nn da Sipahilerin isyanna sebep olduu ve neticede kard fitne sebebiyle Sultn Ahmed Meydannda idam edildii nakledilen ac olaylar arasnda yer almaktadr. ZEVCELER: 1- Safiye Valide Sultn (Venedikli Baffo); III. Mehmed ile Aye Sultan'n annesi ve criye. Osmanl hareminde devlet ilerine en ok mdahale eden Kadn Efendi. 2- ems-i Ruhsr Haseki; Rukyye Sultan'n annesi. Medine'de vakf var. 3- h-i Hbn Haseki. 4-IMz-perver Haseki. (Meru dairede beraber olduu cariyelerin 4O' ve ocuklarnn 100' at sylenmektedir. Biz sadece bazlarn kaydetmekle yetindik.). OCUKLARI: 1-ehzde Osman. 2-

ehzde Sleyman. 3-ehzde Cihangir. 4-ehzde Mahmd. 5- Sultn Mehmed III. 6-ehzde Byezid. 7-ehzde Mustafa. 8-ehzde Abdullah. 9- Aye Sultn. 10- Fahri Sultn. 11- Fatma Sultn. 12- Mihriban Sultn. 13- Rukyye Sultn. 14-ehzde Abdurrahman. III. Murad'n babasndan fark, iki ynde kendini gstermektedir: Birincisi, babas kendi hayatn yaarken, devlet ilerini tamamen Sokullu Mehmed Paa gibi liyakatli devlet adamlarna brakmt. III. Murad ise, hem Saray'da kendi hayatn yayor ve hem de devlet ilerini vasfl devlet adamlarna brakamyordu. te bu boluktan istifade eden Valide Sultn Nurbanu, Kadn efendi Safiye Sultn ve kalfa Canfed devlet ilerine de karmaya balamlard. kincisi, babas II. Selim'in en azndan genliinde de olsa gayr-i meru denebilecek baz fiilleri iledii sylenmektedir. Ancak III. Murad, babasndan farkl olarak hem Arapa ve Farsa iir yazacak kadar lim ve hem de hayatnda gayr-i meru hi bir i yapmayacak kadar da takva sahibi idi. Onun en byk kusuru, meru daire iinde de kalsa, kadnlar konusundaki suiistimalidir93. 93 Peev, Tarih, c. II, sh. 2-10; Solakzde, sh. 597-600; li, Knh'l-Ahbr, Es'ad Efendi, nr. 2162, vrk. 492/a-500/a; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 40-44; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 43-46; Harem II, sh. 47-50, 145-147; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. I, sh. 99-134; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 170-173; Meselenin arptlarak anlatlmasna misl iin bkz. Altnda), Osmanl'da Harem, 13-16. ;, ; 94. III. Mur slm Hul Hayr edilen yandrarak be I mahiyetinde de dii de phelidi yanmaktadr. III. Mehmed, bilir. Zira < makla ben tane erkekl gnahsz biri Zira herhangi! safhasnda de Bu ksa izi bir eye da Bunlardan] "Nizm- lemedikleri vakitli Ayrca l'H ahsn fil-haklka f sonra refinden ( Padiahn kullana Dede Efeni (ettiinin biz de f yapldn biz j diyoruz. istemly 95. III.) Buc Ma'rf v dnyaya t am'dan .< Msr'a dra d ve 979/l| larnahzv 94 Sol* Efendi, SiyS PASLI BLNMEYEN OSMANLI T69 irine 94. III. Murd'n ve olu III. Mehmed'in ma'sum kardelerini ldrmeleri, slm Hukuku asndan izah edilebilir mi? ibi, SefeHayr edilemez. III. Murad, evresinin de etkisiyle ve siyseten kati esasna dayandrarak be kardeini idama mahkm ettirmitir. Bu idam hadiseleri, had cezas mahiyetinde deillerdir. Fkh kitaplarnda tasvir edilen siyseten kati kategorisine girdii de phelidir. Girse de, mevhum mazarrat nazara alan ok zayf bir gre dayanmaktadr. III. Mehmed, bu konuda en pervasz ve er' hkmlere aykr davranandr denilebilir. Zira elimizde kuvvetle muhtemel bir zararn olduuna dair kesin bilgi bulunmamakla beraber, siyseten kati messesesinin suiistimal edildii de bir vk'adr. Zira 19 tane erkek kardeini ve basit jurnaller yznden kendi olunu (ehzade Mahmd), gnahsz bir ekilde idam ettirmitir. Bunun er' bir izahn yapmak mmkn deildir. Zira herhangi bir isyan sz konusu olmad gibi, fitne ve fesadn vukuu da tahakkuk safhasnda deildir. Bu ksa izahtan sonra, u soruyu cevaplandrmak gerekmektedir: Acaba bunlar hi bir eye dayanmadan m bu fiili ilemilerdir? Hayr. Dayandklar baz esaslar vardr. Bunlardan birisi, zayf da olsa, baz slm Hukukularnn u fetvalardr: "Nizm- memleketin bozulmasna sebep olan, fitne ve fesada tevik edenler, bu en' fiilleri bizzat ilemedikleri vakitlerde dahi, kati edilebileceklerine fetva verilmitir. Ayrca l'l-emre tannan bu siyset hakknn tatbiki iin bil-fiil fesadn tahakkuku ve sebeb-i d olan ahsn fil-hakika erir ve mttehem olmas da art deildir. Zira vukuundan evvel def'-i fesd, vukuundan sonra ref'inden daha kolay olduu msellemdir. Bir bid'atnn bid'atnn

yaylacandan korkan dindar Padiahn kullan ondan korumak ve nizm- lem iin, o mbtedi'i kati ve idam etmesi caizdir". Dede Efendi'nin ok zayf fetvalar da esas alarak, karde katlinin snrlarn genilettiinin biz de farkndayz. Zaten baz karde katli olaylarnn artlar gereklemeden yapldn biz de kabul ediyoruz. Ksaca bu hareketi tasvip etmek mmkn deildir diyoruz. Bu meseleyi btn ynleriyle daha evvel izah ettiimizden tekrara girmek istemiyoruz. Ancak o sorunun cevabn mutlaka okumanz tavsiye ediyoruz94. 95. III. Murad zamannda Astronom Takyyuddin tarafndan yaplan stanbul Rasad-hnesi'nin Osmanl eyhlislm Kd-zde emseddin Ahmed Efendi tarafndan yktrld doru mudur? Bu olay ayrntlaryla anlatmakta yarar vardr. Asl ad Takyyuddin Mehmed bin Ma'rf ve unvan da er-Rsd yani astronom olan Takyyuddin, 1521 ylnda am'da dnyaya gelmitir. Babas da Msr'n ileri gelen limlerinden olan Takyyuddin, Msr ve am'dan sonra stanbul'a gelerek mehur hocalarn yannda ilmini tamamlad. Tekrar Msr'a dnd ve astronomi dersleri de ald. II. Selim zamannda tekrar stanbul'a dnd ve 979/1571 ylnda Mneccimbala ykseltilerek stanbul'da astronomi almalarna hz verdi. Takyyuddin, astronomik hesaplarda esas alnan eski Ulu Bey Zc'inin 94 Solak-zde, sh. 621; Peev, c. I, sh. 439, 504; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. II, sh. 14 vd.; Dede Efendi, Siysetnme, Tercme, sh. 6, 25-28; Akman, Karde Katli, sh. 98-105. 170 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN1, i tamamen eskidiini ve mutlaka yenilenmesi gerektiini devlet ricaline anlatmaya alt. eyhlislm Hoca Sa'deddin'in ciddi tavsiyeleri ile III. Murad'n dikkatini ekti ve stanbul'da Tophane Bayr zerinde yani u anda Fransz Sefarethanesinin bulunduu yerin yaknlarnda stanbul Rasadhnesini kurdu. III. Murad'n talimatyla bu Rasadhnenin btn masraflar devlet hazinesinden karland ve bunun iin 10.000 altn harcand. Kendisine de 3.000 altnlk bir ze'met verildi. Buras kuruluncaya kadar, Galata Kulesinde almalarna devam etti. Kurulu tarihi 987/1579'dr. Mneccimba Takyyuddin Efendi bu konuda bir ilke imza basyordu. Zira Avrupa'da Danimarka Kral II. Frederick'in tevikleriyle Tycho-Brahe'nin kurduu rasadhne ancak 1585 tarihinde tamamlanmt. Osmanl Devleti 10 yla yakn bir zaman nde gidiyordu. Takyyuddin, bu sahada 20'ye yakn eser verdi ve almalar engellenmek istese de, 1585 ylnda vefat edinceye kadar aratrmalarn aralksz srdrd. 1577-1580 yllar arasnda Hoca Sa'deddin'den sonra eyhlislmlk makamna o-turan Kd-zde Ahmed emseddin Efendi, doru ve tok szl bir insand. Padiahn bir ok fermanlarn er' -i erife aykrdr diyerek reddetti. Yarg mensuplarn protokolde Beylerbeyilerin nne geirmek iin elinden geleni yapt. Ancak baz meselelerde, ahs anlamazlklarn da etkisiyle, "astronomi ilminin srlarna vkf olarak istikbali renmeye almann devlete uursuzluk getirecei" gerekesiyle, III. Murad'a, Takyyddin'in ina ettirdii Rasadhnenin yklmas iin ilamda bulundu. eyhlislmn ilamna uyan Padiah, Kaptan- Derya Kl Ali Paa'ya, Rasadhnenin yklmas iin kati talimat verdi ve stanbul Rasadhnesi maalesef ykld. Byle bir karar tasvip etmek mmkn deildir. Ancak eyhlislmn kar kt husus, mneccimlik yaparak gelecee ait haberler vermektir. Bu konuyu Osmanl Dev-leti'nin aleyhine kullanmaya alan yazarlar, baka meselelerde, mneccimlie iddetle kar karlarken, burada farkl bir yaklam sergilemektedirler. ifte standartl davranmamak gerektir. Ayrca bu mesele, eyhlislm ile dier makamlar arasnda bir ekememezlik konusu da olabilir. Sonradan Kdzdelerin, ar fikir ve tutumlar sebebiyle, Osmanl tarihinde souk bir taassup rzgarnn esmesine yol atklarn biliyoruz. eyhlislm Kd-zde'yi ayn kefeye koymak mmkn olmasa dahi, Kd-zdeler ve benzeri souk taassup sahipleri iin Ktip elebi son noktay koymaktadr ve biz de sonuna kadar bu grn yanndayz: "Mslmanlarn sultn bu makule souk taassup sahiplerini, kim olursa olsun, tedip etmesi din grevleri arasndadr. nk seiefde bu eit muta'aassplar yznden ok fesadlar meydana gelmitir. Gerek Halvet ve gerek Kd-zdeli baz ahmaklarn grnrdeki salhlarna baklmayp bunlara frsat verilmeye. Nizm- lem ancak ve ancak halk haddinden tecvz etmemekle mmkndr".

Mahall ve belli ahslarn zihniyetine ait olan hatalar tamim edilmemelidir. Bu olayn Osmanl'da ilmi geri brakt dorudur; ancak bunun Osmanl Devleti'nde genel bir zihniyet olduu doru deildir. nk ta Ftih devrinden beri konu ile ilgili almalar tarihiler tarafndan ok iyi bilinmektedir95. 95 Takyyuddin, Cedvil-i Rasadiye, stanbul Rasathanesi ktp. nr. 378; lt'r-Rasadiyye li Zc-i ehinhiyye, . Ty. nr. 1993; Nevl-zde At, Hadk, akik Zeyli, c.II, sh. 286-287; Ktip elebi, Mizan'-l-Hakk, stanbul 1286, sh. 122-123; Den, aban, Mslman lim ncleri Ansiklopedisi I-II, stanbul 1992, c. II, sh. 633-643; nver, Sheyl, stanbul Rasadhnesi, Ankara 1969; Meselenin arptlmas rnei iin bkz. Ylmaz, Osmanl'nn Arka Bahesi, sh. 82-90. 96. Sokullu Mek yapt ( Bosna'nn] devirmedir. Oullarndan j devirilerek Edlr hizmetiyle En rikbdrlk, daha sonra < beylii; ran s II. Selimin kzl Paa'nn \ yl II. Selimi mtr. Kanuni i tam bir basiret J kamndadr. Paa ve I III. Murad'n i kullanamaz l ve yaknlar, l Murad btn-S Sokullu, I nak tarafl Peevf, i kt gm olmadm i sahibi olan j dii nakl doru olu Tl ynleri nacaktr, II vermesi} hissesi 1 sonra 9 Sadretti Mekke'de takva l idare e OSMANLI "al ekti duMi.yd bu 10.000 Bit kadar, | Zira Avru-^tasadhne nde gellenmek mna o-LPadia- proto-erde, kistik-#, III. i, ey1i kt i DevBLNMEYEN OSMANLI 171 |'.!iz de t. Gerek 96. Sokullu Mehmed Paa kimdir? Devirme olduu ve Trk dmanl yapt doru mudur? Bosna'nn Viegard Kazasna bal Rudo Nahiyesinin Sokkulovii kynden bir devirmedir. Srp olmas kuvvetle muhtemeldir. Sokullu Be neslinden yani ahin Oullarndan gelmektedir. 1512 ylnda dnyaya gelen Sokullu, Yeilce Bey tarafndan devirilerek Edirne Saray'na getirilmitir. Oradan stanbul'a nakledilmi ve Kk Oda hizmetiyle Enderun'a alnmtr. Srasyla Hazine Odas ve Hasoda'ya alnan ve de rikbdrlk, uhadarlk ve silhdarlk gibi Saray ii grevlere getirilen Sokullu Mehmed, daha sonra dar karak anigirbalk, Kapclar Kethdal, 1550'de Rumeli Beylerbeylii; ran seferindeki baars sebebiyle vezirlik makamna ykselmitir. 1561 ylnda II. Selim'in kz smihan Sultn ile evlenen Sokullu, 1564 ylnda II. Vezir ve Semiz Ali Paa'nn vefatndan sonra da vezir-i azam olmutur. ki sene Kanuni devrinde, sekiz yl II. Selim zamannda ve 6 yl da III. Murad zamannda bu grevi srdrmtr. Kanuni Sultn Sleyman'n vefat srasnda 40 gn kadar lm haberini gizleyerek tam bir basiret rnei haline gelen Sokullu, II. Selim zamannda manen Padiah ma-kamndadr. Sultn Murad'n hocas Hoca Sa'deddin Efendi, musahibi emsi Ahmed Paa ve kethdas Canfed Kadn ve benzeri kiilerin aleyhteki gayretleri neticesinde, III. Murad'n nazarndan dmtr. Her ne kadar azledilmese de, fiilen yetkilerini kullanamaz hale gelmitir. Nianc Feridun Bey bata olmak zere en yakn arkadalar ve yaknlar, kendisine sorulmadan grevden uzaklatrlmtr. dil bir Padiah olan III. Murad btn tahriklere ramen, Sokullu'ya zarar vermemekte direnmitir. Ancak Sokullu, Kabasakal tarafndaki Saraynda kindi Divan halindeyken, meczup bir Bonak tarafndan hanerle yaralanm ve 1579 ylnda vefat etmitir.

Peev, bizzat Tiryaki Hasan Paa'dan dinlediini syleyerek, III. Murad'n tahta kt gnden beri Sokullu'yu sevmediini ifade etmekteyse de, onun lmnde dahli olmadn da ilave etmektedir. Her gece teheccd namazn karmayacak kadar takva sahibi olan Sokullu Mehmed Paa'nn, vefatndan ksa bir zaman evvel, ahadetini istedii nakledilmektedir. III. Murad'n bu katil olaynda dahli bulunduu eklindeki iddialar doru olmasa gerektir. Bu gr destekleyecek ciddi bir kaynak mevcut deildir. Tavl yani Uzun Mehmed Paa diye de bilinen Sokullu'nun elbette ki iyi ve kt ynleri olacak ve 14 yllk sadrazaml dneminde tenkit edilebilecek tasarruflar bulunacaktr. Nitekim yaknlarn ve dostlarn fazlaca tutmas ve makamlar ncelikle onlara vermesi eklindeki tenkit bunlardan biridir. Ayrca nebaht felketinde nemli derecede hissesi bulunmaktadr. Onun babasnn bir papaz olmas ise, Mslman olduktan sonra ifa ettii hizmetler karsnda slmiyet asndan hi bir nem arz etmemektedir. Sadreti zamannda himaye ettii slm limleri, in ettirdii cami ve medreseler ve Mekke'de tesis ettii hayr vakflar ve en nemlisi de mrnn sonuna kadar tam bir takva hayat yaamas, bu tr iddialarn kastl olduunu ortaya koymaktadr. Sokullu'nun msbet ynleri arasnda II. Selim ve III. Murad gibi atalarna asla benzemeyen iki zayf Padiah zamannda, devleti dirayetle ve byk bir tecrbe ile idare etmesi bata gelmektedir. Ayrca Don ve Volga nehirlerinin birletirilmesi ile so172 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN i nusuz kalan Svey Kanal projesi de Sokullu'ya ait nemli ve ileriyi grdnn delili olan fikirlerindendir. Bu zellikleri sebebiyle Hammer ve onu takip eden baz tarihiler, Osmanl Devleti'nin duraklama ve hatta gerileme devrini, Sokullu'nun vefat ile balat-salar da, bunu aynyla kabul etmek ok zordur. Sokullu'nun tenkit edilebilecek olan ynlerinin banda, 14 yllk sadrazaml dneminde asla serdr olarak ordunun banda sefere gitmemesi ve Padiahlar da bu noktada tevik etmemesidir. Bu yzden statkocu, hatta mstebid ve makamn korumakta hrsl bir devlet adam olarak vasflandranlar olmutur. II. Selim'in tahta knda yenierilerin isyanna sebep olan tavrlar ve III. Murad'n tahta knda gsterdii temellk yani yapmack tavrlar, onun deerini ksmen drm olsa bile, baz aratrmaclarn onun hakknda syledikleri eyler kanaatimize gre doru deildir96. XIII- SULTN III. MEHMED DEVR 97. Sultn III. Mehmed, aile hayat ve zamannda Osmanl Devleti'nin tkt snrlar hakknda ksaca bilgi verebilir misiniz? III. Mehmed, II. Murad'n Safiye Sultn'dan 1566'da dnyaya gelen oludur. Babasnn vefat zerine sancak beyliinden Osmanl Padiahl tahtna oturan son ehzade olarak 1595'de Manisa'dan gelerek stanbul'da clus etti. Her padiah dneminde olduu gibi, son zamanlarda det haline gelen yenierilerin ba kaldrmalar ve bahi talebi kavgalar bunda da meydana geldi. Ferhad Paa'nn gayretleriyle zorbalar bastrld. Ancak Avusturya seferi uzayp gidiyordu. Sadrazam Sinan Paa, Eflak zerine yrd; Bkre'i ald; ancak Yerg'nde dehetli bir malbiyet tatt. Padiah Hocas Hoca Sa'deddin Efendi, Sinan Paa'nn fikrine katlarak Padiahn bizzat sefere katlmasn arzu ediyordu. Bu arada vefat eden Sinan Paa'nn yerine Damad brahim Paa veziriazam olmutu. Nihayet Yenierilerin de tevikiyle 21 Haziran 1596/24 evval 1004'de Padiah sefere kmak zere hareket etti. Eri Kalesi kuatlp feth olundu ve bu sebeple III. Mehmed Eri Ftihi olarak anld. Daha sonra Macarlarn Kerete dedikleri Haova'da zor da olsa byk bir zafer kazanld. Bunda Hoca Sa'deddin'in byk bir rol vard. Harpten dnen Padiah, Hoca Sa'deddin ve evresindeki insanlarn tesiriyle Cala-zde'yi sadrazamla getirdi. Ancak hem Krm Han' Gz Giray' azledip Krm'da fitne karmasyla ve hem de muharebe gnnn ertesi gn askeri yoklatarak dhilde ihtilflarn ve isyanlarn ba gstermesine vesile olmasyla fayda yerine zarar getirdi. Gerekten Caalolu Sinan Paa'nn bu hareketleri neticesinde Anadolu'da Cell denilen ekya isyanlar memleketi kasp kavurmaya balad. 1008/1599 ylnda Damad brahim Paa yeniden Sadrazamla getirildi. 96 Peev, c. I, sh. 24-28; Solakzde, sh. 572 vd; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 552; c. III, Ksm I, sh. 49-54; Aksun, Osmanl Tarihi, c. I, 388-389; Abdurrahman eref, "Sokullu Mehmed

Paa'nn Evil-i Ahvali ve Ailesi Hakknda Baz Malumat", TOEM, nr. 29, sh. 257-265; nalck, Halil, "Osmanl-Rus Rekabetinin Menei ve Don-Volga Kanal Teebbs (1569)", Belleten, c. XII, say 46(1948), sh. 349-402; Ahmed Refik, "Bahr- Hazar- Karadeniz Kanal ve Ejderhan Seferi", TOEM, nr. 43, sh. 1-14; Ylmaz, Mevlt Ulutekin, Osmanl'nn Arka Bahesi, 53-75; Bu eserde Sokullu'nun Trk olmamas esas alnarak, tarihilerin verdii bilgilerin krntlar deerlenidlrlerek ve de abartlarak Sokullu, Trk ve Osmanl dman bir ajan gibi gsterilmitir ki, bu Cumhuriyet dneminde ortaya kan farkl bir bak tarznn rneidir. Neme Harbi I pa'da mhim] Btn t harb lan ettM klklar ve I Mahmd'un I baarl s III. Ftraten zayf j kalyordu. I padiahlar arada, Mahmd'udaK hatta gerilen tin merkez t de grlen j lerdir. Tara \ merkeze I memurlarna yanlarn teyll emrin I Osmanl [ Osmanl 0 nunnameiervel da mazimlmj Adalet Kkd nlemek III. ancak I sac be-Ha-zade ^ zikri ZEV( zaasilt Selim a dugus BLNMEYEN OSMANLI iler, jco-v bu L'is ve Neme Harbi srp giderken Tiryaki Hasan Paa ve Kuyucu Murad Paa, Avrupa'da mhim zaferlere imza basyorlard. Uyvar zerine gidilmesi de bu tarihlerde oldu. Btn bu zorluklar iinde bir de ran ah andlamay bozdu ve Osmanl Devleti'ne harb ilan etti. Anadolu'yu Cell isyanlar kasp kavuruyordu. Osmanl Devleti bu karklklar ve ihtilller iinde iken III. Mehmed 1603'de dnyaya gzlerini yumdu. Olu Mahmd'un katli, Cell isyanlar ve bunlar tahrik eden Safeviler karsnda ordunun baarl sonular alamamas, III. Mehmed'in lmne sebep olan en nemli olaylard. III. Mehmed, sancaa kan ve oradan padiahla gelen son Osmanoludur. Ftraten zayf iradeli ve saf idi. Vehhmd. Anas Safiye Sultn'm mthi tesiri altnda kalyordu. Babas gibi III. Mehmed de, karde katli meselesini en ok suiistimal eden padiahlardan biriydi. 19 kardeini, ald zayf fetvalara dayanarak idam ettirdi. Bu arada, bakalaryla ittifak ettii ve yazmalarda bulunduu jurnallenen olu ehzade Mahmd'u da idam ettirdi; sonra da jurnalleyen insanlarn hayatna son verdi. III. Murad devrinde de babasnn zamannda olduu gibi, devaml bir duraklama ve hatta gerileme almetleri kendini gstermektedir. Dzenli kanunnameler yerine, devletin merkez tekiltnda ve zellikle l'l-emrin temelini tekil eden Padiah ve vezirlerde grlen erv-i erife muhalif halleri siysetnmeler ile limler ikaz ve ird eylemilerdir. Tara tekiltnda meydana gelen zulmleri ve hakszlklar ise, ya yerli limler merkeze bildirmiler veya halkn tazallm ve ikyeti zerine merkez tekilt tara memurlarna adalete rPyet etmeleri iin emirnameler gndermilerdir. te Cell isyanlarnn ortaya k sebebi de budur. Adletnme, devlet otoritesini temsil eden grevlilerin, re%ayaya kar bu otoriteyi ktye kullanmalar ve kanun, hak ve adalete aykr davranmalar halinde, l'l-emrin hakk ve kanunu hatrlatc mhiyette dzenledii hukuk dzenlemelerine denir. Osmanl Devleti'nde padiahn hkm tarznda kendisini gstermitir. Osmanl Devleti'nde, mezlim divannn yerini Divan- Hmyn ald gibi, kanunnameler ve tezkire'lerin yerini de adletnmeler almtr. Yani Divan- Hmynda mazlumlarn ikyeti bizzat

dinlendii gibi, Divan grmelerini Kasr- Adalet veya Adalet Kk denilen yerde dinleyen Padiah tarafndan, mahall idarecilere ikyetleri nlemek zere adletnmeler de gnderilmitir. III. Mehmed, Adl mahlasyla iirler yazan, nazik ruhlu ve zayf iradeli bir padiah; ancak Osmanl padiahlar arasnda en ok takva sahibi olanlardandr. Zamanndaki sadrazamlar arasnda Koca Sinan Paa, Ferhad Paa, Hadm Hseyin Paa, hi kimsenin beenmedii Cala-zde (Caalolu) Sinan Paa ve brahim Paa'y; limler arasnda Hasan an'n olu Hoca Sa'deddin, eyhlislm Bostan-zde Mehmed Efendi, Hoca-zde Mehmed Efendi ve eyhlerden eyh Muhyiddin Efendi ile eyh emseddin Sivs'yi zikretmeliyiz. ZEVCELER: 1- Hndan Valide Sultn; I. Ahmed'in annesi. 2- Valide Sultn; Abaza asll ve I. Mustafa validesi. 3- Haseki; ehzade Mahmd annesi. 4- Haseki; ehzade Selim annesi. OCUKLARI: (simleri bilinmeyen be alt tane daha ocuunun bulunduu sylenmektedir). 1ehzde Sultn Selim Hn. 2-ehzde Sultn Cihangir Hn. 3-ehzde Mahmd Hn. 4-ehzde Ahmed. 5-ehzde Mustafa. 6- Hatice Sultn. 7174 BLNMEYEN OSMANLI Aye Sultn97. 98. Cell isyanlar hakknda zetle bilgi verebilir misiniz? Sizce bunlarn sebepleri nelerdir? 9Cell, Cell'e mensup demektir. Yavuz Sultn Selim zamannda Bozok'da 1519 ylnda isyan eden Kzlba eyh Cellin isyan zerine, daha sonra meydana gelen isyanlara hep Cell isyanlar ve silere de Celller denmitir. O halde, cellii, geni anlamda, devlete isyan yani bay veya hurc ales-sultn diye de isimlendirebiliriz. Cell isyanlarn iki ayr safhada incelemek mmkndr: Birinci safhada, Safevi Devleti'nin himayesinde, bir mezhep mcadelesi tarznda balayan ve daha ziyade ran'n tahrikleri sonucu Osmanl Devleti'ne frsat bulduka isyan eden i' Trkmenlerin hareketleridir. Bunlara Alev veya Kzlba isyanlar da denmektedir. Bu manada en nemli isyan II. Byezid devrinde Antalya taraflarnda balayan ahkulu isyan idi. aldran Zaferi bu tip isyanlar ortadan kaldrmaya yetmedi ve 1519'da Yavuz tarafndan bastrlan eyh Cell isyan ile, artk memnun olmayan kitlelerin hareketine adn veren olay meydana gelmi oldu. Kanuni'nin zamannda da ehzade Mustafa'nn idamyla frsat bulan Celller, Dzmece Mustafa diye birinin etrafnda toplanarak devlete isyan ettiler. ehzade Byezid'in durumu ise, ran ahnn da tahrikiyle tam bir isyana dnt. Alevlik davasyla isyan eden Celliler arasnda Sln, Baba Znnun, Domuzolan, Karaisal Cematinden Veli Halife ve nihayet Hac Bekta- Veli'nin neslinden olduunu iddia eden si Kalender bulunmaktadr. kinci safha ise, Osmanl Devleti'nin hukuk, sosyal ve iktisad hayatnn bozulmas ve bunun neticesinde devlet tekiltnda kayrmalarn, basklarn, zulmlerin ve rvetin artmas zerine, bu sebeplerden biriyle devlete krgn olanlarla daha evvel Cell isyanlarnn temelini tekil eden mezhep mcadelesinin birlemesi safhasdr. Bu ikisi balaynca, Osmanl devleti kontrol ok ciddi manada kaybetmitir. Bu kontroln kayb, hem hukuk alanda ve hem de mal alanda yanllklarn ve zulmlerin yaanmasna sebep olmutur. Biraz evvel grdmz gibi, artk dzenli bir hukuk sisteminin devam olmak zere yeni karlan kanunlar ve bunlara gre verilen tezkireler deil, meydana gelen hakszlklar nlemek ve kanunlarn tatbik edilmeziiklerini ortadan kaldrmak iin karlan adletnmeler gndemdedir. te bu noktada devletin idaresinden holanmayan gruplar, bu fkelerini ortaya koymak zere bir k yolu aramlar ve devlete ba kaldran her reisin maalesef arkasnda yer almaya balamlardr. Bunlara Safevi devletinin tahriklerini ve de seferlerde alnan kt neticeleri de ekleyince, Osmanl Devleti'nin en az 200 ylna damgasn vuran Cell isyanlar ortaya kmtr. Bu sebeplerden bazlarn ylece zetlemek mmkndr: 1) Osmanl Devleti'ni ycelten hukuk ve adalet sistemindeki bozulma bu isyanlarn 97 Peev, c. II, sh. 163-280; Solak-zde, 620-682; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 73-115; Gkbilgin, M. Tayyib, "Mehmed III", A; Sertolu, Osmanl Tarih Lgati, sh. 254-255; nalck, Halil, Adletnmeler, Belgeler, c. 1-2, sh. 49 vd.; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. D. 1830; E. 2768; Kantemir, c. I, sh. 275-277; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 47; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 176-177. lara

99. Sil BLNMEYEN OSMANLI 175 birinci sebebidir. Zira devlet grevlileri, adaleti arka plana itince ve re'yya ar vergiler salmaya balaynca, vatanda devletinden her geen gn soumutur. Bir taraftan idarecilerin zulmne ve dier taraftan Cellilerin basksna dayanamayan halk, cely- vatan ederek yani evini yurdunu terk ederek ounlukla bir baka Celli grubuna karyordu. 2) Osmanl iktisad hayatndaki bozulma nemli bir isyan sebebiydi. Bir tarafdan refah ve lks ve dier tarafdan da buna ulamak iin bavurulan rvet yolu, bunlarn yannda vatandan vergi ve fakirlik kskalar arasnda kalmas, insanlar isyana tevik ediyordu. III. Murad devri Osmanl Devleti'nde enflasyonun yaand ilk dnemdir. Bu yzden yenieri isyanlar da balamtr. 3) Osmanl Devleti'nin savalarda zafer yerine malubiyetler almas da isyanlarn nemli sebepleri arasndadr. Mesela uzun sren Osmanl Avusturya savalar, halk bktrm ve psikolojik adan insanlar devletten soutmutur. Bu arada bir ateli silah olarak tfein Anadolu'da bol miktarda bulunmas da, tarihiler tarafndan, savalar kadar isyanlara sebep olarak gsterilmektedir. 4) lmiye snfnn bozulmas ve devlet ilerinde ehliyet yerine yaknlara ve dostlara grev verilmesi, devlete isyan edenlerin maalesef kalitesini ykseltmitir. Yani Celller, eskisine nazaran daha gl reisler evresinde toplanmaya balamlardr. Devlet hayatnda yanl uygulamalardan rahatsz olan baz vasfl devlet adamlar da, maalesef patlamaya hazr bomba gibi duran isyanc gruplarn balarna geebiliyorlard. Karayazc, Deli Hasan, Tavil Ahmed ve Canboladolu isyanlar bunlara misl olarak verilebilir. 99. III. Mehmed devrindeki belli bal Celli isyanlarn anlatr msnz? III. Mehmed devrinde Osmanl Devleti'ni perian eden baz Cellileri ksaca anlatalm: ' '.:,:. -.;' = Karayazc syan: III. Mehmed devrinde devam eden Osmanl-Avusturya savalar srasnda ilk byk Cell? isyann balatan Karayazc Abdlhlim, aslnda Osmanl Devleti'nde sekbanbalk ve subalk gibi grevlerde bulunan ve ekyay sindirmek zere Malatya tarafnda il erlerine yiitba olarak tayin edilen bir ahstr. syan ettikten sonra evresine toplad levent ve sekbanlarla, Urfa civarn yamalam (1596); Cala-zde Sinan Paa'nn yanl siysetinden rahatsz olan 30.000 kapkulu da kendisine katlnca iyice aztmtr. Urfa'y zapteden Karayazc, Hlim ah adyla fermanlar bile gndermitir. Sokullu-zde Hasan Paa'nn takipleri sonucunda Samsun taraflarna ekilen Karayazc vefat ettikten sonra, tekiltn bana olu Deli Hasan gemitir. Sadrazam Yemii Hasan Paa'nn kendisini Bosna Beylerbeyisi ve evresindeki ileri gelenleri de belli grevlere getirip Avusturya Seferine gndermesiyle bu byk gaile ortadan kalkabilmitir (1603). Avusturya ve ran seferleri yznden devlet Cellilere kar tam bir varlk gsteremiyor ve vatandan bu asilere kar koru-yamyordu. 1608 ylna kadar Anadolu'da byk kagunluk denilen bkknlk dnemi yaand ve halk perian oldu, Tavl Ahmed syan: Sekbanlktan yetime olan Tavl Ahmed de, 1605 ylnda evresine toplad ekya ile Gezdehan Ali Paa ve Nasuh Paa komutasndaki Osmanl 176 BLNMEYEN OSMANLI ordusunu malup edecek kadar glenmitir. Buna ok zlen I. Ahmed, baa kamad Tavil Ahmed'i ehrizor Beylerbeyliine tayin ederek bu skntdan kurtulmutur. Ancak olu Mustafa, babasnn isyann devam ettirerek Badad' teslim almtr (1607). Daha sonra Kuyucu Murad Paa bunu sindirmekte muvaffak olmutur. Canboladolu Ali Paa syan: Maalesef Celllerin en gls bu idi. Dedesi Canbolad Bey, Yavuz zamannda kendisine yurtluk verilen Krt Beylerindendi. Cala-zde Sinan Paa'nn kardei (baz kaynaklarda yeeni) Hseyin Paa'y idam etmesiyle birlikte, Kilis ve evresinde isyan bayran ekti. Bamszln ilan etti ve ordu tertip ettirdi. Adna hutbe okutup para bastrd. ok tehlikeli hale gelen bu isyan da 1607 ylnda yine Kuyucu Murad Paa tarafndan bastrld. Ksaca Cell isyanlar, bataklkta reyen sivrisineklerdi ve maalesef zikredilen sebeplerle, Osmanl Devleti'nin beyni olan Anadolu, idar, sosyal, hukuk ve iktisad sebeplerden dolay Cell reten bir bataklk haline gelmiti98.

100. Kuyucu Murd Paa kimdir? Neden Osmanl tarihinde zulmn kt misli olarak gsterilmektedir? Peev, bu byk devlet adamn, "Bu ol vezir-i azamdr ki, Memlik-i l-i Osman' ekyadan temizlemidir ve 500 yl nce eyh-i Ekber Hazretleri (Muhyiddin-i Arab) Kuyucu Koca diye ona iaret ile kitabna yazmtr" eklinde ksaca anlatmakta ve daha fazla izahn gerekli olmadn ilave etmektedir. Aslen Hrvat olan bu devlet adam, srasyla kethda, sancak bei ve ardndan Diyarbekir, Anadolu ve Rumeli Beylerbeyilii ve nihayet 1015/1606 ylnda vezir-i azam olmutur. Anadolu'daki ekyay katletmi ve katlettii ekyay kuyuya attrd iin de Kuyucu lakabn almtr. 90 yana kadar istikametli bir hayat yaam ve Padiah'n Baba iltifatna mazhar olmulardr. O halde neden bu devlet adamnn aleyhinde fazlaca konuulmaktadr? Bilindii gibi, III. Murad devrinde Anadolu'da balayan Cell isyanlar, III. Mehmed devrinde artarak devam etmi ve zellikle mezhep mcadelesini esas alan Kalenderolu'nun isyan ile, Anadolu yaklp kavrulmaya balamtr. te Anadolu'nun isyanlarla kvrand ve bu sebeple de Osmanl Devleti'nin tarihinde bir ilke imza atarak 1606 ylnda Zitvatorok Andlamasn imzalamaya mecbur kalmas zerine, Kuyucu Murad Paa, Osmanl padiahnn fermanyla aadaki baarlara imza atmtr. 1) Murad Paa'nn ilk zerine yrd Cell, Konya'daki Saraolu Ahmed'dir ve evresine 30.000 kii toplayacan syleyen bu ekya hemen idam edilmitir. Bunu Silifke ve Adana'y igal eden Cemid ve Mush avu ekyalarn temizlemek takip etmitir. 2) kinci nemli ii, bir trl durdurulamayan Canbolad Olu ve de Lbnan ile Suriye taraflarnda ba kaldran Drzi ekyalardr. Canbolad Olu ile 1607 ylnda 93 Peev, c. II, sh. 204-205, 252, 335: Nim Mustafa Efendi, Ravzatu'l-Hseyn fi Hulsat Ahbr'l-Hfikeyn (Tarih-i Naima) I-VI, stanbul 1280, c. I, sh. 223-225, 236-238, 281-284, c. II, sh. 1-22, 26-39, 303-316, c. III, 213-220, c. V, sh. 83-87; Ahvl-i Celliyn, Sleymaniye ktp. Esad Efendi, nr. 2236; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 99-113; lgrel, Mcteb, "Cell syanlar", TDVA, c. VIII, sh. 252-257. MANLI BLNMEYEN OSMANLI 177 ptomalutur. p(1607). t Dedesi ijala;siyle l tertip |i 1607 ta seli seHl I tab) skenderun yaknlarnda yapt muharebeyi kazanan Murad Paa, Canbolad Olu'nun stanbul'a teslim olmaya ve Drzi liderlerini de kamaya mecbur etmitir. 3) Asl problem olan Kalenderolu Pr veya Mehmed'e gelince, aslnda eski bir avu, kethda ve hatta mtesellim olarak grev yapan bu ahs, 1604'de isyan etmi ve Anadolu Beylerbeyini malup ederek Manisa ve evresini hkimiyeti altna almt. zerine yryen Murad Paa'dan ekinen Kalenderolu nce Ankara sancak beyliini kabul etmi, ancak halk kabul etmeyince yeniden isyan ederek ve de Canboladolu kuvvetlerinden kaanlar da evresine toplayarak 30.000 kiilik bir kuvvetle Bursa ve evresini yakp ykmtr (1607). Bu olay stanbul'da duyulunca byk heyecan uyandrmtr. stanbul'a gelmesinden korkulan Kalenderolu'nun zerine gnderilen Osmanl kuvvetleri bozguna uram ve komutanlar ldrlmtr. Bu bozgun Ege'deki bir ok ehrin de yaklp yklmasna sebep olmutur. Kovalamacalar sonunda Murad Paa, 1608 ylnda Gksn taraflarnda Kalenderolu ile kar karya gelmi ve kuvvetlerini

datnca Kalenderolu destek ald ran'a snmtr. Nitekim ona destek veren Tavil'in kardei Meymun ve benzeri ekyalar da neticede ran ah'na iltica etmilerdir. 4) Murad Paa'nn grevi bununla da bitmemektedir. Bayburt'ta Murad Haniler ve Beyehir'de ise Emr h denilen ekyay tamamen ortadan kaldrmtr. Ksaca bir asra yakn Osmanl Devleti'ni alt st eden Cell isyanlarn Murad Paa sona erdirmitir. Tarihlerin kaydettiine gre, Kuyucu Murad Paa'nn sene sren bu ekya temizleme hareketi srasnda, 50.000 ksur ekya ldrlmtr. Elbette ki bunlar arasnda masum olanlar da vardr ve bulunabilir. Ancak aleyhteki ithamlar tamamen, mezhep taassubundan kaynaklanan ve tek tarafl olan abartmalardr". 101. Caaloh (Cigala-zde) Sinan Paa'nn dnme ve hin olduu ve Cell isyanlarna onun sebep olduu eklinde iddialar var. Bunlar doru mudur? Cigala, talyan asll byk bir komutan olan Visconte di Cicala'dr. Olu Scipione Cicala 1560 ylndaki Cerbe zaferi srasnda slm gazileri tarafndan esir edilmi ve Kanuni'nin dneminde Enderun'a verilmitir. Daha sonra Yenieri aal, beylerbeyilik ve kaptan- deryalk gibi grevlere gelen ve ad da Mslman olmas hasebiyle Cigala-zde Sinan Paa olan bu zat, Lala Mustafa Paa zamannda vezirlik makamna getirilmi ve zellikle ran ile yaplan savalarda byk bahadrlklar gstermitir. III. Murad zamannda 1596 ylnda kazanlan Haova Zaferinde gsterdii kahramanlklar sebebiyle, Hoca Sa'deddin Efendi ve Kzlaraas Gazanfer Aa'nn etkisi ile vezir-i azam olur. Ancak 45 gn sren bu grev, tekrar brahim Paa'ya iade edilir. Tarihilerin kaydettiklerine gre, Cigala-zde Sinan Paa'nn tenkit edilen -nemli kusuru bulunmaktadr: Birincisi, Haova zaferinden ksa bir sre nce ordu bozgunla kar karya gelme ihtimali zerine nemli sayda askerler kamt. Zaferden sonra kaanlar tesbit etmek zere yoklama yaptrmas ve 30.000 askerin dirliini kesmesi ve hatta bir ksmn l^ C n; sh. 354, 330-343; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I,? 178 BLNMEYEN OSMANLI BLN'' drmesi, asker iinde byk kargaalara sebep oldu. kincisi, Haova Savana gelmediini ileri srerek Krm Han Gz Giray' azlederek yerine acemi olan kardei Fetih Giray' getirmesi ve bunun da Krm'da byk kargaalara vesile olmasdr. ncs ve bizce en nemlisi, sert mizal ve fazla tenkiti birisi olmas ve makamna uygun dmeyecek ekilde, "Yakn geldin, uzak durdun" gibi sudan sebeplerle insanlar oka tenkit etmesidir. zellikle Osmanl Devleti'ni Trk dman dnmelerin istila ettiini iddia eden ve Osmanl Devleti'nin mmet anlayn tenkit eden baz aratrmaclar, Cigala-zde'nin, Trk dman Papa VII. Clement'in ajan olduunu, bu konuda Rinieri adl bir mellifin 1898 ylnda VIII. Clement ve Caalolu Sinan Paa adl eser yazarak bunu belgelerle ispatladn ileri srmektedirler. Osmanl tarih kaynaklarnda, onun ahlak ile alakal gzel eyler sylenmese de, ajanl ve Hristiyanl ile ilgili tek kelime zikredilmemektedir. Bu tr iddialarn ve hatta ad geen kitabn, Papa'nn Ftih'e gnderdii mektuplar gibi olmas da mmkndr. Yani Papa, byle bir Osmanl devlet adamn kullanmak istemi olabilir. Ancak kullandna ve bu zatn da Hristiyanlkta devam ettiine dair Osmanl kaynaklarnda bilgi bulunmamaktadr. Ancak 1593'de kardei Carlo'nun stanbul'a gelmesi ve ertesi yl da kendisinin doum yeri olan Messina'ya gitmesi bu eit dedikodularn kmasna sebep olmutur100. XIV- SULTN I. AHMED DEVR 102. I. Ahmed, ailesi ve zamanndaki nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz? mt rai (i yani gibi o-di. Suitni bette ki i U devlet vfl) Sadra i Me zer 14 yanda hkmdar olub 14 sene Padiahlk etmi bulunan I. Ahmed, 1026/1617 ylnda 28 yanda vefat eylemitir. III. Mehmed'in, Hndan Sultn'dan Manisa'da 18 Nisan 1590/22 Cemziyelhir 998 tarihinde dnyaya gelen oludur. 22 Knun- sn 1603/18 Receb 1012

tarihinde babas yerine tahta kt. Padiah olduunda on drt yanda idi. Tahta kt zaman memleketin i dzensizliklerinden baka Avusturya ve ran harbleri devam ediyordu. Krm Hn svarilerinin Bodan ve Eflak' tahrip ve Erdel memleketini de sktrmalar zerine, bu be Avusturya tarafn brakp tekrar Trklerle birlik olunca, imparator sulha yanamak zorunda kald. Tuna zerindeki Zitvatorok denen yerde Osmanllarla andlama yapld (1606). Bylelikle 15 yldr srp giden Avusturya (Neme) harbleri sona ermi oldu. Bu andlama Osmanl Devletinin Avrupa'daki ilerleyiinin durduunun bir vesikas olarak kabul edilir. ran savalarna gelince, ran ah Byk lakabyla anlan ah Abbas ile yaplan muharebelerde hi de iyi neticeler alnmad. Nihayet 1612'de ranllarla da sulh yapld. Fakat sene sonra iki devlet arasnda sava yeniden balad (1615). Bir aralk anla100 Peev, c. II, sh. 111-112, 204-206, 261-266, 284; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 235, 354, 357; . Rinieri, elemente VIII Sinan Bassa Cicala, Roma 1898; kirolu, "Mahmd H., Cigala-zde Sinan Paa", TOVtA, VII, sh. 525-526; Baz ithamlar iin bkz. Ylmaz, Mevlt Ulutekin, Osmanl'nn Arka Bahesi, sh. 94-101; Danimend, Osmanl Tarihi Kronolojisi, c. III, sh. 178-179. lislmSs Ha--E'. OSHANLI / azleIras ve rseve '"in, ir, 22 ve taBLNMEYEN OSMANLI 179 ma yaplr gibi olduysa da sava gene devam etti. Cell denilen ekya yer yer Anadolu'yu kaplamt. Kuyucu Murd Paa, yllarca uraarak ve yakalad zorbalar kuyulara doldurarak Anadolu'yu temizledi ve halka geni bir nefes aldrd. I. Ahmed zamannda Murd Reis ve Halil Paa gibi deniz kahramanlar Trk donanmasna zaferler kazandrmlardr. Padiah, savalardan ve gailelerden ancak ban kurtarmt ki, mr vefa etmedi; gen yanda ld. stanbul'da At meydannda yaptrd ismi ile anlan (Sultanahmet CmiM) yanndaki trbesine defnedildi (1616). Bata Muallim-i Sultan Mustafa Efendi olmak zere, muhitinin tesirine kaplan I. Ahmed, itimat ettii deerli kimseleri devlet hizmetinde kullanmtr. Genliine ramen, icraatnda azimli idi. Saraydaki kadn nfuzunu nlemi, kadnlara let olmamtr. zellikle Venedikli Baffo veya Safiye Sultn diye bilinen siys kadn Eski Saray'a gndermekle kadnlarn devlet ilerine fazla karmalarn nlemitir. Ayrca Yldrm Bayezid'den beri srp gelen nizm- lem iin karde katli meselesini dt suiistimal ukurundan karmas ve bu usul yerine, saltanatn slaleden en bye gemesi yani ekberiyyet ve erediyyet nizmn koymas ve kardei Mustafa'y ldrmemesi gibi nemli icraatlar vardr. iire merakl idi. Yazd iirlerde Baht mahlasn kullanrd. Sultn Ahmed Cmi'ini o yaptrmtr. Bir dier nemli hizmeti de, o zamana kadar icra olunan Osmanl Kanunlarn yeniden tertip ve tedvn yoluna gitmi olmasdr. Elbette ki bunu, devrinde yaayan kanun-ins limlere borludur. I. Ahmed devri denilince akla gelen isimlerin banda, Cell syanlarn durduran, devlet ve kanun nizmnn tesisi iin yazl ve fiil tedbirler alan Vezir ve sonradan da Sadrazam olan Kuyucu Murd Paa gelmektedir. Ayn Ali'nin her iki Kanunnme Mecmuasn da Kuyucu Murd Paa'ya takdim etmi olmas, onun hukuk dzenlemeler zerindeki fonksiyonunu da ortaya koymaktadr. I. Ahmed devrinin sadrazamlar arasnda Kasm Paa, Sokullu ailesinden Mehmed Paa, Dervi Paa ve Nasuh Paa'y; dier devlet adamlarndan Cigala-zde Mahmd Paa, Etmeki-zde Ahmed Paa ve Sark Mustafa Paa'y; mehur limlerden eyhlislm Sun'ullah Efendi, Hocazde Mehmed Efendi, Mu'allim-i Sultn Mustafa Efendi ve Ahi-zde Hseyin Efendi'yi ve maneviyat erenleri arasnda Aziz Mahmd Hdy Hazretleri, eyh Abdlmecid Sivs ve Cerrah Paa eyhi diye bilinen eyh brahim Efendi'yi zikredebiliriz. ZEVCELER: 1- Hatice Mahfirze Sultn; Gen Osman'n annesi. 2- Ksem Sultn (Mahpeyker Sultn). IV. Murad'n annesi ve Osmanl Hareminin en namdr kadn. 3- Fatma Haseki;

Cariyelerdendir. OCUKLARI: 1-ehzde Osman II. 2-ehzde Sultn Mehmed Hn. 3-ehzde Murad IV. 4-ehzde Cihangir Hn. 5-ehzde Hasan. 6-ehzde Byezid. 7-ehzde Kasm. 8ehzde Sleyman. 9- Sultn brahim. 10-Aye Sultn. 11- Fatma Sultn. 12- Hn-zde Sultn. 13- Burnaz Atike Sultn. 14-ehzde Orhan. 15-ehzde Hseyin101. 101 Peev, c. II, sh. 290-346; Nim, c. I, sh. 373-461; Kantemir, c. I, sh. 279-283; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 116-126; Baysun, M. Cavld, "Ahmed I", A, I, 161-164; lgrel, Mcteba, "Ahmed I", TDVA, II, 30-33; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. D. 3831; E. 8365; E. 8661; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 47-53; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 178-183; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. III, sh. 37. 180 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN C XV- SULTN I. MUSTAFA DEVR 103. Sultn I. Mustafa'nn zamann ksaca zetler misiniz? Tamamen a-kl hastas olduu doru mudur? cut de-dr Ut XVISultn Mustafa, iki defa Osmanl tahtna oturmutur: Birincisi: Kasm 1617-ubat 1618 tarihleri arasndaki 3 aylk saltanattr. I. Ahmed vefat ettii zaman, koyduu ekberiyyet ve erediyyet kaidesine gre, kendi ehzadeleri henz kk idiler. Bunun zerine II. Osman'n ahsiyetinden ekinen ve Ksem Sultn diye de bilinen Mhpeyker Haseki'nin de etkisiyle, kardei Sultn Mustafa tahta oturtuldu. Kendisi saltanattan uzak kalmak istiyordu ve Osmanl kaynaklarnn ifadesine gre, aklnda hafiflik, re'yinde ve ilerinde isabetsizlik bulunmas hasebiyle, devlet ve ilim adamlar i huzuruyla bi'at yapamadlar. I. Ahmed devrinde devleti tek bana yrten Drssa'de Aas Mustafa Aa, eyhlislm Es'ad Efendi, Kimmakam Sofi Mehmed Paa ve dier yetkilileri ikna ederek hal'i iin fetva aldlar ve I. Ahmed'in olu II. Osman' tahta kardlar. kincisi; Mays 1622-Eyll 1623 yani 1.5 yllk saltanattr. II. Osman'n byk bir zulmle Mays 1622'de yani 4 yl sonra tahttan indirilmesinden sonra, Veziriazam Davud Paa kullanlarak Sultn Mustafa yeniden tahta karlmtr. Ancak II. Osman'n lmne sebep olan yenierilerden ve Davud Paa'dan halk rahatszdr. Bu arada Saray'da bulunan ehzadelerin de ldrlecei haberi alnnca, halk ayaklanmaya balam ve eyhlislm Yahya Efendi'nin tavsiyesiyle Kara Davud Paa azledilerek yerine Mere Hseyin Paa getirilmitir. Karklk devam edince srasyla Lefkeli Mustafa Paa ve Grc Mehmed Paa sadrazamla tayin olundu. karklktan istifade etmek isteyen i ve d mihraklar Osmanl Devleti'ni sarsyordu. Trablusam Beylerbeyi Yusuf Paa ve Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paa, yenierilere kin kusarak isyan etmiler ve ok sayda yenieriyi de katletmilerdi. stanbul'a gelmek zere hazrlk yapyordu. Sipahiler, II. Osman'n katillerinin bulunmas iin ba kaldrdlar ve bunun zerine Kasm 1622'de toplanan divan Davud Paa'nn idamna karar verdi. Austos 1623 ylnda Sadrazamla getirilen Kemanke Ali Paa, basiretiyle devlet adamlarn toplad ve Sultn Mustafa'nn saltanat koltuunda kalmamas gerektiine karar verildi. Tahttan sevinle Eyll 1623 tarihinde ayrlan Sultn Mustafa, Ocak 1639 tarihinde vefat etti. Sultn Mustafa'nn dnyev saltanat istemeyen bir hali olduu kesindi. Aklnn hafif, tedbirinin zayf ve saltanat koltuunda dahi ocuka hareketlerde bulunan biri olduu da doruydu. Osmanl kaynaklar aka akl hastas demek olan mecnun tabirini kullanmamaktadrlar. Konuyu Solak zde'nin ifadeleriyle noktalamakta yarar gryoruz: "26 yanda idiler. Yalnz bir mikdar akl hafif olup buna hapiste uzun sre kalmas sebep olmutur; giderek akl bana gelir dey doktorlarn tedaviye devam etmeleri kaydyla eyhlislm Es'ad Efendi kavliyle amel olunmutur". III. Mehmed'in olu olan Sultn Mustafa'nn tesbit edilen kadn ve ocuklar mev104.1 c musibeti Sultn'danl gizliye n m etmeye s Efendi <8 Mitimi

Ihed BLNMEYEN OSMANLI S cut deildir. kballeri vardr. Kadn efendileri bilinmemektedir102. XVI- SULTN II. OSMAN (GEN OSMAN) DEVR 104. Hile-i Osmaniye ad verilen Gen Osman olayn ksaca zetler misiniz? Hile-i Osmaniye, yenierilerin kazan kaldrarak II. Osman'n canna kydklar a-c musibet demektir. Bilindii gibi, II. Osman, I. Ahmed'in olu olup Hatice Mahfirze Sultn'dan Kasm 1604 ylnda dnyaya gelmiti. 14 yanda yani ubat 1618'de tahta geen ve Gen Osman diye de bilinen II. Osman, Arapa, Farsa, Latince, Yunanca ve talyanca bilecek kadar lim ve Fris yahut Fris mahlaslaryla iir yazacak kadar da edibdi. zerinde messir olan ahsiyetten birisi Hocas mer Efendi ve dieri de Kzlar Aas Mustafa Aa ile Sleyman Aa idi. Sadrazam Halil Paa'y yerinde brakan Padiah, Kaimmakam Sofi Mehmed Pa-a'nn yerine Kara Mehmed Paa'y getirdi. lk ii 1612 Nasuh Paa anlamas ile sona ermi gibi grnen ve ancak devam eden ran'la olan ihtilaf sona erdirmek oldu ve Eyll 1618'de anlama imzaland. Sra 1617 ylndan beri devam eden Lehistan problemine gelmiti. Vezir-i azam stankyl Ali Paa harp almasna taraftard, dier erkn- devlet ise istemiyorlard. Seferden nce Rumeli Kazaskeri Takprl-zde Kemlddin Efendi'den fetva alarak kardei ehzade Mehmed'i kati ettirdi ve ahm ald. Eyll 1620 tarihinde balayan Lehistan seferi, Ekim 1621 tarihinde bar antlamas ile sona erdi. Budin Beylerbeyi Karaka Mehmed Paa ehid olmu ve ordu moralsiz kaldndan istenen zafer elde edilememiti. II. Osman askerlere ve asker de kara hadmlarn szlerine inand iin II. Osman'a krlmlard. II. Osman baz slhatlar yapmak niyetindeydi ve bu slahata tamamen bozulmaya balayan kap kulu ocaklarndan balamak niyetindeydi. Hatta Halep, am ve Msr beylerbeylerine emirler gndererek Padiah'a sadk yeni bir ordu tekili iin gizliden gizliye hazrlklara balamt. Kzlar aas Sleyman Aa ile Hocas mer Efendi padiah hacca gitmesi iin ikna etmeye baladlar. Hacca gitmesine, askerler, Kaynpederi ve eyhlislm Es'ad Efendi ile Aziz Mahmd Hdy Hazretleri iddetle kar kyordu. Devreye kapkulu askerleri girdi ve Padiah' hacca gndermek isteyen mer Efendi, Sleyman Aa ve Veziriazam Dilver Paa'nn ban isteyerek bata Rumeli Kazaskeri Yahya Efendi olmak zere ulemay araya soktular. Fayda vermedi ve sonunda askerler isyan ederek Bb- Hmyun'dan ieri girdiler. Sultn Mustafa'ya zorla b'at gerekletikten sonra, II. Osman Orta Camiye getirildi. Burada yeni Sadrazam olan Kara Davud Paa'nn talimatyla kemend ile boulmak istendi. Muvaffak olunamaynca, Yedikule'ye gtrld ve maalesef Davud Paa'nn nezretinde orada ehid edildi. (Mays 1622). Ne yazk ki, bu 102 Peev, c. II, sh. 360-362, 388-398; Solak-zde, sh. 698-699, 720-736; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 127, 142-148, Kantemir, c. I, sh. 285-287. 182 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN fitnenin banda Sultn Mustafa'nn Valide Sultn' bulunmaktayd. II. Osman'n ldrlmesi, Osmanl tarihinin en ac olaylarndan biridir ve maalesef Kanuni'nin olu ehzade Mustafa olay gibi tarihin akn deitirmitir. II. Osman, bir zamanlar Osmanl Devieti'nin ykselmesine sebep olan yenieri tekiltnn artk rdnn farkna varmt ve bu gerileme sebebini ortadan kaldramadan vefat etti. Devrinin sadrazamlar arasnda Halil Paa, Kara Mehmed Paa ve Dilver Paa'y; eyhlislm ve kayn pederi Es'ad Efendi'yi, Nianc Oku-zde Mehmed Efendiyi ve ilim erbabndan ise, Hoca mer Efendi ve Mezzin-zde Mahmd Efendi'yi zellikle zikretmeliyiz. ZEVCELER: 1- kile (Rukyye) Hnm; eyhlislm Es'ad Efendi'nin kzdr ve hr kadnlardan nikh ile evlenen ndir kadnlardandr. 2- Aye Hanm; Pertev Paa'nn torunu. OCUKLARI: 1ehzde mer. 2-ehzde Mustafa. 3- Zeynep Sultn103. 105. Osmanl Padiahlar neden hacca gitmemilerdir? Gen Osman'n ldrlmesinde hacca gitmek istemesinin rol var mdr? hacca tercih < iken hacca s rilen idare etme l;l{j mann ce Ayn; II. Osman'a fkhtaki bu f; mek evldr, < kutbu Aziz t eylemitir, \ hedef olan ve 1 tamamen fktmj

istemezdik. I kadaradr,", Bu soru oka sorulmaktadr. Ancak bu sorunun cevaplandrlaca en gzel yer, II. Osman meselesidir. Zira II. Osman'n katli olaynda bu sorunun cevab da verilmitir. Evvela haccn farz olmasnn artlarn zetleyelim: Mslman olmak; akll olmak; ergen olmak; hac yolu iin hem gda ve hem de yol masraflarn karlayabilecek kadar zengin olmak; haccn farz oldu unu bilmek; yol emniyeti bulunmak. Bu ksa izahlardan sonra, Osmanl Padiahlarnn neden hacca gitmediklerinin cevabn arayalm: 1) slm Hukukuna gre, cihd, Mslmanlar iin farz- kifyedir. Bu sebeple fert olarak bir Mslman, ak bir dman tehlikesi bulunmad mddete, farz- ayn olan hacc farz- kifye olan cihda tercih edebilecektir. Cihd, fert olarak Mslmanlarn hac ibadetine engel olmayacaktr. Bunun tek istisnas, dmann bertaraf edilebilmesi iin hacca gidecek Mslmanlara da ihtiya olmasdr. te bu noktada halife ve sultnlarn hkm, Mslman fertlerden farkldr ve onlar iin cihd yani dmanlarn hcumunu bertaraf ederek Mslmanlarn emniyetini salamak ve bunun iin gerekirse savamak, farz- ayndr. Hz. Peygamber'e hangi amelin daha faziletli olduu sorulduunda, srasyla, Allah'a ve Peygamberine iman, Allah yolunda cihad ve hacc- mebrr cevabn vermitir. Sebebi bellidir; Mslmanlarn cann, maln ve namusunu korumak hukukullah da denilen kamu haklarndandr; yani cemiyete ait bir ibadettir. Bazan kamu haklarndan olan bir mesele, ahs farzlardan daha ehemmiyetli hale gelmektedir. te burada da durum budur. Osmanl Padiahlarnn II. Selim'e kadar gelenlerinin tamam, mrlerinin yarsn Allah yolunda cihd iin seferlerde geirmilerdir. zerlerine farz- ayn olan ve hukukullah mahiyetinde bulunan cihd ve nizm- lemin devamn, ahs farz olan seleyi "Nl manlarnn 2)B tutuklu olm edasn mahbu y lndan I gideme limed ve JirTj hacca g.-tm lerinin yan varmadkta jj sefere gideni ah bir tutMBj duyduu t Karamita g farz olm ! kendi Abdlai bunu d v^ c. n# Sh. 362-388; Solak-zde, sh. 699-720; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 127-148; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 53-54; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 185; Kantemir, c. I, sh. 285-287; Sertolu, Mithat, "Tu Tarihi=bretnm. kinci Sultn Osman'n ehadeti Vak'asndan Bahseder", Belleten, c. XI, say 43(1947), sh. 489-514. MatmS,,! BedlaaMJj 1991, *, E i BLNMEYEN OSMANLI 183 (se! hr hacca tercih etmeleri iin, eyhlislmlar fetva vermilerdir. II. Byezid Amasya'da vali iken hacca gitmeye niyetlenirken, sadrazam ve dier devlet erknnn imzas ile gnderilen mektupta, hemen gelip tahta gemesi gerektiini, hacca gitmeyi halka ve devleti idare etme ii olmayanlara brakmas icab ettiini tavsiye etmiler; aksi takdirde dmann cesaretlenerek Mslmanlara saldrmasna sebep olacan ikaz eylemilerdir. Ayn ekilde srarla hacca gitmek isteyen ve bu niyetinin bedelini canyla deyen II. Osman'a, Kaynpederi ve eyhlislm olan Es'ad Efendi aynen u fetvay vermi ve fkhtaki bu hkm zetlemitir: "Padiahlara hac lzm deildir; oturup adi eylemek evldr. Caiz ki, bir fitne zuhur eyleye". Verilen bu fetvay tasdik eden asrnn kutbu Aziz Mahmd HUdy Hazretleri de, II. Osman' fetvaya uymas iin ciddi ikaz eylemitir. Hatta bu meseleden dolay Padiah'n askeri tahrik ettiniz tarznda tahkirine hedef olan ve sonradan eyhlislmlk makamna gelen Yahya Efendi'nin ifadeleri de tamamen fkhn llerine uygundur: "Padiahm! H ki, ulema duaclarnz ekyay tahrik ede. Ancak iten gelerek bu niyetinizi istemezdik. Sebebi budur ki, ecdadnz etmemiler, bu tarike gitmemiler, gnahmz varsa ol kadarcadr.". Nitekim halk ve asker arasnda yaylan dedikoduyu zetleyen u cmleler de meseleyi aklamaktadr:

"Nizm- lem in padiahlar hacc terk ede-gelmitir. Dmann ortaya kmas ve dmanlarn memleketi kartrma ihtimali var iken, Memlik-i Mahrse'yi koyup gitmek hatadr.". 2) Baz slm hukukular, bedeni shhatli olma artn aarak, shhatli olsa bile tutuklu olma veya kendisini hacdan alkoyan zlim idareciden korkmann da haccn edasn engelleyeceini ifade ederken, sultn ve o manadaki devlet yetkililerinin de mahbus yani tutuklu gibi kabul edileceini; sadece beytlmal dnda kendine ait malndan haccn farz olacan ve bu zr devam ettii mddete lnceye kadar hacca gidemeyebileceini hkme balamlardr. Gnmzdeki gibi ulam imknlarnn gelimedii ve bir hac grevinin en az ay srecei bir asrda, Osmanl Padiahlarnn hacca gitmeleri gerektiini dnmek, slm Hukukunu bilmemek olur. Kald ki, mrlerinin yarsn cephede geiren Padiahlarn, neden Msr'a kadar cihda gidip de hacca varmadklar da ileri srlemez; zira ordunun banda mcahid bir komutan olarak sefere giden padiahla, kendi ahs ibadeti iin ay memleketini yalnz brakan padiah bir tutulamaz. Bunun en mahhas misli II. Osman'a kar askerin ve hatta halkn duyduu tepkidir. slm limleri, haccn artlarndan olan yol emniyetini ihlal eden Karamita grubunun isyan sebebiyle, 326/937 tarihinden itibaren 20 yl kadar haccn farz olmadn, nk yollarda anari yaanabileceini ifade etmilerdir. zetle Osmanl Padiahlarna dinen bizzat hacca gitmeleri farz olmamtr. Ancak kendi yerlerine bedel olarak bakalarn mutlaka gndermilerdir. Ayrca Sultn Abdlaziz'in gizlice tebdil-i kyafet ederek hacca gittii sylenmektedir. Ancak elimizde bunu dorulayacak bir vesika bulunmamaktadr104. 104 bn-i bidin, Redd'l-Muhtr, c. II, sh. 453-465; IV, sh. 119 vd.; Hac Risalesi, Sleymaniye ktp. Hac Mahmd, nr. 1093, vrk. 2/a-b; Nim, Tarih, c. II, sh. 212-213; Peev, c. II, sh. 383 vd.; Kantemir, I, sh. 167; Bedizzaman Said Nursi, Lem'alar, Szler Yaynevi, stanbul 1995, sh. 55; Tarihe-i Hayat, Szler Yaynevi, stanbul 1991, sh. 127; Sertolu, Mithat, "T Tarihi", sh. 493514; Kantemir, c. I, sh. 167-169. 184 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN XVII- SULTAN IV. MURAD DEVR 106. Sultn IV. Murd kimdir? Hakknda ok dedikodu yaplan bu Padiahla ilgili biraz ayrntl bilgi verebilir misiniz? I. Ahmed'in Mah-peyker (Ksem) Sultn adl hanmndan 28 Cemaziylevvel 1021 (27 Temmuz 1612) tarihinde stanbul'da dnyaya gelmi oludur. 1032/1623 tarihinde Veliahd ehzade Murad, Drdnc Murad unvanyla 11 yan 1 ay 15 gn gee tahta kmtr. Bunun en nemli sebebi, Sultn Mustafa'nn uurdan mahrum bulunmas ve Devletin de Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paa'nn isyan ve benzeri olaylar sebebiyle mthi bir zaafa maruz kalm olmasyd. Tecrbeli devlet adam Sadrazam Kemanke Ali Paa, eyhlislm Yahya Efendi ve Kazaskerlerle de meveret ederek, ocuk yata olmasna ramen Sultn Ahmed'in en byk ve ered ehzadesi Murad'n Padiah olmasn zaruri grmlerdi. Mecnnun yani akl hastasnn imameti yani Halife olmas caiz grlmediinden Padiah'n hal'i gerektiini ve oluna dokunul-mayp Saray'daki odasnda gz hapsine alnacan Validesine ilettiler ve 9 Eyll 1623 sabah Sultn Murad' halife ve hkmdar ilan ettiler. Sultn Murad, Eb Eyyub'l-Ensr trbesinde, asrn maneviyat reislerinden Aziz Mahmd Hdy'nin eliyle kl kuanmtr. IV. Murad'n saltanat devresini iki ana blme ayrmak icab etmektedir: "' Birinci Safha: IV. Murad'n ismen Padiah olduu, ancak devleti annesi Ksem Sultn ile Sadrazamlarnn ve eyhlislm ve benzeri devlet adamlarnn ynettii devredir (1032/1623-1041/1632). Bu devre, 8 ksur sene devam etti. Sultn Murad ibana geldiinde, Yenieriler ok fazla marmlard. Padiahn huzuruna kadar giren yenieri aalar ve ocak orbaclar, Padiahn adamlarn katletmeye kadar ii vardrmlard. Memlekette rvet ve yolsuzluk ar derecelere ulamt. D ve i hazineler bombo olduundan ocaklara clus bahii bile verilememekteydi. Hatta Enderun'daki altn ve gm eya Darphneye gnderilerek clus bahii verilmeye allmt. Devletin itibar ve siyasi durumu da iyi deildi. Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paa isyan etmi ve eline geirdii yenierileri katletmeye balamt. Sultn Osman'n kann isterim diyerek Gen

Osman olayn bahane edip Devlete kan kusturmaktayd. Dier tarafdan frsat ganimet bilen ran da Badad'da isyan kartm ve hatta Badad' ele geirmiti. Ksaca ieride cell denilen zorbalar ve darda da ranllar Osmanl Devleti'ni sarsmaktayd. Byle bir durumda IV. Murad'n tahta gemesine vesile olan Sadrazam Kemanke Ali Paa da gururlanm ve suiistimallere balamtr. Bunu fark eden ve hakk sylemekten ekinmeyen eyhlislm Yahya Efendi, 1032/1623 Ramazan Bayramnda vki olan ziyaretinde Sadrazamn rvet ve zorbalklara gz yumduunu Padi-ah'a i'r edince, durumu renen Sadrazam hemen onun da aleyhine gemi ve drst eyhlislm' bir ksm yalan ve iftiralarla grevinden aldrarak yerine biraz da sakin tab'atl olan Es'ad Efendi'yi tayin ettirmitir. Bu da devlet iin byk bir problemdir. Bylesine sk devlet ricali lere ad kari' yerek saklarr verilen Sadra; Paa getirildi. yolda vefat e' Sultn'n byk i Abaza MehmedJ Suba'nn ( zam olarak hart da azledildi, Iran S kerterle onla1 mek stendi., Yerine ( isyann basMMj ylnda gorevdal Dmd Hsrevf vard. Byk biti askerleri Mis t man'n kan m seledeha.'iel1* emniyet ve ismi bizzat Badan bu grevder;:" Hafz i," birlikisi o;*: kar ok' IV. Murs isyana ! Sultn'n Ga padiahla t Hafz / ba Receb fS Su Hsrev I Paa'nn 5 olan YalifJ Ahi-zdtl Sultn H rilmesinll zerine IS bilinen iift BLNMEYEN OSMANLI 185 I: Bylesine skntlarla Padiah olan IV. Murad, bizzat hkmedemiyordu. Hkim devlet ricali ve annesi idi. eyhlislm Yahya Efendi'yi grevden aldran ve suiistimallere ad karan Kemanke Ali Paa'nn Padiah'tan Badad'n dmesini yalan syleyerek saklamas, barda taran son damla oldu. Verilen idam kararyla hayatna son verilen Sadrazamn yerine tecrbeli devlet adam ve Kubbealt veziri erke Mehmed Paa getirildi. Abaza Mehmed Paa'y takip iin Dou Anadolu'ya kadar gelmiti; ancak yolda vefat etti ve yerine Diyarbekir Beylerbeyisi Hafz Ahmed Paa tayin edildi. Ksem Sultn'n byk kz Aye Sultn ile evlenip Damad sfatn da alan Hafz Ahmed Paa, Abaza Mehmed Paa'nn affedilip Erzurum Valiliinde ibkas zerine, Badad'da Bekir Suba'nn kard isyan bastrmak zere Badad tarafna serdar- ekrem ve sadrazam olarak hareket etti. yi bir komutan olmadndan muvaffak olamad ve 1626 ylnda azledildi. ran ah ah Abbas Badad isyann krklyor ve hatta gnderdii askerlerle onlar destekliyordu. Badad Valilii Bekir Suba'ya verilerek mesele halledilmek istendi. Yerine Damad Halil Paa ikinci defa sadrazam oldu ve yeniden patlak veren Abaza isyann bastrmak zere Erzurum'a gnderildi. Ancak bu da baarl olamad ve 1628 ylnda grevden alnd. Bunun yerine muhteris, otoriter ve becerikli bir komutan olan Dmd Hsrev Paa Sadrazamla getirdi. nnde Abaza isyann bastrmak meselesi vard. Byk bir maharetle bu problemi, 1628 ylnn 9. aynda zd ve Abaza'nn askerleri terhis olundu ve kendisi de stanbul'a getirildi. Sultn Murad, aabeyi Osman'n kan iin mcadele eden bu komutan Bosna Beylerbeyi yaparak taltif etti. Mesele de halledilmi oldu. Ancak bu srada ran ah Badad'da ikinci isyan karm ve Badad zerine yryerek buray igal etmiti. Bu ran'la sava yaplacak demekti. Yenieriye dayanan ve emniyet ve asayii temin ediyorum diyerek epeyce zulmler icra eden Hsrev Paa, bizzat Badad zerine yrd. Ancak Badad' alamad ve 1631 ylnn onuncu aynda bu grevden azledildi. Yerine de yine Dmd Hafz Ahmed Paa getirildi. Hafz Ahmed Paa'nn ii zordu. Zira hem Tokat'taki ma'zul sadrazam ve onun ibirlikisi olan Damad Receb Paa ile uramak zorundayd ve hem de ran Devletine kar olan sava ynetecekti. Gerekten ikincisine sra gelmeden hayat sona erdi. Zira IV. Murad'n zorba ba dedii Damad Receb Paa yenieriyi ve kapkulu sipahilerini isyana tevik etti. Maalesef btn bu isyan tahriklerinde Nibe-i Saltanat Ksem Sultn'n da mdahalesi vard ve isyanclar destekliyordu. Btn arzular kukla bir padiahla devleti idare etmekti. 19 Receb isyan diye bilinen bu isyan neticesinde Hafz Ahmed Paa, Padiah'n gz nnde isyanclar tarafndan ldrld ve Zorbac ba Receb Paa 1632 ylnn bu zorlu gnlerinde Sadrazamla getirildi.

Sultn Murad, zorbac ba Receb Paa'nn entrikalarnn ardnda mzul Sadrazam Hsrev Paa'nn bulunduunu biliyordu. Ayrca isyan eden zorbalar, sadece Ahmed Paa'nn ldrlmesiyle yetinmiyorlard. Es'ad Efendi'den sonra yeniden eyhlislm olan Yahya Efendi'nin de bu grevden alnmasn istiyorlard. Nitekim alnd ve yerine Ahi-zde Hseyin Efendi eyhlislmla getirildi. steklerinin sonu gelmiyordu. Sultn Murad evvela, Murtaza Paa'y tavzif ederek Tokat'taki Hsrev Paa'nn ele geirilmesini istedi; teslim olmad ve sonra da ldrlp halka cesedi tehir edildi. Bunun zerine Receb Paa yeniden kapkulu askerlerini tahrik ederek 20 aban ihtilali diye bilinen ikinci isyan kartt. Veliahd ehzade Byezid Padiah yaplmak istendi; ancak 186 BLNMEYEN OSMANLI BIUNtmuvaffak olunamad. IV. Sultn Murad, ipleri ele almaya balamt ve hemen devleti tehlikeye sokan Recep Paa'y 18 Mays 1632 tarihinde idam ettirdi. Bunun zerine Sultnahmed Meydanna toplanan isyanc askerler yeniden anari karmak istediler. Ancak Sultn Murad zeki davrand ve ak bir divan yaparak limler, devlet ricali ve askerlerin huzurunda, halkn da duyabilecei ekilde tarih bir nutkunu rd eyledi. Anarinin devletin temellerine girdiini, ordunun savaamaz hale geldiini, askerin siyset ile uramaktan iini yapamadn, devleti bir avu zorba ve hrsza yedirmeye-ceini, er'ata, kendisine ve kanuna itaat etmeyen kim olursa olsun hakkndan geleceini bildirdi. Padiah, "Allah'a, O'nun Peygamberine ve sizden olan l'l-emre itaat ediniz" mealindeki yeti okudu ve tefsir etti. Arkasndan "Habeli bir kle dahi olsa banzdaki mirlere itaat ediniz" manasn tayan hadisi zikredip erh etti. Ve sununla balad: "Sizin sadakatiniz u vakit dorudur ki, aranzda tefrikaya mahal vermeyesiniz. Aranzdaki mfsidleri barndrmayasnz. Allah'n emrine ve Reslllah'n hadisine aykr hareket edenleri des teklemeyesiniz. Ben ki, halifeyim, bana itaat etmeyip celliler ve haricler mesabesindeki ekyalar desteklerseniz, memleketin hali ne olur?". Bu fevkalade ikna edici konumay dinleyen halk ve devlet ricali, Padiah lehine ok byk tezahrat yaptlar ve IV. Murad'n asl saltanat yllar balam oldu. kinci Safha: IV. Murad'n ikinci ve asl saltanat safhasdr ki, Receb Paa'nn katledilip zorbalarn tasfiye edildii 1041/1632 ylndan balar ve vefatna yani 1640 ylna kadar devam eder. Son sekiz yl Sultn Murad'n asl saltanat yllardr. IV. Murad 21 yana gelmi ve ocukluk devresini bitirerek devleti idare edecek tecrbeye sahip olmutu. Devletin idaresini ele alr almaz, Taban Yass Mehmed Paa'y sadrazamla getirdi. Evvela devlet topraklar zerindeki emniyet ve asayii temin etmeye balad; sonra da Devleti tehdit eden bata ran olmak zere d tehlikelere yneldi. imdi bunlar da ok ksa olarak zetleyelim: 1) IV. Murad'n ilk yapt icraat, Aabeyi Gen Osman'n lmne yol aan ve memlekette huzuru bozan zorbaclarn elebalarn teker teker temizlemek oldu. Gerekten Saka Mehmed, Grc Rdvan, Cad Osman ve benzeri ekya reisleri hemen idam edildi. Bunlardan Beyehri, Seydiehri ve evresini kasp kavuran Deli lh, stanbul'a getirilerek kati olundu. Balkesir evresinde Solakolu diye bilinen lyas Paa, Kk Ahmed Paa'nn gayretleriyle ele geirildi ve ortadan kaldrld. Yine Lbnan ve Suriye taraflarnda zulm rzgarlar estiren Drzi lider Maanolu Fahreddin ve olu Mes'ud da stanbul'a celb olunduktan sonra 1635 ylnda idam edildiler. 2) stanbul'da 1043/1633 ylnda kan ve stanbul'un yaklak bete birini yakp ykan byk yangn zerine, bunu da bahane eden IV. Murad, zamann eyhlislm Ahi-zde Hseyin Efendi'den de fetva alarak, ttn ekmeyi ve ttn imeyi yasaklamtr. Ancak eyhlislmdan ald fetvayla bununla kalmam ve karlan yasaa uymayanlar, devlete isyan etmi kabul edip kati etmeye balamtr. Solak-zde, ttn yznden katle er' cevaz veren eyhlislm sonradan idam edilince, kendisi hakknda "Cezy- sezasn buldu" ifadesini kullanmtr. IV. Murad, ttn yasa ile yetinmemi ve o devirde zorbalarn, isizlerin ve de ekyann toplant yerleri haline gelen kahvehaneleri de hem kapatm ve hem de yasaa ramen iki iip sarho olanlar gerekli cezalarla cezalandrmtr. Her iki hadiseyi de, memlekette kaybolan huzuru yeniden tesis etmek gayesiyle ve de ekyann gzn korkutmak iin yapt ifade edilen 19 de, rvrtl

durumu beddu ecdadnn r> lmP ihbar idame Murad'aii 4)C niden6 yaplan l lemistir I sefer n srmtr, Revan' y Uzun s katlm! sonra H netice Bu i ti'nde ta m| den S atnf slam:'1 10? Ji bir ini BLNMEYEN OSMANLI 187 kVe ki-\Sultn Murad, baz tarihilere gre, btn Osmanl arazilerinde yaklak 20.000 ekyay ortadan kaldrmtr. Elbette ki btn tasfiyeler srasnda baz mazlumlar da zulme maruz kalm olabilir. 3) Sultn Murad'n eski Osmanl Padiahlarndan farkl olarak yapt bir icraat da, o zamana kadar "Grevden azl olunur ve nefy olunabilir; ancak kati olunmaz" diye bilinen kural ineyerek, ulem snfndan baz insanlar da idam ettirmesidir. 1043/1633 ylnda zmit, znik ve Bursa taraflarna doru dzenledii tefti seyahatinde, rvet iddialar ve yolsuzluk ithamlar yznden znik Kadsn idam ettirmitir. Bu durumu, teessfle Valide Sultn'a bir tezkire ile duyuran ve tezkiresinde "Kendlerini bedduadan saknrz. Umulur ki, siz kendilere nasihat buyurub limler zmresinin hayr duasn aldrasnz; ecdadnn hrmet gsterdii bu zmreye Padiah da hrmet gstere" ifadelerini kullanan eyhlislm Ahi-zde Hseyin Efendi, Valide Sulan tarafndan hemen menfi ithamlarla Padiah'a ihbar edilmitir. Maalesef Sultn Murad, eyhlislm Padiaha isyan hazrl suundan idam ettirmitir. Bu eyhlislm, karde katline de kar kan ve bunu bizzat Sultn Murad'a hatrlatan cesur bir ilim adamdr. 4) Osmanl Devleti'nin i ahvlindeki bu karklktan istifade eden ran ah', yeniden Badad'a saldrm ve Badad' ele geirmitir. Padiah, sadrazamlar tarafndan yaplan harektlar netice vermeyince, bizzat kendisi ran zerine iki ayr sefer dzenlemitir. Birinci ran Seferi, Revan Seferi diye mehurdur. 1635 ylnda yaplan bu sefer neticesinde, Revan (Erivan) alnarak Tebriz taraflarna da akn yaplmtr. On ay srmtr. kinci ran seferi ise, Badad Seferi diye bilinmektedir. ranllarn Revan' yeniden ele geirmeleri zerine 1638 ylnda Padiah Badad'a yrmtr. Uzun sren bir muhasaradan sonra 1639 ylnda Badad yeniden Osmanl lkesine katlmtr. Bu savata Osmanl Sadrazam Tayyar Mehmed Paa ehid olmutur. Daha sonra Kemanke Kara Mustafa Paa'nn bakanlnda yrtlen sulh mzkereleri neticesinde ranllarla Kasr- irin Andlamas yaplm ve savalara son verilmitir. Bu antlama ile Erivan ve Azerbaycan ran'da; Badad ve havalisi ise Osmanl Devle-ti'nde kalmtr. Artk, IV. Murad, Ftih-i Badad unvann kazanmtr. Sultn Murad, byk bir karlama ile stanbul'a dnd. Ancak nikris hastalna mptel idi. Nihayet tedaviler netice vermeyince, Ramazan Bayramnn 2. gn yataa den Sultn, 8.2.1640 tarihinde vefat eyledi. Cenaze merasiminde gazalarda bindii atnn eerleri ters taklarak cenazenin nnde yrtlmesi, slmiyet'te yok ise de, slama kesin aykr bir det de deildir105. 107. IV. Murad'n ahsiyeti hakknda farkl dedikodular yaylmaktadr. Konuyu zetler misiniz? I in l'ia Badad Ftihi, Gz, Shib-krn ve benzeri unvanlarla anlan ve ancak 28 yllk bir mr sren IV. Murad, 16 yl, 4 ay ve 28 gn Osmanl tahtnda kald. Bunun 9 yln ^ c u( sn, 398-487; Solak-zde, 737-766; IV. Murad'n dnemini incelerken temel kaynaklarmzn banda Naima'nn Tarihi gelmektedir. Zira 6 ciltlik bu tarihin iki cilde yakn bir ksm IV. Murad'a ayrlmtr (II. ve III. ciltler); Naima, c. II, sh. 263-451; c. III, sh. 1-452; Kantemir, c. I, sh. 289-299; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III, I. Ksm, sh. 148-206; Baysun, M. Cavid, "Murad IV", A, c. VIII, sh.

630 vd.; Aksun, Osmanl Tarihi, c. II, sh. 127 vd.; Ttn Yasa iin bkz. BA, Mhimme Defteri, nr. 85, sh. 134, 185. 188 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYdu validesinin niyabeti ile yrtt ve Osmanl Devleti iin anari yllar oldu. Geriye kalan 8 yln ise, bizzat srdrd. Naima'nn tesbiti ile 1.000 hicr ylndan sonra gelen Padiahlarn en by idi. 1041/1632 ylna kadar selefleri gibi, nerdeyse hi bir ie karmad. Ancak 1632 ylndan 1640 ylna kadar mdebbir bir devlet adam gibi devleti idare etti. Siyset klcyla serkeleri korkuttu. Devletin yularn eline ald ve yedi sene kadar istedii gibi devleti idare etti. ou meselelerde ecdadnn koyduu kanunlara fazla itibar etmedi; bir ok konuda yeni kanun ve usuller ihdas eyledi. En gzel taraf, zulmedenleri, fesd ebekelerini ve zorbalar ortadan kaldrmas; yaygnlaan zulm ve suiistimalleri nlemi olmasyd. Ancak her konuda er'atn emirlerine uygun hareket ettii ve kanun hkmlerini aynen tatbik eyledii de sylenemezdi. Ekyay bertaraf edeceim derken, bazlarnn da zulmen kanna girmi olmas ihtimali, mrnn ksalna sebep oldu denilmektedir. Ayrca ahsiyetaftitibariyle dedesi Yavuz Sultn Selim'e benzetilmektedir. Ancak Yavuz'dan ayrld iki nemli noktas mevcut idi: Birincisi, ki byk sefere kan Sultn Murad, saltanat devraldnda, ordu disiplinini kaybetmiti; syi bozuktu; maliye perian ve hazine bombotu. Yavuz gibi 42 yanda deil, ok ar artlarda ocuk yanda tahta geti. Baz zulmlerine ramen, Osmanl Devleti ierisinde huzur ve asayii salad; darya kar korkutucu evkette bir devlet, cihann en byk vurucu kuvveti halinde dzenledii ordu; slh edilmi bir maliye brakt. Avrupa'daki haber alma tekiltn dzenleyerek Kanun devrindeki duruma ykseltti. Vefat ettii zaman hazinede 15 milyon altn ve bir o kadar da dier servet vastalar bulunuyordu. kincisi, Yavuz'u Yavuz yapan yakn devlet ve ilim adamlar onun iin vard denilemez. Zira sadrazamlar liyakatsizdi. Hilelerin peinde koan Ali Paa ile Yavuz'un veziri Pr Mehmed Paa'y kyaslamak mmkn deildi. En nemlisi de "ocukluunda rnek bir hkn hayat yaayan IV. Murad, genliinin ilk yllarndan itibaren hev ve heveslerini tahrik eden kt arkadalarnn yardmyla (Silahdar ve Emir Gne olu gibi), rtbesine lyk olmayan baz ilere teebbs eyledi. Sohbetlerinde Yavuz gibi, hep ehl-i kemal olsayd, selefleri olan Padiahlar unuttururdu ve bu zamana kadar onun gibi bir Padiah grlmezdi". Zaten IV. Murad'in en ok tenkid edilen bu kusuru olmasayd, en byk Padiahlardan biri olurdu denilen taraf, etrafna bir takm sefil insanlar yaklatrmasyd. Maalesef Musa elebi, Emir gne Olu Yusuf, Silahdar Mustafa Paa ve Bekri Mustafa gibilerin, bazan ona er'ata uymayan ileri yaptrdklar da nakledilmektedir. Yavuz gibi cihangir olamad. Ancak hem askerlik ve hem de devlet idaresi sahasnda byk baar kazand. Ona byk kumandan, byk devlet adam ve byk diplomat demek mmkndr. Bazan zulme varacak kadar sertti. Fakat hakl sze gcenmez ve ilim adamlarnn hakl mtalaalarndan memnun olurdu. Bu hususta ok misller gsterilebilir. Mesela ehl-i tarikatn ksmen aleyhinde olan Kd-zde Mehmed Efen-di'nin tesiri altnda kalmasna ramen, rakipleri durumunda bulunan Sultn Ahmed Camii Vaizi Sivs Abdlmecid Efendi ve Galata Mevlevhnesi postniini smail Dede'yi hrmetle dinlerdi. Hatta 1043/1633 tarihinde Sultn Ahmed'teki mevlidde karlkl tartmalar vki olmu ve Padiah her ikisine de hrmeti devam ettirmitir. IV. Murad'in dehs, derin zeks, korku hissine tamamen yabanc olmas, her trl meakkate tahamml etmesi, orduyu bylemitir, Uzun boylu, kaln kemikli, imanca vefl sinden uzaa i Naima, onun d ancak bazan om grzleri h renmi' '."Vj "kurun ve I elinin gz! olarak mH binasndan 1 etmitir, r lmli kyla kabul} yarm asr t balayacakt.] sertliinden \ larnda Av ps'd rphiffl Ki): ve I adyla yad e Hamm IV. Mu yalanlardan! 108, K mi lebi ten saraynn meo

daha l BLNMEYEN OSMANLI 189 imanca ve fakat evikti. Tarihilerin naklettiine gre, yayn ektii ok, tfek mermisinden uzaa derdi ve Hammer'in ifadesiyle att ciridin delmeyecei madde yoktu. Naima, onun kuvvetini fade edebilmek iin "200 okkalk (yani yaklak 600 kiloluk arlk eder, ancak bazan okka bir kilo karlnda da kullanlmaktadr ki, o zaman 200 kilo olur ve makul hale gelir) grzleri kaldrabilirdi" demektedir ki, bu bir tebihtir. Devrinin byk okularndan okuluk renmiti. Timur neslinden h- Cihan'n elisi Zarif Bey'in Hindistan Padiahndan "kurun ve kl kr eylemez" diye hediye getirdii gergedan derisi kapl kalkan, elinin gz nnde, nce mzrak ve sonra da ok atarak, iki yerden deldi, kalkan hatra olarak mzelik eya arasna koyuldu. Eski Saray denilen stanbul niversitesi merkez binasndan att cirit, Bayezid Camiinin minarelerinden birinin altndaki hedefe isabet etmitir. Hastalk derecesinde ata dknd. lmnn Bat devletlerinde memnuniyetle karland, btn kaynaklarn ittifakyla kabul edilmektedir. Zira Hammer'in ifadesiyle, devletin hayatn ve bykln yarm asr uzatmtr; o gelmeseydi devlet 1683'de deil, yarm asr nce yklmaya balayacakt. Daha 17 yandayken kendisini gren Venedik Bykelisi, zeksndan ve sertliinden korkarak durumu Cumhuriyet Senatosuna bildirmiti. Bilhassa son zamanlarnda Avrupa'ya ynelik aknlar yaparak, buradan gelecek tehlikeleri nledi ve Avrupa'da mhim bir sava yapmad halde, tesiri byk oldu. Eserleri ve hayrat ile de Anadolu hl hatralar ile doludur. Rumeli ve Anadolu Kavan, camileri ve dier mtemilt ile birlikte Kazak taarruzlarna kar yapmt. Ok Meydan namazgahna minberi o koymutu. Sel sular ile harabe olan Kavbeyi o tamir ettirmiti. Bu ii, Ankarav Mehmed Efendi eliyle yapmt. Badad ve Revan Kklerini o yaptrmt. Gneydou ve Dou Anadolu'yu hanlar, kervansaraylar, yollar ve byk kprlerle ihya etmiti. Frat'n byk kollarndan biri hl bu sebeble onun adyla yad edilmektedir. Ayn zamanda air, ta'lik yazs stad ve byk bestekr idi. Hammer'in ifadesiyle "paslanm slm Klnana kan ile su veren bir halife idi". IV. Murad'n salarn at kuyruu gibi yapt ve benzen iddialar, asl astar olmayan yalanlardan ibarettir106. 108. IV. Murad'n cins sapk olduuna dair iddialar hakknda ne dersiniz? Kaynaklar yorumlamakta kastl davranan baz tarihiler, IV. Murad'n Ms elebi ile byle bir ilikisi olduunu iddia edecek kadar ileri gitmilerdir. olan, Topkap sarayn tekil eden ksmdan birisi olan Enderun'da yani Saray'da alan devirme grevlilere, Enderun personeline veya dier bir ifadeyle Devlet bakanl personeline denmektedir. Ayrca Yenieri Ocanda da bir gurup iin bu tabir kullanlr. Merak edenler, smail Hakk Uzunarl'nn Kap Kulu Ocaklar Kitabn inceleyebilirler. Konuyu daha nce btn ayrntlaryla akladmzdan burada tekrar etmeyeceiz107. 106 Naima, c. III, sn. 164, 338; Peev, c. II, 399 vd.; Evliya elebi, Seyahatname I-X, stanbul 1314-1938, c. I, 248 vd.; Baysun, M. Cavid, "Murad IV", A, c. VIII, sh. 642 vd.; ztuna, c. I, sh. 346-350; Aksun, II, sh. 159-162; Kantemir, c. I, sh.297-299. 107 Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, c. I-II; Akgndz, Osmanl'da Harem. Ayrntl bilgi Ftih dnemi sorular a-rasnda verilmitir. ; . , -...-." . ., 190 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM/' 109. IV. Murad'n sefh ve ikici olduuna dair iddialar hakknda ne dersiniz? Yldrm Byezid ile ilgili sorularda uzun uzadya konuyu incelediimizden dolay, ancak bu ksm okunduktan sonra, IV. Murad'n alkolik ve sefih olduuna dair iddialar daha yakndan inceleyebiliriz. Konuyu iki adan incelemek yerinde olacaktr: Birincisi, IV. Murad'n sefh olduu iddiasdr. Bilindii gibi, sefhet, er'an yasak olan eylere, zevk ve elenceye dalma manasna gelmektedir. Bugn ifade ettii manayla, zellikle gayr -i meru kadnlarla dp kalkmaya ve ikili alemlere katlmaya denir. Bu zikredilen manada IV. Murad'n sefhet iinde olduunu sylemek tamamen yanltr ve hi bir temel tarih kitabnda, byle bir ey kayd edilmemitir. Maalesef Cumhuriyet dneminde yazlan tarih kitaplarnn, "akaya, nkteye, elenceye ve maalesef sefhete dknd" demeleri, "MelMb ve melhye" yani oyun ve

elencelere dkn olduunu ifade eden Osmanl tarihilerinin bu beynlar, hep gayr-i meru oyun, elence ve sefhet olarak anlatlmtr ki, tamamen yanltr. IV. Murad'n ve btn Osmanl Padiahlarnn gayr- meru kadnlarla beraber olmalarna ihtiya yoktur. Zira teserr dediimiz cariyelerle, meru dairede hayat yaamalar her zaman mmkndr. Nitekim IV. Murad'n Aye Sultn isimli bir hanm ve kar-koca hayat yaad yedi sekiz de cariyesi olduu nakledilmektedir. 11 olu ve 4 kz olduu nakledilmektedir. Bunlardan Kaya Sultn, Safiye Sultn ve Rukyye Sultn dndakiler, kk yata vefat etmilerdir. Meru dairede istedii ve bakasyla evli olmayan her criye ile beraber olmas mmkn olan bir insann, gayr-i meru yollarla bir kadnla beraber olmas mmkn deildir. kincisi, IV. Murad'n ikici ve sarho olduuna dair iddialardr. Sefih olmas hususundaki yanl izahlar, onun ikici birisi olduu konusundaki izahlar gibidir. Osmanl Padiahlarndan I. Byezid ve IV. Murad, Osmanl tarihileri tarafndan iki kullandklarna dair nakiller bulunan iki Padiahtrlar. Ancak bunlarn aktan iki kullandklarna dair olan rivayetler de kesin doru deildir. Bu konuda en doru ifade Naima'nn u tesbitleridir: "ocukluunda rnek bir hkn hayat yaayan IV. Murad, genliinin ilk yllarndan itibaren hev ve heveslerini tahrik eden kt arkadalarnn tevikiyle (Silahdar ve Emir Gne olu gibi), rtbesine lyk olmayan baz ilere teebbs eyledi. Sohbetlerinde, hep ehl-i kemal bulunsayd, selefleri olan Padiahlar unuttururdu ve bu zamana kadar onun gibi bir Padiah grlmezdi". Gizlice ve buhran dnemlerinde iki kullansa bile, aktan iki itii ve bir sarho olduu sylenemez. vBile' diyoruz: nk IV. Murad'n iki itiini kesin bir ekilde bilmiyoruz. Zira; "(Bir seferden) stanbul'a dhil olduklarnda, hamre yasa olub cmle meyhaneleri ykdrub bu bbda mbalaa olundu. Ve bizzat kendleri gece ve gndzlerde gezb bulduklar sarhou kati ederlerdi. Hatta birini bizzat ok ile vurub deryaya ddkde helak oldu dey gediler. Ba'deh ol biare kub hals buld". Bylesine iki dman olan bir Padiahn, ikici ve sarho biri olduunu sylemek ok zordur. Fakat yine de genliinde byle bir gnaha girdiini de ihtimal dahilinde gryoruz. Gizlice ise dahi, bundan pimanlk duyduunu anlyoruz. Bir ksm yazarlarn IV. Murad ile alakal baz kelimeleri ve tesbitleri yanl yorumladklar da bir gerektir. Bunlara bir rnek verip konuyu kapatalm: "Murad IV, 15 lerini seyredil!, Mty giderek, istirahat I fazlaca iki iti; i gnden-gnefi Deeri! t Onun iin akta saptrldn d "Ramazan t kne inip (okuluk 01 shib-krSngOlj Silahdar Paa tertip olundu. 8u I gnln amak k mak ve arzu'an h orada Fad-ahlara ft iddetli hastalktan^ imdi ki fazlaca iki I, melerden anta alemi yapp e gizliye iki i etmek ile, I fark olsa g 110. lamrafe IV. M makamm| Bunlard hlislmYahyfe lislm Zekenyls-olmas i anlalnca! hlislm'a e zamanda Wf kincisi,* zellikle <{rj| virleri neten im-j zatrr N OSMANLI ne der dolay, |tt iddialar ifan yasak i mal katlmaya tamamen 'sef ve e-ppgayr-i sraber ol-yat yaananm ve u ve 4 Sultn srla evli fu yollarla BlhUSUlarna Hm u |nve i layk Mit Hatta BLNMEYEN OSMANLI

191 "Murad IV, 1 evvalde bayram tebriklerini kabulden ve Sinan Paa kknde aalarnn trl hnerlerini seyredip, biraz at koturduktan sonra Atmeydan'nda Silhtar Mustafa Paa'ya tahsis edilen saraya giderek, istirahat etti ve akam yemekte yaknlarnn (Silhtar ve Emirgne-olu) teklifi ile, tvbeyi bozarak fazlaca iki iti; bu sefahat gecesinin ertesi gn hastaland; btn tedavilere ve kan alnmasna ramen, gnden-gne fenalat". Deerli tarihi hocamz Cavit Baysun'un bu bilgileri Naima'dan aktard ok ak. Onun iin aktarma yapt yeri, biz de sadeletirerek nakledeceiz ve meselenin nasl saptrldn daha rahat anlayacaz: "Ramazan Bayramnda erkn ve a'yn el pp gittiler. Kendileri mu'td zere deryada Sinan Paa Kkne inip (okuluk ve atclkta) hnerli olan ahslarn eitli (harp) oyunlarn ve elencelerini seyrettiler. Ol shib-krn gl gibi alp handan oldular ve bir mikdar at koturdular. Daha sonra At Meydan'na nazr Silahdar Paa Sarayna varub meydana ve etrf- leme nazr Kk'de oturup hava aldlar. Byk ziyafet tertip olundu. Bu srada Silahdar Paa ve baz zel sohbet arkadalar, evkini ve neesini arttrmak ve gnln amak kasdyla, gl renkli kseye bakmalarn rica ve niyaz ettiler. Nefsin kuvvelerini ferahlandrmak ve arzulan harekete getirmek iddiasyla hafif merep arkada sohbetlerine onu tevik ettiler. O gn orada Padiahlara yakr ekilde zevk ve sohbet edp Saray'a geldiler. Ertesi gn durumlar deiti ve iddetli hastalktan vcutlar etkilenip zayflad.". imdi ikisini mukayese edelim ve kendi kendimize soralm: Acaba tvbeyi bozup fazlaca iki itiini hangi ifadeden karabilirsiniz? Sefhet gecesi manasn hangi kelimelerden anlayabilirsiniz? Hele hele Ramazan Bayramnda bir Osmanl Padiahnn iki alemi yapp elendiini, bu satrlardan sonra nasl iddia edebilirsiniz? O halde gizliden gizliye iki itiini ve ancak bu halinden pimanlk duyarak tevbeyi arzuladn ifade etmek ile, iki meclisleri dzenleyip sefhet alemlerinde yaadn sylemek arasnda fark olsa gerektir108. 110. IV. Murad devri eyhlislmlarna da dil uzatlmaktadr. Acaba ileri srlen iddialar doru mudur? IV. Murad devrinde yani 17 sene ierisinde nemli ilim adam eyhlislmlk makamn ihraz etmilerdir. Bunlardan birincisi, IV. Murad'n zamannda defa ayn makama getirilen eyhlislm Yahya Efendi'dir. Yahya Efendi, daha evvel de eyhlislmlk yapan eyhlislm Zekeriya Efendi'nin oludur. Rvet ve suiistimallere kar drst bir ilim erbab olmas hasebiyle baz mfsidlerin telkini ile iki defa bu grevden alnm ve drstl anlalnca yeniden ayn greve iade olunmutur. Elimizde Fetvs da bulunan bu ey-hlislm'a edepsizlik itham edenlerin tarihten bi haber olduklar ortadadr. Bu zat, ayn zamanda byk bir Divan Edebiyatsdr. kincisi, Ahi-zde Hseyin Efendi'dir. Kad ve mftlerin idamna kar kt ve zellikle karde katli meselesinde asla fetvaya yaklamad iin baz mfsidlerin tezvirleri neticesinde idam edilmitir. ncs de Es'ad Efendi'dir. Hoca Sa'deddin Efendi'nin oludur. air ve edib bir zattr. Btn bu eyhlislm olan ahsiyetlerin eserleri ve ne yaptklar ortada iken, 108 Naima, c. III, 164 vd., 213, 338, 420-421, 429-430, 449; BA, bnl-Emin-Saray, nr. 914, 939; ztuna, Ylmaz, Osmanl Devleti Tarihi, stanbul 1986, c. I, sh. 346-350; Uluay, aatay, Padiahlarn Kadnlar Ve Kzlar, sh. 54-56; Peev, c. II, sh. 399 vd.; Evliya elebi, Seyahatname, c. I, sh. 248 vd.; Baysun, M. Cavid, "Murad IV", A, c. VIII, sh. 642 vd.; Aksun, c. II, sh. 159-162; Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, c. I-II, Kantemir, c. I, sh. 297. 192 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAJj hayali olarak bunlara hilf- hakikat eyler isnd etmek, tarihi tahrif olur109. 111. IV. Murad'n kendi dneminde uma denemeleri yapan Hezarfen Ahmed elebi'yi idam ettirdii sylenmektedir. Acaba doru mudur? dam iddias doru deildir; ancak srgn edildii dorudur. yle ki, IV. Murad'n hkmdarlk yapt yllarda Hezarfen Ahmed elebi adnda bir Trk bilgini uma teebbslerine giriti. lk nce Ok Meydanndan ksa mesafeli dokuz deneme yapt. Hepsinde de baarl oldu. Mild takvim

1636 yln gsteriyordu. Hezarfen Ahmed elebi byk uuunu yapmaya hazrlanmaya balad. Galata Kulesi'nin stne kt. Kendini rzgara brakp skdar'a uacakt. O gn stanbul halk deniz kysn doldurmutu. Ksa bir zamanda maher bir kalabalk topland. IV. Murad, sadrazam ve vezirleriyle birlikte Sarayburnu'ndaki Sinan Paa Kknden olup bitenleri seyrediyordu. Herkesi alabildiine bir heyecan kaplam, btn gzler Galata Kulesinin tepesine dikilmi, kendini bolua atacak kahraman bekliyorlard. Nihayet beklenen an geldi. Hezarfen Ahmed elebi, "Bismillah" deyip kendini bolua brakt. Vcuduna takt kanatlaryla Boaza doru szld. Herkes hayretteydi. Hezarfen Ahmed elebi Lodos rzgarnn da yardmyla bir ku gibi uup stanbul Boazn gemi, skdar'daki Doanclar'a inmiti. Onun bu baarsndan holanan Sultn IV. Murad, kendisine bir kese altn verdi. Maalesef bu ihsanna ramen "Byle kimselerin bekas caiz deil" diye Cezir'e srgn ettii ve orada vefat ettii Evliya elebi'nin kaytlar arasndadr. dam edildii ve deryaya atld iddias asla doru deildir. Hezarfen Ahmed elebi uma tasarsn ilk gerekletiren bir bilgin olarak havaclk tarihinde yerini alrken, planrcln de ncln yapm oluyordu. nk, o uuunda bir planrc gibi rzgarn esiini dikkate alm, ona gre umasn gerekletirmiti. Onun bu baarsn gren halk ona "bin fenli" mnsnda "Hezarfen" lkabn takt. Hezarfen Ahmed elebi bu uma denemelerinde Trkistan'n Frb ehrinde olan smail Cevheri'yi rnek almt110. 112. Fzenin kifi kabul edilen Lagar veya Lagr Hasan elebi'nin de i-dam edildii veya eyhlislm Yahya Efendi tarafndan engellendii sylenmektedir. Bu da doru mudur? Lagari Hasan elebi, fzeciliin atas saylmaktadr. Fze ile uan ilk Trk'tr. 1633 ylnda IV. Murad'n kz Kaya Sultn'n doduu gece yaplan enlikler srasnda fzeyle uma hnerini gsterdi. Evliya elebi'nin Seyahatnamesinde anlattna gre, Hasan elebi 50 okkalk barut macunuyla dolu 7 kollu, kendi cad olan bir fiee binerek yardmclar l nce hazrlam c gsteri zerine I Daha sonra I lmtr. Evliya ( "Murad i elli okka baruU ve klrtlerlf maa; Fiengi nnde c syledi" d Bu Hezarfen'ln j diklerine c ne dair izahl dolay ola iddia ettii g ve teknolo tarihimize y Netice ( doru taril Ancak I tbi' Norveli i kabul e 109 Naima, c. III, sh. 430; Nev'-zde At, Hadlk'ul-Hakak, sh. 691-692, 755-757; eyh Mehmed Efendi, Vakyi'l-Fuzal, c. I, sh. 110-114; 110 Evliya elebi, Seyahatname, c. I, 670; Den, Mslman lim ncleri Ansiklopedisi, c. I, sh. 337-338; c. II, sh. 548-549; Ersoylu, Halil, "Trklerin lk Uan Adamlar", Tarih ve Edebiyat Mecmuas, Nisan 1981, sh. 44-46. ;y 113. Sultil, misi Sulta:: cuu ( tek Osmaojg Maalesef t ms rr b: gc 338; Gazev BLNMEYEN OSMANLI 193 rek yardmclarnn atelemesiyle umay baarmtr. Fzenin barutu bitince de daha nce hazrlam olduu kanatlar am, Sinan Paa Saray nnde denize inmitir. Bu gsteri zerine IV. Murad tarafndan mkfatlandrlm, sipahi snfna yazdrlmtr. Daha sonra Lagar Hasan elebi Krm'a gitmi, orada Selmet Giray Hann yannda lmtr. Evliya elebi, Seyahatnamesinde Roketle uma olayn u ekilde anlatmaktadr: "Murad Hn'n Kaya Sultn isimli kz dnyaya geldii gece akika kurban enlii oldu. Bu Lagar Hasan elli okka barut macunundan yedi kollu bir fiek cad eyledi. Sarayburnu'nda Hnkr huzurunda fienge bindi ve akirtleri (yardmclar) fitili atelediler. Lagar, "Padiahm seni Huda'ya smarladm. sa Nebi ile konumaa gidiyorum" diyerek semaya frlad. Yannda olan dier fiekleri ateleyip ry-u deryay raan eyledi. Fiengi kebirinin barutu kalmaynca zemine doru inerken kartal kanatlarn aarak Sinan Paa Kk nnde deryaya indi ve padiahn huzuruna geldi. Zemini bs ederek, "Padiahm, s Neb sana selam syledi" diyerek akaya balad. Bir kese ake hsan olunup 70 ake ile sipahi yazld.".

Bu konudaki en nemli kaynamz olan Evliya elebi'nin Seyahatnamesinde ne Hezarfen'in ve ne de Lagar Hasan elebi'nin, bu ilm bulularndan dolay idam edildiklerine dair bir kayda rastlanmamaktadr. Hatta tam tersine, bunlarn taltif edildiklerine dair izahlar vardr. O halde, ayet bunlardan biri idam edilmise, baka bir sebepten dolay olabilir. Ancak o sebebi de kesin belirlemek zordur. Ayrca bir takm mfterilerin iddia ettii gibi, ilim k eyhlislm Yahya Efendi'nin byle bir hadise ile alakal ilmin ve teknolojinin aleyhinde bir fetvas da mevcut deildir. Bu tr iddialar, ecdada ve tarihimize yaplan iftiralardan ibarettir. Netice olarak unu ifade edelim ki, "Kii bilmediinin dmandr" kaidesince, doru tarihimizi bilmeyenler, tarihimize ve medeniyetimize dman kesilmektedirler. Ancak Bedizzaman'n yerinde tesbiti ile "herkes kendi yinesinin mhedtna tbi'dir". nemle ifade edelim ki, VVeekly Word News Dergisinin nerettiine gre, Norveli lim Roffavik, ilk uzay roketinin Trkler tarafndan icad olunduunu batya kabul ettiren bir aratrma yapmtr111. XVIII- SULTAN I. BRAHM DEVR 113. Sultn I. brahim, ahsiyeti ve zamanndaki nemli olaylar zetler misiniz? Sultn I. Ahmed'in Mahpeyker Ksem Sultn'dan 1615 ylnda dnyaya gelen ocuu olan I. brahim, 24 yanda 1640 ylnda aabeyi IV. Murad'n vefatndan sonra tek Osmanolu olarak tahta oturdu. Kendisinden baka Osmanolu mevcud deil idi. Maalesef, kendisi dier Osmanl Padiahlar derecesinde tahsil ve terbiyesini tamamlamamt. Zira hayatn zindan gibi olan kendi dairesinde geirmi; drt aabeyinin idamn bizzat yaad gibi, II. Osman ve IV. Murad zamanlarnda olan ac olaylar da bizzat yaamt. Btn bunlar, vcudunda baz arzalara ve hatta tarihilerin nakline gre iddetli bir migrene yol amt. Kendisini tahta davet eden ulem, devlet ricali ve Valide Sultn'a mtereddit bir sima ile bakan ve saltanatta asla niyeti olmadn ifade 111 Evliya elebi, Seyahatname, c. I, sh. 670-671; Den, Mslman lim ncleri Ansiklopedisi, c. I, sh. 337-338; c. II, sh. 548-549; Ersoylu, Halil, "Trklerin lk Uan Adamlar", sh. 44-46; Bkz. 14 Aralk 1998 tarihli Hrriyet Gazetesi. - ..- ;: -'> '..-.,: ..-...":-.-:. . . . . .. 194 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMA', ' eden Sultn brahim, tahta oturduktan sonra da, "Elhamdlillah, Ey Rabbm! Benim gibi zayf bir kulunu bu makama layk grdn. Saltanat gnlerimde milletimi ho hal eyle ve birbirimizden hond eyle" diye dua etmitir. Sultn brahim, lehinde ve aleyhinde olmak zere iki durumla kar karyayd. Lehinde olan durum, drst ve ciddi bir devlet adam olan Kemanke Kara Mustafa Paa'nn veziriazam olmasyd. eyhlislm Yahya Efendi'nin de yardmlaryla, aleyhle-rindeki btn tahriklere ramen, I. brahim'in ilk yllarnda devlet idaresini epeyce rayna koymutur. Hazinenin gelir-gider muvzenesini muhafazaya alm; sikke yani parann deer ayarlamasn dzene sokmu ve devlete ciddiyet getirmeye almtr. Maalesef, bata Valide Sultn olmak zere, bir ksm ehliyetsiz devlet adamlarnn tahriklerine kaplan Sultn, Kemanke Kara Mustafa Paa'y 1644 ylnda idam ettirmitir. Bir ay sonra eyhlislm Yahya Efendi'nin de lm, devletin kadnlarn, aalarn ve ehliyetsiz kiilerin eline gemesine sebep olmutur. Bunun en ac misllerinden birisi, zaten yetimemi olan Padiah'a kanunlar ineyerek bedava makamlar elde eden Safranbolu'lu Hseyin Efendi'nin Hace-i Sultan olarak tayin edilmesidir. Cinci Hoca da denmektedir. 1644 ylnda Anadolu Kazaskerliine kadar ykselmitir. Buna rikbdarlktan II. Vezirlie ykselen Yusuf Aa ve sonradan Paa'y da ekleyebilirsiniz. Yusuf Paa'nn rvet ve hediye dkn bir devlet adam olduu ynnde ithamlar vardr. Aleyhinde olan durum, annesi ve Valide Sultn olan Ksem Sultn'n varldr. Biraz nce saydmz olumsuzluklarn banda da, maalesef bu kadn bulunmaktadr. nceleri, annesinin ihtirasn bildii iin, Topkap'dan Eski Saray'a gndererek bu dertten kurtulmak istemitir. Ancak muvaffak olduunu sylemek mmkn deildir. Maalesef, Kara Mustafa Paa'dan sonra vezir-i azam olan Semin Mehmed Paa da, bu aleyhteki durumu daha da ktletiriyordu. Btn bunlara ramen, Katoliklerin zulmnden bkan yerli Ortodoks Rumlarn Venediklilerden rahatszlndan da istifade edilerek, 1645'de Malta zerine sefere karar verildi. Serdrlk Kaptan-

Derya Yusuf Paa'ya verildi. 1645 Austosunda 45 gn sren Hanya muhasaras zaferle sonuland. Ancak acele davranld ve Osmanl ordusu Girit'ten ekildi. 1646 ylnda Deli Hseyin Paa serdrlnda 2. Sefer yapld, ancak Kandiye fethedilemedi. Ada ikiye blnmt (1648). Sultn brahim zamannda, Valide Sultn ksmen devre d braklm ise de, devlet ilerine kadnlarn mdahalesi nlenememitir. Padiahn aile hayatna dknl, onu kadnlarn avucuna ister istemez itmitir. Hakkndaki sefihlik iddialar doru deildir. Zira IV. Murad gibi otoriter; I. Mustafa gibi biare ve III. Murad gibi fazla kadna dkn deildir. Genliinde buhranl bir hayat yaamas, dier sultnlar gibi kendini fazla yetitirememesi, Osmanl neslinin devam iin devaml kadnlar tarafndan zel hayata tevik edilmesi, eker-pare denilen mushibeler gibi onu elenceye tevik eden cariyelerinin fazla oluu, kadnlarn bu yaknlklarn devletin imknlarn arur etmekte kullanmalar, I. brahim'in cidden eksik olan ynleridir. Hele Telli Haseki bata olmak zere, kendi hanmlarna aile fertlerinden daha fazla nem verir hale gelmesi, ii rndan karmtr. Bunlarn tahriki ile Sultn brahim'de balayan lzumsuz samur merak, bu olumsuzluklardan sadece biridir. nemle ifade edelim ki, btn bu anlatlanlardan Sultn brahim'in gayr-i meru bir hayat yai tamamen farkl j Btn bu olayl da gelirlerin az< Paa'nn isyandr! Padiah bunlarn I Austosunda asilerini sonra asilerce i getirildi. htillin hlislm Abdur tarihinde hal' e Mehmed'e, hem; lislmn, "ki haille j eklindeki edildi. Zamann Paa ve He. fendi ve Abam Hseyin Paa,| riz. ZEVCELi ve uzun yllar1^ Valide Sulta ce Muazzez Sui Sultn (Telli \ alnd. 5- Ayfe 1 Sultn; 6, veya 7.| II. 3-ehzdeJ; 7-ehzdej 11- Aye! Atka Sultn18!" 114.1. bra? I. Ibralft*" gururdan uzak, fe"j mttefiktirtolM kullanld ki Hasekisi j Ksm I, s' <** Saray Ml:o( Devletler .e -IV, sh. W. BLNMEYEN OSMANLI 195 Mm gibi irtbirbirij yan nitir. n fahitir, atn ve I, (seden bici hta bir hayat yaad anlalmamaldr. Zira zel hayata dknlk ile, gayr-i meru hayat tamamen farkl eylerdir. Btn bu olaylar, devlet idaresinde skntlara yol am; israf ve bunun karlnda gelirlerin azalmas devleti sarsmaya balad. Bunlardan biri de, Sivas Valisi Varvar Paa'nn isyandr (1647). Ocak aalar yeniden cuntalap devleti soymaya balaynca, Padiah bunlarn haklarndan gelmek istedi ise de, olay duyuldu ve ihtilal kt. 1648 Austosunda asilerin istei zerine Sadrazam Hezar-pre Ahmed Paa azl edildi ve sonra asilerce ldrld. Aalarn adam olan Sofu Koca Mehmed Paa, sadrazamla getirildi. htillin arkasnda nibe-i saltanat olmak isteyen Ksem Sultn vardr. eyhlislm Abdurrahim Efendi'yi de yanna alan sadrazam tarafndan, Austos 1648 tarihinde hal' edildi ve bir odaya haps olundu. 7 Austos 1648'de henz 7 yandaki IV. Mehmed'e, hem er'-i erife ve hem de kanuna aykr olarak b'at edildi. Sonra eyhlislmn, "ki halife bulunduu zaman, fitneyi nlemek iin birini katlediniz" eklindeki fetvasna dayanlarak I. brahim hal'inden 11 gn sonra boularak ehid edildi. Zamanndaki sadrazamlar arasnda Kemanke Kara Mustafa Paa, Semin Mehmed Paa ve Hezr-pre Ahmed Paa'y; eyhlislmlar arasnda Zekeriya-zde Yahya E-fendi ve Abdurrahim Efendi'yi ve dier devlet adamlar arasnda Kaptan- Derya Deli Hseyin Paa, Kaptan- Derya Damad Fzl Paa ve Nianc Ahmed Paa'y zikr edebiliriz. ZEVCELER: 1- Hatice Turhan (Tarhn) Valide Sultn; Rus asll bir criyedir ve uzun yllar nibe-i saltanatlk yapmtr. IV. Mehmed'in annesi. 2- Sliha Dil-ab Valide Sultn; II. Sleyman'n annesi ve criye. III. Haseki olduu sanlyor. 3- Hatice Muazzez Sultn; II. Haseki'dir ve II. Ahmed'in annesidir. 4- Hma ah Haseki Sultn (Telli Haseki); Sultn brahim'in en ok sevdii Haseki'si. Nikh ile kadnla alnd. 5- Aye Sultn; 4. Haseki. 6- Mh-i Enver Sultn; 5. Haseki. 7-

ivekr Sultn; 6. veya 7. Haseki. OCUKLARI: 1-ehzde Mehmed IV. 2-ehzde Sleyman II. 3-ehzde Murad. 4-ehzde Selim Hn. 5-ehzde Osman. 6-ehzde Ahmed II. 7-ehzde Sleyman. 8-ehzde Byezid. 9- Fatma Sultn. 10- mm Glsm Sultn. 11- Aye Sultn. 12Gevher Hn Sultn. 13- Kaya Sultn. 14- Beyhan Sultn. 15-Atka Sultn112. 114. I. brahim'e Deli brahim denmektedir. Gerekten deli midir? I. brahim'in buhranl bir hayat bulunduu, kendisinin mtevaz, sade-dil, hrs, gururdan uzak, elmas gibi yrei olan ve hassas yapda bir insan olduunda tarihiler mttefiktirler. I. Mustafa ile ilgili sylenen hafif aklllk gibi tabirler dahi, bu sultn iin kullanlmamtr. Her zaman hatalarn kabul eden bir ahstr. Ancak bata Telli Haseki Hasekisi ve baz mushibeleri olmak zere, evresindeki baz insanlar, onun bu 112 Nalm, c. III, sh. 452-460; c. IV, sh. 3-333; Solak-zde, sh. 766-773; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 206-239; Kantemir, c. I, sh. 301-303; Ylmaz, Belgelerle Osmanl Tarihi, c. II, sh. 327-344; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 2457, 5948; E. 7001-7002; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 56-65; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 192-197; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. III, sh. 13-18, 35-37, 131-140; c. IV, sh. 124, 235-245; 257258; Penzer, The Harem, sh. 189. 196 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN.; zayf ahsiyetinden istifade etmiler ve tabir yerindeyse kanna girmilerdir. Padiah olmadan evvelki stresli hayatn da tesiriyle, onda samur meraknn arl ve bu yzden samur vergisini koymas, mcevherli kayklar yaptrmas ve doruluu pheli olmakla birlikte sakalnn tellerine inciler dizdirmesi gibi garip davranlar bulunduu sylenmektedir. Kaynaklar onun kindar, mal dkn ve kskan olduunu kabul etmektedirler. Burada iki durumu vuzuha kavuturmak gerekmektedir: Birincisi, mu'teber Osmanl kaynaklarnda onun iin Deli lakab kullanlmamaktadr. Sadece son zamanlarda kaleme alnan baz kaynaklar, srarla bu lakabn n plana karmaktadrlar. Bu lakab ilk kullanan ve evreye yayan katlini arzulad Kara ele-bi-zde Abdlaziz Efendi ile Anadolu'nun huzuru iin idam ettirdii i' isyanclardan Kesikba Emirgneolu'dur. Halbuki onun devletin asker?, mal, adi? ve idar slahat iin yaptklar ve yaplanlara olan tevikleri, isnad edilen bu sfatn doru olmadna yeterli bir delildir. kincisi, Btn bunlara ramen, I. brahim'in tahta kt zaman hasta olduu kesindir. Kaynaklar, onun zaman zaman hafakanlar iinde kaldn ve yreinin skldn ifade etmektedirler. Sadrazama yazd hatt- hmynlar da bunu gstermektedir. Devrinin artlar gz nne alndnda, Sultn brahim'in muhakemesinde ve idrk melekelerinde bir bozukluk olmadn, uzmanlar belirtmektedirler. Acl gemii, iyi bir eitim grmemi olmas, ahsiyetinin oturmay ve bunlarla birlikte sorumluluk duygusunun fazlal, onu bu hale sokan sebeplerdir. Uzmanlarn tesbitine gre, onun rahatszl, anksite bozukluu denilen nevroz trnde bir hastalktr. Psikotik ve deli deildir. Zaten hekimler de elem-i asab tehisini koymulardr ki, bu da yaygn anksieteden bakas deildir. Bu hastalk, akl bozan cinnet trnde bir hastalk saylmamaktadr. O zaman Deli brahim isnad yanltr113. 115. Sultn brahim devrinin tam zevk safa devri olduu ve bunda da Telli Haseki bata olmak zere Saray Kadnlarnn rol olduu sylenmektedir. Bunlar doru mudur? Maalesef ksmen de olsa dorudur. Bilindii gibi, III. Murad zamannda ehzadeler idam olunmu ve Osmanl taht, mecburen gerekten skntl bir hayat bulunan I. brahim'e kalmtr. Zira kendisinden baka Osmanl Hanedanna mensup erkek ocuk mevcut deildir. Halk, asker ve zellikle de saray, I. brahim'in erkek ocuu olmasn iddetle arzu etmektedirler. Bu sebeple, Valide Sultn bata olmak zere, evresi, zaten hayat skntl olan Sultn brahim'in, meru dairede de olsa, ok sayda criye ile beraber olmasn tevik etmilerdir. ahsiyeti tam teekkl etmeyen ve dier Osmanl Padiahlar gibi eitimi de mkemmel olmayan Sultn brahim, byle bir hayatn neticesi olarak, kadnlarn dmen suyuna ister istemez girmitir. Bata Telli Haseki olmak zere, Hasekileri ve Saray'daki mushibeleri, ona istediklerini yaptrr hale gelmiler ve bu da devlet iinde karmaaya, suiistimale, rvet alp vermeye ve hatta 113 Naim, c. IV, sh. 243-244, 298-334; Saygl, Sefa, "Sultn brahim Deli miydi?", Eitim-Bilim Dergisi, ubat 1999, sh. 26-27; Uluay, M. aatay, "Sultn brahim Deli, Hasta myd?", Tarih

Dnyas, 15 Temmuz-1 Austos, 15 Austos-1 Eyll 1950, 1 ubat ve 15 Nisan 1951 tarihli saylar. bazan da zulme serEyletler ve sana yediye varan Hasekllf bilen hinler de i: hale gelmi; devlet gor iltimas ortaya km; ( tlmasna kadar varm; g den alnan bazan grevy Buna I. brahim'in santff Btn bu israflar, lksler o sini batrma noktasna} da vatanda bezdirmiti alnca, devlet de sallar Buna ac bir mislin! rak Msr Hazinesi \ enmesini zikredebilip hem de kendisinin 0* mak iin arttr. Bu zevk salay, s1 lamak doru deildir.%| batl yazarlarn frsat: deildir114. XIX- OSMANJ3 116. IV. Meh knda bilgi Osmanl tali i IV. Mehmed, I. i 7 yana basmadan^ devlet ilerinden it yandaki ta Gz ve Kanuni'*" 3 tahtta kalmtr./ yllarn drt saujiiif Birinci safln| i saltanat yani ti Ahmed Refs Ksm I, sh. ;\ ::iah tayz-l:.:ne! : ,-duu |.;:.i etI plana bele-h-dan bat Una pju r;ildl|-Kte-l'atp BLNMEYEN OSMANLI 197 bazan da zulme sebep olmutur. Eyletler ve sancaklar, Hasekilere pamaklk olarak verilmeye balannca, alt yediye varan Hasekilerinin mal varlklar senelik 100.000 kuruu am ve bunu frsat bilen hinler de devletin hazinesini alt st etmilerdir. Artk askerin maa verilemez hale gelmi; devlet grevlerine gelmenin yolu olarak ehliyet yerine harem kadnlarnn iltimas ortaya km; ehliyetsizlerin i bana gelmesi vazifelerin ak arttrmayla satlmasna kadar varm; grevliler sk sk deitirildiinden dolay tayin edilen ile grevden alnan bazan grev yerlerine ulamadan bir baka durumla karlar olmulardr. Buna I. brahim'in samur ak da katlnca, artk bu devre Samur Devri bile denmitir. Btn bu israflar, lksler ve bunu takip eden hakszlk ve suiistimaller, Osmanl Hazinesini batrma noktasna getirince, vatandaa yeni yeni vergiler konmaya balanmtr. Bu da vatanda bezdirmitir. Devleti ayakta tutan hazine, asker ve vatanda ls yara alnca, devlet de sallanmaya ve cephelerde malubiyete almaya mecbur kalmtr. Buna ac bir misl olmak zere, Telli Haseki'yi nikahlayan I. brahim'in mehir olarak Msr Hazinesi vermesini, onun istei zerine dairesinin krkler ve samurlarla denmesini zikr edebiliriz. Nitekim bu hal, hem ulemann ve ocak aalarnn isyanna ve hem de kendisinin ehid edilmesine sebep olmutur. Bunlar bilmek, tarihten ibret almak iin arttr. Bu zevk safay, kesinlikle bugnk anlamda gayr-i meru elenceler olarak anlamak doru deildir. Meru dairedeki keyfin suiistimali sz konusudur. Bu sebeple baz batl yazarlarn frsat ganimet bilerek anlattklar gayr-i meru elence tarzlar doru deildir114. XIX- OSMANLI DEVLET'NN DURAKLAMAYA BALAMASI VE SULTN IV. MEHMED DEVR 116. IV. Mehmed, ahsiyeti, ailesi ve dnemindeki mhim olaylar hakknda bilgi verir misiniz? Osmanl tahtna, slm hukukunun arad artlarn ounluu bulunmadan gelen IV. Mehmed, I. brahim'in Turhan Hatice Sultn'dan 1642 ylnda dnyaya gelmi ve 7 yana basmadan Austos 1648'de Padiah olmu mstesna bir ahsiyettir. Kendisini devlet ilerinden uzaklatrd iin olunun idamna dahi gz yuman Ksem Sultn, 7 yandaki torununu tahta geirmekle, istediine kavumutur. Erturul Gz, Osman Gz ve Kanuni'den sonra en uzun sre tahtta kalan Osmanl Padiahdr ve 39 yl tahtta kalmtr. Ava merak sebebiyle Avc Mehmed de denen IV. Mehmed'in saltanat yllarn drt safhaya ayrmak icab etmektedir: Birinci safha. Austos 1648-Eyll 1651 yllar arasnda, Ksem Sultn'n nibe-i saltanat yani bir nevi padiah yerine padiahlk yapt dnemdir ki, Osmanl Devle-

114 Na'im, c. IV, sh. 243-244; Kantemir, c. I, sh.303-304; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 56-62; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. III, sh. 16 vd.; Samur Devri, stanbul 1927; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 227-228, 231-234. 198 BLNMEYEN OSMANLI BtLNMEYFNi ti'nin en ac gnlerinden bir paradr denilebilir. Zira bu dneme Aalar Saltanat da denmitir. nk Nibe-i Saltanat olan Ksem Sultn, ilerini aalar eliyle yrtmtr. Sofu Mehmed Paa da, kukla bir sadrazam durumundadr. Balarn Kara Murad A-a'nn ektii aalarn hedefi, servetlerini arttrmak ve maalesef sefih saylabilecek derecede hayatlarn yaamakt. Bunlar kullanan Ksem Sultn ise, kendisini Eski Saray'a sren ve hatta idamla tehdit eden I. brahim'i tasfiye etmekle, devleti tek bana idare etme emeline ulam grnyordu. Sofu Mehmed Paa ise, Atabekler ve Veliahdler gibi devleti idare etmek istedi ise de bu saltanat, Sipahiler ile Yenierilerin Sultnahmed Meydannda kar karya gelecek kadar isyan etmeleri ile sarsld ve 1649 ylnda azledilerek kati olundu. Bunun zerine, tamamen usullere aykr olarak Yenieri Aas Kara Murad Paa sadrazamla getirildi. Ancak arkasnda asl Valide Sultn Turhan Sultan'n bulunduu ve bir nevi halk isyanna dnen kargaa bast-rlamyor ve Osmanl Devleti kan kaybediyordu. Daha sonra, srasyla Melek Ahmed Paa ve Abaza Siyavu Paa'nn sadrazam olmas da ii deitiremedi. Aalar isyan devam ediyordu. Ksem Sultan'n IV. Mehmed'i ldrp yerine ehzade Sleyman' getirmek istemesi, sonunu getirdi ve 1651 ylnn bir Eyll gecesi Ksem Sultn ldrld. eride bu ihtilllerin yaanmas, Girit'te devam eden savaa yardm da engelliyordu. Bylece birinci dnem atlatld. IV. Mehmed sadece olan bitenleri seyrediyordu. kinci safha, Eyll 1651-Eyll 1656 tarihleri arasndaki IV. Mehmed'in annesi olan Turhan Hatice Sultan'n Nibe-i Saltanat olduu dnemdir. Devletin hazinesini soyan aalar saltanatna son verildi ve 39 aa yakalanarak idam edildi. Tamamen iflas noktasna gelen devlet hazinesine bir ayar verilmek zere, mal konularda tam yetkili olmak artyla, 1652 ylnn Haziran aynda Tarhuncu Ahmed Paa sadarete getirildi. Tarhuncu Lyihas diye mehur olan btesini hazrlad. Dertlere are olamaynca, 1656 ylna kadar 10'a yakn sadrazam deitirildi. Devleti, Ba Mimar Kasm Aa, Koi Bey, Solak-zde, m-zde Mehmed Efendi ve lalas brahim Aa mavirliinde Turhan Sultn idare ediyordu. Ancak devlet, irazeden kmt ve d basklar da artyordu. Tecrbeli mavirlerinin iddetli tavsiyeleri ile, devleti tek bana idare etmek ve Valide Sultn ie karmamak artyla, tecrbeli ve yal vezir Kprl Mehmed Paa, Eyll 1656'da sadrazamlk makamna getirildi. Artk Kprl'ler devri balyordu. Bu ikinci safhada tek messir olan Valide Sultn'dr. Yani bir nevi Osmanl Padiahl makamnda Padiah'n annesi oturmaktadr. Ancak Turhan Sultn, devleti Kprl ailesi gibi asil bir aileye teslim etmekle, kendisiyle birlikte Osmanl tarihindeki kadnlar saltanatna son vermitir. nc safha, Osmanl Devleti'ne rahat bir nefes aldrtan Kprl'ler devridir (Eyll 1656-Ekim 1676). Bu dnemde ayn aileden iki sadrazam iktidara gelmitir. Kprl Mehmed Paa (16561661) ve olu Fzl Ahmed Paa (1661-1676). IV. Murad' kendine model alan Kprl Mehmed Paa, Kanuni devrini yeniden yaatmtr denilebilir. Makam korkusuyla Girit Serdr Gz Hseyin Paa'y idam ettirmesi hatal bir hareket olarak kabul edilmektedir. Ancak sonradan yaptklar bunu telafi etmitir. Kprl Mehmed Paa, evvela isyan eden Erdel Prensinin zerine yrd ve Balkanlarda nemli baarlara imza att. Uyvar fethedildi ve Erdel Osmanl Devleti'ne baland. (1658). Arkasndan Anadolu'da Beylerbeyilerin de destekledii ve tamamen sadrazam hedef alan yeni bir Cell syan balamt. 31 paann idamyla sonulanan bu isyan bastrd ve Anadolu'da Celli isyanlarnn sonunu getirdi. 1659'da Krm Tatarlar ile mi olmayrafc m old-, ' eriyor,-. Vec idare:"? :anl BLNMEYEN OSMANLI 199 ve

ilerin ve (olarak kilde h isyan falliI 15 olan ayan I*-Isak ..alLir fer. p, L Al , birlikte Rus ordusunu datt. Onun dneminde 1661 Temmuz'unda stanbul'un te birini yakan byk yangn yaand ve be yllk sadaretten sonra Ekim 1661'de Edirne'de vefat etti. Yerine geerek 26 yanda sadrazam olan olu Fzl Ahmed Paa da, babasnn baarlarn srdrd. 1663'de Almanlara kar alan harp 1664 ylnn Austos Aynda Vasvar Andlamas ile sona erdi. Zitvatorok Andlamasnn tekrar mahiyetindeydi. Fzl Ahmed Paa dneminde baarlan ilerden biri de yllardr devam eden Girit seferinin sona ermesi ve Girit'in fethedilmesiydi (1670). Bunu, Ukrayna meselesi yznden kan Polonya Harbi takip etti (1670). IV. Mehmed'in de katld bu Lehistan seferinde, 1672 ylnda Kamanie Kalesi feth edilince, Varova'da panik balad ve ayn yl bar andlamas imzaland. Bu bar tekrar bozuldu ve 16767 ylnda imzalanan nih andlama ile sulh uzun yllar devam etti. Ayn yl Fzl Ahmed Paa vefat etti. Drdnc safha, 1676-1683 yllar arasnda devam eden Merzifonlu Kara Mustafa Paa devridir. Kprllerden sonra sadrazamla getirilen bu byk devlet adam, ilk problem olarak Ukrayna yznden patlak veren Rusya Sava ile megul oldu. 1677 ylnda ehrin'deki zor kuatmada netice elde edilemeyince, IV. Mehmed ve sadrazam 1. Rusya seferi iin 1678 ylnda yola ktlar. I. Rusya seferi, 1680 ylnda ehrin'in alnmas ile zaferle sona erdi ve bunu ayn yl balayan 2. Rusya Seferi takip ettiyse de, bu da 1681 ylnda imzalanan Edirne Andlamas ile tamamlanm oldu. Bu gelimeler, Osmanl Devleti iin byk bir itibar kazanlmasna vesile oldu. Bundan rahatsz olan ve tecavzlere balayan Almanlara da 1683 ylnda harp ilan edildi ve IV. Mehmed'in de katld bu sefer, Osmanl Devlet ricalinin ikiye ayrlmasyla sonuland. Merzifonlu Kara Mustafa Paa, Almanya'nn taht ehri olan Viyana'nn alnmasn teklif ederken, ban Krm Han Murad Giray'n ektii dier devlet ricali, zaten ayaa kalkm olan Avrupa'nn Almanya'nn yannda yer alacan belirterek, sadece Yankkale'nn alnmasyla yetinilmesini savunuyordu. Kara Mustafa Paa'nn fikri ar bast ve onun serdrlndaki Osmanl ordusu 12 Eyll 1683 tarihinde Viyana nlerinde mttefik hal seferleriyle kar karya geldiler. Maalesef, Krm Han Murad Giray, ahs sebeplerle ve neticeyi dnmeyerek ihanet etti ve Trklerin elindeki Tuna Kprsnden dman askerlerinin geiini uzaktan seyretti. Neticede 11 Eyll 1683 tarihinde beklenen hezimet geldi ve Osmanl ordusu binlerce ehid vererek ve ok kymetli hazinelerini kaybederek geri ekilmeye mecbur oldu. Bu, Osmanl tarihinin en ar malubiyeti idi. Bu malubiyette, askerin sefih hayatnn ve eski Osmanl ordusunun olmaynn da byk etkisi vard. Viyana bozgunu, Kanuni'den beri gelip giden duraklama devrini resmen balatm oldu. Artk 1071'den beri devam eden Mslman Trk Milletinin cihad zaferleri sona eriyor ve Avrupa galebe almaya balyordu. Bu arada devletin rkn-i azam denilen Turhan Sultn Temmuz 1683'de vefat etmiti. Aralk 1683 tarihinde IV. Mehmed aleyhteki tahriklere dayanamayarak istika-metli sadrazam azletti ve 50 yan doldurmadan idam sehpasna yolland. Artk Osmanl tarihinde kaht- rical devri balyordu. Viyana bozgunu ile Karlofa Andlamas (1699) arasnda geen 15 yl Osmanl Devleti iin felket seneleri oldu. Venediklilerin ve Almanlarn ban ektii hal kuvvetleri frsat ganimet bilerek, 1684 ylnda Osmanl Devleti'ne harp ilan ettiler. Sadrazam Kara brahim Paa'nn beceriksiz idaresjndeki Osmanl ordular, zafere koamyor ve maalesef Eyll 1686'da Budin d200

BLNMEYEN OSMANLI BLN1' yordu. Osmanl kuvvetleri Budin'i ok iyi mdafaa ediyordu, ancak Budin'de byk kayplar vermelerine ramen yeniden toparlanan hal ordular, 160 yl nce perian olduklar Moha Meydannda Osmanl ordusunu geriye ekilmeye mecbur ediyorlard. Liyakatsiz devlet adamlarnn elinde perian olan devletin hali IV. Mehmed'i hasta etmiti. Kprl ailesini iktidardan drd iin Padiah'dan rahatsz olan Kprl-zde Fzl Mustafa Paa ve benzeri devlet adamlarnn gayretleriyle Kasm 1687 ylnda hal' edildi ve ancak idam olunmad. Yerine II. Sleyman tahta geirildi. Hal'inden 5 yl sonra Edirne Saray'nda Ocak 1693 tarihinde vefat etti. Kendisine Avc Mehmed lakabn verdirten av ibtils dnda, hi bir kt alkanl yoktu. kiyi Osmanl lkesinde iddetle yasaklamt. Kahvehaneleri kapatmt. Kendisi be vakit namazn cemaatle klyordu. Ksa bir sre tahsil grebildii iin dier Osmanl Padiahlar gibi lim deildi. ZEVCELER: 1- Meh-pre Emetllah RbPa Gln Valide Sultn; Gln Sultn diye bilinir. Giritli bir ailenin kzdr. II. Mustafa ve III. Ahmed'in annesidir. 2- Afife Kadn. 3- Glnar Kadn. 4- Kniye Haseki. 5- Siyavu Haseki. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Mustafa II. 2-ehzde Sultn Ahmed III. 3-ehzde Byezid. 4-ehzde brahim. 5-ehzde Sleyman. 6- Fatma Sultn. 7- Hatice Sultn. 8- Emetllah Kk Sultn. 9- Fatma Sultn. 10- mm Sultn115. 117. IV. Mehmed'in 7 yanda halife unvan ile padiahla getirilmesi slm Hukukuna gre caiz midir? devaerif son1 etmeye t 118. U,! m il Mm Kanuni < gemesi! Murd w{ olan bu t ah'tn * temek n Caiz deildir. Zira halifenin artlarndan biri de, bali ve mmeyyiz (kil) olmas yani tam ehliyetli olmasdr. ocuun, akl hastasnn veya klenin halife olmas caiz deildir. slm hukukular bu ve benzeri artlar, halifenin kad olabilecek sfatlara sahip olmas gerekir eklinde zetlemilerdir. Bu sert hkmlere gre, IV. Mehmed'in bulua erinceye kadar sultn kabul edilmesi mmkndr; ancak halife kabul edilmesi mmkn deildir. Nitekim bu manay IV. Mehmed'in clusundan evvel Valide Sultn ile ilim adamlar arasnda geen u konuma da teyid etmektedir. Valide Sultn'a, akl skntda olan I. brahim'in hal' olunarak yerine 7 yandaki olu IV. Mehmed'in geirilmesi teklifi ile gelen limlerden eski Anadolu Kazaskeri olan Hanefi Efendi'ye, Valide Sultn sormutur: "Ama imdi yedi yanda ma'sumun saltanat nice mmkndr?". Buna Hanefi Efendi'nin verdii cevap enteresandr: "Mezhebimiz hukukular olan Hanefi limleri, akl bozulan bali insanlarn saltanat caiz deildir. Akl banda olan kn caizdir buyurduklar kitaplarmzda yazldr. Bu ekilde fetvalar verilp maslahat tamam olmutur. Ma'sum kk de olsa tahta kar; veziri ileri yrtr. Ama akl olmayan tahtta oturmaya 115 Na'im, Tarih, c. IV, sh. 334-465; c. V, Tamam, c. VI Tamam; 39 yllk IV. Mehed'in saltanat yaklak 2.5 cildlik yer tutmutur. Bu konuda en ayrntl kaynak durumundadr; Silhdr Fndkll Mehmed Aa, Silhdr Tarihi, stanbul 1928, c. I, Tamam; c. II, sh. 1-295; Abdurrahman Abdi Paa, Trlh-I Sultn Mehmed Hn- Rbi', Byezid ktp. Umumi Ksm, nr. 5154, Tertip eden Faik Reit Unat, TTK, Ankara 1943; Karaelebi-zde Abdlaziz Efendi, Ravzat'l-Ebrr, Msr 1248; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 237-494; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 145; E. 1188; Kantemir, c. I, sh.305 vd.; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 65-70; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 200-204; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. IV, 239-242; Mehmed Sreyya, Siclll-i Osmn, c. I, sh. 60 - . F de riilirok

I1 BLNMEYEN OSMANLI 201 devam ederse, ona bir ey retmek de mmkn olmaz; bu durum kana, cana ve rza zarar verir; er'-i erifin hkmleri klliyen iptal edilmi olur". Ksaca formalite icab tahta geen IV. Mehmed'in yerine nceleri Ksem Sultn, sonra da Turhan Sultn, nibe-i saltanat sfatyla ileri yrtt gibi, Sofu Mehmed Paa, Kprl Mehmed Paa ve benzeri sadrazamlar da icrann ba olarak devleti idare etmeye balamlardr116. . 118. II. Osman'dan itibaren Osmanl idaresinde kadnlar saltanatnn balad ve bunun ban da Ksem Sultn'n ektii sylenmektedir. Bu iddialarn asl nedir? Maalesef bu iddialarn bir ksm dorudur. Kadnlar Saltanat, ok zayf da olsa Kanuni devrinde Hrrem Sultn ile balam ve IV. Mehmed'in Kprl'leri i bana getirmesine kadar devam etmitir. Bunun da sebebi, tahta geen padiahlarn, eski Osmanl Padiahlar gibi ehliyetli ve dirayetli olmamasdr. Bilindii gibi, Meh-peyker Sultn veya tyszl yahut dier hasekilerin nne gemesi sebebiyle Ksem Sultn diye adlandrlan I. Ahmed'in kadn efendisi, IV. Murd ve I. brahim'in de annesidir. Asl ad Anastasia ve babas da bir Rum papaz olan bu kadn, Osmanl sarayna criye olarak girmi ve Mslman olduktan sonra Padi-ah'n kadn efendiliine kadar ykselmitir. Bundan sonraki gelimeleri ylece zetlemek mmkndr: 1) IV. Murad'n birinci saltanat devresi yani IV. Murad'n ismen Padiah olduu, ancak devleti annesi Ksem Sultn ile Sadrazamlarnn ve eyhlislm ve benzeri devlet adamlarnn ynettii devredir (1032/1623-1041/1632). Bu devre, 8 ksur sene devam etti. Olu Padiah olunca Topkap Saray'na getirilmi ve bir daha Eski Saray'a dnmemitir. Valide Sultn ve hatta Nibe-i Saltanat yani saltanatn vekili sfatlaryla devleti 8 yl idare etti denilebilir. IV. Murad'n gerekten padiahlk yapt ikinci devrede de, Padiah stanbul'da olmad zaman Nibe-i Saltanat olarak ileri yrtt gibi, Padiah tahtta olduu vakitlerde de ilere karmaya devam etti. 2) Dier olu I. brahim sultn olunca, Valide Sultn sfatyla devleti idare etmeye devam etti. Fakat Sultn brahim'e bata en ok sevdii Hasekisi Telli Haseki Hmaah ve mushibesi ekerpare olmak zere, Saray'daki hanmlar daha etkili olmaya balaynca, annesini dinlemedi, hatta Saray'dan uzaklatrld ve Rodos'a srlmek istendi. Maalesef bu hadiseler sebebiyle olu olan I. brahim'e kar tavr ald ve baz tarihilerin yorumlarna gre, onun tahttan indirilmesinde ve hatta 10 gn sonra idam edilmesinde birinci derecede rol oynad. Ancak I. brahim'in hal'i ile alakal limlerle yapt konuma bu iddialar reddeder mahiyettedir. 3) Ksem Sultn'n devlet ilerini Padiah gibi yrtt asl dnem, torunu IV. Mehmed devridir. 7 yanda Padiah olan IV. Mehmed, sadece eklen padiah idi. Asl ileri yrten ise Valide Sultn sfatyla Ksem Sultnd. IV. Mehmed'in asl validesi olan Turhan Sultn bata olmak zere, herkes bu durumdan ikyetiydi. Sadrazamlar bile tayin edip istifalarn kabul edecek kadar devlet ileriyle i ieydi. Naima'nn ifade116 Naim, c. IV, sh. 325 vd.; EI-Mverdi, El-Ahkm's-Sultniyye, sh. 5; El-Ferr, El-Ahkm'sSultniyye, sh. 4; Seyyid Bey, sh. 3 vd. 202 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMA siyle, "elli yl devlet ve saltanat srp btn ilerde tasarruf sahibesi idi". Arkasndaki aalarla birlikte devam ettirdii idareye kar halk ayakland. Buna kar, dardaki aalarla ittifak ederek, IV. Mehmed'i aradan kaldrp yerine kardei II. Sleyman' tahta geirme planlarna balad. Ancak plan duyuldu ve Ksem Sultn 3 Eyll 1651 gecesi Padiah ve Turhan Valide Sultn'n adamlar tarafndan boularak ldrld. Artk Vlide-i ehde veya Vlide-i Maktule diye anlacakt. 11 yldan fazla Naibe sfatyla bir cihan devletini idare etti. 4) Btn bu anlatlanlardan, Ksem Sultn'n eski dinine geri dnd veya iyi bir Mslman olmad gibi yanl manalar karlmamaldr. Btn bu anlatlanlar, kadnlarn da saltanata kar ne kadar alakal olduklarnn delilleridirler ve ayn zamanda Osmanl Devleti'nde kadn drt duvar arasndayd eklindeki itirazlara kar da mahhas bir cevaptr. Bunun yannda Ksem Sultn, iyi bir Mslman idi. Her sene hapishaneleri dolar ve bortan tutuklu olanlar kurtarrd. Fakirlere her

zaman yardm ederdi. Hayr eserleri arasnda medreseleri, mektepleri, Dr'l-Hadisleri ve sebilleri bulunmaktadr. Saltanat mddetince biriktirdii servet ise, tamamen hazineye devredilmitir117. 119. IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultn'n devleti tek bana idare ettii sylenmektedir. Bu da doru mudur? Ksmen dorudur; ancak Hatice Turhan Sultn, Ksem ve Hrrem Sultn ile kyaslanmayacak kadar iyi kalpli ve devletin selmetini dnen bir hanm efendidir. 1627 ylnda Rus bir ailenin ocuu olarak dnyaya gelen bu gzel kz, Kr Sleyman Paa tarafndan Ksem Sultn'a hediye edilmi ve daha sonra da Saray'da terbiye edilerek ve Mslman olarak, I. brahim'e criye verilmitir. Sonradan kadn efendilie ykselen Hatice Turhan Sultn, IV. Mehmed'in de annesidir. Olu IV. Mehmed 7 yanda Padiah olunca, Ksem Sultn ile olan Nibelik mcadeleleri balam ve ancak 1651 ylnda Ksem Sultn bodurulunca, tam 34 yl Valide Sultanlk makamnda kalmak zere, Osmanl Devleti'nin o zamanlar ikinci protokol olan makama gemitir. Vlide-i Muazzama unvan ona aittir. Zira 1656 ylnda devleti Kprl'lere devredinceye kadar, tam manasyla bir Padiah gibidir. Aziller ve tayinler artk onun hatt- hmynu ile yaplmaktadr. Mhrn zerinde "Mazhar- Ltf-i Samed Vlide-i Sultn Mehmed" yazlacak kadar iktidar artmtr. Kzlar aas Uzun Sleyman Aa ve Meleki Kalfa gibi evresinin tesiriyle yanllklar yapt da olmutur. Ksem Sultn zamanndaki suiistimaller, ksmen de olsa onun zamannda da devam etmitir. Neticede Mimar Kasm Aa ve benzeri basiret sahibi insanlarn tavsiyesi ile, devlet ilerini 1656 ylnda Kprl Mehmed Paa'ya devrederek devletin gerilemesini en az 30-40 sene geciktirmitir. Zaten olu IV. Mehmed de, ayn yl red ilan edilmitir. Kendisi de btn vaktini, ibadet, dua ve hayra tahsis etmitir. III. Murad'n Hasekisi Safiye Sultn tarafndan balatlan ve ancak inas tamamlanamayan Yeni Cami, Turhan Sultn'n himmetiyle 1663 ylnda tamamlanmtr. anakkale'deki kaleler de mescidi ile beraber o trbesine defn ol 120. 1683 Ey] olabilir? M eume 1 'aH Her musibeti bu bozgun felakel baz taktik ve j Osmanl Va k'arl Bu grler1 1) Bu sefa Topuyla tfelyl tnl meva lerine kretn ve Ramazan mardklar ve j ifade edilmitir, j hemen belirtelir "bu mertebe tedbirimizle elde I hezimete maruz k 2) Maalf plm ve henvj riayet ediln sini srarla| 3)1 ac meyv binince, ' mlervej gazi ruhu 4) t sinde I seferde tam ria 5)1 iki ay t edem Han'nn r etmesi bu 117 Naim, c. V, sh. 107-123; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 56-59; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E 2457, 2477, 5948; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. III, sh. 14; C. IV, sh. 235 vd. darlarn K Refik, Kadnlar WNLI 11651 td. BLNMEYEN OSMANLI 203 cidi ile beraber onun eseridir. 1683 ylnda huzur iinde vefat etmi ve Yeni Cami'deki trbesine defn olunmutur118. 120. 1683 Eyllnde meydana gelen Viyana Bozgununun sebepleri neler olabilir? Merzifonlu Kara Mustafa Paa'nn kabahati var mdr? Her musibet bir cinayetin neticesidir ve bir mkfatn da mukaddimesidir. O halde bu bozgun felaketinin de bir sebebi vardr. Bu sebebi, sadece, Kara Mustafa Paa'nn baz taktik ve ahsiyet kusurlarna yklemek doru deildir. Hadisenin olduu gnlerde Osmanl Vak'anvis'i olan

Silahdr Mehmed Efendi bu noktay ok gzel zetlemitir. Bu grlerini de esas alarak bir iki noktay aklamakta yarar vardr. 1) Bu sefere katlan Osmanl ordusunun maddi hazrl son derece mkemmel idi. Topuyla tfeiyle ve de ordunun dier donanm ile dman kuvvetlerine ezici bir stnl mevcuttur. Ancak asl can damarn tekil eden asker grubu, Allah"n bu nimetlerine kretmesini bilmemitir. Hatta sefer srasnda askerin ve hem de Recep, aban ve Ramazan ayna rastlayan mbarek gnlerde, nimetin krn eda edecek yerde mardklar ve gayr-i meru fiilleri iledikleri bizzat Osmanl tarihileri tarafndan aka ifade edilmitir. Burada Kara Mustafa Paa'nn fevkalade istikametli bir hayat olduunu hemen belirtelim. Silahdar'n ifadesiyle; "bu mertebe ihsan olunan byk nimetlerin kadrin bilmeyp bu kuvvet-i kahireyi kend hareket ve tedbirimizle elde ettiimizi zannettik ve Allah'n ltf olduunu unuttuk; neticesinde hilf - me'mul olarak bu hezimete maruz kaldk". 2) Maalesef, kurmay heyeti, askerin okluuna ve intizamna bakarak gurura kaplm ve hem Krm Han Murad Giray ve hem de Erdel Kral Mihal'in ikazlarna riayet edilmemitir. Onlar Yankkale'nin fethedilerek Viyana'nn gelecek yla braklmasn srarla tavsiye etmilerdir. 3) Osmanl ordusu ve zellikle de vasfsz insanlarn yenieri ocana alnlar, ilk ac meyvesini Viyana bozgununda vermitir. nk askerin nemli bir ksm, i ciddiye binince, Viyana'ya gelinceye kadar elde ettikleri ganimetin ve servetin derdine dmler ve asl gazay unutmulardr. Askerin okluunun deil, lrsem ehid kalrsam gazi ruhuna sahip olmann nemi burada anlalmaktadr. 4) Daha nceki gazalarda en byk vasflar, slm'n tesbit ettii usuller erevesinde harp etmek, insanlarn mal ve rzlarna gz dikmemek olan Osmanl askerleri, bu seferde getikleri yerlerde ciddi tahribatlar yapmlar ve slm'n bu ulvi dsturlarna tam riayet edememilerdir. Maalesef cezasn da ar bir ekilde demilerdir. <;. 5) Elbette ki btn bunlarn yannda, maddi sebepler de vardr. Bunlarn banda iki ay bulan muhasara srasnda askerin yorgun ve bitkin dmesi, harbin esasn tekil eden atlarn ksmen bakmsz kalmalar ve komutanlarn taktik hatalar ve nihayet Krm Han'nn neticenin bu kadar vahim olacan hesap edemeyerek Mustafa Paa'ya ihanet etmesi bunlardan bazlardr. Ancak biz, asl sebebin manevi sebepler olduu kanaatin118 TSA, nr. 3831; Naim, c. IV, sh. 322-334, c. V, sh. 107-116; Silahdr Tarihi, c. II, sh. 116-117; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 48-49; Taht Urunda Ba Veren Sultnlar, stanbul 1961, sh. 124-149; Ahmed Refik, Kadnlar Saltanat, c. IV, sh. 239-242. 204 BLNMEYEN OSMANLI BLNME;' deyiz. Zira her musibet bir cinayetin neticesidir119. XX- SULTN II. SLEYMAN DEVR 121. II. Sleyman'n ahsiyeti, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin siyasi ve coraf durumu hakknda ksaca bilgi verir misiniz? II. Sleyman, Sultn I. brahim'in Hasekisi Sliha Dil-b Valide Sultn'dan 1642 ylnda dnyaya gelen ikinci oludur. Osmanl tarihileri II. Sleyman ve Avrupal tarihiler ise, III. Sleyman derler. nk I. Sleyman, Osmanl tarihilerinin Emir Sleyman dedii Yldrm'n oludur. Hocalar Arabzde Abdlvehhb Efendi ve Celvet eyhi Atpazar Osman Fzl Efendi'den ciddi bir eitim grmesine ramen, yaad kafes hayatnn etkisiyle, eski Osmanl Padiahlarn andran bir ahsiyeti yoktu. 1687 ylnda isyanclarn IV. Mehmed'i tahttan indirmesiyle Padiah olmutur. Padiah olduunda Osmanl Devleti, ite ve dta buhranl gnler yaamaktayd. erde devletin yaya kuvvetleri olan yenieriler ve svari kuvvetleri olan sipahiler, bir ksm devlet adamlarnn grevden alnmas bahanesiyle isyan halindeydiler. Kasm 1687'den Mart 1688'e kadar 4 ay sren zorbalarn isyan hareketleri neticesinde, Sadrazam Siyavu Paa katledildii gibi, zorbac ba Hac Ali Yenieri Aalna, Tekeli Ahmed ve Deli Pr gibi baz zorba balar da istedikleri makamlara tayin edildiler. erideki bu kargaay frsat bilen dman da drt cepheden Osmanl Devleti'ne saldryordu. Avusturya, Almanya, Venedik ve Ruslar drtl mttefikler halinde Osmanl topraklarna saldryorlard. Her sene bir sadrazam ve serdr deiikliine gidiyordu. Macaristan'da kan gvdeyi gtryor ve General Caraffa eylet merkezi Eri'yi 1687'nin son aynda teslim alyordu. Almanlar,

Mslman bir ehir olan Eri'yi her eyiyle Hristiyan bir ehir haline getirdi ve yzlerce cami harap edildi. Ayn yl Venediklilerin gl kumandan Morosini de, Mora'y Osmanl kuvvetlerinin elinden alyordu. Avusturya cephesi kumandan Yeen Osman Paa ile sadrazam smail Paa arasndaki kavgalardan istifade eden Avusturya (Neme) kuvvetleri 1688 Eyll'nde Belgrad' zapt ettiler. 100'n zerinde cami kiliseye evrildi. Polonya (Lehistan) ve Rusya cephelerinde ise, kara gn dostu Krm Han Selim Giray'n kahramanlklaryla zafer Osmanl Devleti'nin elindeydi. Avusturya'nn sulha yanamamas ve dier hal kuvvetlerinin de onlara destek kmas zerine Padiah sefere kt. Ancak Sofya'ya kadar gelen Padiah, serdr Recep Paa'nn malubiyeti, orduda isyan belirtilerinin balamas ve de Ni'in dmesi zerine, geri dnd. II. Sleyman, btn bu skntlar karsnda, eyhlislm Debba-zde Mehmed Efendi'nin tavsiyeleriyle Kprl-zde Fzl Mustafa Paa'y, aalar ilere karmamak artyla sadrazamla getirdi (Ekim 1689). Sadrazam'n ilk icraat, yersiz baz vergileri kaldrarak re'yy memnun etmek oldu. Arkasndan kendisi cepheye gitmek istediinden, kendisi cephede iken Sultn'a etki edecek btn aalar devreden karmak oldu. I Avusturya ( 1690'daM ni belirtti, BtM yapt Almanya s sadrazamn i ki. 4-SI8M ehzadem/n olmamtr.^ bir hattatt terk eti tr121 122, D. i II t dnyayaJ padiaiS Ti lamakl beklemrtl a'nn j Saadet elden i -kas* I 119 Silahdar Fndkl Mehmed Aa, Silahdar Tarihi, stanbul 1928, c. II, sh. 89-94; Mehmed Raid, Tarih-i Raid, I-VI, stanbul 1282, I, sh. 391-433; Mehmed Arif, "kinci Viyana Seferi Hakknda", TOEM, nr. 16, sh.994-1016, nr. 17, sh. 1071-1075; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 441-459; Kantemir, c. II, sh. 621 vd. BLNMEYEN OSMANLI 205 im 1:542 i* mak oldu. Nisan 1690'da Kanije'nin dmesi haberi gelmesine ramen, sanca alarak Avusturya cephesine koan Fzl Mustafa Paa, Eyll 1690'da Semendire'yi ve Kasm 1690'da ise Belgrad' geri ald. stanbul'a geldiinde Padiah bizzat karlad ve sevincini belirtti. Bu arada fitne atei snmyordu. Padiah'n hastalndan ve sadrazamn yaptklarndan rahatsz olan baz evreler, srarla saltanatta deiiklik istiyorlard. II. Almanya seferine kmak zere Edirne'ye gelen II. Sleyman burada vefat etti. Yerine sadrazamn da tesiriyle kk kardei II. Ahmed getirildi. Zevceleri unlardr: 1- Hatice Haseki; Ba Kadn 2- Behzd Haseki. 3- vaz Haseki. 4- Sln Haseki. 5-eh-svr Haseki. 6- Zeyneb Haseki. ocuklar yoktur. Zira ehzadeliinde ocuk sahibi olmasna msaade edilmemi ve padiahlnda da ocuu olmamtr. Aslnda genliinde iyi bir eitim alan II. Sleyman, ayn zamanda mehur bir hattat idi. Mstakim bir padiah olan II. Sleyman, mrnde bir tek vakit namazn terk etmemitir. er'-i erife aykr tek bir hali grlmemi ve kimseye de kzmam-tr120. XXI-SULTN II. AHMED DEVR 122. II. Ahmed, ahsiyeti, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin maruz kald nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz? II. Ahmed, I. brahim'in 3. Oludur ve Hatice Mu'azzez Hasekiden 1643 ylnda dnyaya gelmi olup, IV. Mehmed ve II. Sleyman'n kdr. Kprl'nn etkisiyle padiah olduu ve Haziran 1691'de tahta oturduu bilinmektedir. Tahta ktnda sadrazam Fzl Mustafa Paa, II. Almanya seferi iin Sofya'ya u-lamak zereydi. Burada Padiah'n mhr ile samur krk ald ve sefere devam etti. Baden markisi Ludvvig'in kumandasndaki imparatorluk kuvvetleri ile Osmanl kuvvetleri Salankamen'de bir araya geldi.

Ancak baz Osmanl kurmaylarnn Krm ordusunu beklemeden serdar taarruza erken balamaya ikna etmeleri, hem Fzl Mustafa Pa-a'nn ehid olmasn ve hem de ordunun malubiyetini netice verdi (Austos 1691). Saadet Giray Han'n beceriksizlii ve Osmanl kurmaylarnn acelecilii, hazr bir zaferi elden karmt. Kprl-zde'nin yerine vasfsz bir devlet adam olan Arabac Hoca Kad Ali Paa sadrazam yapld ve Almanya cephesi serdarlna da yal vezirlerden Koca Halil Paa getirildi. 1691'e kadar devam eden savata Almanlar baz yenilgilere maruz kalnca, Trke'yi iyi bilen Kont Marsigli'yi sulh iin gnderdiler ise de, anlama salanamad. Venedikliler de bo durmuyordu. Papalk ve Floransa'nn desteiyle Girid'e kadar gelip Hanya'y kuattlarsa da, Austos 1692 ylnda byk kayplarla ekilmek zorunda kaldlar. Bu arada sadrazam Bozoklu Bykl Mustafa Paa'nn serdar- ekrem olarak sefere kmas, Belgrad' kuatan Alman kuvvetlerinin Cafer Paa tarafndan perian edilmesi ve Krm Han Selim Giray'n Erdel'e girmesi, Osmanl kuvvetlerini epeyce 120 Silahdar Tarihi, c. II, sh. 295-576; zellikle 575. sayfada onun ahsiyeti anlatlmaktadr; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 494-531; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. E. 70047005; Kantemir, c. II, sh. 717-752; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 70-71; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 205-206. 206 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN 0S"MIW mitlendirdi. Ancak hal kuvvetlerini arkasna alan Venediklilerin Eyll 1694'de Sakz Adasn teslim almalar stanbul'u endieye drd. Bu skntya dayanamayan II. Ahmed, Sakz'n geri alnn gremeden Edirne'de ubat 1695 ylnda vefat etti. 52 yandayd. Bizzat kendisinin yazd Kur'n' ve hatra defteri ile mehur olan II. Ahmed, Arapa ve Farsa'ya mkemmel denecek kadar vkft. Devlet meseleleri ile dier iki aabeyinden daha ilgiliydi. Tek bir kadn efendisi bilinmektedir ki, RbPa Haseki Sultndr ve Haseki Sultn diye anlmaktadr. ocuklar ise unlardr: 1- siye Sultn. 2- Hatice Sultn. 3- tika Sultn. 4-ehzde Selim. 5ehzde Abdullah. 6-ehzde Sultn brahim Hn121. XXII- SULTN II. MUSTAFA DEVR 123. Sultn II. Mustafa, ailesi ve zamannda Osmanl Devleti'nin durumu hakknda zet bilgi verir misiniz? Sultn II. Mustafa, IV. Mehmed'in Emetllah Gln Sultn'dan 1664 ylnda dnyaya gelen oludur. Amcas II. Ahmed'in vefatnn duyar duymaz, Edirne'deki Veliahd Diresinden Hnkr Diresine gelerek tahta oturmu ve kendisine b'at etmeleri iin devlet adamlarn armtr (ubat 1695). IV. Murad'dan sonra gelen Osmanl Padiahlar iinde en liyakatlisi, en limi ve en kltrls idi. Valide Sultn'n da devlet ilerine karmayarak kendini hayr hizmetlerine vermesi onun iin iyi bir imknd. Sakz Adasnn geriye alnn gremeden vefat eden amcasnn intikamn, kalyonlar kaptan Mezomorta Hseyin Paa eliyle tahta kt ay ald ve Sakz Adasndan Venediklileri kovdu. II. Mustafa'nn ilk icraat Elmas Mehmed Paa'y sadrazamla ve hocas eski eyhlislm Feyzullah Efendi'yi de eyhlislmla getirmek oldu. Baz devlet erknnn kar kmasna ramen Avusturya zerine kt 1. Seferde, Lipve, Lgo ve ebe Kaleleri feth olunarak Temevar'a kadar gelindi (Aralk 1695). evresindekilerin sraryla stanbul'a dnld. Ancak dman durmuyordu. Ak denizlere inmeyi hedef edinen Rus ar Byk Petro, Azak nne kadar geldi. Osmanl ordusunun kahramanca mdafaasna ve ar Petro'yu geri ekilmeye mecbur brakmalarna ramen, 1 yl sonra tekrar hcum etti ve Azak, Ruslar tarafndan igal edildi. Bu igal stanbul'u hzne gark etti. Nisan 1696 ylnda II. Mustafa 2. Sefer-i Hmyuna kt ve Ola Meydan Muharebesinde Avusturya Kral Kral Elektr yenildi ve kat. Bu zaferin ardndan II. Mustafa tekrar Edirne'ye dnd. Ancak II. Mustafa'nn katld 3. Avusturya seferinde, karsnda Savoie prensi Mareal Eugen vard. Kara Mustafa Paa ile Viyana nnde gen bir subay olarak savaan bu komutann komutasndaki Avusturya kuvvetleri, Macaristan'n gneyinde yer alan Zenta'da Osmanl ordusu ile karlat. Maalesef Eyll 1697 ylnda Padiahn ba komutan olduu bir Osmanl ordusu, tarihinde ilk defa, 15.000'e yakn ehid vererek ve Padiah'n cann da zor kurtararak malubiyet acsn tatt. Hatta bu zaferin markl

121 Sllahdar Tarihi, c. II, sh. 576-804; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 532-555; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr.E. 7004; D. 691; Kantemir, c. I, sh. 753-781; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 71-72; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 207-208. ile ayn prens bira slm lemlfl biyle kan al muhasara altna I etmelerine yorlard. LehlS Azak Kalesini i te byle bir I (Dileri Bakan); snda yer alan i Devletlere andlama nedlk ve I veriyordu;'! merkezli I de Azak I pa'dakl I n irken tamamla ekti, Bunar Sava;i dizi reforma | tanzim olt grlmeye I nce i aras a ve de getirmesi w!i nevi I Edirne'de! sebep 1,1 stanbul'da] ve Au: III. Alm Fiilen s eyh katlr sahibi o lamtr. M da nklaUl BLNMEYEN OSMANLI 207 ile ayn prens bir ay sonra Bosnasaray'a hcum etti ve buray harabeye evirdi. slm lemi, ran da dahil olmak zere, Osmanl ordusunun bu malubiyeti sebebiyle kan alyordu. Ancak dman da kendinden emin deildi. Venedikliler, Hanya'y muhasara altna almalarna ve Bosna-Hersek cephesinde Osmanl Devleti'ni rahatsz etmelerine ramen, Mora'y kaybedecekleri korkusuyla Viyana'y sulh iin tevik ediyorlard. Lehistan btn gayretiyle Kamanie'yi almak iin urayord. Ruslar ise, Azak Kalesini almakla yetinmiyorlar ve ak denize inmek iin daha da ileri gidiyorlard. te byle bir havada, Osmanl Sadrazam Amca-zde Hseyin Paa ve Reisl-Kttb (Dileri Bakan) Rami Mehmed Efendi'nin gayretleriyle, Belgrad'n 65 km kuzeybatsnda yer alan Karlofa'da, Avrupa'daki stnln Osmanl Devleti'nden Avrupal Devletlere getiini ortaya koyan ve Osmanl Devleti'nin gerileme devrini balatan ilk andlama imzaland (Karlofa Andlamas, 26.01.1699). Andlama Avusturya, Venedik ve Polonya ile devam eden 15 yllk ve Rusya ile devam eden 9 yllk savaa son veriyordu; ancak Macaristan tamamen Avusturya'ya; Mora Venediklilere, Kamanie merkezli Podolya Eyleti Lehlere ve 1700 ylnda yaplan ilave stanbul Andlamas ile de Azak Ruslara teslim ediliyordu. Karadeniz Osmanl Gl olmaktan km ve Avrupa'daki hkimiyet tamamen kaybedilmiti. devletle 25 yllk sulh andlamas imzalanrken Rusya ile sadece yllk mtreke imzalanmt. Bunu stanbul Andlamas tamamlamtr. Osmanl Padiah artk Avrupal devlet bakanlarna sen deil, siz diyecekti. Buna ramen 15 yldr devam eden felket yllar da sona ermiti. Sava skntlarndan kurtulan Osmanl idaresi, i problemleri zebilmek iin bir dizi reforma giriti. Yeni snrlar kontrol altna alnd. Devletin messeseleri yeniden tanzim olunmaya baland. Devlet idaresinde eyhlislm Feyzullah Efendi'nin etkisi grlmeye baland. Onun tezkiyesiyle sulh andlamasnn murahhas Rami Efendi, nce vezirlie ve sonra da sadrazamla getirildi. Fakat onun da Feyzullah Efendi ile aras ald; azli iin urat, ancak muvaffak olamad. Feyzullah Efendi, lim, mstakim ve deerli bir insan olmasna ramen, yaknlarn devlet idaresinde belli makamlara getirmesi ve bu noktadaki hrs onu milletin gznden drd. Divan- Hmyun, bir nevi Feyzullah-zdeler Divan haline geldi. Padiah'n yarm asrdr stanbul yerine Edirne'de oturmas da merkezde baz rahatszlklar meydana getiriyordu. Bu iki temel sebep 1. Edirne Vak'as diye bilinen ayaklanmann meydana gelmesine sebep oldu. stanbul'da kyam eden

200 kadar cebeci Edirne'ye gelinceye kadar 80.000'i buldular ve Austos 1703 tarihinde Padiah' tahttan indirdiler. Aksi sesler duyulsa da kardei III. Ahmed'i tahta geirdiler. II. Mustafa ise, hal'ndan 4 ay sonra kederinden vefat etti. Hocalar Hafz Osman Efendi, Feyzullah Efendi ve Hoca-zde Mehmed Efendi gibi limlerden ders alarak yetien II. Mustafa, hattat, air ve byk bir slm limi idi. Fiilen sefere kan son Osmanl Padiah oldu. Hal' edilmesinin ba sebeplerinden olan eyhlislm Feyzullah Efendi ise, ok byk hakaretlere maruz brakldktan sonra kati olunmu ve cesedi de Tunca Nehrine atlmtr (Eyll 1703). Osmanl hareminde beraber kar-koca hayat yaadklar ve ancak genellikle ocuk sahibi olmadklar cariyeler demek olan ikbal messesesi, II. Mustafa'dan itibaren balamtr. kballer ocuk dourduklar zaman ounlukla Kadn Efendi olmular ve bazan da nikh akdi ile zevce haline getirilmilerdir. Osmanl Devleti, btn bu menfiliklere ramen, yine de dnyada bir numaral 208 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN gl devlet idi ve onu yine Mslman bir devlet olan Timuroullarnn Hindistan'da devam ettirdikleri devlet takip ediyordu. ZEVCELER: KADIN EFENDLER: 1- li-cenb Ba Haseki. 2-eh-svr Valide Sultn; 4. Haseki ve III. Osman'n annesi. 3- Sliha Sebkat Valide Sultn; Cariyelerden ve I. Mahmd'un annesi. 4Hm ah Haseki. 5- Affe Haseki. 6- Hatice Haseki. KBALLER: 7- Hafsa Sultn; nc Haseki olduu syleniyorsa da Kadn Efendi olmas kuvvetle muhtemeldir. 8- Hanife Htn; kinci veya nc kbaldir. 9- Fatma ahin Htn. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Mahmd I. 2-ehzde Sultn Osman III. 3-ehzde Murad. 4-ehzde Mehmed. 5-ehzde Sleyman. 6-ehzde Hseyin. 7-ehzde Selim. 8-ehzde Ali. 9- Safiyye Sultn. 10- Aye Sultn. 11- Emetllah Sultn. 12-ehzde Hasan Hn. 13- Zeyneb Sultn. 14- Rukyye Sultn122. XXIII- SULTN III. AHMED DEVR (LALE DEVR) 124. III. Ahmed, ahsiyeti, aile hayat ve zamanndaki nemli olaylar hakknda ksa bilgiler verebilir misiniz? III. Ahmed, IV. Mehmed'in 1674 ylnda yine Emetllah Gln Sultn'dan dnyaya gelen ikinci oludur. Aabeyi ile ahenk iinde 9 yla yakn veliahd olarak hayatn devam ettirmitir. Aabeyi kadar olmasa dahi, hattat, ir ve mzie meyli bulunan kltrl bir padiahtr. Birinci Edirne Vak'as'ndan hemen sonra yani 1703'n Austos aynda, Hnedn- l-i Osman aleyhine szlerin dahi sylendii bir havada, eyhlislmn sraryla tahta geirilmit ir. III. Ahmed dnemini ana hatlaryla ylece zetlemek mmkndr: Birinci Saltanat Devresi (1703-1718): 1703-1711 tarihleri arasndaki ilk yllarnda, nce i huzuru salamaya alm ve Edirne Vak'asmn failleri teker teker cezalandrlmtr. Sokullu veya Kprl gibi dirayetli bir sadrazam arayndayd ve kendisini tahta getirenlerin etkilerinin farkndayd. ok sayda sadrazam deiikliinden sonra Silhdr Dmd orlulu Ali Paa'da karar kld ve devlet ilerini nemli lde 4 yl kadar ona havale etti. Bu arada Avrupa'da sve Kral Carl'n Deli Petro'ya yenilip sonra da Osmanl topraklarna snmas, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda Nisan 1711'de harp balamasna sebep oldu. Prut Seferi diye tarihe geen bu savata Osmanl ordularnn komutan sadrazam Baltac Mehmed Paa Serdr- Ekremlie tayin edildi. ar, malup olacan anlaynca, Babakan Baron afirov vastasyla ok deerli mcevherlerini hediye gnderdi ve sulh andlamas yaplmasn arzulad. sve Kral ve Krm Han Devlet Giray'n farkl kanaatlerini dinlemeyen ve mavirlerinin tesiri altnda kalan Baltac Mehmed Paa, ok cazip artlarla sulh akdi yapt ve muzaffer bir komutan olarak stanb; hadise uzt Padiah' di. Sonn Ali Paa'n| ya'dan geril 5a nedlk ve dah sl!ertl ilan edilr Damad AH I sonra yanU savaa soJ saltanat e kindi Nevehirli t vam eden 1730'dat Matbaan elencenin! ettii ran'a mas, 71 Tebrlzl I 1727'de kabul f Devleti'm 17231 maki durum j isyan har* deki

122 Silahdr, Nusretnme, (Sadeletiren: smet Parmakszolu), stanbul 1962, c. I, sh. 1-421; c. II, sh. 3-139; Rld Tarihi, c. II, sh. 315 vd.; Kantemir, c. II, sh. 783 vd.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III, Ksm I, sh. 555-595; c. IV, Ksm I, sh. 1-46; Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. D. 9988; E. 3362; D. 10, 20, 23; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, 73-79; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, 211-215; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV. Ksm, I, 28-29, 338. 5"' |t 0' ryetim ksur ji Islma ] lanujj bildij.f Kaini BLNMEYEN OSMANLI 209 rak stanbul'a gelmek zere yola kt (Prut Muhedenmesi, Temmuz 1711). Bu hadise zerine muhalifleri, Baltac Mehmed Paa aleyhinde her trl iftiray yapmaya ve Padiah' etkilemeye baladlar. Neticede Kasm 1711'de Edirne'de iken azil haberi geldi. Sonradan Deli Petro sznde durmaynca, yeni bir sava balamadan bitti ve ehid Ali Paa'nn 1713'de imzalad Edirne Andlamas ile Karlofa'da verilen yerler Rusya'dan geri alnd. Sadrazam Silhdr Ali Paa'nn, Karlofa'da verilenler Rusya'dan alnd gibi, Venedik ve Avusturya'dan da alnmas gerekir eklindeki dncesi ve Venedik'in Karadal sileri himaye etmesi, aradan geen 15 yldan sonra 1714 ylnda Venedik'e harp ilan edilmesine sebep oldu. Avusturya'nn da Venedik'i desteklemesi zerine, maalesef Damad Ali Paa'nn ehid olmasyla sonulanan bir malubiyet alnd (1716). Bir sene sonra yani 1717 ylnda Belgrad dnce, 1718 tarihli Pasarofa Muhedenmesi ile savaa son verildi. Artk yeni bir dnem balyordu ve III. Ahmed'in 15 yl sren birinci saltanat devresi sona eriyordu. kinci Saltanat Devresi = Lale Devri: Mays 1718'de sadrazamla getirilen Nevehirli Damad brahim Paa'nn sadrazaml ile balayan ve 1730 ylna kadar devam eden devreye Lale Devri diyoruz. 1723'de balayan ran Savalar bu dnemin 1730'da tamamen sona ermesine sebep olmutur. Her eit kltr faaliyetlerinin artt, Matbaann tam olarak hizmet vermee balad ve harpten ziyade sulh, skn ve de elencenin hkim olduu bu dnem, Osmanl tarihi iin ayr bir sayfadr. Maalesef ihtiva ettii baz gayr-i meru sayfalar sebebiyle bu huzur devam edememitir. Rusya'nn ran'a girmesi ve Osmanl Devleti'nin de bu duruma mdahale mecburiyetinin bulunmas, 7 sene srecek olan ran Savalarn balatt. Kprl-zde Abdullah Paa'nn Tebriz'i fethetmesi ve ran'a ait be eyletin Osmanl Devleti'ne ilhak edilmesi, Ekim 1727'de yaplan Hemedn Andlamas ile Snn olan Eref ah veys tarafndan kabul edildi. Ancak i' olan Ndir Hn'n bunlar kabul etmeyerek baz yerleri Osmanl Devleti'nden geri almas, sava yeniden balatt. Padiah ile sadrazamn ran Seferini 1723 baharna erteleme arzular tepkiyle karland. Damad brahim Paa'nn aleyhindeki bu rzgar, kendi yaknlarna devletin baz makamlarn ve menfaatlerini peke ekmesi de ilave edilince, daha da artt ve bu durum yenierileri azdrd. Bir bahriye neferi olan Patrona Halil'in ban ektii bu isyan hareketi, tarihin en kt isyan olacak ekilde geniledi. Yamalar, hapishanelerdeki tutuklular serbest brakarak silahlandrmalar ve ev basknlar artnca, asilerin Padiah'dan kellelerini istedikleri Damad brahim Paa ve yaknlarndan olan baz paalar idam edildiler. 1 Ekim 1730 gn, siler bununla da yetinmeyip Padiah'n grevden ayrlmasn istediler ve gerekten III. Ahmed'i o gece biraderi II. Mustafa'nn olu Sultn Mahmud'u tahta davet ederek kendisinin feragat ettiini aklamak mecburiyetinde braktlar. III. Ahmed, ailesi ile birlikte Topkap Sarayndaki dairelerinde 5 ksur yl daha yaad ve 62 yanda iken Temmuz 1736 tarihinde vefat etti. Az da olsa slama aykr olan fiiller, bir huzur dnemini daha sona erdiriyordu. ZEVCELER: (III. Ahmed'in hanmlarnn says baz tarihilere gre 13' ve bazlarna gre de 18'i bulmutur. Biz, Kadn Efendileri ile birlikte 18 Hanm'n tesbit edebildik.). KADIN EFENDLER: 1Emetllah Ba Kadn. Ba Haseki. 2- Rukyye kinci Kadn. 3- Emne Mihriah kinci Kadn; III. Mustafa'nn annesi. 4- Hatice kinci Kadn. 5-RbPa ermi Kadn. 6- Zeyneb Kadn. 7- Emne Musalli Kadn. 8- Hanife Kadn. 9210 BLNMEYEN OSMANLI

BLNMEYEN OSMANL1 Glsen Kadn. 10- mm Glsm Kadn. 11- Hrrem Kadn. 12- Meyl Kadn. 13- Fatma Hmah Kadn. 14- Nijad Kadn. 15- Nazfe Kadn. KBALLER: 16-yeste Sultn. 17-Aye Hanm; kinci veya nc kbaldir. 18 -Htem Htn. OCUKLARI: (III. Ahmed, Osmanl Padiahlar arasnda en ok kadnla evlenen devlet adamlarndandr ve bir ksm tarihilere gre ocuklarnn says 50'yi bulmaktadr. Biz sadece bilinen ve mehur olanlarn zikrettik.). 1-ehzde Mehmed. 2-ehzde Abdlmelik. 3-ehzde Murad. 4-ehzde Mehmed Hn. 5-ehzde Sleyman Hn. 6-ehzde Mustafa III. 7-ehzde Selim. 8-ehzde Ali. 9- Fatma Sultn. 10- tike Sultn. 11- Zeyneb Sultn. 12-ehzde Byezid Hn. 13- mm Glsm Sultn. 14-Sliha Sultn. 15- Aye Sultn; 16- Hatice Sultn; 17- Nazife Sultn; 18- Esma Sultn; 19- Zbeyde Sultn; 20-ehzde Sultn Nu'man Hn; 21-ehzde brahim; 22-Abdlhamid I; 23-ehzde Seyfeddin; 24- Emetllah Sultn; 25- Aye Sultn (Kk); 26- Emine Sultn123. 125. Baltac Mehmed Paa'nn Rus arnn kars Katerina ile gayr-i meru hayat yaayarak Osmanl ordusunu satt ve bylece Prut Zafe-ri'nin Osmanl Devleti'nin aleyhine gelitii sylenmektedir. Bu olayn asl nedir? Prut zaferini en ince ayrntlaryla anlatan tarih kaynaklar elimizdedir ve bunlarn en ayrntl olan da Rid'in sadece III. Ahmed devrine 4 cilt ayrd mehur tarihidir. Bu kaynaklarn hi birinde, Baltac Mehmed Paa'nn Rus Katerina ile gayr-i meru bir ilikide bulunduu veya en azndan Rus ar ve hanmnn bu savan yapld mekna geldikleri yazl deildir. Olayn asl udur: orum'un Osmanck Kasabasndan olan Mehmed Paa, musikiye meyli ve sesinin gzellii sebebiyle Pke Mezzin lakab ile anlmtr. III. Ahmed'in padiah olmasyla 1. mrahor'lua getirilen Mehmed Paa, kendisini tezkiye eden Kalyakoz Ahmed Paa'nn aleyhine alm ve eyhlislm Pamak-zde Ali Efendi'nin tavsiyesi ile 1704 ylnda 1. defa sadrazamla getirilmitir. Sevmedikleri hakknda dili uzun olan ve yeterli tahsili olmas hasebiyle konumasn da iyi beceren Mehmed Paa, dilinin cezasn ekerek, 1706 ylnda azl olunmutur. 1710 Eyll'nde tekrar sadrazamlk makamna gelen Baltac, fazla becerikli bir k umandan olmamasna ramen, Prut Zaferine imza basan komutan sfatyla, henz stanbul'a gelmeden itibar kazanmaya balamtr. Bilindii gibi 1710 ylnda Ruslara kar ilan edilen harpte, alk ve dzensizlik sebebiyle Petro'nun sava meydanna gelmeyerek uzaktan idare ettii ordusu malubiyetle kar karya gelmitir. Rus ordusunun komutan ermetivef'di ve Deli Petro ile hanm asla harp meydanna gelmemiti. ar, malup olacan anlaynca, Babakan Baron afirov vastasyla ok deerli mcevherlerini hediye gnderdi ve sulh andlamas yaplmasn arzulad. sve Kral'nn ve Krm Han Devlet Giray'n farkl 123 Silahdr, Nusretnme, c. II, sh. 140-420; Rid Tarihi, c. III, sh. 2-390; c. IV, sh. 2-395; c. V, 2-454; Kk elebi-zde smail sim Efendi, Tarih, stanbul 1287, Rid Zeyli, c. VI, sh. 2-450; Kantemir, c. II, sh. 849 vd.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. VI, Ksm I, sh. 45-209; c. IV, Ksm I, Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 79-95; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 216-227. kanaatlerini dinlerr cazip artlarla sulh t yola kt (Prut Hu Burada bilin 1) sve Kra jj reddetmesini ve I masn md rudur. Ruslar, soi 2) Baltac Metim hlislm Pamak leyman Aa, sert t hindeki faaliyet ve p sznde durmamas #| lan, Baltac'nn sve| Rus arn diri dijjj lar sebebiyle s tek kabahatin j iin bir sebep bul kars Katerina'mn l| Osmanl komuta h mas iin Vezir-i A'a iler de, Baltac'nn m ve Osman Efendi'iltlj Padiat- nin doru < aleyhtarlar, I yeniden han geldiini do, gizli anla da aleyhte I snda ikame'3) Dikkat a Osmanl kaynaU lunmad gibi, k iddialarn fe u cmlelerle ... "Rikb- h_-m rndan, Padiahng iltifat ve ikramlaril n-mekrota;t/" Netice ola*. mavirlerinin s;;?^ cede bu frsat ti hinde kampanyl gnderdiini deww BLNMEYEN OSMANLI 211

kanaatlerini dinlemeyen ve mavirlerinin tesiri altnda kalan Baltac Mehmed Paa, ok cazip artlarla sulh akdi yapt ve muzaffer bir komutan olarak stanbul'a gelmek zere yola kt (Prut Muhedenmesi, Temmuz 1711). Burada bilinmesi gereken gerekler unlardr: 1) sve Kral XII. Cari ve Krm Han Devlet Giray, Baltac'nn sulh teklifini reddetmesini ve Ruslarn skt byle bir dnemde kolay artlarla andlama yaplmamasn mdafaa ediyorlard. Bunlarn gr hakldr ve Baltac'nn acele ettii de dorudur. Ruslar, sonradan szlerinde durmamakla bu gr teyid etmilerdir. 2) Baltac Mehmed Paa'nn zaten aleyhinde olan ve Padiahn ok sevdii eyhlislm Pamak-zde Ali Efendi, Damad Ali Paa ve Darssa'ade Aas Sleyman Aa, sert hareketlerinden ve patavatsz szlerinden dolay, Baltac'nn aleyhindeki faaliyet ve planlarna hz verdiler. Paa, henz stanbul'a gelmeden Rus ar'nn sznde durmamasn da bahane ederek, hemen aleyhte bir plan hazrladlar. lk planlar, Baltac'nn sve Kral ve Krm Han'nn szlerine nem vermediini, vermi olsayd Rus arn diri diri yakalama frsat elde edildiini, Rus ar tarafndan gnderilen paralar sebebiyle sulh yolunu tercih ettiini srarla Padiah'a anlatmak oldu. Taraftarlar da, tek kabahatin gece ile gelen altn arabalar olduunu, yoksa ar yakalamamak iin bir sebep bulunmadn ilave ettiler. te bu noktada Hammer, Rus ar'nn kars Katerina'nn sulh andlamas uruna btn kymetli mcevherlerini Osmanl komuta heyetine gnderdiini ve ermetivef vastasyla sulhu salamas iin Vezir-i A'zama mektup ilettiini ifade etmektedir. Baz ada tarihiler de, Baltac'nn asla rvet almadn, belki mavirlerinden mer Efendi ve Osman Efendi'nin bu hediyeleri kabul ettiini kaydetmektedirler. Padiah da, bylesine bir zafere imza atan Sadrazamn bu ithamlarla azledilmesinin doru olmayacan ifade ederek, ilk etapta gelen ithamlar reddetti. Ancak Baltac aleyhtarlar, Edirne'de vezir-i azamn kapkulu maalarn vermeye balamas zerine yeniden harekete getiler. Bu sefer Padiah'a, Edirne'de ulufe vermesinin ne manaya geldiini dostlarna sormas icab ettiini, yapt hatalar affettirmek iin Kapkulu ile gizli anlamalar iinde olduunu arz ettiler. Padiahn hakem kabul ettii eyhlislm da aleyhte beyan verince Baltac Mehmed Paa azledilerek (Kasm 1711) Midilli Adasnda ikamete memur edildi. 3) Dikkat edilirse, Baltac'nn Katerina ile adrda beraber olduuna dair, muteber Osmanl kaynaklarnda ve hatta ada tarihilerin eserlerinde en kk bir bilgi bulunmad gibi, kaynaklarda ar ve hanmnn asla harp yerine gelmediini ve bu tr iddialarn tamamen yalan olduunu ifade eden beyanlar yer almaktadr. Rid meseleyi u cmlelerle zetlemektedir: "Rikb- hmyn tarafnda olanlar dahi sadrazam hakknda gizlice nice kale gelmez nesneler yazdklarndan. Padiahn gadabn tahrik ettiler. Veziriazam meydana gelen byk hizmetleri mukabelesinde eitli iltifat ve ikramlar beklerken, olmayan hyanet sulamasyla kar karya kalm ve kskanlarn hileleri ile n-mekr olmutur". Netice olarak, Baltac Mehmed Paa'nn sve Kral ile Krm Han'n dinlememesi, mavirlerinin szleriyle hareket etmesi, her eyi ben bilirim havasna girmesi ve neticede bu frsat karmas, tarihiler tarafndan eksiklik olarak kabul edilmektedir. Aleyhinde kampanya balatanlar ve baz Batl tarihiler, Katerina'nn mcevher ve mektup gnderdiini de kabul etmektedirler. Osmanl tarihileri, bunun da Darssa'ade Aas 212 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMP1,'. ile yaknlarnn ithamlar olduunu aka belirtmilerdir. Ancak hi bir tarihi ve hatta Rus Vekyi'nmeleri bile, Katerina'nn harp meydanna geldiini yazmamtr ve bu sadece kuru bir iftiradan ibarettir124. 126. Matbaa neden Osmanl Devleti'ne 1727 ylnda yani Avrupa'dan 272 yl sonra gelebilmitir? Bu durum, Osmanl Devleti'nin teknolojiye kar gelmesi demek deil midir? Bu konu her zaman dillere dolandndan ve maalesef hep aleyhte kullanldndan dolay, meseleyi, biraz ayrntl da olsa inceleme zarureti bulunmaktadr. yle ki: 1) nemle ifade edelim ki, Gutenberg, matbaay 1455 ylnda icad etmemitir. Zira bask sanat 8. Yzylda in'de ve baz aratrmaclara gre zellikle Uygur Trklerinde ortaya kmtr. Blok basknn Avrupa'ya tanmasnda, inlilerden ziyade Uygur Trklerinin pay olduu, artk ilim alemi tarafndan kabul edilmektedir. Gutenberg hareketli harfleri de icad eden birisi deildir. Zira bunu 14. Yzylda ilk kullanan Uygurlar ve Koreliler olmutur. Bu manada bask Avrupa'ya 14. Yzylda

gelebilmitir. Maalesef, 14. yzylda gelen bask teknikleri, Gutenberg'in gayretleriyle ncil'in de baslabilecei bir matbaa haline ancak 1455 ylnda yani 15. Yzylda gelebilmitir. 2) Osmanl Devleti'ne matbaa 1727 ylnda deil, daha erken tarihlerde gelmitir. Mslmanlarn eserlerini bastklar ilk resm matbaann tarihi 1727'dir. Ancak Yahudiler 1488 ylndan itibaren, Ermeniler 1567 ylndan itibaren ve Rumlar da 1627 ylndan itibaren matbaalarn kurmulardr. Hatta II. Byezid zamannda 19, Yavuz Selim zamannda 33 kitap baslmtr. Bu kitaplarn zerinde, "II. Byezid'in himayelerinde baslmtr" ibaresi yer almaktadr. III. Murad, Arap harfleriyle baslan Geometriye dair Usul'l-Oklidis kitabnn serbeste satlmas iin 996/1588 tarihli fermanla izin ve msaade vermitir. IV. Murad zamannda stanbul'da bir matbaa kurulmas iin izin istendiini ve bu iznin verildiini Mustafa Nuri Paa kaydederken, Enderun Tarihisi At da, ilk resm matbaa teebbslerinin IV. Mehmed zamannda baladn ve ancak neticeye 1727 ylnda ulaldn anlatmaktadr. Bu bilgiler, Osmanl padiahlarnn matbaa aleyhinde olduklar grn reddetmektedir. O halde, Osmanl Devleti'ndeki matbaann deil, belki resm matbaann kuruluunun tarihi 1727'dir. Yoksa matbaa Avrupa'da Gutenberg tarafndan kurulan messeseden 33 yl sonra Osmanl lkesine girmi ve ok sayda kitap da baslmtr. Ksaca Arap harfleriyle olmak zere XV. Asrdan itibaren stanbul'da, Halep'te ve 1514'den itibaren de baz Avrupa ehirlerinde kitaplar baslmtr. 3) Mslmanlarn ve de resmen devletin bu teknolojiye scak bakmamasnn sebepleri ise, Batl tarihiler tarafndan da kabul edilmektedir. Bu sebeplerin bir ksmn biraz sonra zikr edeceiz. Ancak bu sebepler ne olursa olsun, Osmanl Devleti'nin teknolojiye ve yeni fenlere uzak kalmas mazur gsterilemez. Bunlar zetlerken u hu124 Rid, Tarih, c. III, sh. 366-372 (Konu btn ayrntlar ile anlatlmaktadr); Mustafa Nur! Paa, Netic'l-Vuk't, c. III, sh. 20-22; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 83-95; c. IV, Km II, sh. 280-285; Silahdr, Nusretnme, c. II, Ksm 2, sh. 268-275; Ahmed Muhtar, "Rus Menbiine Gre Baltac Mehmed Paa'nn Prut Seferi", TOEM, nr.45 (1333), sh. 160-185; C. VIII, nr. 46, sh. 238-256; Aktepe, Mnir, "Baltac Mehmed Paa", TDVA, V, sh. 35-36. suslarn zellikle I mridi olmas ha Osmanl Devleti, gtfsrt gibi, matbaadan mektedir. Maa1""" loncalarn ve Marsigli, 1727 > bile doru kabul( lemciler, m'c sinde nemli tedir: "Ger; yasak bir i ( masnn geclk 4) zlerek! sd ve ilm g hakikattir. Hatta ayramayan bini da yaanmtr.! yaynlanan I kitap basanlar l 5) Btn Ih i yani Mteferrika' baslmtr; a 6) Dzenli (i netice vermedf ( 1 mutur. 1720 ytjj grevlendirilen \ babasyla berata celeme in kurma gayrd rek Mslman t samimi bir (i rek Sald I aldklar takdim t aklanan I Yeniehirli f "Basma a la rak basmas, M kimselerin tasK Buf kurulan imdilik tefe I fetvaya kar hizmetler, ini BLNMEYEN OSMANLI 213 suslarn zellikle belirtilmesinde yarar vardr. slmiyet, btn ilimlerin efendisi ve mridi olmas hasebiyle, herhangi bir bilimsel yenilie kar kmas mmkn deildir. Osmanl Devleti, gerileme ve duraklama devrine girince, dnyadaki her yeni gzellik gibi, matbaadan da yeterince yararlanamamtr. Bu hali slmiyet de tasvip etmemektedir. Maalesef bu konuda Osmanl Devleti'ndeki esnaf tekiltlar demek olan loncalarn ve bu loncalara bal hattatlarn menfi anlamda rolleri olmutur. Kont Marsigli, 1727 ylnda stanbul'da 90.000 hattatn bulunduunu sylemektedir ki, yars bile doru kabul edilse, yine de byk bir rakamdr. Bunlara bal olarak sahaflar, kalemciler, mcellitler, divitiler ve benzeri esnafn basks da, resm matbaann gecikmesinde nemli rol oynamtr. Kont Marsigli'nin u cmleleri dediklerimizi teyit etmektedir: "Gerekten Trkler, kendi kitaplarn bastrmazlar. Bu dahi zannedildii gibi, matbaann onlar iin yasak bir i olduundan ileri geldii kesinlikle doru deildir". O halde, matbaann resmen kurulmasnn gecikmesini, din taassuba balamak doru deildir. 4) zlerek ifade edelim ki, Osmanl Devleti'nin Kanuni'den sonra, dnyadaki iktisad ve ilm gelimelere lakayt kald ve bunun cezasn da daha sonralar grd bir hakikattir. Hatta matbaann caiz olmadn iddia eden ve maalesef san solundan ayramayan baz limlerin

km olmas da mmkndr. Ancak ayn hadise, Avrupa'da da yaanmtr. Papa Alexandre VI, 1501 ylnda yaynlad emirname ile ruhsatsz yaynlanan kitaplarn yaklmasn emr ettii gibi, Fransz Kral II. Henry de, ruhsatsz kitap basanlar idamla tehdit etmitir. 5) Btn bu gelimelerden sonra ilk matbaa IV. Mehmed (1648-1687) devrinde yani Mteferrika'nm matbaasndan yaklak bir asr evvel kurulmu ve baz kitaplar da baslmtr; ancak harfleri hakkyla tanzim edilemediinden devam ettirilememitir. 6) Dzenli alr halde ilk resm matbaa ise, IV. Mehmed devrindeki teebbs tam netice vermedii iin, III. Ahmed devrinde Damad brahim Paa'nn tevikleriyle kurulmutur. 1720 ylnda Sadrazam brahim Paa tarafndan Paris'e Osmanl sefiri olarak grevlendirilen Yirmisekiz elebi Mehmed Efendi'nin olu Said Mehmed elebi, babasyla beraber Paris'e gitmi ve orada bulunduklar yllarda matbaay yakndan inceleme imkn bulmutur. Geri dndnde meseleyi devlet yetkililerine anca, hemen kurma gayretleri balamtr. Bu arada Macaristan'da doan ve 1693 ylnda esir edilerek Mslman olan brahim Mteferrika, yazd Risle-i slmiye adl eseriyle samimi bir Mslman olduunu ispatlam ve Damad brahim Paa'nn dikkatini ekerek Said Mehmed elebi'ye yardm etmesi karar altna alnmtr. kisi birlikte, kaleme aldklar matbaa ile ilgili Veslet'Ut-Tb'a adl layihalarn sadrazama 1726 ylnda takdim etmilerdir. Matbaann kurulmas iin dinen ve aklen hi bir engelin bulunmad aklanan Layiha zerine, mesele eyhlislmlk makamna sorulmu ve eyhlislm Yeniehirli Abdullah Efendi de u tarih cevab vermitir: "Basma san'atnda mahareti olan kimesnenin, tashihli ve hatasz olarak, ksa zamanda ve zahmetsiz o-larak basmas, kitaplarn nshalarnn oalmasna, ucuz fiyatlarla yaylmasna sebep olur. Ancak lim kimselerin tashih etmesi gerekir". Bu fetvadan sonra Zilka'de 1139/Temmuz 1727 tarihli Padiah Ferman km ve kurulan matbaada ilk olarak 1729 tarihinde Vankulu Lgati baslmtr. Fermanda imdilik tefsir, hadis, fkh ve kelm kitaplarnn baslmamas aka belirtilmitir. Bu fetvaya kar kanlar elbette ki olmutur. Ancak Osmanl Devleti'nin yklna kadar, bu hizmetler, daha da modern ekillere girerek devam etmitir. 214 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN 7) nemle ifade edelim ki, Avrupa'da Kur'n ve dier din eserler 1514 ylnda -talya'da baslmaya balanm ve III. Murad darda baslan bu Kur'n ve dier din eserlerin devlet snrlar ierisinde serbeste yaylmasna izin vermitir. Netice olarak, matbaa, 272 sene deil 33 sene sonra Osmanl Devleti'ne girmitir. Ancak resm matbaann kurulmas ve kitap baslmas, zikredilen sebeplerle maalesef 200 yl veya dzenli matbaa hesaba katlrsa 272 yl gecikmitir. Televizyonun Trkiye'de ve hem de 20. Yzylda elli sene geciktii ve Intemet'in ancak 5-10 yl gecikmeyle lkemize girdii, belli sebeplerle nasl aklanyorsa, matbaann gecikmesi de ylece aklanabilir. Yoksa slmiyetin ilme ve teknolojiye kar kma iddialaryla bunun ilgisi yoktur125. 127. Lale Devrinde yaplan elenceler nelerdir ve gayr-i meru elenceler var mdr? Hem III. Ahmed ve hem de damad ve sadrazam olan brahim Paa, sulha meyilli, sakin ve elenceli hayat seven, sevimli ve mlayim insanlar idiler. Bu yaratllar gerei olarak, 1718-1730 tarihleri arasnda, elimizdeki tarih kitaplarnn da ortaya koyduu gibi, ziyafetten ziyafete koturduklar ve meru dairede elenceli bir hayat yaadklar grlmektedir. Burada nemle vurgulanmas gereken udur: Padiah ve sadrazamnn meru dairede neeli ve elenceli hayat yaamas ayr eydir; stanbul'da bu dnemde insanlarn bar ve huzurun kymetini bilmeyerek, gayr-i meru elencelere dalacak kadar arya gitmi olmalar tamamen ayr eydir. Bu ikisini birbirine kartrmak tarihe iftira olur. Ancak Padiah ve Sadrazamn meru dairede de olsa elence ve ziyafetlerde fazla vakit geirmeleri, elbette ki insanlarn da gayr-i meru ilere girmesine zmn bir sebep olarak alglanabilir. Bu bak asndan Lale Devri deerlendirildiinde u manzara ortaya kmaktadr: A) Lale Devri denilen bu devrede, byk masraflarla ina edilen Kathane'deki Sa'dbd Kknde, skdar'daki eref-bd'da, Beylerbeyindeki Ba- Ferah Bahesinde, raan Bahesinde, brahim Paa'nn Beikta Mevlevihanesine bitiik zel Yalsnda ve benzeri ok sayda saray ve bahelerde, Padiah'n da ara sra katld helva sohbetleri ve Lle elencelerinin

yapld dorudur. Hatta bu elencelerin bazlarna meru dairede kalmak artyla, sazendeler de davet edilmitir. Lale elenceleri sebebiyle laleye dknlk artm ve hatta lalenin 234 eidi yetitirilmitir. Padiahn buna zel nem verip ferman yaynlad da dorudur. 125 BA, Mhimime Defteri, nr. 134, sh. 156; nr. 135, sh. 303; Kk elebi-zde, Tarih (Zeyl-i Tarih-i Rid), c. VI, sh. 470-473; Subhi Tarihi, stanbul 1198, Mukaddime'deki Matbaa ile alakal Lyiha; Tayyr-zde Ahmed At, Tarih-i At I-V, stanbul 1293, c. I, sh. 157-158; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 158-162; Marsigli, Comte, Osmanl mparatorluunun Zuhur ve Terakkisinden nhitat Zamanna Kadar Asker Vaziyeti (ev. Nazmi), Ankara 1934, sh. 49; Gndz, Mahmd, "Matbaann Tarihesi ve lk Kur'n- Kerim Basmalar", Vakflar Dergisi, XII, Ankara 1978, sh. 335-350; Baysal, Bura, Mteferrlka'dan Birinci Merutiyete Kadar Osmanl Trklerinin Bastklar Kitaplar, stanbul 1968; Thomas Francis, The Invention of Printing in China and ts Spread Westward, New York 1955; Necatiolu, Halil, Matbaac brahim Mteferrika ve Risle-i slmlyye (Tenkitli Metin), Ankara 1982; Berkes, Niyazi, "lk Trk Matbaas Kurucusunun Din ve Fikr Kimlii", Belleten, c. XXVI, say 104 (1962), sh. 724-736; Acarolu, M.Trker, "Dnyada Baslan lk Trke Kitap", Belleten c. L, say 197(1986), sh. 507-530. Bu konuda kaynak fazladr; ancak biz bu kadarla iktifa ediyoruz. una da dikkat ekelim ki, Tarih-i At'da belirtilen hususa daha nceki aratrmaclar dikkat ekmemilerdir. Ancak bu l lenceleri ve ( ilim, fikir ve e ziyafet ve I elence v| tlarn i 1 zurundal nin ve 1 hem de! edenler, I fet me birer t Tebriz* limdir. i: elen rin meru t de stan! maz, I esrar K e vda. get< tanbul'dali zulduu meine manasa Tarihi (?<> 259 (Sa'd 162-71 N OSMANLI 314 ylnda -pt dier din nitir. ^'esef Trki-ecik- de nyla buceler a meyilli, lan ge-aya koydu-tyaadk-t sadraza-bu ielencelere e kartr-pelence ve regirmesi-P#ildiinjjlane'deki | Ferah s bitiik elerin ! elenilir. PadiIt-iRid), c. 'edAt, "arsigli, j.Nazmi), Jsi, XII, tklar |lew York ti Berkes, |724-736; I konuda a daha BLNMEYEN OSMANLI 215 Ancak bu ziyafetleri anlatan tarih kitaplar tetkik edilirse, helva sohbetleri, lale elenceleri ve dier tertip edilen ziyafetlere, bata eyhlislm olmak zere, o devrin ilim, fikir ve edebiyat adamlar da mutlaka katlmtr. eyhlislmn da iinde yer ald ziyafet ve elencelerin, gayr -i meru olduu dnlemez ve zaten tarih kitaplar bu elence ve ziyafetlerde neler yapldn btn ayrntlaryla anlatmaktadrlar. Bu ayrntlarn iinde haram olan bir ey gze arpmamaktadr. Ayrca yaplan elence ve sohbetler sadece bunlardan ibaret deildir. Padiah huzurunda da, sadrazam huzurunda da, eyhlislmn, Rumeli ve Anadolu Kazaskerlerinin ve stanbul

evresinde mehur olan limlerin de huzurunda, hem Saray'larda ve hem de Sadrazam Kklerinde, tefsir, hadis, fkh ve tarih dersleri yaplmtr. Merak edenler, bu konuyu ayrntlar ile veren, sim Tarihi'ne bakabilirler. Bu arada bu ziyafet meclislerinin mdavimi olan Nedim ve Seyyid Vehbi gibi airlerin, ayn zamanda birer slm limi olduklarn da eklememiz gerekmektedir. Mesela Seyyid Vehbi, bir ara Tebriz Kadlna tayin edilmitir. Tarihi Rid de, Halep Kadlna kadar ykselen bir limdir. Ancak bu ziyafet ve elenceler, halkn iinde ahlakszl bir nevi tevik etmesinden ve daha sonra da Damad brahim Paa aleyhtarlarnn (Eski stanbul Kads Zlal Hasan Efendi ve Ayasofya Vaizi spiri-zde gibi) onu ypratma kampanyas balatmasndan dolay, hakknda baz gayr-i meru ilere kart iddialar da bulunmaktadr. Bunlarn ne derece doru olduunu bilemiyoruz. B) Padiah ve sadrazamn meru dairede de olsa, vaktinin ounu ziyafetler ve elencelerde geirmesi, halk arasnda, maalesef ahlakszln yaylmasna ve elencelerin meru daireden gayr-i meru daireye kaymasna yol amtr. O halde. Lale Devrinde stanbul'da gayr-i meru hayatn, dier dnemlere oranla artt asla inkr olunamaz. Mesela, elenceli ve ziyafetli hayatlar, halk arasnda baz genlerin afyon ve esrar kullanmasna yol am ve meselenin ok ciddi bir noktaya ulamasndan dolay, eyhlislmdan bu konuda fetva talebinde bulunulmutur. eyhlislm da verdii fetvada, afyon ve esrar kullanmann slm Hukukuna gre haram olduunu, kullananlarn ve satanlarn srgn ve para cezas gibi ok iddetli ta'zr cezalar ile cezalandrlmalarn, kullanlmasnn helal olduunu iddia ederek tevikte bulunanlarn idam edilmesi gerektiini ifade etmitir. Buna unu da ilave etmek gerekmektedir: 1144/1731 tarihli bir fermana gre, stanbul'da kadnlarn giyim ve kuamlarnn gayr-i meru fiillere yol aacak ekilde bozulduu ve bu yzden stanbul'da baz gayr-i meru fiillerin meydana geldii, bu sebeple slama aykr giyimlerin yasaklanmas ve bunun yol at ahlakszlklarn nlenmesi iin her trl tedbirin alnmas gerei hkme balanmtr. Bu olaylar, Lale Devrinde, halk arasnda baz gayr-i meru alkanlklarn yerlemesine yol atn aka gstermektedir. Ancak bu gayr-i meru ilerin, Saraya girdii manas asla karlamaz126. 126 BA, Mhimme Defteri, nr. 134, sh. 190; Topkap Saray Mzesi Arivi, tr. 7737; Kk elebizde, sim Tarihi (Zeyl-i Tarih-i Rid), c. VI, sh. 42-43, 100-101, 134-135, 137 (Esrar ve Afyon Yasa), 223-224, 233-234, 259-260 (Tefsir Dersi), 265, 363-364, 370, 377, 384, 453, 464; Rid Tarihi, c. V, 19, 29, 45, 88, 177, 366, 444 (Sa'dbd), 527-528, 555; Tarih-i Subh, stanbul 1198, vrk. 34/a-b; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 162-171. ..... .....,.._ ......................., .......,. ,. 216 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANL 128. Lale devrinde sadece keyif ve elence mi yaplmtr? Fikir ve kltr hayatna ynelik bir ey yaplmam mdr? 129. Patrona Halil ri ile ilgisi var S I ' III. Ahmed'in 1718-1730 tarihleri arasnda ve Nevehirli brahim Paa'nn sadreti ile geen devresine Lale Devri dendiini daha evvel ifade etmitik. Acaba bu devir sadece elencelerle mi gemitir? Bu sorunun cevab verilmelidir. Eski ad Mukara olan ve brahim Paa'nn gayretiyle kyden ehire dnen Nevehir'de doan brahim Paa, 1689 ylnda Saray'a intisap etmi ve 1717 ylnda III. Ahmed'in kz Fatma Sultn ile de evlenince iyice Padiah'm gzne girmeye balamtr. III. Ahmed'in ok gvendii brahim Paa, Mays 1718 tarihinde sadrazamla getirilmitir. Kendisi tamamen sulh taraftar ve sakin yaamay seven bir insandr. III. Ahmed'in de ahsiyeti buna uyum salaynca, bu dnem Lale devri olarak tarihe gemitir. Bu dnem sadece elence ile gememitir. Zira Matbaann almas bata olmak -zere, Osmanl Devleti'nin fikir ve kltr hayatna dair ok nemli katklar bu devirde salanmtr. Evvela, kendisi de tahsilli olan brahim Paa, ilim ve san'at adamlarn sonuna kadar desteklemitir. Eer Osmanl vekyi'nvislerinin brahim Paa dnemini anlatan yzlerce sayfalk tarih kitaplarn ve mesela elebi-zde'nin Rid Tarihi Zeylini incelerseniz, hem Padiah'm ve hem de brahim Paa'nn din ilimler ve dier ilimlerde uzman olan limlerle hususi dersler

dzenlediini, tanzim edilen ziyafetlerde eyhlislm ve benzeri ahsiyetlerin daima hazr bulunduunu grrsnz. kinci olarak, Damad brahim Paa tarihe ok merakl olduundan, Osmanl ve Trk Tarihi ile ilg ili en nemli almalar bu dnemde yaplmtr. Ayn'nin Ikd'l-Cmn isimli mehur tarihi, Hondmir'in Farsa ok geni bir tarih olan Habb's-Siyer adl eseri, Mevlevi Ahmed Dede'nin Cmi'ud-Dvel adl muazzam eseri, hep bu dnemde kurulan ilim heyetleri tarafndan Trke'ye tercme edilmitir. nc olarak, Damad brahim Paa'nn bir kk ky olan Mukara'y bir ehir haline getirerek imar etmesi, bata stanbul'daki Dr'l-Hadis Medresesi olmak zere ok sayda vakf eserler meydana getirmesi, bata inicilik olmak zere kaybolmaya yz tutan baz Trk sanatlarn ihyaya almas ve nihayet Matbaa gibi nemli bir messeseyi yerletirmesi, onun sadece elence ve ziyafetlerle vakit geirmediini aka gstermektedir. Drdnc olarak, Nedim, Seyyid Vehbi, Tarihi Rid, Nahf ve Ahmed Neyl gibi edip ve airler, Damad brahim Paa'nn himayesiyle lmez eserlerini vermilerdir. Osmanl Devleti, ilim ve teknoloji konusunda, Gerileme Devrinden beri, ilk defa bu dnemde Avrupa'y takip eder hale gelmitir. Ayrca devleti idaresinde Sokullu ve Kp-rl'ye ulamas mmkn olmayan bu devlet adamnn, slmi adan istikameti ve dindarl itibariyle onlar gibi olduu tarihilerin verdii bilgiler arasndadr127. 127 BA, Mhimme Defteri, nr. 129, sh. 45, 185; nr. 132, sh. 91 (1724 tarihli hkm); nr. 133, sh. 237, 244 (1726 tarihli hkm); At Tarihi, c. II, sh. 159-160; Kk elebi-zde, Tarih (Zeyl-i Tarihi Rid), c. VI, sh. 2-625; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 147-162; c. IV, Ksm II, sh. 310-316. Bu olay da, bir mkfatn ekten Lale De kaynaklardaki bil halinde kalsa bile< meru elen malubiyet ve sz konusu olan ran 1143/1730'da masn arzu Padiah, buna bilen fitne hinde de' alevlenmeye kademelerine fetler yznden atelemek iin Cmiinin Ka Muhammed'den tarihe Patrona Bu isyann nar Ahmed ve nce Damad b Hri Mde fendi gibi I teebbsleri ii ve brahim edildi. Sadrazam da yetinmedi'-: Zll Hasa : kstah tavrlaryla istediler. Iste.e Mustafa'nn 05 siler !K9] bata Sa'dbd srerek yklmasyla, hal malar ve de son b bilgilen fe BLNMEYEN OSMANLI 217 129. Patrona Halil isyannn mahiyeti nedir ve neden kmtr? Lale devri ile ilgisi var mdr? Bu olay da, "her musibet, gemiteki bir cinayetin neticesi ve gelecekteki bir mkfatn da mukaddimesidir" kaidesine gre aklamak gerekmektedir. Gerekten Lale Devrinde, Padiah Saraylarnda ve Sadrazam Kklerinde, bize ulaan kaynaklardaki bilgilere gre, gayr-i meru bir fiil grlmese ve hatta sadece dedikodu halinde kalsa bile, o dnemin stanbul'unda halk arasnda baz ahlakszlklarn ve gayr-i meru elencelerin yayld kesindir. slama smsk sarlmayan devletler, hemen malubiyet ve alk gibi umumi felaketlerle cezalandrlmaktadr. te Lale Devri iin de sz konusu olan budur. ran cephesinden Osmanl Devleti aleyhinde haberler gelmeye balamtr. 1143/1730'da Sadrazam brahim Paa, ran Sava iin Padiahn bizzat sefere katlmasn arzu etmektedir. Ancak ahsiyeti ve alt hayat itibariyle buna hazr olmayan Padiah, buna gnlszdr ve red cevab vermekte gecikmemitir. Tam bunu frsat bilen fitne atei, sadrazamn aleyhine baz eyler yaymaya balad gibi, Padiah aleyhinde de "mahmd'l-hisl bir Padiah isteriz" diye dedikodu yaptrmak eklinde alevlenmeye balamtr. Sadrazamn, bata damatlar olmak zere, yaknlarn devlet kademelerine getirmesinden rahatsz olanlar, bu dnemde yaplan elenceler ve ziyafetler yznden bunlarn gayr-i meru olduunu ileri srenler, alt yedi aydr bu fitneyi atelemek iin uraan bahriyeli, bir nefer olan Patrona Halil ve arkadalarnn, Byezid Cmiinin Kaklar Kaps tarafnda, "er' ile davamz vardr; mmet-i Muhammed'den olanlar dkknlarn kapayp bizimle gelsin" demeleriyle birlikte, tarihe Patrona Halil syan diye geecek olan kargaay balatmlardr.

Bu isyann ban ekenler, Muslubee, Kk Muslu, Kutucu Hac Hseyin, nar Ahmed ve Ali Usta gibi ayak takmlar ile bunlarn fikir babas olan ve daha nce Damad brahim Paa'dan zarar gren eski stanbul Kads Zll Hasan Efendi, Hri Mderrislerinden Deli brahim ve Ayasofya Vaizi spiri-zde Ahmed E-fendi gibi insanlardr. eyhlislm Abdullah Efendi'nin er'at adna araya girme teebbsleri de fayda vermeyince, silerin isteklerine uyularak sadrazam, eyhlislm ve brahim Paa'nn yaknlar olan btn damatlar grevden alnd ve ou srgn edildi. Sadrazam iki damad ile birlikte bouldu. At Meydannda toplanan asiler bununla da yetinmediler; kendi adamlar olan ve Rumeli Kazaskerliine getirilmesini istedikleri Zll Hasan Efendi ile stanbul Kadlna getirilmesini arzu ettikleri brahim Efendi'nin kstah tavrlaryla Padiah'n feragat ederek yerine Sultn Mahmd'un padiah olmasn istediler. stekleri zerine, III. Ahmed, 2 Ekim 1730'da Osmanl tahtn biraderi II. Mustafa'nn olu Sultn Mahmd'a terk etti. siler bununla da kalmadlar. brahim Paa aleyhine kadna dknln ve bata Sa'dbd olmak zere kkler aleyhine de fitne ve fesada vesile olduklarn ileri srerek bu kklerin yaklmasn istediler. Yaklmasna gnl raz olmayan ve ancak yklmasna izin veren Padiah'n ferman ve stanbul Kads brahim Efendi'nin fetvasyla, halk ve devlet, Kathane'deki yzlerce kk yktlar. syan sresince yamalamalar ve her trl rezalet yaand. Neticede 13 gn sren isyan 11 Ekim 1730 tarihinde son buldu. nce sadrazamla gz diken Patrona Halil, devlet ilerinden anlamad I 218 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSP- . ileri srlerek Revan Seraskerliine tayin edilmitir. Ancak Krm Han ve eyhlislmn da yardmyla, Kasm 1730'da Sofa Kkne davet edilen zorbaclarn ba Patrona Halil ile Muslubee hemen katledilmi ve asi liderlerinden 18'inin cesedi III. Ahmed emesinin yanna atlmtr. 1731'deki ikinci bir isyan hareketi ise sonusuz kalmtr. Hadisenin, Lale devrinde yaanan slama aykr hallerin bir cezas olduu aktr. Ancak Patrona Halil ve arkadalarnn da, slama hizmet gayesiyle deil, kendi ahs kin ve menfaatlerini tatmin gayesiyle bu ie kalktklar da gn gibi ortadadr. bret alnrsa nemli bir olaydr128. XXIV- SULTN I. MAHMUD DEVR 130. I. Mahmd, ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? II. Mustafa'nn Sliha Sebkat Sultan'dan 1696 ylnda dnyaya gelen oludur. 2 Ekim 1730 tarihinde III. Ahmed'in yerine tahta gemitir. Rumeli Kazaskeri Feyzullah-zde brahim Efendi bata olmak zere eitli hocalardan dersler alan I. Mahmd, lim, ir ve bestekrdr. Akll, dikkatli, ihtiyatl, meverete ehemmiyet veren ve kltr yksek olan bir padiahtr. Sebkat mahlasyla iirler yazmtr. Biraz nce anlattmz gibi, ilk ii Patrona Halil bata olmak zere, ayak takmndan oluan isyanclarn isteklerini yerine getirmek ve brahim Paa ile yaknlarn devletin nemli makamlarndan bertaraf etmek olmutur. Ancak Kasm 1730'un sonuna doru Patrona Halil bata olmak zere btn sileri ortadan kaldrm ve devleti huzura kavuturmutur. Babasnn ve amcasnn akbetlerinden ve zellikle de III. Ahmed'in kendisine olan vasiyetinden ders alarak, eyhlislmlk ve sadrazamlk makamnda uzun sre kimseyi durdurmamtr. eyhlislmlk makamna eyhlislm Feyzullah Efendi'nin iki olunu getiren I. Mahmd'un, ok sayda sadrazamlar arasnda en nemli yeri Hekimoiu Ali Paa ihraz etmitir. teki kargaaya son veren I. Mahmd, yllardr devam eden ran Harbini ele almtr. Hekimoiu Ali Paa'nn 1731'de Urmiye'yi feth edip Tebriz'i istirdd etmesi zerine Ocak 1732'de ran ile Sulh Andlamas imzalanm ise de, Ndir Hn bununla yetinmedi ve 1733'deki taarruzuyla harbi devam ettirdi. Erbil'i alarak Badad' kuatma altna alan Ndir ah, byk kumandan Topal Osman Paa tarafndan Temmuz 1733'de byk bir hezmete mahkm edildi ve bu sefer sebebiyle I. Mahmd'a gz unvan verildi. ran'da Safevi Hanedanna son vererek Avar Hanedann balatan Ndir ah, yine durmad ve Kerkk'e girdi. ki Osmanl Paa'sn ehid eden ve Revan, Gence ve Tiflis'i Osmanl Devleti'nin elinden geri alan ah, bu avantajdan yararlanarak sulh istedi. 1639 tarihinde yaplan Kasr- irin Andlamas esaslar zerine kurulan stanbul Andlamas Ekim 1736 ylnda imzaland. Aslnda Snn ve Hanefi olan Ndir ah, bu inancn hkim klmaya kalktysa da, i kargaadan korkarak geri durdu ve ancak

i ran' mu'tedl biri Osmanl Devlet'm! eyhlislmn ve j bar halin Irak cephesini Ndir al" buyiKl olamad. Yende' sebep o'- - Devleti'. Irann Osw-lerek 1";" Ruslar, -mttefV ti'ne harp e c ve BosnaVrr* yenildik 1739 y Mzkc ri, Eylu1 Avusturya, alnyordu manii manii De imtiyazlar ( Osmanl! Belgn yordu. Osrutl beyi; tinde kald.! da dev'o'f' mektec problem ;. 128 BA, Mhimime Defteri, nr. 136, sh. 218; Subh Tarihi, stanbul 1198, vrk. l/a-34/a; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 204-218. tine inan-:,'.! 1732 tarifti Vehhbi" Mideia tarafndan S KADIMI Verd-i t Rziye Kafel baldir.9- U99,sU-J FA'., I BLNMEYEN OSMANLI 219 ran' mu'tedil bir mmiyye-i snaeriyye ve Ca'fer mezhebi izgisine getirdi. Osmanl Devleti'ne bu mezhebin hak bir mezheb olduunu tasdik ettirmek istediyse de, eyhlislmn ve limlerin muhalefet etmesi zerine muvaffak olamad. 7 yl sren bar halinden sonra, Douda Timuroullarna byk zararlar veren Ndir ah, yeniden Irak cephesinden Osmanlya saldrd (1743). Musul ehri kahramanca savunuldu ve Ndir ah byk kayplarla geri ekildi. 1744'de Kars' muhasara etti; ancak muvaffak olamad. Yeniden sulh istedi ve 1723'den beri ok sayda Mslmann kannn akmasna sebep olan bu harp, 1746 stanbul Muahedesi ile sona erdi. Neticede ran, Osmanl Devleti'ne snaeriyyeyi yine hak mezhep olarak kabul ettiremedi. ran'n Osmanl Devleti'ne saldrlarndan memnun olan Rusya, frsat ganimet bilerek 1736 ylnda Azak Kalesini ele geirdi. Krm'a giren ve byk tahribat yapan Ruslar, Krm Han Fetih Giray tarafndan Krm'dan kovuldular. Bu arada Rusya'nn mttefiki olan Avusturya, Polonya'y paylamak midiyle 1737 ylnda Osmanl Devleti'ne harp ilan etti ve koldan Osmanl lkesine saldrd. Ni'i dren, Eflak, Srbistan ve Bosna'ya giren Avusturya ordular, Austos 1737'de ehid Ali Paa'ya Banyaluka'da yenildiler. Osmanl Devleti ayn anda, ran, Avusturya ve Rusya ile harp halindeydi. 1739 ylnda Belgrad'a yryen Osmanl ordularndan ekinen Avusturya sulh istedi. Mzkerelerini bizzat Sadrazam Hac vaz Mehmed Paa'nm yrtt sulh teebbsleri, Eyll 1739'da Belgrad Muahedesi ile neticelendi. 1718 Pasarofa Andlamas ile Avusturya'ya braklan yerlerin bir ksm geri alnyor ve Azak Kalesi de Ruslardan geri alnyordu. Karadeniz Osmanl Gl olarak devam edecekti. Belgrad Muahedesi, Osmanl Devleti'nin hl dnyann birinci devleti olduunu isbat ediyordu. Bu arada Osmanl Devleti'ne yardmlarndan dolay, Dnyann 2. byk gc olan Fransa da baz imtiyazlar yani kapitlasyonlar elde ediyordu. imparatorluk ile ayn anda savaan Osmanl Devleti, hepsinde de galip olarak sulh mzkerelerine katlyordu. Belgrad Anlamas ile Osmanl Devleti 28 yllk bir bar dnemine imza atm oluyordu. Osmanl Devleti, devaml sava halinde bulunduu iin, ieride de halkn derebeyi adn verdii a'yn denilen baz mahall mtegallibelerle de uramak mecburiyetinde kald. Bunlarn bir ksm devlete itaat ad altnda halka zulm ediyordu ve bir ksm da devlete ba kaldryordu. Aydn taraflarndaki Sar Beyolu bunlarn banda gelmektedir. D problemleri halleden Padiah, Haziran 1740 tarihli Adletnmesiyle bu problemi de halletmeye alyordu. Humbaracba Ahmed Paa'nm gayretiyle 1734'de Maal Humbarac Ocan tekil etmi ve yeni asker dzenlemelerin zaruretine inanmtr. Bu arada bozulan tmar ve ze'met usuln slah etmek zere Ocak 1732 tarihinde yeni bir tmr kanunu karmay ihmal etmedi. Necid'de ortaya kan Vehhb meselesi de, Sultn Mahmd'un megul olduu problemlerdendi. Mide kanamasndan muzdarip olan I. Mahmd, 13 Aralk 1754 tarihinde Demirkap tarafndan Saray'a girdiinde vefat etti. KADIN EFENDLER: 1- Hce l-cenb Ba Kadn. 2- Hce Aye Kadn. 3- Hce Verd-i Nz Drdnc Kadn. 4- Hatice Rami Altnc Haseki. 5- Htem kinci Kadn. 6-Rziye Kadn.

KBALLER: 7- Meyyse Hanm; Ba kbal. 8- Fehm Hanm; kinci kbaldir. 9- Habbbe Hanm. 10- Srr Hanm. OCUKLARI: Hi ocuklar olmamtr129. i 129 BA, Mhlmme Defteri, nr. 126, sh. 44-45; Subh Tarihi, stanbul 1198, vrk. l/a-238/b; zz Tarihi, stanbul 1199, sh. 2-289; Vsf Tarihi, stanbul 1219, c. I, sh. 2-40; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 210-336; 220 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM/" XXV- SULTAN III. OSMAN DEVR 131. III. Sultn Osman kimdir? Ailesi ve devrindeki nemli olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? III. Osman, I. Mahmd'un kardei olup II. Mustafa'nn 1699 ylnda ehsiivr Valide Sultn'dan doma oludur. Ba hocas Feyzullah-zde brahim Efendi olan III. Osman, 2 yldan biraz fazla srecek olan saltanat tahtna aabeyinin vefat zerine 13 Aralk 1754 ylnda oturdu. iman, asab ve geimsiz bir devlet adam olduu ve sadrazamlardan hi biri ile geinemedii sylenmektedir. Sadrazamlar arasnda yer alan Hekimolu Ali Paa, Yirmisekizelebi-zde Mehmed Said Paa ve son sadrazam olan Koca Mehmed Rgb Paa, gerekten deerli olan devlet adamlarndandr. Aabeyinin aksine mzii sevmez ve kadnlara iltifat etmezdi. Tebdil gezmek en nemli merak idi. Kadnlarn sokaklarda serbeste dolamalarn ve giyinip sslenmelerini ciddi manada snrlamalara tabi tutmutu. Hekimolu Ali Paa, padiahn baz makul olmayan tekliflerini iddetle reddedecek kadar dirayet sahibiydi ve arada srada onunla tartrd. III. Osman zamannn hatrlanacak olan en nemli olaylar, stanbul'un byk bir ksmn ve hatta Paakapsn dahi yok eden Hocapaa ve Cibali yangnlar; ok insann lmne sebep olan veba salgn ve denizleri donduran mthi klar gibi dahili hdiselerdir. Ksaca III. Osman, ok ynleriyle dier padiahlara benzemeyen farkl bir insandr ve 30 Ekim 1756 tarihinde irpeneden dolay vefat etmitir. KADIN EFENDLER: 1- Leyla Ba Kadn. 2- Zevk nc Kadn. 3- Ferhunde Emne Drdnc Kadn. ocuklar olmamtr130. XXVI- OSMANLI DEVLET'NN GERLEMEYE BALAMASI; SULTN III. MUSTAFA DEVR 132. III. Mustafa, ailesi ve dneminde meydana gelen nemli olaylar hakknda ksaca bilgi verebilir misiniz? III. Ahmed'in 1717 ylnda Emine Mihrah Sultn'dan dnyaya gelen oludur. Laleli Camiinin banisi olan III. Mustafa, Ekim 1756 ylnda III. Osman'n vefat zerine Osmanl tahtna oturmu ve 1769 tarihinden itibaren de Gazi unvann kullanmtr. Mneccimlik ve ilm-i ncma ar bir ilgisi olduu sylenmektedir. ir, hattat ve lim bir padiah olan III. Mustafa, sadrazam Koca Rgb Paa olmas hasebiyle, saltanatnn ilk on yln huzur iinde devam ettirmitir. Rgb Paa, akll bir vezirdir ve Padiahn harp ilan arzularn 6 yl boyunca dirayetle reddetmitir. 1757'de son clus Topkap Saray Mzesi Arivi, nr. D. 8075; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 95-96; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 228-229. 130 Vsf Tarihi, c. I, sh. 45-92; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 337-341; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh.97; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 230. bahiini veren ve da^g ki problemleri devlet adamla: alm; piyadeye fi Berr-i Hmyn i 1766 ylnda byk 1 depremleri olurken, Ruslarn i etmesi ve Pa dilmesine sebepe Han' Giray Han'ni hazrlksz olmas fc almlardr. Karasr- srpriz bir seki* <g an edildiler; *r-Koyun Adaan i sonra da era:'fl verdirdiler, *.'.:::< Hasan Pas te I per g olal erdi. n (Larga) t malup rm'n kap devlet olarak! buren zelliini! sndan devletin tojral soktu Devleti' j tndan sonra ti ZEV Kadn Efenin nc I OCUKUM :jj hn Sulta;:< 9- MihrlraH Kadnlar ten

BLNMEYEN OSMANLI 221 :fcve P MI labahiini veren ve daha sonra bu deti ortadan kaldran III. Mustafa, devlet hayatndaki problemleri slaha meyilli, mal konularda hassastr. Svey Kanaln amay dnen devlet adamlarndandr. Kapkulu Ocaklarn rahatsz etmeden baz reformlar yapmaya alm; piyadeye dokunmadan topu ve bahriye subaylar yetitiren Mhendishne-i Berr-i Hmyn ve Mhendishne-i Bahr-i Hmyn'u kurmutur. 22 Mays 1766 ylnda byk stanbul depremi onun zamannda olmutur. Avrupa'da iktidar depremleri olurken, Osmanl Devleti bu depremlerden etkilenmemitir. Ruslarn andlamalara aykr olarak Polonya'ya asker sokmas, Franszlarn tevik etmesi ve Padiah'n savaa meyilli olmas, Ekim 1768'de Rusya'ya kar harp ilan e-dilmesine sebep olmutur. arie II. Katerina komutasndaki Rus ordular, nce Krm Han' Giray Han'n darbelerine maruz kalmlar ise de, Osmanl ordusunun tecrbesiz ve hazrlksz olmas hasebiyle, 1769 son baharnda Polonya'nn kaps olan Hotin'i teslim almlardr. Karadeniz Osmanl Gl olmas sebebiyle Fin Krfezinden Akdeniz yoluyla srpriz bir ekilde Mora'ya Rumlarla birlikte asker karan Ruslar, 1770 Nisan'nda perian edildiler; ancak Baltk Filosu ile Ege'ye ynelen Rus kuvvetlen Temmuz 1770'de Koyun Adalar aklarnda Osmanl gemilerine kar byk kayplar vererek ekildi; sonra da eme Limannda Osmanl gemilerine baskn dzenleyerek ok byk kayp verdirdiler. Avrupa'da byk akisler uyandran eme Basknnn intikam Cezayirli Hasan Paa tarafndan alnd. te Osmanl Devleti'nin asrlardr, yani en az 1453 ylndan beri dnyada tek sper g olarak hayatn devam ettirmesi, bundan sonra meydana gelecek olaylarla sona erdi. nk Kont Romanzov komutasndaki Rus kara askerleri Bodan'n Kartal (Larga) denilen bir mevkiinde Sadrazam vaz-zde Halil Paa'y Austos 1770 ylnda malup ediyor ve Bender Ruslarn eline geiyordu. Rusya bununla da kalmad ve Krm'n kaps olan Orkap'y kuatt. arie, Osmanl Devleti'nden ayrlrsa bamsz bir devlet olarak kabul edeceini syleyerek Krm' ikiye bld ve Krm Rus igaline mecburen boyun edi (Temmuz 1771). Artk Osmanl Devleti dnyann 1. Devleti olma zelliini kaybetmiti. 1771 yl iinde Ruslar Eflak'i yani Romanya'y igal ettier. Arkasndan Dobruca'dan Bulgaristan'a giren Ruslarn bu ilerlemeleri, at harp sebebiyle devletin bana byk felketlerin gelmesine sebep olduunu dnen Padiah' zora soktu ve skntlar iinde nzul hastalna tutularak vefat etti (Ocak 1774). Osmanl Devleti'nin gerileme dnemini balatan Kaynarca Andlamas, III. Mustafa'nn vefatndan sonra I. Abdlhamid devrinde imzalanacakt. ZEVCELER: 1- Ayn'l-Hayt Ba Kadn Efendi. 2- Mihr-i h Valide Sultn; Ba Kadn Efendi ve III. Selim'in annesi. 3- Rifat kinci Kadn Efendi. 4- Aye dil-ah -nc Kadn Efendi. 5- Fehme nc Kadn Efendi. 6- Binnaz nc Kadn Efendi. OCUKLARI: 1-ehzde Mehmed. 2ehzde Sultn Selim III. 3-ah Sultn; 4- Beyhan Sultn; 5- Hatice Sultn; 6- Fatma Sultn; 7Hatice Sultn; 8 - Hibetullh Sultn; 9- Mihrimah Sultn; 10- Mihriah Sultn131. 131 Vsf Tarihi, I, sh. 92-327; c. II, sh. 2-278; zellikle hayat iin bkz. Sh. 279-282; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, c. III, sh. 43-54; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 341-420; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 98-105; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 231-236. 222 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN 0^ XXVII- SULTAN I. ABDULHAMID DEVR 133. I. Abdlhamid Hn, ailesi ve devrindeki olaylar ksaca zetler misiniz? III. Ahmed'in Rbi'a erm Kadn'dan 1725 ylnda dnyaya gelen I. Abdlhamid, gnmze kadar Osmanl soyunu devam ettiren bir padiah olarak Ocak 1774'de Osmanl tahtna oturdu. Yaratl itibariyle saf, halka kar merhametli, kerametleri halk arasnda yaylacak kadar mtedeyyin ve devlet ileriyle de yakndan ilgilenen bir padiahtr. Hayat boyunca dirayetli sadrazamlar ve devlet

ricalini i bana getirerek, Osmanl Devleti'nin muhtc olduu slhat yapmaya uramtr. Sadrazam Koca Yusuf Paa'nn 1788'de Avusturya mparatoru II. Josef'i malup etmesi zerine Gazi unvann kullanmaya balamtr. Tahta ktnda btn cephelerde Osmanl kuvvetleri byk skntlarla kar karyaydlar. Ruslar, umnu'daki Osmanl ordughna kadar gelmiler; Rusuk ile Silistre'yi muhasara etmilerdi. Bu kritik gnlerde, Rusya iindeki karklklarn da yardmyla, 1774 baharnda Tuna yaknlarndaki Kk Kaynarca Kasabasnda sulh mzkereleri balad. Rusyay Prens Renin ve Mareal Romanzov, Osmanl'y ise, sadret kethdas Resmi Ahmed Efendi ile Reislkttb brahim Mnb Efendi temsil ediyordu. 28 madde ve 2 ilaveden meydana gelen ve Osmanl Devleti'ni dnyada drdnc devlet haline getiren muahede 17 Temmuz 1774 tarihinde imzaland. A-vusturyallar da kendilerine pay karmak iin Bodan'n kuzeyindeki Bukovina'y igal ettiler ve 1775 ylnda yaplan bir andlama ile bu da kabul edildi. 1683 Viyana Bozgunundan sonra, Mslman Trklerin kar karya kaldklar en byk hezimetti. Tahta getikten 6 ay sonra Kaynarca Muahedesini imzalayan Padiah, bir ka ay sonra da ran ile yz yze geldi. Kaarlar'n rakibi olan Kerim Han Zend, 1775'de Basra'y muhasara altna alnca, Mays 1776'da ran'a harb ilan edildi. 1776'da ranllarn eline geen Basra, ancak yl sonra geri alnabildi. Bu arada i karklklar da devam ediyordu. Austos 1774'de Kaynarca Muahedesinin zntsyle vefat eden Sadrazam Muhsin-zde Mehmed Paa'nn yerine gelen sadrazamlar bir trl diki tutturamyorlar-d. Krmllar Osmanl Devleti'ne yaptklar ihanetin cezasn ekiyorlard; zira Ruslar sz vermelerine ramen askerlerini Krm'dan ekmemilerdi. Osmanl taraftar IV. Devlet Giray'n yerine Rus hayran ahin Giray Krm tahtna oturmutu (1775). Krm'daki bu kemekei kabul etmeyen Osmanl Devleti harbe karar verince, Fransa'nn araya girmesiyle, Rusya ile Aynalkavak'ta yeni bir andlama imzaland (Mart 1779). Andlama Osmanl Devleti'nin aleyhine iledi ve neticede Rus hayran ahin Giray Krm tahtna oturdu. Bu aklsz Hn, her trl gayr-i meru ilere dalarak ve arie'nin imknlarn kullanarak, mrteci diyecek kadar hakaret ettii Osmanllardan intikam alyordu. 1782'de kahraman Krm halk bu hine kar ayakland ve II. Bahadr Giray' tahta oturttu ise de, bu da devam etmedi. ahin Giray'n gafleti ile Rusya tekrar Krm'a girdi. arie'nin Temmuz 1783 tarihli fermanyla Krm Rusya'nn bir eyleti oldu ve artk Krm merkezi olar; Krmllar, u men Mslur babaa kaim yeti 310 Rusya'ya arie olan Osmanl arasnda d gnden mil iindi ve h harb ilan c : 1788'de II. Josf. ya'y berta Mslman olan Hotn'i de kederinden 1789). Cen trbesine defn Sultn I. d hatt- h yeniden ke zun eyledi, Yaran getiini bana ZEVCELI tafa'nn annesi ve nce kinci ah Ba Kadn Dilpezr Kadn di. 10- M Drdnc fendi; Ba ikbal tn Mustafa Mehmed, 5- ehzade Mel Esma Sultan, l Sultn. 16-f. tn. 202-364, Uzun, ztun. BLNMEYEN OSMANLI 223 artk Krm Mslmanlarn deil Ortodoks Ruslarn hkimiyetine girdi. Artk saltanat merkezi olan Baesaray, Rus vilayet merkezi olan Akmescid'e tanyordu. Maalesef, Krmllar, asr boyunca hkimiyetlerine karmayan Osmanl Devleti yerine, tamamen Mslman olan Krm' Ruslatran ve buray ikinci bir Endls yapan Ruslarla babaa kaldlar. Binlerce Mslman ldrld. Osmanl Devleti'nin Krm'daki hkimiyeti 310 yl devam etmiti. Osmanl Devleti, 8 Ocak 1784 tarihli Andlamayla Krm'n Rusya'ya ilhakn kabul etti.

arie 1787'de 60.000 askeriyle Krm'a geldi ve zaferini kutlad; bundan rahatsz olan Osmanl Devleti Austos 1787 tarihinde yeniden harp ilan etti. 1768-1774 tarihleri arasnda devam eden Osmanl-Rus Harbi, Polonya'nn istiklli iin yaplm grndnden millete mal edilememiti. Ancak bu yeni harp Mslman Krm' kurtarmak iindi ve herkes Ruslara di biliyordu. ubat 1788'de Avusturya da Osmanlya kar harb ilan etti. Sadrazam Koca Yusuf Paa komutasndaki Osmanl kuvvetleri, Eyll 1788'de II. Joseph komutasndaki Alman ordusunu bozdu ve Osmanl ordusu Avusturya'y bertaraf ederek Ruslarla babaa kald. Aralk 1788'de zi Kalesini alarak burada Mslman katliam yapan Rus ordusu, bununla da yetinmeyerek Podolya'nn merkezi olan Hotin'i de teslim ald. Hotin ve zi'deki Mslman katliamlar, Osmanl Padiahnn kederinden dolay beyin kanamas geirerek vefat etmesine sebep oldu (7 Nisan 1789). Cenazesi, Bahekapdaki maretinin yani imdiki 4. Vakf Han'n karsndaki trbesine defn edildi. Sultn I. Abdlhamid'in Hotin ve zi'nin dmesi mnasebetiyle bizzat kaleme ald hatt- hmyn insan alatacak kadar manaldr: "zi'nin dt takriri alimallah beni yeniden kederlendirdi; bu kadar Mslman erkek, kadn, kk ve byn kfir elinde kalmas beni mahzun eyledi. Yrab! Sen Mlik'l-mlksn. Senden niyazm, lmeden bu beldeleri tekrar Mslmanlarn eline getiini bana gster". ZEVCELER: KADIN EFENDLER: 1- Aye Sine-perver Valide Sultn; IV. Mustafa'nn annesi ve IV. Kadnefendi. 2- Nak- Dil Valide Sultn; II. Mahmd'un annesi ve nce kinci kbal sonra Kadn Efendi. 3- Hatice Ruh-ah Ba Kadn Efendi. 4- Hm ah Ba Kadn Efendi. 5- Aye Ba Kadn Efendi. 6- Binnaz kinci Kadn Efendi. 7-Dilpezr Kadn Efendi. 8- Mehtbe Drdnc Kadn Efendi. 9- Misl-i N-yb Kadn Efendi. 10- Mu'teber Kadn Efendi. 11- Nevres nc Kadn Efendi. 12Fatma eb-saf Drdnc Kadn Efendi. 13- Mihribn nc Kadn Efendi. 14- Nkhet-sez Hanmefendi; Ba ikbal. 15- Aye Hanmefendi; kinci kbaldir. OCUKLARI: 1-ehzde Sultn Mustafa IV. 2-ehzde Sultn Mahmd II. 3-ehzde Abdullah. 4-ehzde Mehmed. 5-ehzde Ahmed. 6-ehzde Abdlaziz. 7-ehzde Abdurrahman. 8-ehzde Mehmed Nusret. 9-AhterMelek Hanm. 10- Aye Drr-i ehvar Sultn. 11-Esm Sultn. 12- Ayn-i ah Sultn. 13- Hatice Sultn. 14- Ermne Sultn. 15- RbPa Sultn. 16- Fatma Sultn. 17- lem-ah Sultn. 18- Sliha Sultn. 19- Hibetullah Sultn. 20- RbPa Sultn132. 132 BA, Hatt- Hmyn, nr. 126; Vsf Tarihi, c. II, sh. 282-315; Cevdet Paa, Trih, c. I, sh. 2334; c. II, sh. 2-364; c. III, sh. 2-439; c. IV, sh. 2-242; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, c. III, sh. 54-72; c. IV, sh. 4-21; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 420-546; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 105-115; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 237-241. -'-.' ; . 224 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN C""' 134. Kaynarca Mu'hedesi, neden Osmanl Devleti asndan bu kadar a-leyhte yorumlanmaktadr? 17 Temmuz 1774 (8 Cemaziylevvel 1188) tarihinde imzalanan ve Rusya ile Osmanl Devleti arasnda yaplan Kaynarca Andlamas, Osmanl Devleti'nin toprak kaybndan ziyade, dier hkmleri asndan Osmanl Devleti iin bir intihar andlamas olmutur. 28 maddeden ibarettir. En nemli hkmleri arasnda unlar bulunmaktadr: 1) Krm Hanl artk mstakil bir devlet haline geliyordu. Ancak Osmanl Halifesi, btn Mslmanlar gibi Krmllarn da halifesi kabul ediliyordu. 2) Eflak ve Bodan'n muhtariyeti geniliyordu (Romanya). 3) Rusya Ortodoks olan Osmanl tebaasna yani Rumlara ve Ermenilere, Osmanl Devleti'nin efkatli davranmasn istiyor ve bu konuda makul bir istei olursa, zellikle Eflak ve Bodan'la ilgili olarak ve ancak kapal ifadelerle btn Osmanl topraklarn kapsayarak, hami sfatyla ikyetlerini Bb- li'ye iletebilme hakkn elde ediyordu. Kaynarca Andlamasnn asl nemli olan maddesi buydu ve daha sonraki btn aznlk ayaklanmalarnda Rusya bu maddeyi kullanarak Osmanl Devlet'ini rahatsz etmiti (7., 8. ve 14. Maddeler). 4) Karlkl toprak alverileri tanzim edilmiti. 5) Rusya da, ngiltere ve Fransa gibi Osmanl Devleti'ndeki adl ve iktisad kapitlsyonlardan faydalanacakt. Bize gre Kaynarca Andlamasnn en nemli maddeleri, 3. ve 4. ktaki hkmleri dzenleyen maddeleri idi. Bu mu'hede ile ne oldu? 1) Osmanl Devleti, dnyann 1. Devleti olmaktan kp ngiltere, Fransa ve Rusya'dan sonra 4. Devlet haline geldi. Rusya ise 4.lkten 3.le ykseldi. 2) Karadeniz Osmanl Gl olmaktan kt ve Rusya burada sahil edindi. 3) Rusya, Kaynarca

Andlamasndaki Ortodoks ifadelerine ve ilgili hkmlere dayanarak, Osmanl Devleti'ne istedii zaman mdahale imknn elde etti. 4) nlenemeyen dev bir Rusya dnya hakimiyetindeki yerini alm oldu. 5) Andlama ile Krm zerinde Osmanl Devleti'ne verilen haklar ve Krm'n bamszl gibi lehte hkmler, bu zamana kadar iletilemedi. Kaynarca Andlamasnn temelini 7. Madde tekil ettiinden, bunu zetle zikretmek istiyoruz: "Deviet-i AMyyemiz taahhd eder ki, Hristiyan dininin hakkna ve kiliselerine kuvvetli bir ekilde himaye gstere ve Rusya Devleti'nin elilerine ruhsat vere ki, gerek 14. Maddede zikr olunan stanbul'daki Kilise ve gerek hademesinin korunmasna ynelik giriimlerde bulunabile". Rusya bu maddeyi Demoklesin klc gibi kullanmtr. Ksaca Kaynarca Mu'hedesi, Osmanl devleti iin sonun balangc oldu133. XXVIII- SULTN III. SELM DEVR 135. III. Selim, ailesi ve zamannda meydana gelen olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? III. Mustafa'nn Mihriah Sultn'dan Aralk 1761 ylnda dnyaya gelen III. Selim, amcasnn cephelerdeki duruma zlerek beyin kanamas geirmesi ve vefat etmesi zerine Osmanl t vukufu, iir, i denilebilir ki, ] maradr. III.! Padiahtr. ( da uzun almas, ( ile birlikte Saltanat! Avusturya Fokani Meydan fi ordular, Rus t uradlar (li malubiyet!! vusturyallsrJ kaleme aldfy *| di. Osmanl li de, Tuna'n arasndaki ter i geirmi oldu (ip hi iine yaram! latt ve Astwsl desl ile Avu sona erdffic!H manlla1 Ocak 1792 tam sahil eirti 133 Vsf Tarihi, c. II, sh. 302-315; Cevdet Paa, Trih, c. I, sn. 72-80, 279-294; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, c. III, sh. 54-72; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 422-427. iin byk! dzenlenmesi}^. yklmann m[ Kura lerf/f duygular" 1| manii Deve i nasl yap1* esas alMtl edildi. ta? I Nldfr yldr dost s Bonapar:! u halin! <f BLNMEYEN OSMANLI 225 zerine Osmanl tahtna Recep 1203/Nisan 1789 tarihinde oturdu. slm ilimlere vukufu, iir, hat ve dier gzel san'atlardaki mahareti ve ksaca kltr asndan, denilebilir ki, 1595'de vefat eden III. Murad'dan sonra gelen Padiahlar iinde bir numaradr. III. Selim, ayn zamanda dirayetli, merhametli ve slhata taraftar olan bir Padiahtr. Geldiinde sadrazamlk koltuunda Koca Yusuf Paa'nm bulunmas ve sonra da uzun mddet Kaptan- Deryalk grevinde bulunan Cezayirli Gz Hasan Paa ile almas, onun iin byk bir frsat olmutur. Damad Melek Ahmed Paa ise, III. Selim ile birlikte nizm- cedd mcadelesini veren sadrazamdr. Saltanat III. Selim'e intikal ettiinde, cephelerde durum ok ktyd. Zira Rus ve Avusturya cephelerinde sava btn hzyla devam ediyordu. Bodan snrlarndaki Fokani Meydan Muharebesinde, Kemanke Mustafa Paa kumandasndaki Osmanl ordular, Rus ve Avusturya kuvvetlerinin iki tarafl saldrlar zerine ar bir hezimete uradlar (1203/Austos 1789). Bunu Ruslarn galibiyeti ile sonulanan Boza (Buzaov) malubiyeti takip etti (Eyll 1789). Ruslar Bodan'n baehri Ya' igal ederken, A-vusturyallar da Bkre'i teslim alyorlard (Ekim 1789). III. Selim'in askerlere hitaben kaleme ald ve slm'daki gaza ruhunu hatrlatan hatt- hmynu da messir olamad. Osmanl kuvvetleri, Eflak'a bal Yerky'nde Avusturya kuvvetlerini malup etseler de, Tuna'nm gneyine ekilmek durumunda kaldlar. Ruslar, Besarabya ile Dobruca arasndaki Osmanl savunma merkezlerini, baz kayplar ve malubiyetlerle birlikte ele geirmi oldu (smail, Kili, Tula gibi, 1790). sve'le yaplan ittifak Osmanl Devleti'nin hi iine yaramad. Bu srada 1789 Fransz htilalinin olmas, Osmanl Devleti'ni rahatlatt ve Avusturya sulh andlamas istedi. Austos 1791'de imzalanan Zitovi Muahedesi ile Avusturya-Osmanl Harbi sona erdi. Bylece tarihteki son Alman-Trk sava sona erdii gibi, Alman kuvvetler, Belgrad bata olmak zere igal ettikleri yerleri Osmanllara iade ettiler. Osmanl Devleti ile babaa kalan Rusya da sulha yanat ve Ocak 1792 tarihinde imzalanan Ya Andlamas ile z ve Hocapaa (Odesa) gibi baz sahil ehirleri Ruslara braklarak, Osmanl-Rus savana da son verildi. Cephelerde kaybeden Osmanl Devleti, sosyal, hukuk, iktisad ve zellikle de malubiyetlerin birinci sebebi sayldndan asker slhatlar dnmeye balad. Zira devlet, d dmanlara kar vatan mdafaa ederken, i durum hi de iyi deildi. Anadolu'da derebeyleri, Rumeli'de a'ynlar ve cephelerde savaan yenieri grubu, devlet iin byk bir bel haline gelmiti. Osmanl ordusunun ve hatta btn devletin yeniden dzenlenmesi gerekiyordu. Osmanl Devleti, gerileme

devrini tamamlayarak artk yklmann sanclarn ekmeye balamt. Bu ykl emarelerinin sebeplerinin Kur'n'a aykr olarak yaanan sefhet, halkn vergi yknn altnda ezilmesi, mminlerin kalbinden devlete muhabbetin kmas ve yardm duygulan yerine kin ve nefret duygularnn fkrmaya balamas olduunu, akl banda olan herkes biliyordu. Osmanl Devleti, nizm- cedd tabir edilen yeni bir dzenlemeye muhtc idi. Ancak bu nasl yaplacakt? Bu konuda tamamen mevcut dzeni deitirmek isteyenlerin gr esas alnd ve 24 ubat 1793'de Nizm- Cedid resmen bir Hatt- Hmyn ile ilan edildi. Bunun zerinde ayrca duracamzdan ayrntya girmiyoruz. Nizm- Cedid de fayda vermedi. Osmanl Devleti devaml kan kaybediyordu. 400 yldr dost devlet olarak bilinen Fransa'nn bana geen General Napolyon Bonaparte, 1797 ylnda Venedik Cumhuriyet'ine son vererek Osmanl Devleti'ne komu haline gelmiti. Bununla da kalmad ve harp ilan etmeden Msr skenderiye nlerine ii: 226 BLNMEYEN OSMANLI geldi (Temmuz 1798). Grnrde, Padiaha itaat etmeyen Memluk Beylerini cezalandrmak iin gelmiti; ancak buradan Kahire'ye hareket etti. Msr Beylerbeyisi Ebu Bekir Paa ile yapt Ehramlar Muharebesini de kazand. Bunu gren Osmanl Devleti, Eyll 1798'de Fransa'ya harb ilan etti. ngilizler de tabi mttefik oldu. ubat 1799'da Filistin'e doru ilerleyen ve Gazze ile Yafa'y teslim alan Bonaparte, Akka'da Cezzr Ahmed Paa tarafndan durduruldu. "Akka'da durdurulmasaydm, btn ark ele geirirdim" diyen General, stanbul'dan bir ordunun Msr'a doru geldiini duyunca Paris'e dnd. Haziran 1801'de Msr'n Tahliyesi Mukavelesi imzaland ve Osmanl ordusu Msr'a girdi. Bylece III. Selim'e de Gazi unvan verildi. Bunu, Nizm- Cedidci Glib Paa'nn Haziran 1802 tarihinde imzalad Paris Mu'hedesi takip etti. Bu arada Arabistan'da ortaya kan Vehhblik hareketi de Osmanl Devleti'ni ciddi manada rahatsz ediyordu. Bunu ayrca inceleyeceiz. Msr'da Memluk Beyleri nasl bertaraf edilir diye dnlrken, Msr'a gittiinde (1799) asla Arapa bilmeyen ve Arnavud olan Mehmed Ali Aa, bu beylikleri bertaraf etmek ve Hicaz'daki problemi zmek iin kullanld. Vehhbileri bertaraf etmek midiyle kendisine Temmuz 1807 ylnda Msr Beylerbeyilii verildi. Bu arada, Fransz ihtillinin milliyetilii tahrik etmesi sebebiyle 1806 ylnda Srplar ihtill kardlar. Bunda yenierilerin Hristiyan tebe'aya kt muamelesinin de etkisi vard. Zaten Rumeli'de hkim olan da devlet deil, a'yn denilen zorbalar idi. Vidin'de Pazvandolu Osman Aa, Ruscuk'da Tirsinikliolu smail Aa ve benzeri zorbalar byk g kazanmlard. Bunlarn zerine gnderilen ve ksa zamanda haklarndan da gelen Kad Abdurrahman Paa geri ekilince, hem halk rahatsz oldu ve hem de Srp htilli aztt. Avusturya bu ihtilli kkrtyordu. Ancak lider Kara Yorgi, 1804'de Ruslara yanat. Aralk 1806'da Belgrad' ele geirdi ve Rusya da, Kaynarca'daki hakkn kullanarak Osmanl Devleti'ne harp ilan etti. Bender, Hotin, Akkerman ve Kili igal edildi. Resmen Osmanl-Rus Sava balad. Silistre valisi Alemdar Mustafa Paa, Ruslar iki defa yenince, ngiltere Ruslarn yannda savaa girdi. ubat 1807'de ngiliz donanmas stanbul nlerine kadar geldiyse de, hemen geri dnd ve bu sefer Msr'a ynelerek skenderiye'yi igal etti (Mart 1807). Mehmed Ali Paa ngilizleri durdurdu. Dier taraftan Rus cephesine gnderilmek istenen Nizm- Cedid askerlerini kapkulu oca neferleri kabul etmiyordu. Dman vatan igal ederken, ordu birbirine girmiti. Ordu, devletin bana bel olmutu. nceleri Nizm- Cedid'e taraftar olan ve en azndan ses karmayan limler, Nizm- Cedid ricalinin suiistimallerini ve ahlakszlklarn grnce, aleyhe gemeye baladlar. Kasm 1806'da eyhlislm olan shak-zde Mehmed Atullah Efendi, limleri Nizm- Cedid grubuna ve hatta Padiah'a kar tahrik etti. rndan kt ve Padiah, slama aykr baz fiilleri yapmakla (mesela ney flemesi ve tanbur almas, kz kardelerinin ve hanmlarnn Avrupai bir hayat yaamaya balamalar gibi) suland. 25 Mays 1807'de Kastamonulu Kabak Mustafa denilen bir neferi kendilerine reis tayin eden yenieri yamaklar, 19 yl srecek olan bir i isyan balattlar. III. Selim hlim ve selim birisi olduu iin, kan dkmee deil taviz vermee taraftard. Bu sebeple 28 Mays 1807'de Nizm- Cedid'i ilga etti ve bir gn sonra da kendisi tahttan indirildi. Yerine Padiahn amca-zdesi olan IV. Mustafa tahta karld. KADIN EFENDLER: 1- Nef-i Zr Ba Kadn Efendi. 2- Hsn-i Mh Ba Kadn Efendi. 3- Zb-i Fer1 kinci Kadn Efendi. 4- fitb nc Kadn Efendi. 5- Re'fet Dr-

I'LI BLNMEYEN OSMANLI 227 tele pca dnc Kadn Efendi. 6- Nr-i ems Kadn Efendi. 7- Gonca-nigr Kadn Efendi. 8- Dem-ho Kadn Efendi. 9- Tab'- Safa nc Kadn Efendi. 10- Ayn- Safa Kadn Efendi. 11- Mahbbe Kadn Efendi. KBALLER: 12- Meryem Hanmefendi. 13- Mihribn Hanmefendi. 14- Fatma Fer'-i cihan Hanm Efendi. ocuklar olmad134. 136. III. Selim'le balayan yenilik hareketlerinin esas nedir? i ire Osmanl Devleti'nin idar tekiltnda icrann ve snrl yasama yetkisine sahip organn ba padiah olmasna ramen, asrlarca Divan- Hmyn isimli yksek kurul, slm hukukunun tavsiye ettii ra meclisinin fonksiyonlarn ifa etmitir. XVII. yzyln sonlarna doru Divan - Hmyn'un nemi azalmaya ve icra yetkilerinin ou padiah veya sadrazamn ahsnda toplanmaya balamtr. Osmanl Devleti'ni bir zamanlar en yksek devlet haline getiren esaslar, yava yava terk ediliyor ve szde kalyordu. Bu kt gidie Nizm- Cedid= Yeni Dzen devrini aarak dur demek isteyen III. Selim (17891808)'in gayretleri de, istenen neticeyi vermemitir. Sadece devletin siyas, mal ve hukuk yapsnda nemli deiiklikler yaplmaya allmtr. Bunlar zetle u ekilde toparlayabiliriz: Divan- Hmayun'un nemini kaybetmesinin tehlikesini sezen ve devletin sadece padiaha, sadrazama, eyhlislma, vezirlere (sudr- kiram) ve ileri gelen devlet adamlarna ait olmadn ve halkn da devlet idaresine en azndan fikirleriyle katlmas gerektiini samimiyetle savunan III. Selim, Saltanat erkn ile devletin ileri gelenlerinden oluacak bir meclis-i meveret'in (danma meclisi) kurulmasn ve kendi bakanl altnda toplanmasn istemitir. Meclis-i meveretin ilk gayesi asker alanda baz yenilikler yapmaktr. Avrupa tarznda modern bir ordunun tanzimi iin eitime de byk nem vermitir. Kara mhendislii (1210/1795 tarihli Mhendishne-i Berr-i Hmyn) ve Topu okullar ile Donanmay- Hmyn hakkndaki nizmlar (1222/1808), bu gayretlere verilecek en gzel misllerdir. Ancak, yenieri ocan kaldrma teebbsleri, III. Selim'in de sonu olmutur135. 137. Osmanl Devleti'nde III. Ahmed devrinden II. Mahmd dneminde imzalanan Sened-i ttifak'a kadar (1703-1808) yaklak yz yl derebeyler ve a'ynlarn hkim olduu ve halka zulm ettikleri sylenmektedir. Bu doru mudur? Osmanl tara tekiltnn temelini eylet, sancak ve kaza ls tekil etmektedir. 134 Asm Tarihi, c. 1, sh. 349 vd., c. 2, sh. 34 vd.; Cevdet Paa, Trih, c. IV, sh. 242-521; c. V, sh. 4-455; c. VI, sh. 4-318; c. VII, sh. 4-492; c. VIII, sh. 4-456; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, IV, sh. 21-46; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 546-634; Uzunarl, smail Hakk, "Kabak Mustafa syanna Dair Yazlm Bir Tarihe", Belleten, c. VI, say 23-24(1942), sh. 253261; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh. 116-118; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 242-244; Necib Asm, "nc Selim Devrine Alt Vesikalar", TTEM, nr. 12(89), sh. 395-401. 135 Karako, Serkiz, Kliyt- Kavnin, III. Selim Devri Belgeleri, nr. 2781, 2381, 6050; Karal, Enver Ziya, III. Selim'in Hatt- Hmyunlar, Ankara 1942, sh. 113 vd.; Okandan, Recai Galip, mme Hukukumuzun Anahatlar I-II, stanbul 1977, c. I, sh. 51-55; Cevdet Paa, Tarih, c. IV, sh. 238 vd.; Karal, III. Selim'in Hatt- Hmyunlar, sh. 112 vd. ";' 228 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN Eyletin banda beylerbeyi (sonradan eylete vilyet ve beylerbeyine de vali denmitir) ve sancaklarn banda ise sancak beyleri (sonradan sancak beyi yerine mutasarrf tabiri kullanlmtr) bulunmaktadr. Beylerbeyiler ve sancak beyleri, merkezdeki sadrazamlar gibi devletin kanunlarn icra ile mkelleftirler. te Osmanl Devle-ti'nin cephelerde arka arkaya skntlara maruz kalmas, hazinenin mal krize girmesi ve devlet adamlarnn ehil olmayanlardan seilmesi ve benzeri sebeplerle, hukuk devleti anlayn devam ettirememesi, vilyetlerdeki valilerini ve sancaklardaki mutasarrflarn ihmle ve geveklie itmitir. Valiler ve mutasarrflar,

bazan tayin edildikleri yerlere gitmeden kendi adlarna yetkili kldklar mtesellimler ve yarg konusunda yetkili olan voyvodalarla ii yrtmeye balamlardr. Her ehir ve kasabada, ahali tarafndan seilen bir de a'yn (yani halkn ileri gelenleri) bulunmaktayd. Memleketin idaresi ve emniyetin temini valiler, mutasarrflar, mteselllimler ve voyvodalara; hukuk meseleler ve narh ileri kadlara; devlete ait gelirlerin tahsili ve icab eden yerlere harcanmas iin tevzii ileri vali ve mutasarrflara muhatap olan a'ynlara havale edilmiti. A'ynlar da bu ileri, bulunduklar vilyet veya sancan ileri gelenleri ile bir araya gelerek yrtmeye baladlar. Bylece a'ynlar ahalinin vekili ve hkim ile ahali arasnda vsta haline geldiler. A'ynlar bulunduklar memleketin haysiyet ve nfuz itibariyle en etkili ahslar olmalar hasebiyle, valilere ve mutasarrflara, umduklarndan fazla menfaatler temin ederek mtesellimlii ve voyvodal haksz yere almaa baladlar. lerinden liyakat ve dirayeti bulunanlar, hem valileri ve hem de kadlar honud etmekle, btn gayretlerini servetlerini arttrmaya, otoritelerini salamlatrmaya sarfettiler ve neticede halka zulm etmeye baladlar. Kendileri vefat ettiinde, aileden birileri bu makamlara gelmeye baladlar. Bunlarn iinde iyiler bulunmakla beraber, devletin sahipsizliinden dolay, ktler de yer aldlar. Zamanla valileri ellerine alarak vilayet ve sancak idaresini bizzat yrtmeye baladlar; kendilerini devlete kabul ettirip seferde ve hazarda baz gzel hizmetler de ifa ederek gnden gne mstakil hkmetler haline geldiler. Artk kendilerine kar gelenleri kati etmeye, haklar olmad halde hr insanlarn mallarn ve hatta terekelerini msadere etmeye ve ksaca tarihe geen derebeylii icra etmeye baladlar. te devletin hukuk ve idar adan zaafa uramasndan dolay, vilyetlerde ve sancaklarda idareyi ele geiren; hatta baz yerlerde devletin kendilerini vali veya mutasarrf olarak tayin ettii bu yerli idarecilere, Rumeli'de a'yn ve Anadolu'da ise genellikle derebeyleri denmitir. Mesela I. Mahmd zamannda Arnavutluun bir taraf nce a'yn iken sonradan vali olan Tepedelenli Ali Paa ve bir taraf ise kodra Valiliine kadar ykselen Kara Mahmd Paa hanedannn idaresi altnda; Siroz ve Selanik taraflar Sirozlu smail Bey uhdesinde ve Rumeli'nin dier beldeleri de a'yn denilen mtegallibe (zorba) erin emri altndayd. Cezyir-i Garb Ocaklar diye bilinen Tunus ve Cezayir blgelerinde daylar denilen derebeyleri artk Osmanl valilerini dinlemez hale gelmilerdi. Haremeyn Vehhblerin igali altnda; Msr Mehmed Ali Paa'nn hkimiyetinde; Badad Memlkl beyleri ve paalarnn idaresinde; Krdistn eyletleri Krt beyleri denilen asilerin ellerindeydi. Anadolu'nun Bozok taraflar Cabbr-zdelerin (apanoullar); Aydn taraflar Karaosman-zdelerin (Karaosmanoullar) ve dier ehir ve beldeler de derebeyleri tabir edilen mtegallibe zorbalarn istilas altndayd. Osmanl Devle-ti'nin merkezden tayin ettii valiler ve mutasarrflar, sadece eylet merkezi olan yerlerde oturuyor ve 0 Ksaca den ri dnemini i Bu dert zadeler ile Siro mirlerim icraya i ferman ile ke.-< dan Sleyman i Aa ve kardei! yzden bunlar Cellddln! dan Zaten sened-IB vkely- devlet j Sened-i ttifM mak asndan! Osmanl snrianl mektir. Buna, s Adletnmelenr.; rumak iin ere d 138. NizmQ dinmi?' Bir tutarak vatani kar savunma; memleketin te| imzalad K bozukluklar, i, Abdlhamid, l tenleri yaj Birincili yapmak ve I manii asken4 olan veni fc zellikte tieH nizm- i mana ani III. S bu Paa, TS, c| Tarihi,' BLNMEYEN OSMANLI 229 de oturuyor ve bunlara yaclk ederek ou menfaat celbi ile gnlerini geiriyorlard. Ksaca derebeyler ve a'ynlar, eskilerin tavif-i mlk dedii Anadolu Beylikleri dnemini hatrlatyorlard. Bu derebeyler ve a'ynlardan bazlar ve mesela Cabbr-zdeler, Kara Osman-zdeler ile Siroz smail Bey, hem a'ynn ileri gelenlerinden ve hem de Padiahn e-mirlerini icraya nem veren itaatkr gruptan idiler. Seferlerde Osmanl Padiahnn ferman ile kendi askerleriyle bulunurlar ve ok hizmetler ifa ederlerdi. apanoullarn-dan Sleyman Bey Rus-Avusturya seferinde ve Karaosmanoullarndan Hac Mehmed Aa ve kardei mer Aa ise 1787 harbinde byk yararllklar gstermilerdir. Bu yzden bunlar tasfiye yerine, Osmanl devleti bazlarna, mesela

Cabbr-zde Ceialddin Bey ve Kara Osman-zde Ya'kub Aa'ya vezirlik payesi de vermitir. Sonradan sadrazamla kadar ykselen Alemdar Mustafa Paa da, Rusuk aynndandr. Zaten sened-i ittifak ile devlete bir dzen vermek isteyen Osmanl Devleti, bu senedi vkely- devlet yannda a'ynlarla da bir araya gelerek imzalama yoluna gitmitir. Sened-i ttifak, a'ynlar ve derebeylerinin Osmanl tarihinde oynadklar rol anlatmak asndan nemli bir belgedir. 1808'de imzalanan Sened-i ttifak'dan maksat, Osmanl snrlar iinde varl herkese kabul edilen a'yn ve devlet ikiliiiine son vermektir. Buna, ancak Tanzmt ile ksmen muvaffak olunmutur. Osmanl Devleti'ndeki Adletnmelerin ounluu bu derebeyler ve a'ynlarn zulmlerine kar re'yy korumak iin evre eyletlere gnderilmitir136. p Is 138. Nizm Cedid ne demektir? III. Selim bu yeni dzenle neyi gaye e-dinmitir? Bir devletin iki temel vazifesi vardr: Birincisi, memleket iinde adaleti ayakta tutarak vatandalarn haklarn korumak ve ikincisi de, vatann snrlarn dmana kar savunmaktr. III. Selim tahta ktnda yani 1789 ylnda, Osmanl Devleti, memleketin her tarafna yaylan derebeylik ve a'ynlar idaresiyle birinci vazifesini ve imzalad Kk Kaynarca Andlamas ile de ikincisini yapamaz hale gelmiti. Btn bu bozukluklar, Lale Devrinden beri devam edip gidiyordu. I. Mahmd, III. Mustafa ve I. Abdlhamid, bunlarn farkna varmalarna ramen, yenieri engelinden dolay istenilenleri yapamadlar. Birincisini yapabilmenin art hukuk, idar ve iktisad hayata ait kkl slhatlar yapmak ve ikincisini yerine getirmenin art da, artk sava yapamaz hale gelen Osmanl askerini yani kapkullarn yeniden dzenlemek idi. te bu alanlarda yaplacak olan yeni dzenlemelere ve slhata nizm- cedd ad verildi ve bu dzenlemelerden zellikle asker alanda yeniden tertip edilen ve Avrupa usul eitilen dzenli orduya nizm- cedd askerleri denmesi hasebiyle, bu tabirden birinci derecede bu ikinci mana anlalmaya baland. III. Selim, tesis ettii gzel bir adetle Meclis-i Meveret ile devleti ynettiinden, bu problemi de ayn yolla zme kavuturmak istiyordu. Bunun iin henz seferden 136 BA, Ali Emiri - I. Abdlhamid, nr. 4, Belge: 810, 842, 997, 1264; Mhlmme Defteri, nr. 178, sh. 344; Cevdet Paa, Trih, c. IX, sh. 2-10, 332-338; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, c. IV, sh. 98-101; Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. IV, Ksm I, sh. 316-319, 603-618. 230 BLNMEYEN OSMANLI dnmek zere olan Sadrazama ve yetkili zatlara, Osmanl Devleti'nin zaafa urayan asker meselelerini ve buna ilveten dier problemlerini zme tekliflerini ihtiva eden lyihalar hazrlamalarn ve bu layihalarn tartlarak en iyi metodun tesbit olunarak hemen uygulamaya geilmesini emreden hatt- hmynlar gnderdi. Burada nemle belirtmemiz gereken bir husus vardr. Baz tarihiler (Ylmaz ztuna ve Enver Ziya Karal gibi), alan bu teklifin btn Osmanl Kanunlarna amil olduunu zannetmiler ve netice olarak da, deiiklie kar kanlar mrteci, taraftar olanlar radikal ve devrimci ve ortada olanlar da bazan muhafazakr diye simlendirmilerdir. Halbuki bu tamamen yanltr. Tartlan slm Hukukunun hkmleri deil, slm Hukukunun l'lemre verdii yetkiye dayanlarak tedvn edilen ve Kanuni devrinde kemlini bulan kanun hkmleridir, kanunnamelerdir. Dolaysyla, III. Selim'i yzn batya eviren ve er'attan yz eviren bir padiah olarak vasflandrmak mmkn deildir. III. Selim'in ferman zerine ikisi yabanc olmak zere 21 mtehasss Osmanl asker kanunlar ve dier rf kanunlar zerinde kanaatlerini aklayan lyihalar hazrladlar. Bunlarn arasnda, muhafazakr diye bilinen Rumeli Kazaskeri pyelisi Tatarck Abdullah Efendi, o zaman Defterdar olan erif Efendi, Sadrazam Yusuf Paa, avuba Rid Efendi, Sadr- li Kethdas Mustafa Red Efendi (Kse Kethda) ve Muhsebe-i Evvel Hac brahim Efendi gibi ahsiyetler bulunmaktadr. Bunlarn tamamnn ittifak ettii nokta, yaplacak yeni dzenlemelere ordudan balanmasdr. Ancak tekliflerin ayrntlarnda farkllk vardr. Bunlar grupta toplamak mmkndr: 1) Tatarck Abdullah Efendi'nin ban ektii bir grup, Yenieri ocana Kanuni kanunlarndaki gibi itibar edilmesini ve ancak Avrupa'daki yeni harp teknolojisinin ve eitim usullerinin bu kanunlara adapte edilerek alnmasn savunmulardr.

2) Sadrazam Yusuf Paa'nn ban ektii bir grup ise, yenieri ocann slhnn mmkn olmadn; tamamen yeni bir ordu tanzim edilerek ve Avrupa ordularn-daki yeni eitim metotlar da esas alnarak mevcut sistemin deimesini mdfaa etmektedirler. 3) Muhsebe-i Evvel Hac brahim Efendi ve Reisl-Kttb Abdullah Berr Efendilerin ban ektii bir grup ise, askerin mutlaka tanzim edilmesini, ancak bunun iin yenieri kanunlarnn iptali ynne gidilmesinin doru olmadn arzu etmilerdir. Bu grten de anlalaca gibi, herkes bu dzenlemenin yaplmasnda mttefiktir. Ancak usullerde ayrlmaktadr. Bu gr ayrlklar, tamamen, asker hukuk ve tekilt ile yani kanunnamelerdeki hkmlerle alakaldr. Bunu, btn bir Osmanl hukuk sistemine temil ederek, dzeni deitirmeyi, Osmanl Devleti'nin esas kabul ettii er'-i erifden taviz manasna almak ve muhalif olanlar irtica ile sulamak, tarihi anlamamak demektir. III. Selim, ikinci kk esas alm ve Osmanl ordusunun tamamen irazeden ktn bildiinden dolay, ubat 1793 ylnda btn lyihalar zetleyerek bir Risle'de toplatm ve temel olarak u kararlar almtr: a) Mevcut asker nizm yeniden dzenlenecek; b) Avrupa'daki eitimli askerler benzeri yeni bir ordu kurulacak (nizm- cedid askeri) ve c) Sava teknikleri ve asker eitim yeniden tanzim olunacak. te nizm- cedid deyince akla gelmesi gereken bunlardr. Bu nizm- cedid rzgar bununla da kalmamtr. Gerekten 1206 ve 1207 hicr (ya-.; BLNMEYEN OSMANLI 231 yllarnda yeni dzenlemeler olmak zere grdmz bir dizi slhat yaplmtr. Bunlardan bazlar unlardr: 1) Taradan stanbul'a olan g yeniden dzenlenerek teftii sk kurallara balanmtr. 2) Gemicilik meslei tevik edilmesi iin nizmnme yaplmtr. 3) Resmi elbiseler ve protokol kaideleri yeniden tanzim olunmutur. 4) Yenieri ocann slh iin tedbirler alnmtr. 5) Asker maalar dzenlenmitir. 6) Bahriye Zabitleri Kanunu karlmtr. 7) Yarg Islhat yaplmtr. 8) Topu ve Arabac Kanunlar kabul edilmitir. 9) rd- Cedid Hazinesi kurulmutur. 10) Askir-i Mu'alleme Kanunu karlmtr. Bu slhat, akl banda olan hi kimse tarafndan reddedilemezdi. Ancak uygulanmasnda problemler km ve III. Selim'in tahtna ve canna mal olmutur. Yoksa, Nizm- Cedid Islhatndan kast, rejim deiiklii demek deildir. Nitekim konuyu daha sonra tekrar ele alan Ahmed Cevdet Paa, nizm- cedid nizmnn er'an ve aklen gerekli olduunu, ancak hakikat- halden habersiz bir takm rezillerin bu askerlere dil uzattklarn ve maalesef III. Selim'in de efkatinden dolay bu rezilleri cezalandrmayarak sonunda canndan olduunu gayet ak anlatmaktadr137. 139. Kabak syan, bir irtica hareketi midir? III. Selim'in hal' edildii kinci Edirne Vak'asnn asl sebebi nedir? zlerek ifade edelim ki, Cumhuriyet dneminde kaleme alnan tarihlerin nemli bir ksmnda Kabak Mustafa isyan, sadece bir irtica hareketi olarak ele alnmaktadr. Halbuki olay, yle anlatld gibi deildir. Meseleyi olduu gibi aktaran muteber Osmanl kaynaklarndan zetleme yoluna gideceiz. Yenieri tekiltnn tamamen almaz hale geldii, yeni usul tlim ve terbiyeye de yenierilerin rza gstermek istemeyerek ii yokua srdkleri, bu askerle Osmanl Devleti'nin bir adm msbet adm atmasnn mmkn olmad herkesin kabul ettii gereklerdir. Yani Avrupa usul eitimli askere Osmanl Devleti acilen muhta durumdadr; bunu Kaynarca Andlamas ile sonulanan son seferde yenieriler de itiraf etmilerdir. III. Selim, evvela yenieriyi eitmeyi amalam ise de, sz verdikleri halde buna yaklamamlardr. Bunun zerine ubat 1793'de Levend iftliindeki Bostanc Ocana bal olarak, Avrupa usulne gre eitimli asker yetitirecek Nizm- Cedid kurulmutur. Yenierilerin btesine dokunmamak zere, rd- Cedid Hazinesi de bu maksatla tesis edilmitir. Yeni vergilerle zenginletirilen bu hazinede 1212 senesi itibariyle 60.000 kese toplanm ve bu da hem Nizm- Cedid Askerinin oalmasna ve hem de yenierilerin gzlerine batmasna sebep olmutur. Gnden gne baarlarnn artmas, yenieriler gibi halk rahatsz eden hallerinin grlmemesi ve askir-i hne a-dyla anlmaya balanmalar, aradaki rekabeti iyice arttrmtr. "Eski kyde yeni det, ne kadar yerinde olursa olsun, avm- nsn ondan

I 137 Asm Tarihi, c. 1, sh. 349 vd., c. 2, sh. 26-31; Cevdet Paa, Trih, c. V, sh. 107-109, 113, 125, 171-183, 187-253, 268-269, 279-280, 438-453; c. VIII, sh. 20; Karal, Enver Zya, Osmanl Tarihi, c. V, Ankara 1988, sh. 55-76; Karal, Enver Ziya, "Osmanl Tarihine Dair Vesikalar. Bonneval'in Osmanl Bahriyesine Dair Raporu- Nizm- Cedid Hakknda Vesikalar- Osmanl Devleti'nin Durumuna Dair Rapor", Belleten c. IV, say 14-15(1940), sh. 175-189; ztuna, Ylmaz, Osmanl Devleti Tarihi, c. I, sh. 464-467. 232 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEK' nefreti bu lemin bir eski detidir" kuralnca, bir takm hayr ve erri birbirinden ayramayan, devlet ve millet gayreti gzetmeyen baz cahiller, bu yeni sisteme er'-i cedid ve kfirleri taklid nazaryla bakarak, hem nizm- cedidin ve hem de yeni vergilerin aleyhinde konumaya balamlardr. Halbuki ilim ve hakikat ehli olanlar, itiraz edilen Avrupa usul giyim ve hatta tranpet alm ann dahi dinen caiz olduunu aklayarak bunlar susturmular; gayr-i mslimlere teebbh ile onlardaki ilim ve fennin alnmasn birbirinden ayrmlardr. Bu arada nizm- cedid sebebiyle ikbal ve itibar sahibi olan insanlar kskananlar da bo durmamlardr. Nizm- Cedid askerleri belli bir meblaa ulanca, devletin hazinesini boaltmaktan baka bir ie yaramayan yenieri gruhu, aleyhteki telkinlerin tesiriyle, "Moskof olurum, nizm- cedid olmam" diyerek ii istismar etme frsat bulmulardr. stanbul'daki devlet adamlar da ikiye ayrlmlardr; Nizm- Cedid taraftarlar ve yenieri taraftarlar. Peki iin bu raddeye gelmesinin asl sebepleri nelerdir? Bunun baz tarihiler tarafndan grlmek istenmeyen drt nemli sebebi vardr: Birincisi; Nizm- Cedid'in temelinde bir sakatlk bulunmaktadr. Bu sebeple halka mal olamamtr. Balangta ok gzel bir ekilde ulem ve devlet ricalinden bu konuda lyihalar istenmitir. Bu lyihalardaki ma'kul ve gayr- makul btn teklifler, meveretle deerlendirilip neticeye gidilecek yerde, Padiahn mahrem olan yaknlar ve mavirlerinin ve hatta saray personelinin eline ve diline dmtr. Bunlara Osmanl tarihileri saltanatn atabekleri demektedirler. Bunun zerine Nizm- Cedidin k olan ulema ve devlet ricali kenara ekilirken, bu ii kendileri iin menfaat kaps grenler, Nizm- Cedidci olarak grnmeye balamlardr. Bunlarn iinde her ne kadar Sr Ktibi Ahmed Efendi gibi, dirayetli insanlar da bulunsa da, Nizm- Cedid'i yrtyor grnenler, bu hareketi servet yma vesilesi olarak grmler; neticede Nizm- Cedid adna toplanan paralarla, stanbul'da grlmedik tarzda villalar ve yallar yaptrmlar; rvet kaplar sonuna kadar alm; Nizm- Cedidciler ise gndz yrn sohbetine evirdikleri Bb- li'ye ve geceleri de kayklarla mehtaba kar olmular; Sultn Selim de yaknlarna fazla itimad ederek devletin ruhu mesabesinde olan devlet srlarn bu yaknlarna sohbetlerde f etmeye balamtr. Bunu frsat bilen saray hizmetlileri, tam bir babozukluk iinde halkn iine karmlar; Lale Devrindeki musiki sohbetleri, Kthane gezileri ve helva sohbetleri gittike artar hale gelmitir. Halk, III. Selim'i, II. Selim'e benzetir hale gelmitir. Bu elenceden sadece genler deil, devletin en yksek tepesindeki insanlar da nasibini almtr. Memleket ite ve dta isyanlar ve harplerle kavrulurken, saltanatn atabekleri denilen III. Selim'in yaknlar, servet ymaya ve bu mallar hesapszca harcamaya devam edince, devir dnmeye balamtr. Nizm- Cedidi tevik eden devlet adamlar servet ymaya devam ettikleri gibi, yaknlar da bu frsat deerlendirince, artk nizm- cedid, halktan haksz yere bol bol paralar toplayarak sefih bir hayat iin harcama manasna alnr ekilde anlalmaya balanmtr. Halbuki yeni nizmlar uygulamak, fedkrlk ve ahs menfaatlerini ve rahatn terk ile mmkndr. te balangta Nizm- Cedid'in lehinde olanlar, ii yrten saltanat atabeklerinin aleyhine gemilerdir. htiam ve sefhet oalnca, yeni vergilerle bunalan halk geim derdine dnce; Nizm- Cedidci yeni zenginler "stanbul zengin beldesidir; fakirler ve r ve halk I atabeklerine j mamak gittin ahviM Z'KT. " devlet na Bu!/ ::i ssndan ve "t Selirr v zumsj balacia' i, gelen he'jtr yanl t" ai

ne, lect Paa 5 larnj M clarnl din azil Devlet'* Cedid a ve I1 syanc na: Ces-: BLNMEYEN OSMANLI 233 ler ve mflisler buradan ayrlsn" demeye balaynca, limler, akll devlet adamlar ve halk Nizm - Cedid'in aleyhine gemilerdir. Buna Padiah'n yaknndaki saltanat atabeklerine gvenerek, halka ve devlete ait her bilgiyi bunlarn vastas olmadan alamamak gibi byk hatas de eklenince, hedefe Padiah da girmitir. ah vkf gerekdir ahvle * Vkelya kal ursa vay hle Zikredilen sebeplerden dolay, III. Selim, bata kendi sadrazam olmak zere, devlet ricalinin ve halkn itimadn kaybetmitir. Btn bunlarn etkisiyle, yenieri gruhu eitimli askerlerin gnden gne artmasndan ve itibar kazanmasndan dolay, her trl iftiray yapar bir hale geldiler. III. Selim ve evresi ise, medeniyetin gerei olan eyleri aarak, alafranga adyla ok lzumsuz eylere sarlr oldular. Lzumlu lzumsuz her konuda Avrupa mukallidi olmaya baladlar. Bu arlklarndan dolay, avam onlar tekfir eder, tekiler de Avrupa'dan gelen her eyi reddettiklerinden dolay kar taraf taassupla sular oldular. Her ikisi de yanl bir yola girdiler. kincisi; III. Selim kimseyi incitmek istemeyen ve yeri gelince azl ve ceza kurumlarn iletemeyen bir yaratlta idi. Mczt ve mkfat gibi devlet terazisinin birini ihmal, dierini de tehlikeye atacann farknda deildi. Yaknlar ne derse yapan ve fikrinde sebat etmeyen bir ahsiyete sahipti. ncs; III. Selim'in gvendii yaknlar ve mavirleri, devleti istila edercesine, ikbalden dolay ne yapacaklarn ardlar. Sefhet ve ihtiamda haddi atlar. Bylece kamuoyunu III. Selim'in aleyhine evirdiler. Drdncs; Yenieriler, Nizm- Cedidcileri tahkir ve tekfir ettikleri halde, cezalandrlmaynca tam manasyla mardlar ve azttlar. Beincisi; ehzade Mustafa, saltanata fazlaca haris olduundan, iyilik grd III. Selim'e kar tavr ald ve yukardaki sebepleri ok iyi kullanmaya balad. Btn bu sebeplerle muhalif grup iyice cesaretlenerek ve bata Sadrazam smail Paa olmak zere kskn devlet adamlarn, a'ynlar ve stanbul'daki yenierileri yanlarna alarak kinci Edirne Vak'asnn meydana gelmesine sebep oldular. Kad Abdurrahman Paa komutasndaki Nizm- Cedid ordusunun geri dnmesi ve bu isyanclarn istediklerini elde etmeleri, onlar daha da azdrd (1807). Bu srada nizm- cedidin azl dman olan Topal Atullah Efendi eyhlislmlk makamna geldi. Osmanl Devleti'nin kuvvetli olmasn istemeyen Fransz Elisi Sabastiyani, yenierileri Nizm- Cedid aleyhine kkrtmaya balad. Artk hem Rumeli'ye doru sefere kan ordu iinde ve hem de stanbul'daki kahve kelerinde, saltanatn aleyhine her trl dedikodu yaplyordu. Bu srada III. Selim, Topal ve riyakr olan Atullah Efendi'yi meihata getirmekle kalmam ve mfsid birisi olan Kse Musa Paa'y da sadret kaymakamlna getirmi. Bu ikisinin fitne ateini alevlendirmesiyle ayaklanan yenieri yamaklar, Kastamonulu Kabak Mustafa adndaki bir neferi balarna geirerek, isyana balamlard. Boaz Nzn Mahmd Rif (ngiliz Mahmd diye mehurdur) Paa'y paralayan isyanclar, Kse Musa'nn Nizm- Cedid birliklerini hileyle durdurmasndan da yararla-narak,isyan her tarafa yaymlard. Bu isyan durdurmak isteyen III. Selim'in Nizm- Cedid'i, Atullah Efendi ve Kse Musa'nn tahrikleriyle ilga etmesi de, fayda salamamt. Bir gn sonra III. Selim de tahttan indirilmiti. Sonra da IV. Mustafa'nn tahrikleriyle, Temmuz 1808'de III. Selim ehid edildi. 234 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANLI Netice olarak, Nizm- Cedid, gzel bir balangtr; gzel projeleri kendilerine vesile ederek servetlerini arttran ve bunu gayr-i meru yollarla yemeyi det haline getiren bir grup, Avrupallama ad altnda, hem meru-gayr-i meru demeden tam bir Frenk hayat yaamaya balamlar ve hem de hakir grdkleri halk yeni yeni vergilerle perian etmilerdir. Bunu frsat bilen baz geri kafallar da, hibir zaman tasvip edilemeyecek olan bu irkin olaylar meydana getirmilerdir. Maalesef olanlar, baz menfaat gruplarnn lehine ve ama devlet ile milletin aleyhine

olmutur. III. Selim'in bizzat Nizm- Cedid askerinin bana geip de sileri te'dip ile devleti esasndan slah ve tanzim etmesi mmkn iken, maalesef nezket ve yumuakl tercih etmesiyle ve karlkl hatalarla, bunca emekler sarf edilerek meydana getirilen Nizm- Cedid bir anda mahv edildi. O halde Avrupallamak diyerek Nizm- Cedide kr krne kar kmak da, taassup diyerek Nizm- Cedidcilerin yaptklar gayr-i meru ileri tasvip etmek ve bu hareketi sadece bir irtica hareketi olarak takdim etmek de yanltr138. 140. Osmanl Devleti'nde ortaya kan ve hl devam eden Vehhb hareketinin asl ve esas nedir? Nasl siyas bir harekete dnmtr? Bilindii gibi, Vehhbller kendilerine Selefiye adn vermekte ve hedeflerinin slm Hz. Peygamber zamanndaki safiyetine kavuturmak olduunu iddia etmektedirler. Bu mezhebin kurucusu, asl itibariyle Necid ahalisinden ve Hanbeli mezhebinin limlerinden olan Muhammed bin Abdlvehhb'dr. Mseylemet'l-Kezzb'n memleketi olan Yemme'ye bal olan Ayniyye'de 1143/1730 ylndan itibaren kendi mezhebini yaymaya balad. Her konuda cahil ve bedev olan Necid Araplar, kendi ilerinden km ve am ile Kahire gibi ilim merkezlerinde tahsil grm olan bu lime nce iyi bir nazarla bakmadlar. Hatta tasvip edenlerin yannda, Mseylemet'lKezzb nazaryla bakanlar da kt. Necid eyhi diye bilinen Muhammed bin Abdlvehhb, 600 seneden beri insanlarn dalalette kaldn, Mslman denilenlerin mrik olduklarn, bu sebeple mallar ve kanlarnn helal olduunu ve isyan edilmesi gerektiini sylemeye balad. 1766'da 39 yldr Osmanl Devleti'nin tayin ettii Necid Emri ve Der'iyye eyhi Muhammed bin Sud'a mracaat etti. Mezhebine uyduu takdirde byk bir saltanata kavuacan ifade ederek ve kzn da ona vererek, Emir'i kandrd. Vehhblerin temel inanlar yledir: Allah'a dorudan doruya ibdet etmek farzdr; dolaysyla bu konuda bir eyi vesile kabul etmek caiz deildir (tevhid esas). Buna gre enbiya ve evliyann birinden manen yardm talep edenler, adak ve tasadduk ve benzeri yollarla trbelere hrmet edenler hep mriktir. Muhammed bin Abdlvehhb, bu grlerini mdfaa iin kitaplar kaleme ald gibi, evreye tebli iin mektuplar da gndermitir. Buna kar ehl-i snnet limleri de cevap ve reddiye mahiyetinde eserler kaleme almlardr. 138 Cevdet Paa, Tarih, c. VIII, sh. 186-230 (Meseleyi btn ynleriyle anlatmaktadr; Mustafa Nuri Paa, Netlc'l-Vuk't, c. IV, sh. 41-43; Uzunarl, "Kabak Mustafa syanna Dair Yazlm Bir Tarihe", sh. 253-261; Uzunarh, smail Hakk, "Kabak Vak'asna Dair Bir Mektup", Belleten, c. XXIX, say 116(1965), sh. 599-604. Tamamen tek tarafl olarak anlatlan ekli iin bkz. Karal, Enver Zya, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 77-85; ztuna, Osmanl Devleti Tarihi, c. I, sh. 473-475; Vehhblerin ketfk uzaklaan ve ifrata p fetvalardr. bn-i TeymyyeJ peygamberler ve ev binde bulunmann a olarak, kabir ziya dilemenin asla cJ/ZJ tazim konusun ifrat etmilerdir. I te Necid eyttJ bn-i Teymiyye le I gerektiren eyler tekfir etmeyenleri de I geen slm davranmakla su! Mseylimet'l-Kenfcf Necid eyhi, vs derek halk Sud'un da Vehhbf* ne gelmitir, Bilindii gibi, ( larn banda yordu. Arabistan de Basra veya I du. Bunlar, yerli em?*! Himiler neslta| Osmanl Devlet! ve vicdan h. inceleyerek ciddiyetinin Vehhbi han diyor; ama te evreye aknlar il lenin ciddiyetini J deleleri

iin bir andlam^ dzenledii Abdlazlz bin I hkmet tes/s ele geirdiler, i da, bu tasallut l Kasm i Vehhblle kmeti ile, 7 yl Mekke'mi BLNMEYEN OSMANLI 235 Vehhbilerin kendilerine kaynak aldklar grler, baz meselelerde itidal yolundan uzaklaan ve ifrata giden bn-i Teymiyye ve onun talebesi bn'l-Kayym'n baz fetvalardr. bn-i Teymiyye, kabir ziyaretinin aleyhinde iddetli fetvalar verdii gibi, peygamberler ve evliya kabirlerinde namaz klmann ve bunlardan manevi yardm talebinde bulunmann asla caiz olmadn mdfaa etmitir. bn-i Kayym da, stadna tabi olarak, kabir ziyaretinin, kabirlerde kurban kesmenin ve ehl-i kuburdan manen yardm dilemenin asla caiz olmadn srarla ve sert bir slupla anlatmtr. Ksaca trbelere tazim konusunda halkn ifratna karlk, bn-i Teymiyye ve bn'l-Kayym da ifrat etmilerdir. Hatta bu fiilleri irk kabul edecek kadar ileri gitmilerdir. te Necid eyhi Muhammed bin Abdlvehhb, bu konularda iyice yolunu ararak bn-i Teymiyye ile bn'l-Kayym'n er'an yasaktr dedikleri fiilleri, tamamen kfr gerektiren eyler olarak takdim ve ilan etmeye balamtr. Hatta bu fiilleri ileyenleri tekfir etmeyenleri de kfir ilan etmeye balamlardr. Bu Necid eyhi, asrlardr gelip geen slm limlerini dalletle sulamakla kalmam, sahabelerden nicelerini da hatal davranmakla sulamtr. Kendisinin mctehid-i mutlak olduunu iddia eden ve Mseylimet'l-Kezzb ile yaplan harpte ehid den sahabelerin kabirlerini yktran Necid eyhi, vatandatan alnan zekt dndaki vergilerin de caiz olmadn iddia e-derek halk yanna ekmeyi planlamtr. Artk 1745 ylnda Necid Emiri Muhammed bin Sud'un da Vehhb olmasyla, Vehhblik hem din ve hem de siyas bir hareket haline gelmitir. Bilindii gibi, Osmanl Devleti zamannda asl Arabistan, yerli hanedanlar ve bunlarn banda bulunan eyh veya emr denilen mahalli idareciler tarafndan idare ediliyordu. Arabistan'n bat kesimini Cidde'de oturan Osmanl beylerbeyisi ve dou kesimini de Basra veya Badad beylerbeyisi ve bir zamanlar da Lahs beylerbeyisi idare ediyordu. Bunlar, yerli emir ve eyhleri sadece koordine etmekteydiler. Mekke ise, tamamen Himler neslinden gelen ve erf denilen idareciler tarafndan ynetiliyordu. Osmanl Devleti, balangta Vehhbi hareketine tepki gstermedi. Zira tam bir din ve vicdan hrriyeti vard. nce hac iin izin istediler; ancak Mekke limleri durumlarn inceleyerek btl itikdlarndan dolay bunlara izin vermedi. Osmanl Devleti, durumun ciddiyetinin farknda deildi. Hatta kazaskerlik makamna gelmi baz limler dahi, Vehhbi hareketinin mahiyetini anlamakta ciz idiler. Gz gre gre tehlike geliyorum diyor; ama tedbir almak kimsenin aklndan gemiyordu. Arada srada Vehhbilerin evreye aknlar dzenlemesi ve hatta Fas Hkiminin onlarla akraba olmas dahi meselenin ciddiyetini gsterememiti. Mekke eriflerinin mesela erif Glib'in kar mcadeleleri muvakkat tedbirlerdi. Hatta 1798 ylnda erif Glib ile Abdlaziz arasnda hac iin bir andlama yapld. erif Glib'in 1790, 1795 ve 1798 ylnda Vehhbiler zerine dzenledii hareketler ciddi bir netice vermedi. Nihayet Emir Muhammed'in yerine Abdlaziz bin Suud geince, durum deiti ve Vehhbiler Arabistan'da mstakil bir hkmet tesis etmeye muvaffak oldular. 1803 ylnda Hicaz'a girdiler; Tif'i ve Mekke'yi ele geirdiler. Hicaz Beylerbeyi erif Paa, ksa bir zaman sonra Mekke'yi geri aldysa da, bu tasallut slm leminde onlarn tannmasna sebep oldu. Kasm 1803'de Abdlaziz vefat etti ve yerine 1787'den beri babasna vekleten Vehhbilerin reisi olan olu Su'ud bin Es-Su'd geti. Maalesef gittike glenen hkmeti ile, 1805-1812 yllar arasnda 7 yl Medine'ye ve 1806-1813 yllar arasnda ise 7 yl Mekke'ye hkim oldu. Osmanl Devleti, Temmuz 1805 tarihinde, Vehhbi hareketiII 236 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEY

ni tasfiyeye sz veren Mehmed Ali Aa'y Mehmed Ali Paa sfatyla Msr'a beylerbeyi olarak tayin etti. Olu brahim Paa'nn 1830'da Der'iyye'yi igal etmesi ile Vehhbi meselesini halleden Mehmed Ali Paa, 1831 ylnda bu sefer kendisi isyan etti. Ksaca basit bir fikir hareketi olarak balayan Vehhbilik, 1. Dnya Savanda, ad geen Suu-dlerin torunlarnn ipleri ele almasyla Suudi Arabistan Hkmetinin resm mezhebi oldu139. XXIX- SULTN IV. MUSTAFA DEVR Sultn is (YENL! 142. 141. IV. Mustafa, ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki nemli olaylar hakknda zet bilgi verir misiniz? IV. Mustafa, I. Abdlhamid'in Aye Sneperver Valide Sultn'dan doan byk oludur. IV. Mustafa, saf, kltr zayf ve saltanata kar haris bir insand. Hep iyilik grd amca-zdesi III. Selim'e kar vefal davranamad. Nizm- Cedid aleyhinde olanlarn yannda grnd ve 29 Mays 1807'de Osmanl tahtna kt. lk olarak ihtillcilerin arzularn yerine getirdi ve Kabak Mustafa, eyhlislm Atullah Efendi ve Sadret Kaymakam Musa Paa'nn isteklerine gre devleti ynetmeye balad. Bu arada Nizm- Cedidcilerin bir ksm ldrlm ve bir ksm ise Rusuk A'ynlarndan vezir Alemdar Mustafa Paa'ya snmlard (Galip, Refik, Rmiz, Beh ve Tahsin Beylerden oluan bu ekibe Rusuk Yrn denmektedir). htillciler, Nizm- Cedidin gayr-i meru olduunu ve Padiahn asla yenierilere mdahale etmemesi gerektiini ihtiva eden taahhdnme mahiyetinde bir hcceti, Padiahn Hatt- Hmynu ile birlikte elde ettiler (Rebilevvel 1222/1807). htillcilerin basksndan bkan IV. Mustafa, Kabak Mustafa bata olmak zere, ihtillcileri tasfiye gayesiyle Alemdar Mustafa Paa'y ordusuyla beraber stanbul'a davet etti. Temmuz 1808'de stanbul'a gelen Alemdar, yolda iken Kabak Mustafa'y katletmiti ve bu sebeple de Davud Paa Saray'nda Padiah tarafndan karland. Rusuk Yrn-na burada Padiah tevkif etmesini tavsiye ettilerse de, Alemdar buna yaklamad. 2 gn sonra vasfsz bir eyhlislm olan Atullah Efendi azl edildi ve ekibi de tasfiye edildi. Padiah Alemdr'a teekkr ediyor ve Tuna Beylerini bo brakmayarak dnmesini arzuluyordu. Ancak bunu dinlemeyen Alemdar, 28 Temmuz 1808'de Bb- li'yi basarak sadrazamdan mhr ald, arkasndan Topkap Sarayna geldi. Hal' edileceini ve III. Selim'in tekrar tahta karlacan anlayan IV. Mustafa, hemen kar plann uygulad ve III. Selim ile II. Mahmd'un ldrlmesi iin talimat verdi. Maalesef bu talimat alan Endernlular, dairesini basarak III. Selim'i ehid ettiler. II. Mahmd ise, Harem hddmnm yardm ile kurtarld ve Alemdr'n desteiyle kendisine b'at olundu. KADIN EFENDLER: 1- evk-i Nr Ba Kadn Efendi. 2- Dil-pezr kinci Kadn Efendi. 3- Seyyare nc Kadn Efendi- 4- Peyk-i Dil Drdnc Kadn Efendi. Emne II, foludur. l\ III. Selir-epeyce c unvanm 4 yzn I padiah bslerln hayrfyea Birinci i bulunduu | cezalandn1"!?! gerekli sfcsj idareyi del alnd ve Wl Mustafa P)<*| de SenR& imzaland,! sadece o ve de gelen C Alemdlrl Sekbn- Efendi ter j ntv Selim'ing Mahmdl bite; -i yenicenle 139 Cevdet Paa, Tarih, c. VIII, sh. 282-325; ztuna, Osmanl Devleti Tarihi, c. I, sh. 470-471. manii I II, ih. MBLNMEYEN OSMANLI 237 Sultn isminde bir tek kz vard ve o da hemen vefat etmitir140. XXX- SULTN II. MAHMUD DEVR (YENLEME=TECEDDD VE AVRUPAYI TAKLT DEVR) 142. II. Mahmd'un ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksa bilgiler verir misiniz? II. Mahmd, I. Abdlhamid'in Nak- Dil Valide Sultn'dan dnyaya gelen kk oludur. 28.7.1808 tarihinde Osmanl tahtna skntl bir ekilde oturdu. Amca-zdesi III. Selim'den devlet idaresi, musiki ve devlet adamlaryla mnasebetler konusunda epeyce ders almt. Adl mahlas ile iirler yazan ve Mays 1813'den itibaren Gazi unvann kullanan II. Mahmd, yapt slhatlarla ve zellikle de Osmanl Devleti'nin yzn batya evirmekle mehurdur. Baz tarihiler onu Kanuni'den sonra en byk padiah olarak vasflandrrken, bazlar da batllama yolundaki

ekilde kalm teebbslerinde dolay tenkit etmektedirler. II. Mahmd'un saltanat yllarn, vak'a-i hayriye ad verilen yenieri ocann kaldrlna gre iki safhaya ayrmak yerinde olur: Birinci Saltanat Safhas: Tahta ktnda devletin halletmek mecburiyetinde bulunduu iki mesele vard: Birincisi, III. Selim'in ahadetine sebep olan canilerin cezalandrlmas ve ikincisi de devletin iine dt skntdan kurtulabilmesi iin gerekli slhatn yaplmas. nce devletin eyaletlerdeki elini gevetmesinden dolay idareyi ele alan derebeyler ve a'ynlar, devlete itaat eder hale getirme meselesi ele alnd ve davet edilince askerleriyle stanbul'a gelen a'yn ve derebeylerinin, Alemdar Mustafa Paa'ya olan gvenleri sebebiyle umumi bir meveret meclisi topland. Neticede Sened-i ttifak adyla devletin vkelsyla a'yn ve derebeyler arasnda bir sened imzaland. Buna gre her yerde devletin kanunlar ve emirleri geerli olacak; vergiler sadece devlet hazinesinde toplanacak; devlet namna asker toplanacak ve ancak a'yn ve derebeylerin haklarna da mdahale edilmeyecekti. Ksaca Anadolu Beylikleri haline gelen Osmanl Devleti, yeniden byk devlet olmaya sz veriyordu (Eyll 1808). Bunu, Alemdar Mustafa Paa'nn arzusuyla Ekim 1808'de Nizm- Cedid'i ihya manasna gelen Sekbn- Cedid askerinin kurulmas takip etti ve bana da Rusuk Yaranndan Behc Efendi Umr- Cihdiye Nzn olarak tayin edildi. Sadrazam Alemdar Mustafa Paa, Rusuk Yrn denilen ekibin elemanlarn -nemli makamlara getirmiti. yi niyetli ama kltr zayf olan bu devlet adam, III. Selim'in ahadetine engel olamad iin evresi tarafndan tenkit ediliyor idiyse de, II. Mahmd ona gveniyordu. Yenieri ise ona kar bileniyordu. Ulem snf, usul ve db bilmediinden dolay, baz i hareketleri sebebiyle aleyhine getiler. Kasm 1808'de yenieriler sarayn bastlar; kendi adamlar dnda savunmaya yardm gelmeyince, kendini hapsetti ve cephanenin bulunduu binay tabancasyla atee vererek ehid oldu. Hadise karnca, eyhlislmn fetvas alnarak IV. Mustafa da boduruldu (Ka140 Asm Tarihi, c. 2, sh. 34-42, 191-208; Cevdet Paa, Tarih, c. VIII, sh. 230-456; c. IX, sh. 2-41; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 84-88; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh.119; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 245 238 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN 05MMJ sim 1808). syan eden yenieriler, ii aztt ve Topkap Saray'na hcum ettiler. Bunun zerine 4000 kiilik sekbn- cedid askeri yannda donanmay- hmyna bal gemilerden Yenieri Aasnn bulunduu yere toplar atlarak saltanat muhafaza edilmeye alld ve hatta Sleymaniye Camiinin bir minaresi yara ald. Neticede ulemnn tavassutu ile 18 Kasm 1808'de sekbn- cedid lavedildi ve ksm tavizlerle isyan bastrld. IV. Mustafa zamannda (25.8.1807) Osmanl ile mtreke imzalayan Rusya, Fransa ile olan savana ramen, i karklklar frsat bilerek, Romanya'y elde etmek midiyle Osmanl Devleti'ne kar sava ilan etti. Temmuz 1809'da Sadrazam Yusuf Ziyeddin Paa komutasndaki Osmanl ordusuna yenilen Rus ordusu, nce geri ekildi; ancak sonradan tecvzlerini srdrerek Poti'ye kadar geldi. Austos 1810'da Varna'y almak istediler; baarl olamayp geri ekildiler. Napolyon Bonapart'n srarla Ruslarn iini bitirelim teklifine, gvenilmeyen kiiliinden dolay menfi cevap veren Osmanl Devleti, 28.5.1812 tarihinde Ruslarla Bkre Muahedesini imzalad. Romanya'y iade eden Ruslar, Bkre evresinde bir Srp Prenslii kurdurulmasn kabul ettirmekle asl tavizini almt. Bu olay, Yunan htillinin de kmasna sebep oldu. Srplarn muhtariyet elde etmesi, Patras Bapiskoposu Germanos'un liderliinde 12 ubat 1821'de Rum syannn yani Yunan htillinin balamasna sebep oldu. Tohumlar daha nceleri atlan bu ihtill neticesinde Yunanllar, Mora'y ele geirdiler. in arkasnda 1814'de gizli olarak Odesa'da kurulan Ethniki Hetaria ve Fener Patrii Gregorios ile Fener Beyleri vard. Osmanl Devleti, asrlarca Mslmanlar gibi hak ve hrriyetlerine riyet ettii Rumlarn byle bir isyan karmalarna ard ve yzlerce Mslmann kannn akmasna yol aan bu hareketi tahrik eden Cihan Patriini, Fener Patrikhanesinin Orta Kaps nnde Nisan 1821 tarihinde idam etti. Ancak Rusya'nn desteini arkasna alan Rumlar, balarna Prens Mavrokordato'yu geirerek, Ocak 1822'de Yunanistan' kurduklarn ilan ettiler. Kavalal Mehmed Ali Paa'nn olu brahim Paa'y kuvvetleriyle yardma gndermesi zerine, Haziran 1827'de Yunan htilli bastrld. Yenieri yine beceriksizliini ortaya koymutu.

Artk halk ve devlet nezdinde yenierinin sonu gelmiti. Haziran 1826'da yani II. Mahmd'un 17. Saltanat ylnda Vak'a-i Hayriye adyla yenieri oca lav edildi. kinci Saltanat Safhas: Yenieri oca lavedilip yerine Askir-i Mansre-i Muhammediyye adyla eitimli ve dzenli bir asker tekilt kurulunca, devletin ierdeki problemlerinden biri ortadan kalkm oldu. Bunu dier slhatlar takip etti. Osmanl Devleti'nin eylet askerleri dnda dzenli bir ordusu kalmadn gren Rusya durumdan istifade etmek istedi; ancak Osmanl Devleti, Ekim 1827 tarihli Akkerman Muahedesini imzalayarak Srbistan ve Romanya'nn muhtariyetlerini biraz daha arttrp tehlikeyi nlemeye alt. Bu arada dvel-i mu'azzama ad verilen ngiltere, Fransa ve Rusya, aralarnda Temmuz 1827 tarihli Londra Protokoln imzalayarak Yunan meselesini kamaya karar verdiler ve Osmanl Devleti'ne otonom bir Yunan Prenslii iin tazyik etmek zere donanmalaryla yonya Denizine kadar geldiler. Sulh halinde olduklar bir devlete aniden yaptklar Navarin Baskn ile Osmanl Donanmasn hatrdlar (Ekim 1827). devlet de zr diledi; ancak ordusuz olmasna ramen Osmanl Devleti Rusya'ya harb ilan etti (Nisan 1828). Fakat Ruslar, douda Ahska'ya ve batda ise Varna'ya kadar gelince durum tehlike arz etmeye balad. Batda Silistre'yi ve douda ise Erzurum'u teslim alan Ruslar, Austos 1829'da Edirne'ye girdiler. Bunun zerine duruma ngiltere, Fransa ve Prusya mdahale ettiler. Ancak Fransa Eyll 1829'da Mora'y igal etmi % *< manii Devleti J^,: kald ve bu lanan Eyll 1 Ruslara brak Osmanl I lan ilk de 1913'de Yunan* Maalesef 6y ylnda blgeyi ida Fransz Koni kard ve Temmu! Devleti, Fransa'm sa'nn smrgs' Rus harljid da, marmt. 'M ekten imaret";* yen Sayda Var tin'e gnderdi >:aj alarak Konya'ya halk, brahim K Osmanl ordua,i si milletlerarss :i| gibi davranan?.i ve zmir'e vsi'i'I misini boaza f dnmeye b dolu'dan ekilft Trablus, am, l hedesi ile Un MehmedH Andlamasi i Bykelisi istedii sonfl| Osmanl ord indeydiveljl KADIN 8 kinci Kad Beinci Kadna Ba Kadn E Hciye Hosii kinci Kac Efendi. 12-2 14- Hsn-I BLNMEYEN OSMANLI 239 igal etmi ve Kavalal'nn olu brahim Paa Mora'dan ayrlmt. Bunun zerine Osmanl Devleti Austos 1829 tarihinde Londra Muahedesini imzalamak mecburiyetinde kald ve bu andlama ile bamsz bir Yunanistan Prenslii kuruluyordu. Ruslarla imzalanan Eyll 1829 tarihli Edirne Muahedesi ile de Tuna Deltas ve Kafkasya tamamen Ruslara brakld. Artk mstakil olan Eflak ve Bodan, Srp ve Yunanistan prenslikleri, Osmanl Devleti'ni megul etmek iin yeterliydi. Yunanistan Osmanl Devleti'nden ayrlan ilk devlet oldu. Bu arada Sisam adasna da Aralk 1832'de otonom verildi ve 1913'de Yunanistan'a katlncaya kadar bu stat devam etti. Maalesef bu arada Fransa 1797'de Cezayir'den ald borcu demedii iin 1827 ylnda blgeyi idare eden ve day denilen Osmanl Beylerbeyi zmirli Hseyin Paa'nm Fransz Konsolosunu tokatlamas zerine, Fransa Cezayir'e Haziran 1830'da asker kard ve Temmuz 1830'da ehri teslim ald. Rus malubiyetinden yeni kan Osmanl Devleti, Fransa'nn tehdidi zerine donanmasn bile gnderemedi. Artk Cezayir Fransa'nn smrgesi oluyordu. Rus harbine asker gndermeyen Msr Beylerbeyisi Kavalal Mehmed Ali Paa da, marmt. Osmanl sadrazam olarak devlete hkim olmak istiyordu. Msr' gerekten imar etmi ve orada itibar kazanmt. Filistin'e kaan fellhlar geri gndermeyen Sayda Valisi Abdullah Paa'nm tavrn sebep gstererek olu brahim Paa'y Filistin'e gnderdi ve buray igal etti. brahim Paa, srasyla Akka, am, Haleb ve Hatay' alarak Konya'ya kadar geldi (Kasm 1332). II. Mahmd'un inklblarna krgn olan halk, brahim Paa'y sevinle karlad. Sadrazam Red Mehmed Paa komutasndaki Osmanl ordusu zerine geldiyse de, sadrazam esir alnnca geri dnd ve Msr meselesi milletleraras bir problem olmaya balad. Tamamen Osmanl Devleti'nin bir veziri gibi davranan ve halka zarar vermeyen brahim Paa, ubat 1833'de Ktahya'ya girdi ve zmir'e vali tayin etmeye kalkt. Padiah, ar'dan yardm istedi; o da 10 harb gemisini boaza gnderdi; dier devletler de bu frsat nasl deerlendirebileceklerini dnmeye baladlar. Fransa ve ngiltere'nin araya girmesiyle, Mehmed Ali Paa Anadolu'dan ekildi ve kendisine yedi Osmanl eyleti birden verildi (Msr, Cidde, Sayda, Trablus, am, Haleb ve Adana). Temmuz 1833'de imzalanan Hnkr skelesi Muahedesi ile Rusya da baz tavizler kopard. Mehmed Ali isyann kullanan ngiltere, 1838'de Osmanl Devleti ile yapt Ticret Andlamas ile mthi tavizler kopard. Osmanl sanayiini engelleyen ve Osmanl topraklarn ngiliz mallarna ak

bir Pazar haline getiren bu andlamann mimar, Londra Bykelisi olan Mustafa Reid Paa idi. Nitekim Osmanl Devleti, bu andlamadan istedii sonucu alamad ve Mehmed Ali Paa 6 yl sonra tekrar Nizip'e kadar geldi ve Osmanl ordusunu yendi (Haziran 1839). Bu bozgun srasnda II. Mahmd lm de-indeydi ve 7 gn sonra Temmuz 1839'da vefat eyledi. Msr krizi devam ediyordu. KADIN EFENDLER: 1- Bezm-i lem Valide Sultn; I. Abdlmecid'in annesi ve kinci Kadnefendi. 2- Pertev-niyl (Nihi) Valide Sultn; Sultn Abdlaziz'in annesi ve Beinci Kadn Efendi. 3Hciye Pertev-Piyle Nev-fidn Ba Kadn Efendi. 4- l-cenb Ba Kadn Efendi. 5- Fatma Ba Kadn Efendi. 6- b-i Can kinci Kadn Efendi. 7-Hciye Ho-yr kinci Kadn Efendi. 8- Nurtb Drdnc Kadn Efendi. 9- Misl-i N-yb kinci Kadn Efendi. 10- Pervz-felek Drdnc Kadn Efendi. 11- Vuslat nc Kadn Efendi. 12- Zer-nigr nc Kadn Efendi. Ebr-i Reftr kinci Kadn Efendi. KBALLER: 14- Hsn-i Melek Hanmefendi; Ba ikbal. 15- Zeyn-i Felek Hanmefendi; kinci kbal240 BLNMEYEN OSMANLI dir. 16-Tiryl Hanmefendi; nc kbal. 17-Lebrz-Felek Hanmefefendi; Drdnc kbl. OCUKLARI: 1- ehzade Sultn Abdlmecid I. - ehzade Sultn Abdlaziz. 3-ehzde Abdlhamid. 4- ehzade Mehmed. 5- ehzade Ahmed. 6- ehzade Byezid. 7- ehzade Murad. 8- ehzade Mehmed. 9- ehzade Nizmeddin. 10- Sliha Sultn. 11- Mihrimah Sultn. 12- Ayn-i ah Sultn. 13- Atiyye Sultn. 14- dile Sultn. 15-RbPa Sultn. 16- Fatma Sultn. 17- Aye Sultn. 18- Hayriye Sultn. 19- Zeyneb Sultn. 20- Mnre Sultn. 21- h Sultn. 22- Hamide Sultn. 23- Cemle Sultn141. 143. II. Mahmd zamannda a'yn ile devlet erkn arasnda imzalanan Sened-i ttifak ne demektir? Anayasa hukuku asndan deeri nedir? Bilindii gibi, uzun zamandr Osmanl Devleti'nde eyletlerle saltanat merkezi arasndaki idar ba tamamen zayflam; yer yer ortaya kan a'yn ve derebeylerin kimi bir kazada, kimi sancakta ve kimi de bir eylet evresinde diledikleri gibi idareyi yrtr olmulard. Mesela Rumeli'de Sirozlu smail Bey, Anadolu'da Bozok Mutasarrf Cabbar-zde Sleyman Bey ve Saruhan Mutasarrf Karaosmanolu -mer Aa gibi a'ynlar, byk bir eylette bamsz bir hkmet gibi davranmakta ve bu blgelerde Osmanl Devleti'nin emirleri geerli olmamaktayd. Hatta Bilecik Derebeyi Kalyoncu Mustafa, birka defa Padiah fermann dinlememi ve getirenleri azarlamt. te bu a'yn ve derebeylerin itaat altna alnmalar iin stanbul'da umumi bir meveret yaplarak herkesin ittifakyla gereken slhat yapmak ve devlete ilerlik kazandrmak zere, sadrazamlk tarafndan ad geen a'ynlara ve benzerlerine da'vetnmeler gnderildi. Bamszlk sevdasna dm bu a'ynlarn davet ile gelmeleri zor grnse de, Sadrazam Alemdar Mustafa Paa'nn kendisinin de a'yn olmas ve bu konudaki samimiyeti, Kalyoncu Mustafa dahil olmak zere, balca a'ynlarn askerlerini alarak stanbul'a gelmelerine vesile oldu. Alemdar Paa'ya gvenmeleri ve merkeze geldiklerinde tutuklanmamalarna olan inanlar bu harekette mhim rol oynad. Nizm- Cedid'in ilgasndan sonra dalan eitimli askerlerden be alt bin kiinin ba olarak Kd Abdurrahman Paa da davet edildi. Tek hedef, devlete itaatlerini temin etmek ve devletin emirlerinin her yerde geerliliini salamakt. Buna karlk a'yn ve derebeylerinin de emin olmalar gerekiyor ve devletten taahht istiyorlard. Alemdar Mustafa Paa, gayet ak szl olarak ve biraz da patavatszca bir al konumas yapt ve bu samimi konumas herkese takdir edildi. Neticede u esaslar tayan bir sened-i ittifak hazrlanmasna karar verildi: 1) Her halkrda devletin emirlerine uyulacak. 2) Her yerde kamu gelirleri Hazine adna toplanacak. 3) Sadece ve sadece Devlet adna asker toplanabilecek. 4) Bunlara muhalefet edilirse, te'dibi iin btn a'yn ve hanedanlar da'vac olabilecek. 5) syan eden ocaklara kar, btn a'yn ve hanedanlar devletin yannda yer alacak. 6) A'yn 141 Asm Tarihi, c. 2, sh. 191-208; Cevdet Paa, Tarih, c. IX, sh. 2-382; c. X, sh. 2-382; X, sh. 2268; c. XI, sh. 2-374; c. XII, sh. 2-332; Ahmed Ltfi, Tarih, c. I, sh. 2-420; c. II, stanbul 1291, sh. 2310; c. III, stanbul 1292, sh. 2-214; c. IV, stanbul 1293, sh. 2-200 (1255'ye kadar); c. V, stanbul 1302, sh. 2-184 (1255'e kadar) Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 87-167; Mustafa Nuri Paa, Netyic'l-Vuk't, c. IV, sh. 53-93; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh.120-138; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, c. 246-254. al.' tr

r ,s Yi' s a. 5-' c E. ka. 144, L t la-olar, cu * manii t tktan s deiil Hm dr, [;.; lerire <": BLNMEYEN OSMANLI 241 ve hanedanlara ittifakdaki bu artlara aykr davranmadklar srece taarruz ve mdhele edilmeyecek. Geri devlet ile kendi vatandalarndan olan bir grup bey ve aalar arasnda bu ekilde bir ittifknme tanzim olunmas ve yrtme gcnn belli artlarla kayt altna alnmas, bamszlk anlayna aykr grnse de, uzun zamandr meydana gelen suiistimaller ile devlet bnyesinde alan yaralarn baka trl tedavisine imkn bulunmuyordu. 29.9.1808'de imzalanan bu Sened-i ttifak'n altnda bata Sadrazam, eyhlislm, Nakb'l-Erf, Kazaskerler, Anadolu Beylerbeyi, stanbul Kads, Defterdar, Yenieri Aas, Sadret Kethdas, Umr- Bahriye Nzn, ReislKttb, Cabbr-zde Sleyman, Kara Osman-zde mer, Sirozlu smail ve irmen Mutasarrf Mustafa gibi a'yn ve devlet ricalinin imzas bulunmaktayd. Sened-i ttifak, hibir ekilde anayasal bir belge deildir; belki zayflayan icra gcn yeniden kuvvetlendirmek ve ilerlik kazandrmak zere, etkili baz millet temsilcileri ile devletin temsilcileri arasnda yaplm bir kamu szlemesi mahiyetindedir. Byle bir szleme, geri devletin bamszln zedeler; ancak bamszln tamamen kaybedilmesine gre daha az zararl olan bir dzenlemedir142. 144. II. Mahmd devrinde yaplan kkl deiiklikler (1808-1839) nelerdir? Bakanlar Kurulu sistemi bu dnemde Avrupa'dan nasl adapte e-dilmitir? II. Mahmut, 400 senelik Osmanl idar tekiltn Tanzimat'tan sonra kemalini bulacak olan yeni ekle sokmay baarmtr. Ancak Avrupa'y kuru kuruya taklitten ibaret olan bu rzgar, ekl olmaktan teye geememitir. Yapt yeniliklerin ounluu Osmanl Devleti'nin merkez tekiltna aittir. 1241/1826 ylnda Yenieri Ocan kapattktan sonra kendisini daha gl hisseden II. Mahmut, merkez tekiltta u nemli deiiklikleri yapmtr: Merkez tekiltn ekirdeini oluturan Divan- Hmayun'un bir ra meclisi olma zelliini kaybetmesinden dolay meveret usuln yeniden canlandrmak ve Divan- Hmayun'un daha nceleri ifa ettii icra ve yarg grevini birbirinden ayrmak zere iki nemli yksek kurul tekil edilmitir: Birincisi, Divan- Hmayun'un yasama yetkisini ve kaza grevini ifa etmek zere kurulan Meclis-i Ahkm- Adliye'dir. Bu meclis, Divan- Hmayun'un adl ynn devam ettirmitir. Lzumlu grlen kanunlar, memleketin ihtiya duyduu eitli idar, adl ve mal konularda gerekli dzenlemeleri yapma grevi bu meclise verilmitir. kincisi ise, yrtmenin yksek bir kurulu mahiyetinde bulunan Dr- ry- Bb- Ali'dir. Devletin idar fonksiyonunu icra grevi tamamen bu messeseye devredilmitir. 11 Muharrem 1254/1837'de kurulan bu messeseler, eski Divan- Hmayun'un grevlerini stlenmi ve bata yeni ihdas edilen nezretlerin reisleri olmak zere byk devlet adamlar bu kurullarn yesi olarak toplantlarna katlmlardr. Yani her iki kurul da yasama ve yrtme organ olarak grev yapmlardr. Divan- Hmyn fonksiyonunu kaybedince onu tekil eden idar birimler de nemlerini yitirmiler ve bu gn de devam eden nezret usul (bakanlar ve bakanlar kurulu i- I '- Cevdet Paa, Trih, c. IX, sh. 3-9, 332-339; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 90-94. 242 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMAN

ekli) benimsenmeye balanmtr. Yani devletin yrtme fonksiyonu eitli bakanlklar arasnda paylalma yoluna gidilmitir. - Sadret Kethdl ilga edilerek Umr-i Mlkiye Nazrl (iileri Bakan) ihdas edilmitir (1251/1835). -Reis'l-Kttabik unvan Hariciye Nezreti unvanna evrilmitir (1251/1836). -Bb- li avubalk unvan De'v Nazrlna (Adliye Bakanl) dntrlmtr (1252/1836). -Zahire Nezreti ve Meclis-i Umr-i Nfia lavedilerek yerine Ticret Nezreti ihdas edilmitir (6. R.ahir 1255/1839). - Defterhane'nin yerine 1253/1838 ylnda Maliye Nezreti tekil edilmitir. - Baruthaneler Nezreti ve benzeri askeri idareler ilga edilerek Harbiye Nezreti te'sis edilmitir (1251/1835). Ayrca Dr- ry- Asker oluturulmutur. - Sarayn i idaresine bakan idar niteler Endern-u Hmyn Nezreti ad altnda yeni bir yapya kavuturulmutur (1249/1833). - eitli vakflara ait idar tekiltlar birletirilerek 1242/1826'da Evkaf- Hmyn Nezreti kurulmutur. eyhlislmln da bir nezret gibi kabul edilmesinden sonra, 1254/1838 tarihinde sadrazam ve sadret tabirlerinin yerine bavekil ve baveklet ifdeleri ikme edilmitir. Btn bu nazrlardan meydana gelen kurula da bakanlar kurulu anlamnda meclis-i vkel ve heyet-i vekile denmitir. lk resm gazete olan Takvim-i Vakayi'i de karan ve bata Kanunnme-i Cezy- Asker olmak zere devletin asker ve sivil memurlar ile ilgili hukuk dzenlemeleri yaptran II. Mahmut, Tanzmt hareketinin de hazrlaycs olmutur. 1254/1838 tarihli Tark -i lmye Dair Ceza Kanunnme-i Hmyun'u ile de, yarg grevini yerine getiren adliye ve ilmiye mensuplar dzene sokulmak istenmitir. zlerek ifade edelim ki, II. Mahmd zamanndaki slhat bir iki mesele dnda -ze deil, ekle ynelik olarak yaplmtr. Avrupa'nn ilim, fen ve teknolojisi alnacak yerde, giyim, kuam ve dier pek de gzel olmayan detleri taklid edilir hale gelmitir. Bu yzden yaplan slhat, halk tarafndan beenilmemitir. Damad Halil Rif'at Paa'nn "Avrupa'ya benzemezsek, Asya'ya ekilmeye mecburuz" sz yanl tatbik edilmitir. Devlet dairelerinde II. Mahmd'un resimlerinin aslmas, setre, pantolon ve fes giyilmesinin mecburi hale getirilmesi, hatta sadece yenieriler kulland diye mehterin ve mehterhanenin ilga olunmas ve en nemlisi de sadret ve sadrazam tabirleri yerine baveklet ve bavekil tabirlerinin kullanlmaya balanmas, bu basit ve ze ynelik olmayan batllama rneklerindendir. Bu sebepledir ki, btn slhat hareketlerine ramen, II. Mahmd dnemi baarlar ve zaferler devri deil, tam manasyla bir k ve ykl devri olmutur. Halbuki akll slhat yaplsayd ve halkn inanlarna aykr hareketlere gidilmeseydi, hem yaplanlar halk destekleyecek idi ve hem de Kavalal olu brahim Paa Ktahya'ya kadar geldiinde, halk onu alklamayacakt. Ksaca Osmanl Devleti, II. Mahmd dneminde kendi yryn terk etti; ama bakasnn yryn de renemedi143. 145. Fener Ptfi Orta Kapmst| Kk Kayras himaye hakk s iinde oldukta i cemiyet bunun l$l| tand Feneri soylular ellyl Prens psi! ubat 18/ koposu G( Mora manii Devle trl i ne ve han Gregorios. mnsebetleriK ar Aleksanttj "Trkleri n ve izzet-i nefisi Ji nelerinin k duygusunu k sarsld gn, 1 mmkn olactej dir. Yaplacak ol Sultn A rettikten sontl Bu ih; edildi ve nai Patrikti diler taraftn fazlasn da fi Ruslarn i;it| Osmanl [ Yunan ayn kapnSj ve bugne | FenerP 143 Cevdet Paa, Tarih, c. XII, sh. 193 vd., 205-216, 277-278, 297-306, 311-322; Ahmed Ltfi, Tarih, c. I, sh. 253-259; c. III, sh. 142-146; 156-160; Uzunarl, Merkez Tekilt, sh. 177-179, 374-375; Karako, Klliyt- Kavnin, I I. Ter. n sesesi, Ate BLNMEYEN OSMANLI

243 145. Fener Patrii Gregorios'un idam edilmesi ve cesedinin Patrikhanenin Orta Kapsna aslmas olaynn asl nedir? Kk Kaynarca Muhedenmesi ile Rusya'ya Osmanl Devleti'ndeki Ortodokslar himaye hakk verileliden beri, Rumlarn mstakil bir Yunan Devleti kurma hayalleri iinde olduklar bilinmekteydi. 1814'de Odesa'da kurulan Ethniki Hetaria isimli gizli cemiyet bunun iin kurulmutu. Ftih'in ihya ettii ve her trl hak ve hrriyetlerini tand Fener Patrikhnesi, bizzat Patrii ve Fener Beyleri denilen stanbul'lu Rum soylular eliyle, bu dernein faaliyetlerini destekler hale geldi. Mesela Fener Beylerinden Prens psilanti, hem ar'n yaveri ve hem de bu cemiyetin 1821'deki bakanyd. 12 ubat 1821 gn Yunan htillini balatan da, yine bu Patrie bal olan Patras bapiskoposu Germanos'du. Mora, Rum isyanclar tarafndan Ekim 1821'de tamamen igal edilince, nce Osmanl Devleti ard. nk Osmanl Devleti, Cihan Patrii sfatyla Fener Patriine her trl imtiyazlar verdii gibi, onlarn Katolikler tarafndan hor grlmelerine, ezilmelerine ve hatta yok edilmelerine de mani olmutu. III. defa Fener Patrikliine getirilen Gregorios'un hem sz konusu gizli cemiyet ile ve hem de Rus yetkililerle olan gizli mnsebetleri tesbit edildi. Nitekim stanbul'daki Fener Patriki Gregorios tarafndan Rus ar Aleksandr'a yazlan mektupta aynen u ifadeler yer almaktadr: "Trkleri maddeten ezmek ve ykmak mmkn deildir. nk Trkler, sabrl, mukavemetli, marur ve izzet-i nefisli insanlardr. Bu hasletleri, dinlerine ballklarndan ve kadere rza gstermelerinden, annelerinin kuvvetinden ve mirlerine itaat duygusundan ileri gelmektedir. Bu sebeple, Trklerde evvela itaat duygusunu krmak ve manev balar koparmak, dini metanetlerini zaafa uratmak gerekir. Maneviyatlar sarsld gn, Trkleri zaferlere gtren asl kudretlerinden syracak ve onlar maddi kuvvetlerle yenmek mmkn olacaktr. Osmanl Devleti'ni tasfiye iin mcerret olarak harp meydanlarndaki zaferler kfi deildir. Yaplacak olan, Trkler'e bir ey hissettirmeden bu tahribi tamamlamaktr". Sultn Aziz devrinde, stanbul Rus Elisi olan General gnatyef, bu mektubu zikrettikten sonra unu ilave eder: "Ben vazifedeyken bu tehisler isabetle tecelli etti". Bu ihanetleri tesbit edilen Patrik Gregorios, sadrazam tarafndan Bb- li'ye davet edildi ve nce sorguland. Vatana ihanet ettiine dair olan yafta gsne yaptrlarak Patrikhanenin Orta Kaps nnde asld ve gn asl kaldktan sonra cesedi Yahudiler tarafndan denize atld. Ahmed Cevdet Paa gibi baz tarihiler, her ne kadar daha fazlasn da hak etmi olmasna ramen, byle kritik bir anda Patrik'in idam ediliinin Ruslarn iine yaradn ve nk btn Ortodokslarn hamiyet-i diniye ile tamamen Osmanl Devleti'nin aleyhine getiini ifade etmektedirler. Hatta idam nlenebilseydi, Yunan htilli bu kadar bymezdi diyenler de vardr. Rumlar, bir Trk Devlet adam ayn kapnn nnde idam edilmedii mddete, kapnn almayacana sz vermiler ve bugne kadar kin kapsn kapal tutmaya devam etmilerdir. Bu tarihten sonra, Fener Patrikhnesi, her zaman Mslman Trk Milletinin aleyhine olan planlarn yapldKavnin, II. Mahmut Dnemi Belgelen; Okandan, mme Hukukumuzun Anahatlan, c. I, sh. 61 vd.; Takvim-I Vakayi, I. Ter. nr. 73, 106, 125, 140, 163, 180; Akgndz, Ahmed, slm Hukukunda ve Osmanl Tatbikatnda Vakf Messesesi, Ankara 1988, sh. 328 vd; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 142-167. 244 BLNMEYEN OSMANLI bir mekn olmutur144. 146. Yenieri ocann lavedilmesi olayna neden Vak'a-i Hayriye denmitir? 465 yl, Osmanl Devleti'nin zaferden zafere komasnda, Mslmanlarn can, mal ve rzlarnn korunmasnda ve ksaca 24 milyon km2/lik Osmanl diyarnn fethedilmesin-de byk pay olan Yenieri Oca, tamamen rmt. Yenieri ocana yaklak 200 senedir vasfsz insanlar alndndan, bu ocan kanunlar ayaklar altna alndndan ve en nemlisi de yenieri oca askerleri, askerlii brakp siysete, servete ve sefhete bulatklarndan dolay, son Rus Harbinde patr patr dklmlerdi. Padiah da, devlet ricali de ve hatta yenieri aalar da, artk bu tekiltn yrmeyeceinde mttefik idiler. II. Mahmd zeki bir devlet adamyd ve tarihden de ders almt. Hemen bu tekilt kaldrmay denemedi ve 17 yl bekledi. nce neferlerini ocandan seerek ve eyhlislm Thir Efendi'den ilga fetvasn alarak, Mays 1825'de Ekinci Oca denilen eitimli ve dzenli bir ordunun

ekirdeini tekil etti. Artk yenieriler, btn propagandalarna ramen, ulem da dahil btn destekilerini kaybetmilerdi. Bu arada bata Yenieri aas Celleddin Aa olmak zere, kendi aalarnn ounluu da Padiahn yakn adamlar ve nizm- cedidin taraftarlar idiler. Gnll yenierilerden oluan bu askerler eitime balaynca, yenieriler detleri zere kazan kaldrp isyan ettiler. 14 Haziran 1826 gn akam ayaklanan yenierilerin elinden son yenieri aas olan Celleddin Aa zor kurtulabildi. 15 Haziran 1826 gn stanbul'un fetih gnn hatrlatan bir gn oldu. Et Meydannda (Aksaray Meydan) ayaklanan yenierilere kar II. Mahmd Sanca - erifi Sultn Ahmed Meydanna dikerek halk itaate davet etti. Sadrazam Benderli Selim Paa, Aa Hseyin ve zzet Paalara askerleri ile birlikte ehre inmeleri iin emir verildi. Bata eyhlislm ve Kazaskerler olmak zere btn ulem, devlet ricali ve yenieri dndaki Kapkulu Ocaklar Padiahn yannda yer ald. Halk ve asker yenieri ocann bulunduu Aksaray Meydanna geldiler ve binlerce yenieriyi katlederek oca tasfiye ettiler. Padiah, sadrazam, btn vezirler, eyhlislm, Kazaskerler, Mevleviyet Kadlar, Hocalar ve byk cami imamlarnn da katld bir meveret meclisini toplad. Beliki Pertev Efendi'nin kaleme ald ve Reisl-kttb Seyd Efendi'nin okuduu ilve karar ittifakla kabul edildi. Yenierilerin manevi dayana gibi grlen Bekta derghlar kapatld ve ileri gelen eyhleri srgn edildi. Bu karar herkesin kabul ettii bir karard ve ittifakla vak'a-i hayriye =hayrl olay diye tarihe geti. Ancak bundan sonra yaplanlar, halk rahatsz etmeye balad. Mesela kabristanlardaki bidev yenieri balklarnn tahrip edilmesi; yenieri teekkl diye muhteem Osmanl askeri muzkas olan Mehterhanenin ilga olunmas manasz hareketlerdi. Yeni bir Osmanl ordusu kurularak adna Askir-i Mansre-i Muhammediye ad verildi. Yenieri aal yerine seraskerlik makam ihdas olundu ve Aa Hseyin Paa ilk 144 Cevdet Paa, Tarih, c. XI, sh. 112-116, 232-236, 363-365; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 113; Ahmed Refik, "Fener Patrikhanesi ve Bulgar Kilisesi", TOEM, nr. 8(85), sh. 73-84; Kutay, Cemal, Tarih Konuuyor Dergisi, c. I, say I, sh. 69-70; Canan, brahim, Ahirzaman Fitnesi ve Anari, sh. 104-105. BLNMEYEN OSMANLI 245 serasker oldu. Aa Kaps mehata devredildi ve seraskerlik makam da Bb- Serasker adyla Eski Saray denilen imdiki stanbul niversitesi merkez binasna tand. te tarihte vak'a-i hayriye denilen hadisenin temeli budur145. *^ XXXI- TANZMT-I HAYRYE VE SULTN I. ABDLMECD DEVR 147. I. Abdlmecid'in ahsiyeti, aile efrad ve zamanndaki mhim olaylar hakknda ksaca bilgi verir misiniz? Halk arasnda Sultn Mecd diye bilinen I. Abdlmecd, II. Mahmd'un Bezm-i lem Valide Sultn'dan doma byk oludur ve babasnn 1 Temmuz 1839 tarihinde vefat etmesi zerine Osmanl tahtna 16 yandayken oturdu. Dou dillerinden Arapa ve Farsa'y, bat dillerinden ise Franszca'y ok iyi biliyordu; iyi bir hattat idi; Bat Musikisine inyd. Mevlev tarikatna mensuptu. Dier Osmanl padiahlarndan farkl olarak memleketi eitli ynlerine dzenledii alt seyahatle dolamt. Yakkl olan Sultn Abdlmecd, babasnn aksine nazik, zeki ve merhametli idi. Devleti kendisi deil, Tanzmt hareketini hazrlayan brokrasi ynetmi idi. Brokrasinin en ileri gelenleri ise, Reid Paa ve Tanzimat ekibi idi. Ancak Reid Paa ve ekibinin muhalifleri ilk yllarnda daha da hkim durumdaydlar. Tahta kt zaman devlet Nizip bozgunu gibi ac bir olayla dertli idi. syanc bir beylerbeyinin askerleri, Osmanl ordusunu perian etmiti. Tanzmt'a souk olan ihtiyar Hsrev Paa'nn zorla sadrazam olmas ve Padiahn da buna ses karmamas (Temmuz 1839), Hsrev Paa'ya dman olan Kaptan- Derya Ahmed Fevzi Paa'nn Osmanl donanmasn anakkale'den alarak skenderiye'ye gtrp Mehmed Ali Paa'ya teslim etmesi gibi bir felketi dourdu. Bu yzden Hin veya Firr diye mehur oldu. Artk Mehmed Ali Paa, ngiltere'den sonra en kuvvetli donanmann sahibiydi. Nizm- Cedid ve teceddd hareketi, diplomasiden gelen Reid Paa liderliinde kuvvetleniyordu. II. Mahmd ve Pertev Paa tarafndan yetitirilen Reid Paa, Tercme Odasndan gelen Mehmed Emin li Paa ile Tbbiye'den kma Keeci-zde Fuad Paa'y ekibine katmtr. Sadrazam

Hsrev Paa'nn Sultn Abdlmecid'e Reid Paa'nn idamn tavsiye etmesine ramen, Padiah, Reid Paa'nn tarafn tutarak Kasm 1839'da Glhne Hatt- Hmyn'unu Reid Paa'ya okutarak Tanzimat' ilan etmeye karar verdi. Rauf Paa'nn Haziran 1840'da sadrazam olmasndan sonra fiilen iler Reid Paa eliyle yrtlmeye baland. Mehmed Ali Paa, Sultn Mecd'in padiah olmasyla tekrar sadrazam olma hevesine kapld. Reid Paa ise, Msr meselesini diplomatik yollarla zmeye alyordu. Londra ve Paris'deki temaslar neticesinde, Mehmed Ali Paa aleyhinde bir dizi plan hazrlad. Fransa'nn Msr yanls tutumu zerine ngiliz taraftan bir siyseti tercih etti; ancak Fransa ve Rusya'y da aktan kzdrmak istemiyordu. Temmuz 1840'da imzalanan Londra Muhedenmesi ile Msr-Sudan irs olarak ve Filistin ise kayd- hayat ar145 Cevdet Paa, Tarih, c. XII, sh. 168-197, 297-309 (Ekinciler Lyihas), 311-315 (Yenierilerin lgsna Dir Ferman), 316-322 (Askir-i Mansre-i Muhammediyye Kanunnmesi); Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 144-151. 246 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM' tyla Mehmed Ali Paa'ya verildi; dier elindeki eyletler geri alnd. Donanma da Osmanlya iade edilecekti. Bu artlara uyulmazsa, 4 devlet askerini Mehmed Ali Paa'ya kar Osmanl'nn emrine verecekti. Bu andlamay kabul etmeyen Kavalal zerine mttefik kuvvetler asker gnderdiler ve olu brahim Paa'y Beyrut yaknlarnda kesin bir ekilde malup ettiler. Halk bu sefer Osmanl lehine ayaklanyordu. brahim Paa ok perian artlar altnda Kahire'ye ekildi. ngiltere yan izince Msr'dan karlamad ve Sultn Abdlmecid Mays 1841 tarihli mehur Msr Fermann neretti. Buna gre Msr-Sudan eyleti vali sfatyla Mehmed Ali Paa ve nesli tarafndan ynetilecekti. 1914 yl sonunda Osmanl hkimiyeti sona erinceye kadar bu stat devam etti. Msr i ilerinde bamsz ve d meselelerde Osmanl Devieti'ne bal olan zerk blge haline gelmiti. Reid Paa, Msr meselesini ince diplomasisi ile hallettikten sonra, Temmuz 1841'de Boazlar Andlamasn imzalayarak Ruslarn boazlar kullanmasna mani oldu. Msr meselesinde sz dinlenmeyen Fransa, bu sefer Lbnan'daki Maruni Hristiyan aznl hal zihniyetiyle tahrik etmeye balad. Osmanl Devleti de duruma mdahale etti ve 1845'de Marunilere ve Drzilere ait Sayda Valiliine bal olmak zere iki otonom kaza tesis etti. Osmanl Devleti'nin Tanzmt ile kuvvet kazandn ve i problemlerini halletmeye baladn gren Rus ar Nikolay, Reid Paa'nn diplomatik ataklarndan ok rahatszd. Karsnda tek engelin ngiltere olduunu bilen ar, Petersburg'daki ngiliz bykelisine hasta adam diye vasflandrd Osmanl Devleti'ni aralarnda paylama teklifini yapt. Ancak ngiltere bu teklifi gizlice Osmanlya bildirdi. Ancak Rusya emeline ulamak iin Osmanl Devieti'ne, Kuds'teki Hristiyan mukaddes makamlarnda Katoliklerin bertaraf edilerek Ortodokslarn hkim olmasn teklif etti (ubat 1853). Osmanl Devleti, bu teklifi reddetti ve Mays 1853'de Rusya ile olan diplomatik mnasebetler kesildi. Mustafa Naili Paa sadrazam ve Reid Paa da Hriciye Nzn iken, Prens Gorakof komutasndaki Rus kuvvetleri Romanya'ya girerek harbi fiilen balattlar (Temmuz 1853). Bb- li de, Fransa ve ngiltere'nin desteini alarak Ekim 1853'de kar harb ilan eyledi. Kafkasya ve Tuna boylarnda olmak zere iki cephede balayan Osmanl-Rus harbi karlkl galibiyet ve malubiyetlerle uzun sre devam etti. Katolik dnyay temsil eden Fransz Kral III. Napolyon sulh iin Rusya'ya nota verdi. Notay ok sert bir ekilde reddeden ar, Fransa'nn ngiltere ile birlikte Osmanl Devleti'nin yannda yer almalarna sebep oldu (ubat 1854). ngiltere, Fransa ve Osmanl'nn Mart 1854'de imzalad stanbul Muahedesi, nn Rusya'ya kar ittifak ettiklerinin deliliydi. Rusya'nn yannda yer alan Yunanistan, Franszlarn Pire'ye asker karmasyla cezalandrld ve Atina igal edildi. Yeni komutan Mareal Paskievi komutasndaki Rus kuvvetleri, Mays 1854'de Silistre'yi muhasaraya baladlar. Ancak Musa Paa komutasndaki Osmanl askeri kahramanlar gibi arparak, Ruslar perian ettiler ve Namk Kemal'in Vatan yahud Silistre romanyla tarihe geen zaferlerini kazandlar (Haziran 1854). Austos 1854'de alklarla Bkre'e giren Osmanl ordusu, mttefik kuvvetlerle birlikte Eyll 1854'de Krm'a girdiler. Mart 1854'de ordularnn malubiyetine dayanamayan hasta I. Nikolay ld. 15 Mart'ta Sardunya ile de bir ittifak muhedenmesi imzaland. : :

Bu arada Osmanl maliyesi harp giderleri yznden perian hale gelmiti ve ilk defa ngiltere'den d bor alnd (Haziran 1855). Sava devam ediyordu ve Eyll 1855'de Sivastopolj Kasm 1855'de I ris'te toplanmasna I Osmanl Devleti, iin, 1272 Hatt bilinen yeni bir f Mslman ve I (1272)'de Paris'de | Sardunya devletleri! sini imzaladlar, s. deniz tarafszlara:' - : medii ve >y r'.' 1857'de Re.d Pas; 1859 tarihi' birleerek b di. 1860'lan Deyr'l-Ka te bu s yani Sultn/ KADIN! tn; Sultn V Tr-i Mjgn\ Cenan nc.; Valide Sultan; (Glistan) Drt (Bezmr), Nln- Dil Han firz Hsnt Hanmef':: Hanmefcni mefendi; Ba S Hanmefendi;*! o Sultn Vahidc! de Mehm Burhan Refa Sil tn; 18-S tn; 22-1 Safiyyddin j Nizmeddl! Smiye: enime S il BLNMEYEN OSMANLI 247 1855'de Sivastopol ehri Ruslardan alnd. Ancak Kafkas cephesinde durum iyi deildi. Kasm 1855'de Kars' teslim alan Ruslar, fiilen harbi bitirdiler. Sulh konferansnn Paris'te toplanmasna karar verildi. Osmanl Devleti, Paris'te toplanacak konferans ncesi, Avrupallara irin grnmek iin, 1272 Hatt veya Islhat Hatt- Hmynu yahut da Islhat Ferman diye bilinen yeni bir ferman 18 ubat 1856 (1272) tarihinde yaynlad. Bu ferman, hem Mslman ve hem de gayr-i mslimler tarafndan beenilmemiti. Neticede 30.3.1856 (1272)'de Paris'de toplanan ngiltere, Fransa, Osmanl, Avusturya, Prusya, Rusya ve Sardunya devletleri temsilcileri, XIX. asrn siyasi ehresini deitiren Paris Muahedesini imzaladlar. Buna gre, Kars Osmanlya ve Krm ise Ruslara iade ediliyordu. Karadeniz tarafszlandrlacak ve askerden arndrlacakt. III. Napolyon, Reid Paa'y sevmedii ve iyi bir diplomat olduunu bildii iin murahhaslna itiraz etmiti. Ekim 1857'de Reid Paa, 6. Defa sadrazam oldu ve Ocak 1858'de ise vefat etti. Austos 1859 tarihli yeni bir Paris Muhedenmesi ile de, Eflak ile Bodan'n (Memleketeyn) birleerek Romanya'y meydana getirmeleri karar alnd. Franszlar ise yine bo durmad. 1860'larda tahrik ederek isyan ettirdikleri Lbnan'daki Maruni Hristiyanlara, Deyr'l-Kamer merkezli bir otonom sancak kurdurdular (Haziran 1861). te bu skntlar ve Tanzmt hareketleri iinde yuvarlanan Osmanl Devleti'nin ba yani Sultn Abdlmecid, 25.6.1861 tarihinde veremden vefat etti. KADIN EFENDLER: 1- Servet-sez Ba Kadn Efendi. 2- evk-efz Valide Sultn; Sultn V. Murad'n annesi ve kinci Kadn Efendi. 3- Ho-yr kinci Kadn Efendi. 4-Tr-i Mjgn Valide Sultn; nc Kadn Efendi ve II. Abdlhamid'in annesi. 5- Verd-i Cenan nc Kadn Efendi. 6- Gl-ceml Drdnc Kadn Efendi. 7- Rahme Perest Valide Sultn; Drdnc Kadn Efendi ve II. Abdlhamid'in manevi annesi. 8- Glistu (Glistan) Drdnc Kadn Efendi. 9- Dzd-i Dil nc Kadn Efendi. 10- Bezm (Bezmr) Altnc Kadn Efendi. 11- Mhitb Beinci Kadn Efendi. KBALLER: 12-Nln- Dil Hanmefendi; 3. ikbal. Ceyln-yr Hanmefendi; 2. kbaldir. 14Aye Ser-firz Hanmefendi; 2. kbal. Sarayn adn batran bir kadndr. 15- Nergis (Nergizu) Hanmefefendi; Drdnc kbl. 16- Nvek-misl Hanmefendi; 4. kbal. 17- Nesrn Hanmefendi; kinci kbal. 18- yeste Hanmefendi; 4. kbal. 19- Nkhet-seza Hanmefendi; Ba kbal. GZDELER: 20- Yldz Hanmefendi; 2. Gzde. 21- Sf-dern Hanmefendi; 4. Gzde. 22- Hsn-i Cenan Hanmefendi; 3. Gzde. OCUKLARI: 1- ehzade Sultn Murad V. 2- ehzade Sultn Abdlhamid II. 3-Sultn Mehrned Red V. 4- ehzade Mehmed Ziyaddin Efendi. 5- ehzade Mehmed Vahidddin Efendi (Sultn Vahdddin). 6- ehzade Ahmed Nreddin Efendi. 7- ehzade Mehmed bid Efendi. 8- ehzade Mehmed Fuad Efendi. 9- ehzade Mehmed Burhneddin Efendi. 10- Behce Sultn. 11- Medha Sultn. 12- Senha Sultn. 13-RefTa Sultn. 14- Naile Sultn. 15- RbPa Sultn; 16- Fatma Sultn; 17- Mevhibe Sultn; 18- Sbiha Sultn; 19- Fatma Nzme Sultn; 20- Mnre Sultn; 21Bedra Sultn; 22- Na'me Sultn; 23- Cemle Sultn; 24- Mehmed Rd Efendi; 25- Osman Safiyyddin Efendi. 26- Ahmed Kemleddin Efendi. 7- Mehmed Vmk Efendi. 28-Nizmeddin Efendi; 29- Burhneddin Efendi; 30- Neyyire Sultn; 31- Aliye Sultn; 32-Smiye Sultn; 33Nzme Sultn; 34- Mukbile Sultn; 35- Fehme Sultn; 36-ehme Sultn; 37- Sleyman Efendi.

il 248 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMfc; Yukardaki listeden de grld zere, hayat boyunca meru dairede de olsa, ok fazla kadnla beraber olan I. Abdlmecid, ocuklarna ve aile hayatna fazlaca dkn bir insand. yi bir hkmdar olmasna ramen, Avrupa taklitiliini bazan gayr- makul denecek seviyelere getiriyordu. Bunda evresindeki Avrupa tahsili grm brokratlarn da byk etkisi vard. II. Mahmd gibi, devletin askerler deil sivil brokratlar tarafndan idare edilmesine taraftard 146 148. Tanzimat devri ne demektir? Tanzimat'tan sonra yaplan dar deiiklikler (1839-1920) nelerdir? Tanzimat, yeniden dzenlemeler demektir. Osmanl tarihinin 3 Kasm 1839 (26 a'ban 1255) tarihli Glhane Hatt- Hmyn'u veya Tanzimat Ferman ad verilen ferman ile balayan ve 1293/1876 tarihine kadar devam eden devresine Tanzimat; 1876-1878 yllar arasndaki devresine I. Mertiyet; 1878-1908 yllar arasnda II. Abdlhamid'in tek bana idare devri (baz tarihiler tarafndan istibdd devri) ve 1908'den sonrasna ise II. Mertiyet devri denmektedir. Biz Tanzmt'tan sonra ifadesi ile bu devrelerin tamamn kastediyoruz. Osmanl Devleti'nin idar yaps asndan gerekten yeniden dzenlemeler devri demek olan bu dnemde yaplan deiiklikleri ksaca inceleyeceiz: Merkez tekilttaki deiiklikleri de iki ana blme ayracaz: a) Divan- Hmyn'un yerine geen kurullar ve bunlarda yaplan deiikliklerdir. Kronolojik olarak zetlersek; 1255/1839 tarihli Tanzimat Fermanyla, II. Mahmd devrinde 1253/1837'de kurulan Meclis-i Vly Ahkm- Adliye'nin danma meclisi manas devam ettirilmi, yeleri artrlm ve devletin hukuk dzenlemelerinin yapld bir yasama ve idar yarg organ haline getirilmitir. 1271/1854 ylnda bu kurulun kanun layihalarn hazrlama, nizmnmeleri ve talimatlar dzenleme grevi, yeni kurulan Meclis-i li-i Tanzimat adl yksek bir meclise verilmi ve Meclis-i Vly-i Ahkm- Adliye ise sadece bir idar ve adl yarg organ olarak greve devam etmitir. 1278/1861 ylnda ise bu her iki meclis de Meclis-i Ahkm- Adliye ad altnda birletirilerek daireye ayrlmtr. Birincisi, idar ilere; ikincisi, kanun ve nizmnmeleri hazrlamaya ve ncs ise, idar yargya bakmakla grevlendirilmitir. 8 Zilhicce 1284/1868 ylnda bu yksek kurullarn yaps yeniden deitirilmi ve ayn tarihli iki ayr nizmnme ile iki yeni st merci ihdas edilmitir. Birincisi; Divan- Ahkm- Adliye'dir ve tamamen yksek bir adl mahkeme niteliindedir. Ayrntl bilgiyi yarg bahsinde vereceiz. kinc isi ise; ry- Devlet'tir. Temel grevi idar yarg olmak ve Dantay'n ekirdeini oluturmakla birlikte, ilk kurulduu andan 1876 tarihine kadar ayn zamanda yasama fonksiyonunu da ifa etmitir. En nemli grevi btn kanun ve nizmnmeleri tetkik etmek ve layihalarn hazrlamaktr. Tekilt hakkndaki ayrntl bilgiyi yarg bahsinde vereceiz. 1293/1876 tf tnda yeni birdiire 400 senelik I! benzeri kurullardan* i Umumiye veri nu, sadrazamn! ilerinin mercii b ry- DevleMf Ayrca tpk gni olmak zere bellisi b) Tanzimat! vkel vardr. kfli Cumhuriyete ka#f dr. Bavekalet I (1283/1867); I Evkaf Nezreti;! reti, Ma'irfN reti, Shhiye fi na dair idari i; 1293/187S* klmasndan s zalmtr yahutdf 149. Osmanl! 1287/18706 tekilatndaki! 146 Ahmed Ltfi, Tarih, c. VI, stanbul 1302, sh. 31-168; c. VII, stanbul 1306, sn. 2-127; c. VIII, stanbul 1328, sh. 560; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 169-264; c. VI, sh. 1-289; Cevdet Paa, Tezkir, c. I, sh. 5-152; II, 1-275; Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, sh.139-162; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, c. II, sh. 255-273. yerine vllye!| ler livalara VIK zinde valinin S mektuptlarjl leri, Maarif leri Mera*| nemli I; zere IH LV::f2|

ter-l I kayrr riyet Done* BLNMEYEN OSMANLI 249 1293/1876 tarihli Kanun-i Esas ile alan I. Merutiyet dneminde devlet tekiltnda yeni bir dzenlemeye gidilmitir: 400 senelik Divan- Hmyn'un snrl yasama fonksiyonunun ry- Devlet ve benzeri kurullardan alnarak Heyet-i A'yan ve Hey'et-i Meb'sn'dan oluan Meclis-i Umumiye verildiini biliyoruz. Bu Kanun- Esas'ye gre, devletin yrtme fonksiyonu, sadrazamn bakanlnda toplanacak olan, dahil ve haric btn nemli devlet ilerinin mercii bulunan Meclis-i Vkel'nndr. Bu, bakanlar kurulu demektir. Bylece ry- Devletin yasama fonksiyonu ile yrtme kurulu zellii ortadan kalkmtr. Ayrca tpk gnmzde olduu gibi, bata bakanlar ve yksek yarg organ mensuplar olmak zere belli ahslarn yarglanmas iin bir de Divan- li tekil edilmitir. b) Tanzmt dneminde artk Divan- Hmyn deil, belli kurullar veya meclis-i vkel vardr. Ayn zamanda divan yelerinin yerini vekiller veya nazrlar almtr. Cumhuriyete kadar devam eden bu nezret (bakanlk) ler arasnda unlar bulunmaktadr. Bavekalet (sadret); Adliye ve Mezhib Nezreti; Bahriye Nezreti (1283/1867); Dhiliye Nezreti; Defter-i Hkn Nezreti (Eski Defter Emini); Evkaf Nezreti; Harbiye Nezreti, Hariciye Nezreti, Ma'din ve Orman Nezreti, Ma'rf Nezreti, Nfi'a Nezreti; Posta ve Telgraf Nezreti, Ticret Nezreti, Shhiye Nezreti ve Meihat. Vkel yani bakanlardan her biri kendi bakanlna dair idar ilerin yrtlmesinden sorumludur. 1293/1876 Anayasas ile rayna oturtulan bakanlk sistemi, Osmanl Devleti'nin yklmasndan sonra da devam etmitir. Bakanlk saylar zaman zaman artm veya a-zalmtr yahut da isimleri deitirilmitir. 149. Tanzimat sonras tara tekilatndaki deiiklikler ksaca nasl gelimitir? Osmanl Devleti'nin tara tekilatndaki en nemli deiiklik, 1281/1864 ve 1287/1870 tarihli iki nemli Nizmnme ile yaplmtr. Bu Nizmnmeler nda tara tekilatndaki deimeleri ylece zetleyebiliriz: nceden livalara (sancaklara) da vilyet dendii halde, eylet ifadesi kaldrlm ve yerine vilyet (il) terimi kullanlmtr. Buna gre, Osmanl Devleti, vilayetlere, vilyetler livalara, livalar kazalara, kazalar nahiyelere ve nahiyeler kylere ayrlmtr. Vilyetin genel idare miri padiah tarafndan tayin edilen validir. Vilayet merkezinde valinin emri altnda alan u memurlar bulunur: Vali muavinleri, Defterdarlar, mektupular (yaz ilerine bakar), Umr- Ecnebiye Mdrleri, Ziraat ve Ticret Mdrleri, Maarif Mdrleri, Tarik Eminleri, Vilayet Defter-i Hkn Mdrleri ve Nfus idareleri Memurlar, Evkaf Mdrleri ve Alay Beyleri (zaptiye mdr). Ayrca vilayetin -nemli ilerini grmek zere bir Meclis-i Umumi, bir de Vilayet dare Meclisi olmak zere iki kurul mevcuttur. Livalarda idarenin ba mutasarrflardr. Muhasebeci, Tahrirat Mdr, Defter-i Hkn Memuru ve Zabtiye Amiri nemli memurlardr. Kazalarda idare reisi kaymakam, nahiyelerde mdr ve kylerde ise muhtardr. Bu idar tekilt Cumhuriyet Dneminde de ksmen devam etmitir denilebilir. Ayrca livalar da mstakil ve 250 BLNMEYEN OSMANLI mlhak livalar diye ikiye ayrlmaktadr. 1293/1876 Anayasas, zikredilen hkmler erevesinde tara tekiltn 108-110. maddeleriyle tanzim etmiti. Umumi Meclisin ve idare meclislerinin yaygn hale getirilmelerini emrediyor ve ayrntlarn zel bir kanuna havale ediyordu. Bu kanun, ancak 1913'de Kanun- Muvakkat olarak yrrle girebildi. Btn bunlarn yannda 1859 ylnda st idareci memur snf yetitirmek zere Mlkiye Mektebi aldn ve 1873 ylnda da btn idar kadrolara maa esasnn yaydrldn burada kaydetmek gerekir147. 150. 1839 tarihli Tanzimat Fermannn mahiyeti nedir? Osmanl Devle-ti'nde hak ve hrriyetler hareketi ilk defa bu fermanla m balamtr? Maalesef Cumhuriyet devri hukukular ve hususan hak ve hrriyetlerle alakal alma yapanlar, Osmanl Devleti'nde 1839'da ilan edilen Tanzmt Fermanndan nce insan hak ve hrriyetlerinden bahs edilemeyeceini, nk lkede tam bir mutlakyetin hkim olduunu,

ekinmeden syleyebilmektedirler. Bunlara gre, Mustafa Reid Paa'nn gayretleriyle Padiah Abdlmecid tarafndan ilan edilen Tanzmt Ferman veya dier adyla Glhne Hatt- Hmyunu, bir hak ve hrriyetler beyannmesi olmaktan ziyde, devlet iinde adaletin gerekletirilmesi iin atlm bir adm ve hak ve hrriyetlerle ilgili gzel bir balangtr. Bu belge ile ilk defa can, mal ve namus emniyeti muhafaza altna alnm ve hukuk devleti olma yolunda ilk adm atlmtr. Bir ksm aratrmaclar ise, biraz daha hakikate yaklaarak Tanzimat Fermannn, bir hak ve hrriyetler beyannmesi olmaktan ziyde, bir yenileme ve batllama hareketinin balangc olduunu belirtmilerdir. Bu batllama gayretleri iinde, fermanda, evvel fark gzetmeksizin btn teb'ann ahs hak ve hrriyetlerine ait garantiler va'd edilmi ve bunlar fiilen tahakkuk ettirecek hukuk dzenlemelerin bir an evvel yaplaca belirtilmitir. Sonra da mal, idar, asker ve adl konulara ait baz dzenlemelerin yaplmas zarureti srarla vurgulanmtr. Halbuki Tanzmt Fermanndan evvel Mslman lkelerde ve dolaysyla Osmanl Devleti'nde vatandan temel hak ve hrriyetleri yoktu, hukuk devletinden bahsedilemezdi ve mutlakyet ile idare edilen devlet olmasndan dolay temel hak ve hrriyetler Padiahn iki duda arasndayd gibi pein fikirlerle meseleye bakmak, slm Hukukunu ve tarihini bilmemek demektir. e*! 147 Glhane Hatt- Hmyunu, Dstur, I. Ter. 1/5-7; Okandan, mme Hukukumuzun Anahatlar, c. I, sh. 71 vd.; BA, Meclls-i Tanzimat Defterteri; BA, Nezret Evraklar; 1293 tarihli Kanun-u Esasi, md. 27-95; BA, Nezret Evraklar; etin, Atilla, Babakanlk Arivi Klavuzu, stanbul 1979, sh. 135136, Baz bakanlklarn yaps iin bkz Nfia Nezreti D.I.T.IV/480 vd.; 485 vd.; Evkaf Nezreti, IV/590 vd.; Maliye Nezreti, IV/674 vd; 1281 tarihli Nizmnme, md. 1-78; Dstur, I. Ter. 1/608630; 1287 tarihli Nizmnme, md. 35 vd.; Dstur. I. Ter. IV/18; Mumcu-ok, Trk Hukuk Tarihi Ders Kitab, Ankara, 1982, sh. 335-338; Dstur, I.Ter. 1/325-327, 703-706; Okandan, mme Hukukumuzun Anahatlar, 1/78-79; Gkbilgin, M. Tayylb, "Tanzmt Haraketinin Osmanl Messeselerine ve Tekiltna Etkileri", Belleten, c. XXXI, say 121(1967), sh. 93-111; nalck, Halil, "Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmyunu", Belleten, c. XXVIII, say, 112(1964), sh. 603622; nalck, Halil, "Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri", Belleten, c. XXVIII, say, 112(1964), sh. 623-690; Karal, Enver Ziya, "Glhane Hatt- Hmyununda Batnn Etkisi", Belleten, c. XXVIII, say 112 (1964), sh. 581-601; adrc, Musa, "Tanzmt Dneminde Trkiye'de Ynetim (1839-1856)", Belleten, c. LII, say 203(1988), sh. 601-626; adrc, Musa, "Trkiye'de Kaza Ynetimi (1840-1876)", Belleten, c. LIII, say 206(1988), sh. 237-257. BLNMEYEN OSMANLI 251 Evvel unu vuzuha kavuturmak istiyorum: Osmanl devleti, bir slm Devletiydi ve dolaysyla baz rnekler sunduumuz ve daha sonra da farkl sorularda aklayacamz insan hak ve hrriyetlerini kabul ve tatbik ediyorlard. Son dnemdeki baz aratrmaclarn iddia ettikleri gibi, batl anlamda mutlakyet hkm srmyordu. Osmanl Devleti'nin hukuk nizmn slm Hukuku olarak grmeyenler ve Osmanl Devleti'nin hukuk mevzuatn Padiahn dudaklar arasndan kan hkmler olarak kabul edenler, bu hatay, bilerek veya bilmeyerek ilemilerdir. Durum bilinenin tam tersinedir. Batda Krallarn idaresinde tam bir mutlakyet hkimdir. Yani krallar, hem yasama, hem yrtme ve hem de yarg gcn ellerinde bulunduruyorlard. Feodal nizm gerei topran ve topraklarnda sakin olan ahalinin de mliki saylyorlard. slm Hukukunda ve bu hukuk sistemini kabul eden Osmanl Devleti'nde ise, bu manada mutlakyet asla mevcut deildi. Zira yasama gc, % 90 itibariyle Allah ve Resulnn elindeydi. er' hkmlere Padiah mdhale edemiyordu ve dolaysyla er' hkmlerle tesbit ve ta'yin edilen hak ve hrriyetlere kimse mdahale edemezdi. Olsa olsa er' hkmlere muhalefet ve suiistimal olabilirdi. Yarg gc de, hkim olacak vasflara hiz bulunmadka Padiaha bu hak tannmamt. Yrtme ise, er' hkmlere uygun olarak devleti idare etmek demekti ve ite bu konuda yani icrann ba olmas haysiyetiyle bir mutlakyet yani btn icra gcnn Padiah'da birlemesi mevzu bahisti. Bu manada bir mutlakyetin ise, hak ve hrriyetlere zarar, sadece baz uygulamalar ve suiistimaller sebebiyle olabilirdi. O halde biraz sonra metnini daha yakndan greceimiz Tanzimat Ferman, uygulamadaki baz aksaklklar dile getiriyordu. Yoksa Asr- Sa'detten beri var olan insan hak ve hrriyetlerini ilk defa gndeme getirmiyordu.

Bir dier nemli husus da bu ve mte'kip Fermanlarn nerinde, Batl devletlerin basksnn bulunmas, batllara gre gayr-i mslimlere slm Hukuku tarafndan getirilen baz istisna kaytlama ve snrlamalarn kaldrlmas isteinin bulunmas ve daha ksa bir ifadeyle slm'dan uzaklatrmaya muvaffak olamadklar Osmanl Devle-ti'ni, batllama ve asrleme terneleriyle kendi benliklerinden ayrma arzular bulunmaktayd. Yoksa slm Hukukunda insanlarn temel hak ve hrriyetlerinin nasl korunduunu ve Osmanl Devleti'ndeki perianln, hak ve hrriyetlerin olmayndan deil, suiistimalinden ileri geldiini onlar da biliyorlard. Bildiklerini gsteren ve bize de ibret dersi olmas gereken Hollandal bir hukukuya dair Tanzimat deerlendirmesini, zetleyerek buraya almak istiyoruz: (1897'de II. Abdlhamid'e takdim ettii Lyihasnda diyor:) "slm Hukukunun Osmanl Devleti'nde imdiye kadar tatbik edildii gibi, resmen ve fiilen imdi de tatbik olunsayd, bu memleket, asrmzn bandan beri duar olduu felketlere ma'ruz kalmazd. Suiistimalleri ve zulmleri gren idareciler ve bata II. Mahmd, Tanzimat'n lzumunu hissetmee baladlar. Bb- l, bir taraftan Hristiyan devletlerin tehditlerinden ve dier taraftan dhildeki ahalinin galeyana gelen fikirlerinden rkerek, devleti byk bir vartadan ve tehlikeden kurtarmak emeliyle Avrupa'ya meyletmee balamtr. Bizi taklid etmekten ibaret olan bu yeni meslek, grnrde gzel grnyorsa da, kanaatime gre, Devlet-i Aliyye'de icra olunan slhatn semeresiz kalmasna sebep bu meslek olmu idi. Anlamadlar ki, Osmanl Devleti'nde nizm ve gzel idarenin te'sisi iin, Osmanl Devleti'nin asl kanunlarn ve mlk esaslarn, baka devletlerdeki kanunlara benzetmek lzm deildir. te bu inceliklere adem-i vukuftan dolay, birinin sylediini dieri anlamaz oldu. lk slhat olmak zere, 1839 senesinde Glhne'de okunan Tanzimat ferman ner olundu. Bu Fermanla, Padiah, mslim ve gayr- mslim teb'ann can, rz ve mallarnn korunmasn garanti altna 252 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEK almtr. Bunun sebebi, Osmanl Devleti'nde mezkr hususlar garanti altnda olmadndan deildir. Belki bizim kanunlarmz byledir. Bize benzemek iin yaplmtr". Tanzmt Ferman'nn daha iyi anlalmas iin tam metnini sadeletirerek almak istiyoruz: "Benim Vezirim, Herkesin bildii gibi, Devlet-i Aliyye'mizin kuruluundan beri, Kur'n'n yce hkmlerine ve er' kanunlara kemaliyle uyulduundan, yce saltanatmzn kuvvet ve erefi, btn teb'ann refah ve ma'muriyeti, zirveye ulamt. 150 sene vardr ki, birbirini takip eden gaileler ve eitli sebeplere mebn, ne er'-i erife ve ne de kanunlara uyulmam ve bu sebeple de evvelki kuvvet ve ma'muriyet, tam tersine evrilerek, zayfla ve fakirlie yerini brakmtr. Halbuki er' kanunlar altnda idare olunmayan memleketlerin pyi-dr olamayaca ok ak gereklerdendir. Padiahlk makamna clusumuzdan beri, hayrl fikir ve eserlerimiz, sadece ve sadece memleketin I-mar ve ahalinin refah meselelerine mnhasrdr. Devletimizin corafi mevkii, mnbit arazisi ve halknn kabiliyetlerine baklacak olursa, gerekli teebbslere ba vurulduu takdirde, 510 sene zarfnda, Allah'n inyetiyle istenen ekle gelecei aikrdr. Allah'n avn inayetine itimad ve Hz. Peygamber'in manev ruhniyetine istind ederek, bundan byle Devlet-i Aliyye'mizin en gzel ekilde idaresi iin, baz yeni kanunlar vaz' etmek gerekmektedir. Zarur olan bu kanunlarn temelini, can emniyeti, rz, namus ve maln muhafazas, vergi tayin ve tesbiti ve gerekli askerin celp ve istihdam konular tekil edecektir. Gerekten dnyada, candan ve rz ile namustan daha aziz bir ey olmadndan, bir adam onlar tehlikede grdke, yaratl itibariyle hyanete meyli olmasa bile, can ve namusunu muhafaza iin, baz hyanet yollarna dahi teebbs edecei ve bunun da devlet ve memlekete zararl olaca herkese msellemdir. Tam tersine can ve namusundan emn olanlar, doruluk ve istikmetten ayrlmayacaklar gibi, ii ve gc devlet ve milletine hsn-i hizmet olaca gayet aktr. Mal emniyetinin bulunmamas halinde ise, herkes ne devletine ve ne de milletine snamaz, memleketin imarna bakamaz; dima endie ve ztrap iinde kalr. Aksi takdirde yani mal ve mlknden tam emin olmas halinde, kendi ii ile megul olur, maet diresini geniletmekle urar. Kendisinde gn be gn devlet-millet gayreti ve vatan sevgisi artar. Ona gre hsn-i hizmete alr.

Vergi tayin ve tesbitine gelince, bir devlet memleketi muhafaza iin elbette askere ve dier gerekli masraflar yapmaa muhtadr. Bu da ake ile olur. Ake de teb'ann vergisiyle elde edilir. Bu sebeple vergi meselesinin en gzel ekilde halline baklmak ok nemlidir. Geri daha nceleri gelir zannedilen vergide tekel belsndan, Allah'a hamdolsun, memleketimizin ahalisi, daha nce kurtulduysa da, bu konuda tahrip edici letlerden olup hi bir zaman yararl meyvesi grlemeyen iltizm usul, bugn yrrlktedir. ltizm usul, bir memleketin siyas maslahat ve mal ilerini bir tek adamn irdesine ve belki onun kahr penesine teslim demektir. Eer teslim edilen adam da iyi bir insan deilse, sadece kendi karna bakp btn hareketleri gadr ve zulmden ibaret kalr. Bu sebeple, bundan sonra, memleket ahalisinden her ferdin, malvarl ve madd gcne gre uygun bir vergi vermesi, kimseden fazla bir ey alnmamas, Devlet-i Aliyye'mizin karada ve denizde asker masraflar ve dier giderlerinin dahi gerekli kanunlarla aklanmas ve snrlanmas ve bunlara gre icrtn yaplmas zaruridir. Asker meselesine gelince, yukarda zikredildii gibi, vatann korunmas iin asker vermek ahalinin boynunun borcu ise de, imdiye kadar cari olduu ekliyle, bir memleketin mevcut nfusuna baklmayarak, kiminden tahamml gcnden fazla ve kiminden noksan asker istenilmek, hem nizamszl ve hem de zir'at ve ticretin bozulmasn muciptir. Ayrca askere gelenlerin mrlerinin sonuna kadar istihdamlar da, fturu ve neslin kesilmesini gerektirmektedir. Bu sebeple de her memleketten lzumu takdirinde, talep olunacak asker iin, gzel bir yol bulunmas ve drt yahut be sene sresince istihdam olunmas ve bylece nbetlee vatan hizmetinin yaplmas gerekmektedir. Velhsl bu gerekli kanunlar vaz' edilmedike, kuvvet, ma'muriyet, syi ve istirahatin te'mini mmkn deildir. Hepsinin esas da, ksaca izah yaplan temel meselelerden ibarettir Bundan sonra sulularn da'valar, er' kanunlar gereince, alenen grlp karar verilmedike, hi kimse hakknda gizli ve ak idam ve zehirleme mu'melesinin icras caiz deildir. Hi kimse tarafndan dierinin rz ve namusuna tasallut vuku' bulmamaldr. Herkes mal ve mlkne tam bir serbestlik iinde mlik ve mutasarrf olacak ve kimse kendisine mdhele edemeyecektir. Faraza birinin thmet ve kabahati vukuunda, onun miraslar, o thmet ve kabahatten beri olacaklarndan, onun maln msadere ederek, miraslar, miras haklarndan mahrum edilmeyecektir. Osmanl teb'as olan Mslmanlar ve dier din mensuplar, bu hkmlerden, istisnasz istifade edeceklerdir. Can, mal ve namus meselelerinde er' hkmler gerei btn memleketimiz ahalisine tarafmzdan tam bir e lzumu !fy) Medis-i* karlacak; c Her bir K myummMl Bu jeriS mzdan r vekillere de n Bungl sabit grrt edilecektir. I Butun ' tanzim. vuku1 b#' zah t: dan, i bu L' bu usuln, | men| rjenler, fiHl 26a:Tar:-ki, bu fr tatbikatta" bir emmi"'? de ak r d Yalr;J nnda *mshj fndan r rnda, yer ald kabule manii Hyfc rr.v SLS BLNMEYEN OSMANLI 253 tam bir emniyet verilmi ve dier hususlarda da ittifakla kararlar alnarak ilerin halli yoluna gidilmesi lzumu te'yid edilmitir. Meclis-i Ahkm- Adliye yeleri gerei kadar oaltlacak; Devlet-i Aliyye'nin vekilleri ve dier devlet ricali, tayin olunacak gnlerde toplanacak; hepsi de fikir ve mtla'alarn hi ekinmeden serbeste syleyeceklerdir. Can ve mal emniyeti ve vergi tayini hususlarna dair gerekli kanunlar, bir taraftan kararlatrlarak karlacak; asker konulardaki dzenlemeler Bb- Serasker'nin Dr- r'snda konuulacaktr.

Her bir kanun karara balandka, Allah'n diledii kadar yrrlkte kalmak zere, st taraf hatt- Hmyunumuzla tasdik edilmek iin, tarafmza arz edilecektir Bu er' kanunlar, sadece ve sadece din devlet ve mlk milleti ihya iin vaz' edileceinden, tarafmzdan hilfna hareket vuku1 bulmayacana ahd misk olunacak; Hrka-i erife Odasnda limler ve vekillere de yemin teklif klnacaktr. Buna gre, lim ve vezirlerden velhsl her kim olursa olsun, er' kanunlara muhalif hareket edenlerin, sabit grlen sular derecesinde gerekli cezalandrlmalar, hi rtbeye ve hatr-gnle baklmayarak icra edilecektir. Bunun iin bir Ceza Kanunnmesi tanzim edilecektir. Btn me'murlarn, u anda yeter derecede maalar mevcuttur; henz olmayanlar varsa, onlar dahi tanzim olunacandan, er'an menfur ve memleketin harabna vesile olan rvet meselesi de, bundan sonra vuku' bulmamas gayesiyle, kuvvetli bir kanun ile te'yid edilecektir. zah edilen hususlar, eski usul btn btn deitirmek ve yenilemek (Tanzimat) demek olacandan, i bu rde-i Seniyyemiz, Dersa'det ve btn memleket ahalisine ilan edilecektir. Dost devletler de, bu usuln, inallah ilel-ebed bekasna ahit olmak zere, Dersa'det'te ikmet eden bykeliliklere resmen bildirilecektir. Rabbimiz Te'l Hazretleri, cmlemizi muvaffak buyursun. Bu vaz' edilen kanunlarn hilfna hareket e-denler, Allah'n la'netine mazhar olsunlar ve ilel-ebed felah bulmasnlar. min. 26 a'ban 1255/3 Kasm 1839". Tanzmat fermannn tetkikinden ve bir defa da olsa okunmasndan anlalacaktr ki, bu Ferman, slm Hukuk tarihinde bir hak ve hrriyetler bildirisi olmaktan ziyde, tatbikattaki hatalar, slm Hukukundaki hkmlere gre dzeltmeyi tavsiye eden icr bir emirnamedir. Avrupa devletlerinin basks ve zoru, fermann sonundaki ifadelerden de aka anlalmaktadr. Daha fazla yorumu lzumsuz addediyoruz. Yalnz u hususu aklayarak bu mevzuya son vermek gerekir: Tanzimat Fermannda "ms'adt - hne" ta'birinin kullanlmas, hak ve hrriyetlerin padiah tarafndan ihsan ve ltuf edildii anlamna gelmez. yle olsayd, bugnn btn kanunlarnda, Babakann arz tezkeresinde "yksek ms'adelerinize arz ederim" ifadesi yer aldndan, Anayasa da dahil, btn kanunlar Cumhurbakannn ltuf ve ihsan kabul edilirdi. O gnk yazma slubundan neticeler karmaya alan ve ancak Osmanl Hukukuna hkim olan ulv prensiplerden habersiz grnen zihniyetin, dt mantk kargaalarn gstermesi asndan, bu hususu nemle belirtmek istiyorum148. 151. 1856 (1272) tarihli Islhat Fermannn getirdii yenilikler nelerdir? Neden hem Mslmanlar ve hem de gayr-i mslimler bu fermandan memnun olmamlardr? Islhat Ferman da tpk Tanzimat Ferman gibi, hukuk tarihimizde temel hak ve 148 Dstur, I. Tertip, I, sh. 4-7; BA, YEE, nr. 14-1540, sh. 19-23; Ahmed Ltfi, Tarih, c. VI, sh. 5965; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, c. I, sh. 273-274; Abadan, Yavuz, "Tanzmat Fermannn Tahlili", Tanzmat I, stanbul, sh. 46 vd.; Karal, Osmanl Tarihi, c. V, sh. 169-196; 255-258; Gkbilgin, "Tanzmat Haraketinin Osmanl Messeselerine ve Tekiltna Etkileri", sh. 93-111; nalck, "Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmyunu", sh. 603-622; nalck, "Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri", sh. 623-690; Arsel, nan, Trk Anayasa Hukukunun Umum Esaslar, Ankara 1965, sh. 150; Akn, lhan F, Kamu Hukuku, 5. Bask, stanbul 1987, sh. 301-303. 254 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSM* hrriyetlerin gndeme getirildii ilk fermanlardan deildir. Belki Islhat Ferman, Tan-zmt Fermanndan da kt bir muhteva arz etmektedir. Zira Tanzmt Fermannn uygulamas ve hazrlan gayesi tenkit edilse bile, o dnemde, Tanzimat ya'ni yeniden dzenlemelerin yaplmas ve mevcut suiistimallere son verilmesi, bir zaruretti. Tanz-mt'a kimse kar duramazd; kar durulan, yaplan yeni dzenlemelerin ekliydi. Islhat ferman ise, bir hak ve hrriyetler beyannmesi olmak yle dursun, suiistimalleri nlemek gayesiyle yaplan bir dzenleme de deildi. Belki Avrupal Hristiyan devletlerin basksyla, Osmanl Devleti'ndeki gayr- mslimlere yeni geni haklar tanmak; Kur'n ve Snnet'in vermediini onlara vermeye kalkmak ve hatta Mslman halk geri plana iterek, gayr- mslimleri n plana karmak gayesiyle zorla ilan edilmi bir belgedir. Konuyla ilgili iki otoritenin szlerini zetleyerek, bu konuyu da kapatmak istiyorum: Birinci otorite, Hollandal bir hukukudur ve II. Abdlhamid'e yazd bir Lyihada Islhat Ferman hakknda yle demektedir:

"Tanzimat hakknda sylediklerimiz 1856 tarihli Ferman hakknda dahi geerlidir. Bunda da Bb- li Rusya Devleti aleyhine harp ilan etmesi iin dostlar olan devletler tarafndan yaplan tevikler zerine, daha nce yaplan va'dler ve zellikle kanun slhatlar tekrar edilmitir. Bundan fazla olarak Osmanl Devleti'nde mezhep hrriyeti esasnn tamamen icra edilecei va'd edilmitir. Bununla birlikte, slm mrtedleri hakknda slm Hukukunun ta'yin ettii cezalar lav edilmemitir. Gayr- mslimlerin yarglanmas ile alakal va'dler, da'valarn neir ve ilan ile ilgili istekler ve ikencenin kaldrlmas gibi hususlar, zaten slm Hukukunda var olan hususlardr". kinci otorite ise, Osmanl Hukukunun yldz simalarndan Ahmed Cevdet Paa'dr ve Islhat ferman hakknda unlar sylemektedir: "1272 senesi iinde en fazla nemle zerinde durulan konu, gayr-i mslim teb'ann imtiyazlar meselesi idi. Kurulan komisyon baz kararlar ald ki, Islhat Ferman dediimiz fermandr. Bu Ferman'n hkmne gre, mslim ve gayr- mslim teb'a, btn haklarda eit olacakt. Daha nce yaplar sulh akdinin maddelerinden biri, Hristiyanlarn imtiyazlar meselesi idi. imdi ise, btn gayr- mslimlerin imtiyazlar mevzu bahis idi. Mslmanlarn ou, "Babalarmzn ve dedelerimizin kanlaryla kazanlm olan mukaddes haklarmz bugn kaybettik. slm Milleti hkim millet iken, byle bir mukaddes haktan mahrum kald. Ehl-i slama bu bir alayacak ve matem edecek gndr." deyu sylenmeye baladlar. Gayr- mslim teb'a ise, o gn hkim millet olma sevinci iinde idiler". Ancak gayr-i mslimler kendi dindalarndan aidat toplayamadklarndan dolay onlar da memnun deillerdi. Tamamn vermek kitab maksadndan karacandan, sadece mevzu ile alakal baz maddelerini sadeletirerek nakledelim: "Aadaki hususlarn icrasna rde-i Seniyyem sdr olmutur: Glhne'de okunan Hatt- Hmyunum ile ve yaplan Tanzmt gereince, her din ve mezhebde bulunan btn teb'am hakknda, hi bir istisna sz konusu olmakszn, can, mal ve namus emniyeti te'kit edilmitir. Va'dlerin fiile karlmas iin gerekli tedbirler alnacaktr. Osmanl diyarnda bulunan Hristiyan ve dier gayr- mslim cem'atlerine, dedelerim tarafndan verilen btn imtiyazlar ve muafiyetler ibk edilecektir. Ancak her bir cem'at, belli bir zaman dilimi iinde mevcut imtiyaz ve muafiyetlerini tesbit ederek yaplacak slhat iradelerini tarafmza arz edecekler; nezretimizin emri altnda ve hususan Patrikhanelerde kurulacak komisyonlarla bu tesbit ilemleri yaplacaktr. Patriklerin seim usulleri tesbit ve icra edilecek; Osmanl devleti ile cemaatlerin ruhan liderleri arasnda yaplacak grmeler sonucunda alnacak kararlarla, bunlarn yemin merasimleri belli esaslara balanacak; bu zamana kadar patriklere ve cemaat balarna verilen hediyeler kaldrlarak, bunun yerine patriklere ve cemaat balarna belli gelirler tahsis edilecek; dier papazlara ve grevlilere de rtbelerine gre maalar verilecek; ancak Hristiyan papazlarnn menkul ve gayrimenkul mallarna asla dokunulmayacaktr. Btn cemaatlerin idareleri ve maslahatlarnn grlmesi, aralarndan seilen yelerden oluacak bir meclise devredilecek; cematlere ait mabedler, mektepler hastahaneler, mezarlklar ve dier binalarn tamirine mni10M4 durum tarafmza m Bir mezhebe*! rekli tedbirler alna*. it| meyecektir. Her din vemete alkonulmayacak;d3 Devlet memu**| dalar, hangi din s kabul edileceklerdir. Btn din ve Huni ve sanayi'e dair mi i tarafmdan tayin e Nezret'in mrit Mslman t havale edllecr* ve mezhep' Hukuk tti{ hut nizmenj nsan l hapis ve t zarfnda slhn! J asla msaade t cezalandrlacakt," Btn Osto( zimi zaruridir. V de eitlii g mkellefiyet IM mslim teb'aMI Eylet ve .(il ve bu Meclisle*) Alm-satu, I herkes hakkinin)! Osmanl ba klmayarak * rin nle nn terki yotaj leri iin tayin K vergiler de m Osmanl Di icra edilmesi; M Medis-i W ruca beyindi FesSd (i olarak tatbM

Devltt-iB esseselere ve ticretten 1-10 C stek dilenlerde! Hukukimi yetlerl, mslim yer yer t( BLNMEYEN OSMANLI 255 tamirine mni' olunmayacak; bu yerlerin yeniden inas lazm geldiinde, cemaat balarnn tasvibi ile durum tarafmza arz edilecek ve gereken yaplacaktr. Bir mezhebe tbi1 olanlarn says ne olursa olsun, o mezhebin tam bir serbestlik iinde icras iin gerekli tedbirler alnacak; bir snf dier snfa stn tutulmayacak ve hakaret manasn tayan szler sylen-meyecektir. Her din ve mezhep kendi yinini serbeste yapabilecek; hi kimse bulunduu dinin yinini yapmaktan alkonulmayacak; din ve mezhep deitirmeye kimse zorlanmyacaktr. Devlet memurlarnn seim ve tayini, Padiahn rdesine ve tasdikine baldr. Ancak Osmanl vatandalar, hangi din ve milletten olurlarsa olsunlar, devletin hizmet ve memuriyetlerine, ehil olmak artyla kabul edileceklerdir. Btn din ve millet mensuplar, asker ve mlk mekteplere kabul edilecekleri gibi, her cemaat, maarif ve sanayi'e dair mill mekteplerini aabileceklerdir. Ancak bu mekteplerin meseleleri, bir ksm yeleri tarafmdan tayin edilecek ve bir ksm da cemaat tarafndan seilecek bir Medis-i Marif tarafndan, Nezret'in murakabesi altnda yrtlecektir. Mslman ve gayr- mslimler arasnda meydana gelecek ticret ve ceza da'valar, Muhtelit Divanlara havale edilecek; divanlarn da'va meclisleri alen olacak; ahitler takrirlerini kendi dinleri zerine yapacaklar ve mezheplerine gre yemin edeceklerdir. Hukuk da'valar da eylet ve sancaklardaki Muhtelit Meclislerde, vali ve kad'nn huzurunda er'an yahut nizmen grlecektir. nsan haklarn adaletin haklaryle te'lif edebilmek iin, sanklar veya ceza te'dibe mstahak olanlarn hapis ve tevkiflerine mahsus olan btn hapishane ve nezarethanelerde, mmkn mertebe az mddet zarfnda slhna gayret edilmesi yoluna gidilecek; her halkrda hapishanelerde cismn ceza ve ikenceye asla msaade edilmeyecektir. Aksine hareket edenler, Ceza Kanunnmesi hkmlerine gre yarglanp cezalandrlacaktr. Btn Osmanl lkesinde emniyet ve zabtiye ilerinin herkesin mal ve canlarn koruyacak ekilde tanzimi zaruridir. Vergi adaleti dier mkellefiyetlerin eitliini mucip olduu gibi, hukukda adalet de vazifelerde eitlii gerektireceinden, gayr- mslim teb'a da Mslman teb'a gibi, asker vazifeyi ifa konusunda mkellefiyet altnda olacaklardr. Bedel vermek ve ake demekle asker hizmetten muaf olmak ve gayr-i mslim teb'ann askeriyede istihdam konusunda ayrca nizmnmeler dzenlenecektir. Eylet ve Liva Meclislerinde gayr- mslim yelerin seilmesi konusunda gerekli dzenlemeleri yapmak ve bu Meclislerin terkip ve tekili hakkndaki nizmtn slhna gayret gstermek gerekir. Alm-satm, menkul ve gayrimenkul tasarruflar hakkndaki btn kanunlar, Osmanl vatanda olan herkes hakknda eit uygulanacaktr. Osmanl vatandalar zerine tarh olunacak olan vergi ve dier teklifin tahsili, snf ve mezheplerine baklmayarak ayn usule tbi' olacak; zellikle a'rn tahsilinde ve bu hususta meydana gelen suiistimallerin nlenmesinde her trl tedbir alnacak; dorudan doruya verg i tahsili usul yayldka, iltizm usulnn terki yoluna gidilecek; devlet memurlarnn iltizm almalar iddetle men' edilecek; bayndrlk hizmetleri iin tayin ve tahsis olunacak meblalar temin etmek zere hususi vergiler ilve edilecek ve mahall vergiler de mmkn mertebe mahsulta halel vermeyecek tarzda tanzim olunacaktr. Osmanl Devleti'nin gelir ve giderlerini gsterecek btesinin hazrlanmas; mevzu ile alakal nizmlarn icra edilmesi; memurlarn maalarnn muntazaman te'diyesi icabeder. Meclis-i Vl'nn yeleri, gerek normal ve gerekse fevkalade toplantlarda, re'y ve mtla'alarn, doruca beyn ve ifde etmeleri; bundan dolay asla rencide olunmamalar gerekir. Fesd karma, irtikb ve zulme dir kanunlarn hkmleri, btn Osmanl vatandalar hakknda eit olarak tatbik edilecektir.

Devlet-i Aliyye'nin sikke usulnn tashih edilmesi; devletin mal i'tibarnn artmas iin banka gibi messeselere izin ve ms'ade verilmesi; servet kaynaklarnn kolaylkla nakli iin gereken yollarn yaplmas ve ticret ile zir'at ilerine engel olan eylerin bertaraf edilmesi de icab etmektedir. Bu hkmler, btn Osmanl lkesine neredilecek ve tatbiki iin gereken her ey yaplacaktr. 1-10 Cemziyelhire 1272 /1856.". te hakknda ok eyler sylenen Islhat Ferman'nm asl maddeleri de bu zikredilenlerden ibarettir. yi tetkik edildiinde, yeni bir ey getirmedii; daha nce slm Hukukunun kabul ve tesbit edip eski Osmanl Padiahlarnn uyguladklar hak ve hrriyetleri, uygulamadaki suiistimallerden dolay tekrar hatrlatarak te'yid ettii ve gayr-i mslimlere verilen imtiyazlarda ise, slm Hukukunun hkmlerini zorlayacak ve hatta yer yer tecvz edecek kadar ileri gittii hemen grlecektir. Daha fazla ma'lumat 256 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEYEN OSMANU isteyenler, Ahmed Cevdet Paa'nn Tezkir'indeki ciddi bilgileri mtla'a edebilirler. Zaten Tanzimat'n mimar olan Reid Paa da bu ferman beenmemitir. Tanzimat veya Islhat Fermanlarnn eski hukuk nizmnn terk edilerek yeni ve bat kaynakl bir hukuk nizmna gei olarak deerlendirilmesi ise, Osmanl Hukuk nizmnn asla bilinmemesi demektir"9. 152. Mustafa Reid Paa kimdir? Sadece Tanzimat m yoksa mason bir din dman mdr? Mustafa Reid Paa, 13 Mart 1800'de stanbul'da dnyaya geldi. Arapa, Farsa ve Franszca rendi. Osmanl-Rus harbinde ordu ktiplii yaparken, II. Mahmd'un dikkatini ekti. Kavalal ihtilaf sebebiyle yaplan Ktahya Konferansnda Halil Rifat Paa ile birlikte Osmanl Devleti'ni temsil etti (1833). 1834'de Paris ve 1836'da Londra bykeliliklerine getirildi ve bu vazifeleri mnasebetiyle ngiltere ve Fransa'nn ileri gelen devlet adamlar ve fikir adamlar ile tanma frsat buldu. ngiliz dostluunun mimar oldu. Bu arada Almanya ve talya'y da gezdi. Roma'da Papa ile grt ve hakknda "Trk Hristiyan oldu" dedikodular yayld. Onu destekleyenler, "Papa Trk oldu" diye cevap verdiler. Modern anlamda Trk diplomasisini kuran Mustafa Reit Paa, 1837 ylnda Hriciye Nazrlna getirildi. Toplam 6 yl kadar bu vazifeyi baaryla srdrd. Daha sonra 1839 ylnda Glhne Hatt Hmynunu bizzat okudu ve yetitirdii li ve Fuad Paalarla Tanzimat ekibin hocas oldu. 6 defa sadrazamla getirildi ve toplam 6 yl kadar Osmanl Babakan olarak lkeyi idare etti. Ocak 1858'de I. Abdlmecid devrinde vefat etti. Mustafa Reid Paa hakknda birbirine zt iki ayr fikir bulunmaktadr: Birincisi, Mustafa Reid Paa, btn Osmanl Devleti tarihinin en byk sadrazam ve en byk diplomatdr. Devletin Padiah tarafndan deil, yksek brokrasi tarafndan idare edilmesi fikrini o gerekletirmitir. Drt temel prensip onun hayatnn gayesidir; slmiyet, Osmanl Hanedanndan bir Padiah, taht ehri olarak stanbul ve resm dil olarak Trke. Reid Paa'ya gre, dnyay artk silah ve asker deil, diplomasi idare etmektedir. Burada muvaffak olabilmenin art da, devletin yetitirilmi bir ekip tarafndan idare edilmesidir. Bu sebepledir ki, daha sonra Osmanl Devleti'nin idar hayatnda mhim rol oynayacak olan li Paa, Fuad Paa, Cevdet Paa, Ahmed Vefik Paa, Safvet Paa ve inasi onun kurduu ekiptendir. Bunlara ksaca Tanzimatlar demek mmkndr. Mehmed Ali Paa'nn klcn knna koyan, devleti Abdlmecid dneminde ok byk tehlikelerden kurtaran ve en nemlisi de Tanzimat diye zetleyeceimiz slhat yapan Reid Paa'dr. kincisi, Avrupallar ile ili dl olmas, yeni ve Avrup usullere fazlaca taraftarl ve en nemlisi de iddialara gre, din meselelerde tam istikametli olmamas, Reid Paa'y baz dindar insanlarn nazarnda makbul bir insan klmyordu. Halbuki Cevdet Paa'ya gre, bu Mi atlmaktadr. Hatta ' olduu kesindir; l Osmanl toprakM*| ihale edilmesinde S Cevdet Paa'nn "Reid Paa,pt damlar tutark o ten ayrldnd| Paa'nn delin I Reid Pajata lamalar, btn t Zaten kbe beynda I 149 Dstur, I. Tertip, I, sh. 7-14; Ahmed Cevdet Paa, Tezkir, c. I, sh. 67-86; Ahmed Refik, "Trkiye'de Islahat Ferman", TOEM, nr.4(81), sh. 193-215; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, I, sh. 274-275; Karal, Osmanl Tarihi, c. VI, sh. 1-28, 280 vd. 153. Sultn *! hakkndit

Sultn 4 Sultn'dan Abdlmecid'in diye anlmtr,! evreleri taraf kard men' Abdlhamid jij sefih tir. Mevlevi,!) Bat Musikisi \ gelenlerinden! alan Mithad ? sanlar israflar ve S mtr. San delikleri k Za mer Paaa velesi I riyet verms ^ vrisini <t ~j\ yapt Msr ti); Karl, BLNMEYEN OSMANLI 257 Paa'ya gre, bu iddialar, baz mutaassb insanlar ve onun muhalifleri tarafndan ortaya atlmaktadr. Hatta Islhat Fermann beenmemiti. Koyu bir ngiliz politikas taraftar olduu kesindir; hatta arkadalar li ve Fuad Paalarla bu yzden aralan almtr. Osmanl topraklarndaki btn ma'denlerin maktu' bir bedel karlnda ecnebilere ihale edilmesindeki dahlinden dolay sevenleri dahi onu tenkit etmeye balad. Ahmed Cevdet Paa'nn ifadesiyle; "Reid Paa, pek byk an kazanm byk bir zat idi. Ancak rakiplerine kar rezil baz adamlar tutarak onlarla devleti idare etmek gibi baa kmayacak bir yola girmiti. Her sadretten ayrldnda bir kabuu soyularak anna hayliden hayli noksan geldi. ...Maamafih Reid Paa'nn defin keyfiyeti hsn-i hatime ile gittiine delil olabilir". Reid Paa'nn mason olduu konusunda Masonlarn 1999 ylnda yaptklar aklamalar, btn tartmalar sona erdirmitir. Mustafa Reid Paa, maalesef masondur. Zaten akbetinden Cevdet Paa bile phelidir. Yine de masonlarn oyun yapt ve bu beynda kastl davrandklar dnlebilir150. XXXII- SULTN I. ABDLAZZ DEVR 153. Sultn Abdlaziz'in ahsiyeti, ailesi ve zamanndaki nemli hadiseler hakknda ksaca bilgi verir misiniz? Sultn Abdlaziz, 1830 ylnda II. Mahmd'un Kadn efendisi Pertev-niyl Valide Sultn'dan Eyp Saray'nda dnyaya gelmitir. Haziran 1861'de aabeyi I. Abdlmecid'in vefat zerine Osmanl tahtna km ve halk tarafndan Sultn Aziz diye anlmtr. III. Selim, II. Mahmd ve I. Abdlmecid'in Avrupa'y taklid eden ve evreleri tarafndan suiistimal edilen hayatlarnn Osmanl Padiahlar hakkndaki ortaya kard menfi imaj, Sultn Aziz yaad mstakim hayatyla telafi etmitir. I. Abdlhamid gibi velayetine inanlan bir padiah olmutur. ntihar meselesi, tamamen sefih bir hayat yaayan Hseyin Avni Paa ve bir ka serseri subayn tertibinden ibarettir. Mevlevi, hattat, pehlivan, bestekr ve Arapa ile Farsa'ya vkf olan Sultn Aziz, Bat Musikisi hayranln Saray'dan karmaya almtr. Ekibi, Tanzmt'larn ileri gelenlerinden olan li Paa ve Fuad Paa ile daha sonra Yeni Osmanllar arasnda yer alan Mithad Paa ve arkadalardr. En byk ansszl ekibinin tam mstakim insanlar olmaydr. Sultn Abdlaziz, zellikle Sultn Abdlmecid devrinde devletin israflar ve sefhetlerle sarslan devlet nizmna hemen eki dzen vermekle ie balamtr. Saray'daki harcamalar durdurmutur. Devletin hazinesinin kaak verdii kara delikleri kapatmaya almtr. Zamanndaki ilk olay, Haziran 1861'de ba gsteren Srp syandr. Karada syan mer Paa tarafndan bastrlnca Avrupa ayaklanm ve Eyll 1861'de stanbul Mukavelesi imzalanmak mecburiyetinde kalnmtr. Bu Protokol, Srplara daha fazla muhtariyet vermek manasna gelmektedir. kinci nemli olay, Sultn Abdlaziz'in taht vrisini ve ok sayda devlet erknn alarak Feyz-i Cihd Vapuru ile Nisan 1863'de yapt Msr Seyahatidir. Yavuz'dan sonra Msr'a gelen ikinci Osmanl Padiah olmas 150 Cevdet Paa, Tezklr, c. I, 7-15, 16, 17, 19, 21, 23-26; 39 vd., 75-82; II, 4-9, 20-26, 28-31, 3643 (Vefat); Karal, Osmanl Tarihi, c. VI, sh. 109-110; ztuna, Osmanl Devleti Tarihi, c. II, sh. 525527. 258 BLNMEYEN OSMANLI BLNMEVFNOSttt'l hasebiyle, Msrllar tarafndan candan tezahratlarla karlanmtr. Bu arada, Kavalal Mehmed Ali Paa'nn torunu olan Msr Valisi smail Paa da istediini elde etmitir. Maalesef, sadrazam ve adamlarn elde ederek, daha nce ailenin en byk erkek evlad Msr Valisi olacakken, Mays 1866'da yaynlatt bir fermanla, Msr velayetini kardei Mustafa Fzl Paa'dan alarak olu Mehmed Tevfik Paa'ya vermitir. Daha sonra Osmanl Maliye Nazrlna getirilen Mustafa Fzl

Paa, gizli olarak kurulan Yeni Osmanllar Cemiyetini destekleyerek bu intikamn almtr. Haziran 1866'da Msr Valilerine Hidiv unvan verildi ki, kral naibi demektir. Osmanl askeri ierdeki iktidar mcadeleleriyle alkalanrken, Srbistan'da yine problemler kyor ve Osmanl Devleti, Nisan 1867'de 345 yllk hkimiyetinden sonra Belgrad' tamamen Srp Prensliine terk ediyordu. 1864'de yonya Adalarn Yunanistan'a balayan ngiltere, Yunanllar martm ve Girit'te karklklar balamt. Rusya'nn da desteiyle Eyll 1866'da Girit syan balad. Osmanl Devleti enosis = Yu-nan'a iltihak'tan baka bir ey istemeyen Rumlarla anlaamad. Sadrazam li Paa'nn bizzat Girid'e gelmesi zerine Fransa, Rusya, Prusya ve talya ie kart ve li Paa, Ocak 1868'de mehur Girit Fermann ilan etti. Artk ada Yunanistan ile Osmanl Devleti arasnda sanki ortak bir eylet gibi idi. Bu arada Sultn Abdlaziz, kendi zamanna kadar hi bir Osmanl Padiahnn yapmad ve 1950 ylna kadar da hi bir Trk Devlet Bakannn yapmayaca bir ii yapt. Yani 46 gn srecek Avrupa Seyahatine kt. Davet, III. Napolyon ve Krali-e'nin davetiyle Paris'ten balad. ok byk ilgi grd. Arkasndan Galler Prensi VII. Edvvard'n karlad Londra ziyareti ile devam etti ve burada Kralie Victor