Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem. . tam bir siirgi.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu. ham cevapliligi. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor. 11 ay. viicudundan.ekmemi§ler. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. gezintiler birbirini izler. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. talihi kendisine yar olmadi. ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern. Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. hayatm sillesini daha besikte yernisti. Cem. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir. gonullerde taht kuramanuslardir. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. dirisi bir yana. nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern. Babasmm olum haberini ge<. ziyafetler. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. Uzun esaret hayatmda Cem'in. §atodan §atoya suriilen. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. <. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. daha soma onun gozune girecek. bu hususta romanlar bile vaznuslardir. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil. alan. Davetler. Once Rodos'a slgmdr.

e1a gozlit.. babahk duygulanru. beyaz tenli. ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. kulak. " Nice kentinin guzeli bol. Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. gogiis acikn. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor. " Cok gecmeden. §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) . Kendi Avrupa'da. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek . Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han. Nice ve civannda veba salgiru crkar. Kadmlann ve gene kizlann boyun. olesiye mahzundur. sokaklannda dolasan giizeller.Nice'nin giize1 manzarasi. Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi. Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. eglencesi boldur ama Cem. yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. §uh ve §en kiz. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. Salgin kent yasarruru altust eder. onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu. soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. Hem zengin hem de cok kibardi. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. sevimli baktsli. evlat hasretini. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu. Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. Kiiciik agrzh... Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" . Gozyaslan se1 alan Cern. hiirmet gosteriyordu. .

yakm dostu iki aga. Cern. Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. sapsan sacli. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern. Cern. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. Cem de ilgisiz kalmamisn. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. . guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. Cem. ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti. onu tekrar Vatikan'a getirdi. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. "La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. gozyaslan sel gibi akti. Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti. krallar adeta maya girmislerdi. Cern." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti. muhtesem giysileri ve silahlan. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi. Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. Bourganeuf'tan vola cikanldi. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. Cem. olsun avunmaya ~ah§lyordu. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. Marie. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. . Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. beklenmedik tutsak misafir. Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. Soylu Fransiz guzeli Marie. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi. Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi.Cem'le Elen'in aski. Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli.

18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim. siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz". Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia. her atng. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. devlet topraklanm 2. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi.Papa'nm ogullanndan. Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere. Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. Yeni Papa. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen. kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi. italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn.5 karma cikarnus. 19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. gezmeye ~lkarlardl. .. Yavuz'un butun gayesi. "Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. Kin Lukressia Borcia ise. dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. .

ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi. ihtiyath. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. Oyle ki. Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. sadeligi severdi. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. " . nenize bir §ey koymarmssuuz. Cehre ve beden giizelligi kadar. Yavuz'un bu tutu. kitle psikolojisini iyi bilen. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir. KlZ. dedesi ve babasi gibi bir §air. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz. ilmi sever. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin . §iir zevki de vardi Sultan'm. duygulu. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. ileri gorii§lii. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. kudretli. cesaretli. her tiirlii gosteristen uzak.Yavuz Selim. bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. gosteri§li elbiseler giymesi. Bir gun kendisine ipekten. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . Gene kiz. zeki. davanamadi. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu. ziynet takrrnssnuz ki. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken. hem de iyi bir sairdi. ziynet takar. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir. Hususi hayati diizenli. erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. inee ruhlu. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. edebi §ahsiyeti yi. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn.iksek. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. 0 kadar cok suslenmis. Gene kizin §u goniil seslenisi. guzellige. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu. Fakat go' nul ferman dinlemezdi. Cigerparem. sabirh. an. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. Arapca ve Farsca dillerine vakU. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz.. giyirni basit. ya biz kimin icin siislenelim.. kararh.

top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur. vazilan. Biitiin gii. Seven. makam. 0 anda olan oldu. gozlerinde diinya mutlulugu. Birkac defa sallandi.dili kuruyanlann. heybetli Hakan'm odasma girdi. "Degil tastan. Sevgiden yoksun bir yiirek. gurur. serinletir. onu ernzirip besleyen. Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur. Yavuz'un yiiziine baku. baskalanru da sevemez. Ferhat gibi dagIan deldirir. mevki. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu. §ohret. agzl . Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile. yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir.benlik yoktur. Kendisini sevmeyen insan. Sevgi bazen kor olup. ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. onun hayat suyudur. Sevgi bir erdemdir. kendimizi sevmekle baslar. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr. diri olrnarun. Mecnun gibi . §arkl. senlik . kibir. fazilettir. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. Susarruslann. gonlun miracidir. §an. "Sinede vuktur". Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. titretir. basuu kaldirdi.NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. Sevgi insaru yoktan vareden. eiinii topladi. 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. sarmalar. soma yere yikildr ve kaldi. kendimizi. sikar. yolunu kaybedenlerin. Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi. ki§iyi cavir cayir yakar. somaki mermer mezar vapnrdi. demirden bir kurektir. bunalnr. Gercek sevgide riya. bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. Var olmarnn. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi. Sevgi.Gene kiz. §iir. Dunva uzerinde en cok konusulan. Lakin her tarafi titriyordu.

beyaz tenli. Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu. Onda olagarulstu olan. zengini fakiri olmaz. gii~siizliigiinii. sonunda onu gormek istedi. Padisah da olsaruz. Sevgi gelince noksanlan giderir. Karsismda hafifce kalkik burunlu. §ikayetlerini anlanvordu. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi. sadrazamlar §oyle dursun. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. Makanu. kiza dikkatle baku. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. Guzeldi. ya sorma curmunu oldtir.dokiik ciimlelerle dertlerini. onun sozlerini dinlemiyordu bile. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir. Onun konmadigi.i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. Kendisini yurdundan. Saraya alman cariyeler. hamlan olgunlastmr. "Ya affet. Yalruz yumusak bash degtl. yiiregimize saplarur. yetersizligini sevgiyle tarur. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. ince kaslan hiddetle canhvor. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu. yiiziin goster. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. ama bu guzellik olagan iistii degildi. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler. gozlerinde §im§ekler cakivor. Ash'yi Kerem eder. Yalruz. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. bu giizeli seyretmekte idi. Padisah duyduklanna hayret ederek. kihclasn. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. milletlere kos dinleten. . htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. Kanuni. duymadigi yer yoktur. i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. Sevgi snur tarumaz. Ban kaynaklannda La Russe. cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. Kit'alara otak kuran. girmedigi. Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken.~ollere dii§iiriir. onunde durulmaz cekiciligt idi. hem de duvarlan ipekten. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. gormedigi. manah bakish. tam tersine hircm ve dik bashydi. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. Kmmlilar'da adetti. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. carpici. muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya). Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu. "Siirler pen~e . Bu kalenin sahibi sevgili. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. burclan lepiska saclardan. Nice devlet adamlan. Hurrem. Bazen de buz parcasi olup. Zeki. insan aczini. baskadiru. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. La Rossa. ~ig olaru pisirir. son derece giizel endamli.

Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. Huzurlanna cikacak yuzum yok. bu hicbirine benzerniyorduo C. Hurrern'i huzuruna kabul edip. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ".. saghglm kaygrya. istedigi zaman yatryor.:aglrtugl vakit. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. Kanuni.:. bir daha §ikayet 01masm . vuzum goztim nrnak icinde. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. rahanm srkmnya. siz cermet s:is:egini benden aymnca. Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet. yiizunu nrmahyordu. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup. . sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim. istedigi zaman kalkryordu. Bir bucuk ay oldu ki. uygunsuz zalim felek. benim sultamm. Cihangir Selim. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek. zar aglaYlp nalan (inleyen. saadetimin sermayesi. Mukayyed olsunlar. bas basa dogu§mu§lerdi. dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi. birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. Hurrem gozdeler arasma girdi. sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. Kendisine hie kimse kansrmvordu. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti. Ancak. Hurrem'i . Gozlerimin nuru. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. gonliinii alan Kanuni.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar. nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. gamli gonlumun rahatl. sirlarmun bilicisi.Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot. Gulbahar Hurrem'e: ". Hak alim §ahittir ki. diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. II o hafta. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu.

sozG §eker. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure .. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. Aglamaktan. 28 . ne zamandir ki sultarumdan aynvun. butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar.i Yusufu okusun. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. . 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin. gaza (zafer) miijdeleri salip. cigeri kebap. hasret deryasina gark bicare. gecesi gunduzii belirsiz olan. Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu. Carurrun nuru. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu. bilmedim. eger bu aynhk atesine vanrrus. neyledim.Benim yGzG Yusufum. 0 tamamen bunu anlatir. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin. mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. latif nazlr sultarum. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma. Eger denizler miirekkep.. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu. benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum. Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu.. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. gozleri ya§ dolu." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler. sinesi harap. damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. askmuz ile miiptela.

cok zarif ve guzeldi. kusursuz bir guzel oldugu gibi. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti. hayalinden icad ederdi. Onu cok begenmisti. Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. ileride hayrat yaparsm. Musluman kizsm. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. hayalinde bir cami vasiyordu. ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. Kanuni. Bunun dismda. Kanuni olesiye sevip saydig. biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu.. henilz onaln yasmda idi. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig. Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul. Ertesi gun ise. Kanuni kendisine. biraz urktu. ihsanlann miktan ise gittikce . Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. Glilfam. Meydana getirdigi eserler. Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam. Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. aylar oruclanru tutardi. Bunlar. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. Bu. gri gozlii. pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<. Gene kadin §a§lrdl. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. Ihtiyar kalfaya darusn. Bununla beraber. Sofu. akhna hie gel~ mezdi.KANUNI. dedi. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. Simdi. Hatta. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu. Glilfam. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. boyle yapmaya basladi. son derece uysal ve iyi huylu idi. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. baska bir ili§kiye girmemisti. bir sure soma onlarla iltifata basladi. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. buyuk ustalikla gergef islerdi. Boyle bir §ey.. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. Kanuni. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. Bunlan biriktir. Paravi ne yapacaguu bilmedi.

Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. Bir cariyenin ozru olsa. dedi. kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi. 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. Suleyrnan. Ancak. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . bu duygusunu hie belli etmemeye <. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm.Hayu.Ya! . Kanuni. carpicr bir guzelligi olan Simendam. nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi. . ancak. Lakin. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn.arnyordu. Hasekiler arasmda uzun boylu. Glilfam. Yalruz. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam.Gulfam nerede ve sen neden geldin. Glilfam. Bu.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu. Gulfam. bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. levend endamh. on un yerine Simendam cikagelmisti. Kanuni S. BlitLin korkusu. bu teklifi evvela §iddetle reddetti. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. Bu ise. bir gece nobetini bana terk et. olacak i§ degildi. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. diye sordu. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti. beyaz tenli. Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi. Basvurdugu hasekiler..Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor.. Kanuni. Sana bagisim olsun. Gene ve muhteris kadm. Bu atesli Gurcti dilberi.ah§lrdl. haseki sultan derecesine yukselmesiydi. Glilfam'l pek kiskarurdi. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi. nobete ondan soma gelen girerdi. zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi.OzrLi vardi de rim. Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti. I§<. Simendam ise. bunun caresini de buldu: . .iki nobetten hazzetmezdi. bu istegi reddettiler. Bununla beraber. dedi. Hem de bore degil . hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti. . Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. Ancak. sirasmi yeni savnusti. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi.

Durum usulen Kanuni've haber verildi. bu isle ilgilendi: . Bunu arz ederken krzlaragasi: . Soma..Sen dahi git. sessiz fakat mahzundu. dedi. bu esir parcasi. Kethuda kadm.Oyle olmah . Hemen tovbe istigfar eyleyin. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti. Bir kus gibi ~lrpmdl.Demek ki bu kustah cariye. butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. . Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. soma hareketsiz kaldi. Ancak. Kanuni: . ormandaki kulube. Mahzunlugunun sebebi. Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn. Fazlasi yoktu. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu.. Hizmeti if a eden aga kullanna. Bumundan soluyarak sordu: . cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi.Bin alun .Her neve memur iseniz yerine getirin. Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis. . Kanuni. "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn. Sakin. bir vasiyetim var. kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi. is terse bu gece icin canmu bile verirdim.Hangi cami? . Biraz soma iki harem agas.Kimden? 32 . Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. caminin yanm kalmasr idi.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi. Bogulsun. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun. Gulfam. Ama. bu istegini kirmadilar: . Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar.Kendisine ne kadar verdin? . Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni. Ama. Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. Bir an icin gozlerinin onunde. Ama.Merhume. Gene kadm. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi. Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis.Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: .. dive sordu. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu.Bir vasiyeti dahi olmus. dedi. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar. saclanru oksavan ilik ana eli. derhal emir verdi: . bu gece kimseyi istemem. vakit gecmeden musaade var rru. Agalara dondu: .Yatsi namaztru kilmadim.. akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus. kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: .

haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. ama Simendam vermis. Ancak. Kanuni. agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl. Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn. Yuzunden fI§hran nur. Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise. Boynunda bir ip. Kanuni. Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. obur elinde ise tesbih vardi. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. Gulfam.Simendarn'dan padisalum . bunun uzerine yeniden kuplere bindi. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir.KANUNi'NiN SON ASKI 33 . gene bir erkege dogru uzatnnsti. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus. bu macera da digerleri gibi unutulup gitti.Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi. baska soz bilmiyordu. camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla.. Arnk gece-gunduz bunu anlanvor. Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. Ulu aga<. Ye§il elbiseler icinde idi. Kanuni. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. KIrk gun soma riiyasmda gordu. gozleri kamastmyordu. bir oduncu kulubesinin onunde idi. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus. Tesbih tutan elini.. 34 KANUNi'NiN SON ASKI . Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti. Kethuda kadm devam etti: . Demek Simendam kendisine yalan soylemis. hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti. Bunda. Soma.h bir ormanda. Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi.ok zaman glillip geciyorlardi. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu. elinde bir Kur'an-i Kerim. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu.

Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu. onunla konusuyordu. Gaflet icinde. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu.:abuk unutmustu. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. Kanuni. padisaha yakm olmarrusnr. annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. Onun degil. bazi §airlerin hakkmda vazdig. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. Kanuni zevklerinde. kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki. memleketleri. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. muhasibi. Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. Sultan Sulevman sik sik goruvor. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu. lanetle arulmanusnr. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. Kanuni ile aym yastaydi. Dahasi. i§te Kanuni Sultan Suleyman. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. devlet hazinesi benim emrim altmdadir. Gencligimden beri . 0 da aym hislerle onlara bagh idi. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. Sehzade Suleyrnan. "Frenk". kralliklar verebilirim. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. "Makbul". Kale Ibrahim'i. sulh ve harp benim elimdedir. <. kemamyla.: oglanlan arasma katrrusn. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. Ibrahim. hazineleri bana tevdi olunmustur. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir. beraber yiyip iciyorlar. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz. Kralliklan. Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus. 11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn. Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. ~ehzadeyi gorenler. bir seyisi pasa yapabilirim. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor. kaside ve methivelerin. Zaman zaman da vazifeler veriyordu. Enderun'a alman ibrahim'i. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. Esirlikten geldigini <. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor.

Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi. Yenildi. Hurrem Sultan. icildi. Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig.. aciz fakiriniz M uhsine . "Hazret-i carum ve sevdigim". fakat elden ne gelir.Padisah ile beraber yasadun. Kanuni zor bir duruma di.. Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa. MakbUl ibrahim Pasa. mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''.. Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece. "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''.i§mi. Hatice Sultan'a ihanet etti. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti. " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi. adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma. Muhsine adh bir kadma a§lk oldu. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir. Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz.. 40 . Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa.. 1536 vil. seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa.. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi. Irak seferinde bircok hatalar yapnus. Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa.. onun dogdugu hafta dogmusum . ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti. Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu. Maktul Ibrahim Pasa oldu . Bir tarafta Hurrem Sultan. bogularak olduruldu. eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl. gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti.sohbetler yapildi. . Sizi istiyakla seven..i§tu.. tath . gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel. ozleyen bicare. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi.

Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa. hatta onu azarlar. sozlerine aldms etmez. Merzifonlu'nun arnacr. Macarlara yardnn etmenin yamnda. Macaristan topraklanna giriyordu. Kara Mustafa Pasa. Osmanh ordusu her gectig. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. verde dehset ve korku sacryor. Bu yagma ve talan. Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. Padisahm gozune girmisti. Ama evdeki hesap <. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim. menzilleri birer birer asarak. Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi. §ehri .SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet. Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. Gozli pek olan Pasa. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. sonra da arkadan vurulur. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Tokeli.

tarihte <. . " 44 . ikinci Viyana hezimeti. Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. Eger ileri anlsaydm. sen de bir §ey yakalardm. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar. Bunlardan biri de. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir.. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu. Merzifonlu ise bitkin. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis. Tatar kadrini bilsinler . ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi. kemer ve ok cantalan. sen iyi bir savasci degilsin. yorganlar. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi.ok btiyuk sonuclar doguracaktir. Bu. Tatar (Kinm) Ham'na. cephane. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir. Merzifonlu. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski. Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. olacaknr. Han da: "Polonya Krah'm biliriz. her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr.ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini. sevincini. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. hahlar. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler. ufak bahceler. cocuklar gibi aglarrus. fiskiveler. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. Lakin.linkil bana bir §ey getirmedin. dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. son durag. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. Bu geri <. Burada hamamlar. c. gururunu. talihimizin ve tarihimizin son akmi. Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez.. diyemeyeceksin. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana. yedek av atlan var. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§. Hatta bir papagan bile bulduk. Bu rezilane hezimet.. "Mumkunse beni kurtar" dernis. gayret beni kovmadi.

Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <. Ahmet. cesit <. Esmer. minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. kisa zaman soma bir hayali kesfeder. saga-sola bakmadan. cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti.e§it aga<. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen. Basta Padisah O<. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <. iki <. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken. devlet erkaru.lbyordu. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar. Bunun nedeni.egi yiizlerce cesit lale. Kar§ldaki pencerelerin birinde. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek.Osmanlilarla Venedikliler arasmda. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. kalbinin atng. saadet bahcesi. mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit. hayatmm son una kadar maas baglarrusn. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere. cicek ve lalesi. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti. bilhassa Fatih devrinde. kapidan <.lan. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti. bu sefer istanbul'a <.11gmlig. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. Deresi. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa. saraym her tarafiru res imler. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <.i cozmek gibi gelirse de. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn.lld1g1 bahcede calisan Pietro. kimbilir hangi diyann hangi agacmdan .evresi idi. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn. sivasi. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. vaki§lkh. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti.gururlanan Senato da Bellini'ye. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu.uncu Ahmet. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih.1kip gidecektir.i<. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam. Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. ko§k ve saraylan.ah§lyorlard1. Sabahlan saraya geldigi zaman. Osmanh padisahi Ucunci.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi. kaplumbagalan. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir.

Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. talih az da olsa kendisine gtiler. "bin verirseniz" der. Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap. birbirlerine daha da baglarurlar. buruktur. hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir.. birkac sam name ile mumkun olacaknr. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis." Izin verilir. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. bu yasagr nasil delip. Umitsiz. deryada bir katre. Pietro her gun.. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. Ferdane bu hediyesi ile. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. Pietro'nun i§i bir gun biter. Italyan mimann gozii alnnda degil. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. cigeri pare pare olur. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. Mektup yazsa bile kim. Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. 0 gul cemalini gorebilmem mi? . nefesi darahr. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi. seni dudaklanma degdirmek. pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur. mi demek istemistir dersiniz. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. Bildigimiz. I§ini kisa zamanda bitirecektir. bitiktir. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. "bir eksigimi tamamlamak isterim. birkac sanrlik mektubunu gonderir. Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. Pietro. Mektubunda. Padisah O~uncu Ahmet. Ondan nasil aynlacaktir. bilmiyoruz. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz. alabildigine sikilir. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda. isini kisa bir zaman soma bitirir. kendisini takip etmektedir. Ferdanesindedir. Pietro. bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. Heyecanh degildir. Istanbul'dan aynlmak istemez. M iisluman 01 da benimle evlen. Bu ancak. talihe sitem ederek cariyesi. . yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. diyen Pietro. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. Bir yandan. . Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur. uzgundur. zirvede bir tutam kar da olsan. dinlendirmek istiyorum. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. Kim kime ilk de fa vazrrusnr.

kalbinde yeseren sevgisini. askmi. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu. Dindar.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu. Sehzade Abdiilharnit. Tahn devraldigmda. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma. on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. Oyle ki. Hatice. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. Hurnasah. Maliye berbatti ve devlet.i~ ci. kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. Birinci Abdulhamit. Italyan Mirnar. Hadice Ruhsah'a vaziyor. Binnaz. Biitun cocukluk. kadmlanyla konusuyor ya da i. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor. gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye. ne vapacagiru §a§lrml§tl. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. Babasi Ucuncu Ahmet. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. yasta padisah olan Abdulhamit. Cok ge<. Sonrasi rm? . Yuzlerce cariyesi vardi. Abdulharnit.inlerde Harem'de okuyor.. geziye gitmedigi gi. idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir.. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. Burasr. padisah olarak cikabildi. saf ve kadmlara duskundu. Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. Naksidil. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür. "Beni. yakisikh degildi. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir.

Goniluyor ki. Ben kulun. Ruh§ah. Sevmek. Ayagmm altma yilzilm.. feryadi ayyuka <. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur . Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus. ister kul. Benim bu halime dusmarurn bile acir. Efendim. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen... ancak sonsuz merhametin sondunir. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. Bir kusur ile beni unutma. gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin. Efendim. Billahi her gece sabahi cikanrnn. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. ister oldur."Ruhsah'im. Sana teslimim. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. sevgilinin e§igine yilzi. "Abdulhamit. belki de olmemin sebebi olacaksm. kurban olsun. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur. gideyim. kim eder. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir .. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr. diye buyurursun diyorum.yilzilmi.lbyor: "Fesubhanallah. Hak degildir. ister §ah 01. Kendimi zapt edemiyorum. Ruhsah'ma kul.irerek senden rica ediyo- " rum . " Birinci Abdulhamit. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim. Billahi hastalarup doseklere dusrnernin. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si. benim aglayismnn atesini sondurtirse.. Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti.irmek isterim. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. ayagina. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez. ister beni darp eyle.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. Hamid'in sana kurban ola.i si. . ama sen bana 'gotur' demiyorsun. belki beni gotur. Camm efendim. 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. sana baglanml§ olan bir kulunum.inil silrerek gorull yaresine merhem anyor. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz. Insallahu Teala. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem.. Allah bana layik oldugumu versin. benim halim cok kotudur." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. Vallahi silmme billahi. goztim stirerek rica ederim. billahi'l-azim. omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i. Yalvannm bu gece gel. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir.

itaat etmesini bir turlu ogrenernemis. Bir kedi kadar munis. Soma. herkes gittikten soma. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor. Oysa Dilfeza. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse. kendisi razi oluncaya kadar. Haremagasi bir bakrma. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr.i Selim . ~a§hna donen Ue. san sirma sacli. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi. davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. bu itiban goniyor. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. Ta.lkanhp evlendirilmiyor da. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. Dilfeza 0 kadar guzel ki. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. tasra e. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin. bestekar ve ruh insaru.agnhyor. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. Her §eyi ogrenen Dilfeza. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor.iincii Selim. ko§e minderinde agirlaruyor. onun gonltinii bir erkek guzeline. samur kiirkune buruntip. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis. 0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan. birkac dakika soma oyIe donmus hareme.iinci. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. yabani mi yabani. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. Dilfeza. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir.. daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. huzurda hicbir §eyi gizlemez. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. Ucuncu Ahmed'in de kiz. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. Dilfeza. cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister. sultan krzi. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere . Bir dag kusu kadar urkek. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu.iinci. .Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda. Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus. Padisah Oe. bin mislini basma gelecek bil. Sair. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga.. burnundan kil aldirmamacasma. Bu durum.i Selim. her taraf tas. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. Ne gelirse. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus. Dilfeza. Bu fisiltilar.. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir. Nedir bu Dagistanh. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. §a§mp kahr. yliz bile vermemistir. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. bir kapIan kadar yrrnciydi. bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye.

onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. idari. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. Ancak degil sarayda. istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi. Her vil. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz. . 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. mtilki. Kislalar. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi. Devrinde saray. hattat ve bestekar olmasidir. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu. Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. §efkatli. besteler yapngi gibi ~alardl da. . Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim.. yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. Merzifonlu Muezzin Yusuf. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. Fatih gibi sanatkarlan korur.olan miiezzine verilmesini ernreder. cok merhametli.

padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir. <. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. Aldigt her nefeste. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti. egitim. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever.unhi Mihriban. bestelerinde. Sadullah Aga. namusunu emanet etmisti. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. nuzrabmda. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. Cirit oynamakta. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis. Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus.. Sadullah Aga... Hie almazsa. fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus. dikis. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. neseli. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. Enderun'da miizik. kulagma ishak Beyin geldigini. Yamna donen nediminin. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. miizik. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. sazmm tellerinde hep a vardi. atngi her adimda. §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . Bilhassa saz. 1728 yilmda. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. Ondan kactikca. Ucuncu Selim. Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§. Onemle belirtelim ki. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. bir sevgi idi. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. takdir ve itimat ederdi. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 . ishak Bey kan. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi. hatta sille tokat atmaya baslamislar. Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. prograrm vapilnustir: Dans. 0 halde ya bu ugurda olmeli. edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. istanbul'da dog an Sadullah Aga. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. ishak Bey. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. bagmp ~aglmlaya. ata binmekte pek mahirdi. Bunlann arasinda. Bundan baska Padisah ana itimat etmis.. Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. Giizel konusan. guzel okuyup. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. adi da Mihriban idi. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. Hos. atesler icinde yamyardu. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct.istanbul' un en namli sazende. hossohbet bir adamdi.

Oc. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. Beste c. Bu. Ulasima da onern veren padisah. Cok musrif oldugu. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi.Sadullah kulunuzundur. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz. Aga'y. heybetli. Biiyuk bestekar. .uncu Selim.almdlgl zaman Dc.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince. Onun zamanmda yeni yollar yapildi.ok giizel bir parca idi. Cellar. ask ve sanat akryordu. yuzune bakarruyordu. "Yakalaym haini. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu. isnrap. bore para ile saraylar vapnrdig. demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . Her tarafmdan hayat. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi. Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn. padisah onunden yaka pac.uncu Selim nerede ise aglayacakn. Oc. Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti. Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi. gurese. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. fasil geciriyordu. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. dediler. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. Yanmdakiler: . §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. adiru ve bestekanru sordu. Ileri goru§lii ve tedbirli. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman. Bu. goturun" emrini verdi. Bu on un en meshur bestelerinden biridir. ava. Derhal adamlanna. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir.a goturup hapse attilar. yuzii sapsan 01mustu. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi. yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular. ata binmeye merakli. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir. Derhal. olmeden onceki giinlerde bestelemisti. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. bir gun vine sanatkarlan toplarms. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti. SaduHah Aga'run olum fermam idi. Sadullah Aga'Yl sevenler. ntifuzlu adamlar ceHada. Padisah. ciride. misline cikardi. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. eski nesesi tekrar yerine geldi. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz.

Ege adalannda isyan cikardilar. Burada asked torenle karsilanan Sultan. amma kafanun i<. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi. Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi. Sabah evimden cikayun. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism. sofranm basma geceyim. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi.uncu Napolyon. Diger taraftan. bakism.liikle bastmldi. corbarmn zevkle iceyim. Ya onlann memleketlerinde. 1867 yihnda. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek. atima de gil esegirne bineyim. <. cumle alemin gozleri senin uzerinde. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln . Misafirler icin verilen yemekte. Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. Yorgun argm.. bile merak uyandmr.Ekselans. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku. Gelen elcilerin halini gorursun. Kanm gtiler yuzle. Isyaru planlayan Avrupa devletleri. Aym zamanda Kralice Victoria da. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. Adim ansm. Boylece Osmanh tarihinde. Sultan Abdulaziz. " Sultan Abdiilaziz. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti. unvansiz. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni. kendi halimizde yasayip gideyim. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <. Isyanlar gu<. asiler isyandan vazgectiler. adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu. trenle Paris'e gecti. Yureklerimiz rahat..Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi. 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz.Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. kan dokerek savasti. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene. Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. dudaklanmn kipirdavis. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: . . toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi. huyiik meselelerden uzak. isime gideyim. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. Ali Pasa Girit'e gonderildi. Murat. Ordulanmda tek bir asker. bu tahnn da esareti var. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga. hali vakti yerinde.ozLim yolu. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi.lkml§tL Balkanlar kaymyordu. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de. Yunavim. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. Sultan Abdulaziz. Kimsenin derdi bize illet olmasm. Fransa krah O<. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. Bu davetler.Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim..

lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken. Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. Sultan Abdulaziz. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn. Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus. kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Siiveys Kanah'nm a<. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni). 1826'da Granada'da dogdu. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. 1920'de Madrid'de. Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir. Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni). Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. 1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Sultan Abdulaaiz. Dedikodular. Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr. Hukumdar. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi. 94 vasmda oldu. Zaman zaman. tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi.62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. Imparatorice. Dahasi. 64 .

di. Istanbul halki. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. kimi omzuna cikmava kalki§lr. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor. basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa. her renk ve iklimden secme. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn. Kernalettin. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti. oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat. 40 kisilik orkestrasryla . Dogu dunvasmm hurafelerinden. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye. padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda. aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. devleti kalkmdmp. Burhanettin. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. "Cariye" dive arulan. Onu. Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. Alnnci Mehmet Vahidettin. eriskin ~aga ulasabilmistir. Abdulmecit. hokkabazhk. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. Kizlann kirni kucagma oturmaya. Besinci Mehrnet Resat. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. Siileyman ve Nurettin. Bu sirk. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. Sultan Ikinci Mahrnut. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. Abdiilmecit.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu. Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti.:lkml§tl. Ikinci Abdulhamit. Son derece acik fikirli.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. Abdulmecit. Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi.

Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. Abdulrnecit. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu. Ancak. pek guzel bir kizdi. duzenlenen §enlik ve eglencelere. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. Abdiilmecit.igiinli sona erince. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. ogullan Resat. gi. Bunun da caresini buldular. omuzlan genis. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. Abdulmecit. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. siyah krvircik sach. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. Seullier sirkini de davet etmisti. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu. Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. beli ince. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . Madelaine. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor.i~lii kuvvetli. Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi. agzl biiyukce. Bacaklan uzun. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti.gosterilerine devarn etti. iizerine titrerlerdi. saclan parlak ve giirdii. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti. Yapng: dans nurnaralan ise. Madelaine beyaz tenli. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. Sunnet di.

baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. askmi istiyorum" cevabini verir. Hilal kaslim. lakin senin gibisini bulamazdrm. Buradaki gorevi. soma da bedenini caldi. Vur patlasm. Tokat'ta dogmu§tu. ya selarmrm ahrsm" der. Kani. Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. KIZ tarumadigi ve hie. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu.Limni Adasi. "Basmdan utanrruyorsan. nihayet kendini kontrol edebilmis.ligi yoksulluk icinde geemisti. Kalbi de bostu. arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. ~a§km.Aradigm bende degildir. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. Yaradandan vardim isteniyordu. selvi boylum. gunden gune erimeye basladi. hayran. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani. Bunlardan biri de.ekiduzen vermek. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik. Turk olsun. Bir gun Ebubekir Efendi.ama§lr yikayip. duraganhk katmak istiyordu. Ebubekir Kani Efendi. Yasr krrki bulan. Ebubekir Kani. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. yaruna yaklasrr. bu kasaba benim.izerine Kani. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. "Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu. ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. saclanna aklar dusen Kani. artik bu bohemce hayatma bir e. Ozellikle mikte yuklu gazelleri. gormedigi bu insan karsismda urperir. Daha evlenmemis. §iirleri. Rum olsun. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani. Bu derbederlik. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. Uzaklardan gorunen u<. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. "maden ocagmdan e. Eli ayagma dolasan Kani Efendi. idari ve resmi isleri vurutuyordu. sevinci kursagmda kalnusn. ~imdi ise aradigtrru buldum. bohem hayan once onun kaderini. "Ya e. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani. yasindan utan. Kalbi duracak gibidir.lkanlnu~. Cocuklugu ve gen<. halki bir anda sevince boguyorsa da. varasm yoluna gidesin. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. yerini daha soma mate me birakryordu. Ebubekir sair adarndi. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider. KIZ: . Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. dilsiz. Kizm. istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi. . halk achktan kmlryordu. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar. Kalyon. yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor.igneyip gecersin. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus. yuvast da. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor. benim vasimda kizm olur" demesi i.

Ebubekir Kani.inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. Rahip Petraki'ye halini anlatti: . Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. degilse isa adma.i§te kapimzda bagh kulunuzum. Gunlerdir. Yasun belki buyuktur. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. kimseciklere soyleyemedigi aski. Rum kizi. Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden. ister iceride. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . onu sizden helallige istiyorum. §lk benim . Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. Gi. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi. dedikleri avare 3. ogrenebilirsiniz. Kani.. admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. Ask derdinden saranp solmustu. bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl.. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. KIZ onde. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti. uykudan cahsrnadan armdi. on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti. kizr kiliseye kadar takip etmisti. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken. krzi babasmdan istemeye karar verdi. Kilisenin yolunu tuttu.§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru. Bu arada onun.. Yemeden icmeden kesildi. buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu. Kiziruza Allah'm emri.Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. Kani Efendi bu sozleri soylerken. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir. Voyvoda Alekxander'den beni sorar. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci.. Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu. Beni kabul ederseniz Allah adina. .. biiyl'ik elcileri adma. Bu takip sonunda onun. . daha soma sozlerini. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: . Muhammed adina. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti.

Dorduncu yilda Rahip Petraki. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. sabaha kadar kendine gelemez. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani. Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. Despina. Dart yilm sonunda Petraki. Gemiden en son cikan Kani. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. Despina. 0 unlu soziinii patlatti: .arpmaya baslar. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma . 0 gun kiz. istanbul'a donecegi gun..lerinde. Despina. Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez.. Rahip Petraki. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan. <. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden. Despina'nm mezan Limni'de. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<.insaf eyle Petraki Efendi. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu. bu durum dart uzun yll sunip gitmisti.lghklar atarak vardim ister. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr. Ebubekir Kani. Fakat §artl cok agirdi: Kani. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. Silistre'de cok kalmaz. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani. kalbi ctkarcasma <. yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. buzlann ustiine ylglhr kahr. gozleri karanr. nemli gozlerini hie kirpmadan. kirk yillik Kani olur mu Yani . sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye. Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi. Ortaya bir Kur'an.kilisenin tashk yolunda. Nefesleri 0 gece birbirine kansir. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. i<. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. kizmi vermeye yanasmarrus. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar. alan Ebubekir Efendi. bir Incil.ah§ml§tlr. biraz da kizm gonlum. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi. bir kilic. Caminin misafir odasma getirilen Kani. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn.

gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen. yakm dostu oldugu icin de ana da. arkasmdan alum gelirdi. Bizim neslin insarun cogu: karakasli. calismaya ba§lar. rsnrabnu. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur.ildi.ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: . gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. kelimenin tam anlarmyla hicrandu.i. guzel sesi gibi. ela gozlu. Dastlann sicakligt. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. bulbullerin sustugunu. istanbul gumriigtlne girer. Gul bahcelerinin perisan halini. Ebubekir Kani. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr. diken gulunden §ikayet~idir. gullerin saranp soldugunu. <. istirapttr. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir.. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. Ruh ordusunun basi. ickisinin atesi. gezip eglenmenin hayal oldugunu. ask ve meskler de yerini cinsellige. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. Onlli Bested. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn. hatta kacmak ister. icindeki bu atesi kullendiremernis. Hacip Bey. aynliktu.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. Dahasi da. olur mu Yanii. Natuvan'a da acilamamis. her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken.. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret.gomi. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. zevk. besteler arka arkasma srralarurdi. Gercek ask ise. kil~i. virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. asklanmn yangiru. Her seyin fersudelestigi gunumuzde. sevgisini gonlune gomerdi. Beylerbeyi'nde. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir.ok i<. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur. ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. Sevki Bey'de ask. §air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. belki de en icten. "Benim gibi 01 da gar" der . doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. seckinlerin tarudigi.

Malta'yi aldi."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). Diger taraftan Napolyon. Napolyon. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere.are bulunmaz Her derdin olur caresi.. Bu sefer. baska bahare Bari bulaynn. Rusya. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti. asm hassasiyet. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu.. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel. Napolyon. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Napoli Krallig. 1805 vihnda Ingiltere. gani. Osmanh Devleti. Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. Avusturya ve Rusya. biraz icki. 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi.il varesine <. 1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. Daha soma Milano'ya girdi. Napolyon kanunlan. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. Fransa'ya karsi birlestiler. 1807'de imzalanan .'nin elivle tac giyerek imparator oldu. Paris'teki asked akademiye vazildt. Isvec. saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig. Ayru vil.inyada. halk tarafmdan desteklendi. Kl§ geldi. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. Once Misir seferini hazrrladi. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina. 1795 Ekim'inde. kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. Bu bilyuk besteci. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. Napolyon Paris'e dondukten soma. Ayru giin. Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti.

1840'da cenazesi Paris' e getirildi. kacaklann sayist ~ogaldl. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. Hemen bir ordu toplayan Napolyon.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. sizin ise onurunuz . Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi. Vikont Bauharneais. Her millet.Evet. Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. Paris'te. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu. Belcika'ya saldirdi. Hayatmda kisla. Helen Adasi'na g6tiiriildi. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. Ordusu peri§an oldu.i. Moskova'ya girdi. Napolyon. 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi.. olmaz. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir. ben ha. Napolyon. Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. "Majeste. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI . [ozefin fettan kadmdn. asker ve atlar a~ kaldilar. soguga yenik dii§mii§tii. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St. §eref. yi.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn. 5 Mavis 1821'de oldu. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. Peki. Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der.. " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi. Napolyon. Bosanmak isterler. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine. 1810 yilinda Car Aleksandr. igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: . Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir. Napolyon bir giin. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. Bizim paranuz yok.la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. onu daha populer hale getirmistir. iki cocugu olur.

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. i§te tam bu siralarda. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. Sansilru gevsetti. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda. hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. dive diretmesi. Tarih boyunca gozii ve gonlu. Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan.. bans istediler. 1838'de Gene. aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu.lkngl zarnan. gozi. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus. ikinci Aleksandr. on un duygulan degi§memi§.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: . 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr. gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu. saraym resrni havasmdan. babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. onunla evlenecegim. bir dedigini iki etmiyordu. Aleksandr kansiru cok seviyor. Katya Dolgoruki. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler.Prenses Maria'yi seviyorum. gozi. babasi gibi boylu poslu. maglubiyetin acisuu gidermek. annesi Carice. Aleksandr'm. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de. adalet islerini duzene soktu. ailesine geri adim atnrrms. iki gene. ilk olarak koleligi kaldirdi. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular. Yaverlerine de. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu . gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr.. ondan aln cocugu olmustu. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi.i pek bir gencti. dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. Aleksandr. Daha gencliginde. kaygrlanndan. ilk cicim aylan fevkalade geciyor. Boylece. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. vakisrkh. Bu gonul macerasi. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim. Onun da adi. . Yenilen Ruslar. Rus Prensi. Avrupa'da vapng. Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. gorilr gormez ona tutulmustu.

ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu. pek akilh degildi. her an tehdit alnnda. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti. kestane sach. Car'm hasretiyle yanan Katya. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu. akil darusilacak capta degildi. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii. sivrilmesini istemiyordu.i. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. Car'i tarudig. 1872 yilmm Mavis aymda. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini. sirada heniiz yirrni yasma girmisti. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni. Kirnse. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum. onu cekmekte oldugu bi. Suikastlar birbirini kovalamakta. oliim korkusu icinde vasadi. Gercekten Katya. atlan ve arabalan vardi. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu.iti. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti. Yillar yih Aleksandr. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu. sedef tenli. Ostelik iktidar kavgalan. Ertesi yil. Arnk usaklan. ilk zamanlarda Katya. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz.in acilanndan kurtarmisti. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr.imi. gene kadim Napoli'ye gottirdii. Bunun uzerine ailesi. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. Car Aleksandr. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi. Yuz cizgileri muntazam. Ona. diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi. Car ise kirk yaslannda vardi. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk. . Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler.iri. Katya. daha 0 gun anlnus oldu. haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. Daha §imdiden. Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. Saf bakrslan insarun icine islivordu. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. Bu olum Car'm. agzl bicimlivdi.i§ti. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. gozdesi ile gizlice evlendi. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu. cok guzel bir kadmdi. Katya. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu. Dedikodular ayyuka cikrnrsn.

hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu.i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi. oldugunu ileri siirduler. Ertesi gi. Aym anda. Car'a bir §ey olrnanusti.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. ilerici fikirleriyle i. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki. her §eyden habersiz hazirlanrms. Aleksandr donerken. bacaklan parcalanmisti. 1887'de "Toplum Di. digerlerinin asklanna pek benzememektedir. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir.iti.irlidi. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam). Car'm i.i§lincesi kocasi. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. Petersburg'dan aynldi. gibi.. hanralanyla bas basa yasadi. ne hurriyetci idi. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. Katya. Melikov. onu bekliyorlardi. Her ne olursa olsun. Harmanisi sirtmdan firlanus. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu. Aleksandr.(ar Aleksandr. her zaman yapng. i. Bu dramatik ask. Plevne kahramani Gazi Osman . bir ti. halkm gozunde hem Aleksandr.icevherleri idi.in millet. Aslmda Katya ne gerici. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. Fransa'nm gi. gezintiye ~lkmak. 1922'de hayata gozlerini yumdu . saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. Bi.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi.in de kilisede ayine kanldiktan soma.ini. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag. Car yere yuvarlandi. Bu seferki bornba yerini bulmustu.i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi. Giinlerden pazardi. Aleksandr. cocuklan.ik bir cocuk verde vatryorlardi. her ne yapilirsa yapilsm. Fakat daha 0 anda olum.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada. donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz.. Fazlaca kan kaybediyordu. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya. Katya. Baskanliga iyi bir general olan. mi.izerine kanadiru germisti.irli. Aleksandr. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. hem Katya sue ortagi savilryordu. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti.i. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken. Onun tek di.ilti. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu. 12 Mart 1881 gi.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi. ona oksijen verdi.izenini Koruma Yi.i~i. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi.

emelsiz. daha agrrbash oldugu gori. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder.in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice.ir. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. melekler sevinc icinde .inya durdukca da yasayacak. Her zerre. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim.in bu giizelliklerin cinlayan sesi. damarlarda akryor. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor. Bu mektuplarda alev alev yanan degil. Enderun'dan yeti§mi§. giil rengi ile gi. bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. Bu dramatik a§kt. intikam icin her imkaru kullanacak. intikam icinde yaruvordu.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi. Bu misafirlik aylarca devam edecektir. Muthis bir kin ve intikam da vardi. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur.iti. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan .ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. tahsilden mahrum. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler. Padisah Ahdulhamit.i karamus bir a§lk. hikave. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan. bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan. Kemalettin Pasa'mn. gok §en.ili. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. Umitsiz. Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. Hatice Sultan'm babasuu <. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim.ini. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi. Varhk icinde yalmz ben mahzundum. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi. Yine bu mektuplarda. yekten bir Va~lfPa§a yapihp.inii idi. uzun kara bryikli Vasif Efendi. ask ve tasvirler degrne roman. Hatice Sultan. kim in nesi oldugu mechul. Yirmi bes yasma geldiginde. film ve romanlara konu olacak §ekildedir.. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu. Hatice Sultan. gozi. Bir Persembe gi. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor. servette de. Diger yandan. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm. Ikinci Abdulhamit'e.imsiiyordu. Biiti. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. Her §ey. sultanda da. Dunya mesut. Bu sevdaya..imidin arkasmdan kostum. Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis. Mektuplardaki hitabet. di. incelik.Pasa'run oglu.in yollanmasma sebep olacaknr. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan. Abdi. Hatice Sultan ile. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. Hatice Sultan'm ise daha temkinli.izlerini gorrneyeceklerdir. §ohrette de. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda. babalannm yi. Aman aman. o ask ki.

esaret zincirine vurulmu§. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim. Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum. gunler seneler kadar uzun geliyor.i§ butun gucumu. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. ya Rabbi. Bir gokyuzune... Askim benden care gormedigi icin gam icinde. bir size baknm. sevgili melekcigim. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki. " Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen. Bir gi. yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu. Teneffi. " Hazan mevsimi gelmis. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim. divane mi oldum. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. Okudum.in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu. . saadetler sacn. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. gonlume yerlesti. kalbimin ilstilne koydum. Sanki vucudum toprak olmus. annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin. gozume gorunen ey ilah sen misin. olum ve hasretten kurtaran kudretinize. ben asktan vefa gormedigim icin melul. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum.. Boyle uzun. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar. Sizi gorrneye. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. nurun mudur? Ilahi.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. tekrar tekrar okudum. Yaradihsin tabii kanunu. Efendicigim pencere onunde idi. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim. takatimi kesti. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi. . sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla.. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. bana hayat verdi. 0 kutsal maksat. kendimden mi gectim. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. ezberledim. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. zihnime. optiim. Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim..oldum. vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . Gonlum.

istanbul'un mesire veri alan K5. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir. bu utanc verici di. Kac gundur gayet derin di. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur.g1thane'de de bulusurlar.i§uncenin bir ise varamavacagim. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil. da olur. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma.§lk. Hatice Sultan. yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki.Merak etmeyiniz. c. Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn...inerek §u karan verdim. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra. " Kemalettin Pasa. Ote yandan. Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. askirm belki daha ivi ifade edebilirim . ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte.. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan.. Kernalettin Pasa. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim.. kavruldum . gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim. efendicigim. Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz. Gizli bir yoldan ve kapidan . kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte. iniltiler ve atesler icinde vandim. Butun kelimelerinde hasret.. Ben sag iken aynlmalan imkansizdu.i.i§i. Ah efendicigirn. yaznll§ oldugu son mektubunda. Ne var ki. ovle bir miknatistir ki. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler.. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte. Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim. Ah velinimetim... hatta ernretmektedir. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " . Bu hurriyer. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir.. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. Kemalettin Pasa. saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5. cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde. . Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. Hatice Sultan. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . Yann herhalde ve elbette.

. Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. Bu karar ve dii§i.. bir gezinti yerinde gardugi. Bu hal. Peder bir <. Tabii reddedecegim.incelerimi iyi dusun. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur. iyi du§i. sene . kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. Hatice Sultan.1ban iken. konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir. Fakat Hatice Sultan. pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr. evlidir. Kemalcigim . Hemen a <. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. Ruhum. beni sevmiyorsun.onun vucudu ile kaimdir. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi.in rnektuplasabilivoruz. Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde.. Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey.. van tok yasavarak hayanrn bitirir. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar. Bu karannu yerinde bulmazsan.. Yanaklanmzdan. h5. Bursa'ya surgun edilecektir. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan. Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor.. u<. Kizida Hindistan'da vefat etmistir. ondan soruluyor. nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. hayatim. ne de bas agadan.inursen. dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim. Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir.15.agnhyor. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 . ne kadar devam eder? Olsa olsa iki. diyecegim.i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. Hatice Sultan ise van a<. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum. karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. . Karar derhal tatbik edilir.

Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. Katkasva'ya. Gonli. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. ikinci Abdulhamit'i. orad an Berlin'e gitti. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu. hatta padisahtan bile gLiS. 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. Maceradan maceraya kosan Pasa. Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn. Almanya'dan varia olan Pasa. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. 23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. Bilhassa Almanya'da. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi. 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. Enver Pasa artik devletin en guS. Belcivan yakmlanndaki Cegan . harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. Bu donemde. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi. Aym senenin Mart aymda.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. 104 . Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. Sadrazamligi. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. ismail Enver. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi. Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu.lliydii.lu adami olrnustu. Tarihimizde havati.

Bir zarnan benim snclanrm tarayan. Allah da bundan memnun olmaz. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. Senin 0 sevimli. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. Bu ise cihad vazifesidir. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. . Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. senden cok uzaklarda. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. Oyleyse. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . Bu oyle ulu bir vazifedir ki. Fakat sen de bilirsin ki. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki.. . Oesem de yalan olur. bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. Ve bir kere daha soyluvorum.. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. sehit dtisrnesinin 74. Soyledigin pek yalan degil. Senin cihad etmen ise. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur..Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu. nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi). Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. Sevgili N aciye. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . sevgi ve askmm vaninda. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. tatli yuzum. BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi. Oysa ben §imdi. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. blum ise mukadderdir. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da. Allah's hamd olsun ki. Kemikleri. §ehit olarak el. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa. Enver Pasa. 0 yeni bir hayata. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. Sakm sen kocana. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. onu sevmendir. Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. zengin olmak veya kendi b.. Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. Sen Allah'a once kocamn vapng. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye. ~u fani dunyevi sevler icinde. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. Her ne kadar senden ayn kalmak. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki.

Allah'a ismarladik . senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur. Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir. Derken. Mustafa Kemal Pasa'nm. §imdi senden aynlma zamam geldi. Sultarum. Allah bilir. Haydi. Zira Allah. ikinci bir arzum daha vardir. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim. cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir. kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. 106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum. istanbul gazetelerini okudum. Naciye. Kim bilir. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir.. sevinci de verince birbiri iistiine veriyor.Bu arada benim senden ilk istegim. Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin. Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim . benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken. Allah nasip ederse.. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme. Bilmem Allah kederi de. Fakat Allah buyuktur. . Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir.. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne.. Hele bir dli§un. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik. Pekala sevgilim. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil.. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek . Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin .. Eminim. sabirh 01. biraz yuzune vurmak istiyorurn.. ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim. Bunlan okuduktan soma. biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi). .. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa..

kulaklan ugulduyordu. kara uziim gozhi. kalbi gum gi. oper. mevkiim icin . ~imdi on aln yasmda.izi. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga . Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti.ivey babanun yegeni. Fikrive. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. Doktorlar. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda. Fikriye de kollanm be line doladi.. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum. Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<. Sen sag ve 0 da mesut olsun. tek idealinin memleketin kurtulmasi. Soma.ekmek istemedi. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . butun yokluklara. elbette sevmis olabilirim. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi. Vasfiye Harum. vereme tutulmustu. kendilerini dislamamasmi. Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak. Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven.. Biri. uvey babasmm yegeni Fikriye idi.Ah ben bunu dLi§i. Fikriye'nin yi. Oteki ise. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar.. voksulluklara. Fikrive. babasi orada kumandandi. "Beni iki kadm sevdi. Fikriye. bana cok duskun oldugunu biliyorum. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi. elini sevdigi adanun elinden his: <. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi.. seni Allah'in birligine emanet ederim . Zi. yalmz ben oldugum icin. hicbir §ey beklemeden.. Yaradilisim boyle... ~imdilik. Ben de insarum.ibeyde Harum. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. ince bir kadrndi. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye.im anyor. Buyudukce guzellesti. Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl.i kipkirrmzi kesilmisti. her haltikarda hizmete devam edecegini. i. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. Fikriye. Fikriye'vi asla .. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler. ikili arasmda ilk steak temas. ben her §eye katlamnm. havatina son vermekten cekinrnemisti. o kadmlardan. sevgi dolu mektuplar yazanm. Cok tatli bir kiz.imince her derdimi unuttum. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis... Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti. Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu. Ince bir hastaliga. "Benim camm Kemal Agabeycigim. doktoru kendisine.i olmadrgmi. Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim. hicbir §ekilde memuriyette gozi. el sikisnlar. Fikriye. " Enver Pasa. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi.

benim carum Pasam. yanaklanna dokulen gozyaslan. Fikriye. Konsolosluga telefon eclilip. bir gi. tren bileti almdi.Peki Pasam. Fatma Harum.irmeye <.i degil . Mustafa Kernal. dagilrrusn.in hi. Fikriye. sizinle sefarethaneniz ilgiliclir. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr. boynundan kayip vastigim islatryordu. Onun nesini begenir bilmem. Sanatoryumda. Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§.. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah.iIllle sen.lki§ islemleri tarnamlandi. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi. kendisini koyuvermis. kiskanmava hakki yoktu. Ah. Isvicre'ye gidecek. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun. gozlerinden yaslar akryordu: . Nasil da Fikriyecigini sever... AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor... Son uncia Fikriye'nin S. du§uni. Fikriye. Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. gerekeni yapanz.Ah benim sevgili Pasam. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz. Fikriye. onlann hepsi olur. Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. kendisine biraz olsun gelince. calisma odasma gecerken. 0 da biitun kizlarda var. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam . iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. nazlanmaya. Benim sofra cavusum. Saghgml kazanmadan direnmeye. hie kendi degerini bilmez . tedavisine orada devam edecekti.. kendileriyle goruseyim. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn.ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza. Mustafa Kemal'e sik sik: .ili. Ba§hekimin.Sefarethane.icreleri bir arada tutan bag kopmus. Mustafa Kemal. clemesi uzerine Fikriye..in kismet ciksa.. tath tath guluvordu: "Uzi. kesin tavnru koydu: . Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi. huziinle fakat dikkatle . cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i. Gerekirse Alman makamlanna basvururum . Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya. Ben ne aptahm.gelini olarak gormek istemiyordu. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. bu isleri gorur §imdilik. Bir gozleri var guzel olan. Fikriye bavilnusn. hareket edecegi bildirildi. Sanki biiti.irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de. Her §eye ragmen. cilgma donmustu. Aldigi fraki. ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. sinirlendirirler seni.

onu ne kadar yasatirsa yasavacak. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim . kendisine hos geldiniz" diyelirn.• kendisine aynlan odaya cekildi. yuksek ve sinirli bir sesle. maddi bir endisem olmamalryrms. Tcpuza gore kitap. Zeytin ekmek de. iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini. Bunu. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. kulube de . arkadaslanm... Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar. ':5. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular. Fikriye'nin 112 . soma kara ates gozlerini yumacaku. dU§Lindu. Bu cigerlerini saran vangm. Latife Harurn. elinden geldigince nazik gorunrueve s. Emir Cavusu Ali'ye. itibanru. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi. Hifzi Topuz'un. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi. ziyafet sofrasi da ayru §eydi. Hemen . "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman.. Fikriye. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig.b yi kabuslar icinde gecirdi. Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye.is. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi... sevgisini kaybetmisti. arabanm icine devriliverdi. Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn. Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi.' . Fikriye'ye durmadan soruvor. durmadan aghvor. Ankara'nm ikindi gline§i. " Sabaha kadar uyumadi. Emir s. Dostlanru. Araba. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor.bavuluna yerlestirdi. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu. gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu. Fikriye'nin odasi onunde. Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. belgesel ve tarihsel bir kurgu. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s. Gorduklerini dLi§Linclub. birincisinden de cetin olclu..ek gibi varasiyla. her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim. Ben evi ne yapacagnu. Mustafa Kemal.. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. Soma Pa§asmin mavi.. Ev cle onlann olsun. guzel bir evde oturacagim soyluvordu. para istendi. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim. yapacaklan yardim da . Ikindiye dogru Latife Harum'm. benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi. Bunca rezillige. Bundan soma.e ofkeleniyor. Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk. trajeclik bicimde sonlanan bu ask.. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler.. saghgrma kavu§acakml§lm. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi.avu§u Ali..ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu.:'i •. dinlenivorlardi. Fikriye. Fikriye. kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Cankava'nm yesi] salonunu. Fikriye icin saray da birdi artik. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§. caresizlige katlanmak icin . "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir.. koskun bahcesinden cikrrus.

Geleceginiz giinii. Seni Berin'im. duygulu. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis.. olunmasavdi yazmazdm. elli kelimeyle sansurlenmis. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. Bi. Yuce Yaradan'ma . insallah. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi. Bliyuk Allah'nn. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar. cile ve huzun birbirini srrtlarms. telini aldim. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor. yolunu bekleyerek ope rim . ama bu olay gizli tutulmus. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek. Adnan Menderes.i bir yana gazete okumasi. Bu iskencenin tek recetesi.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. radyo dinlemesi. Bunun nedeni ise. sirurlandmlnusti. Fiziki ve manevi iskence bir yana. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi. " Berin Harum'm cevabmda ise act. size kavusabilmek lo. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<. yirmi ikileri. Aydm'mu milyonlarca operirn . Nikah taruklan da.in cevtesinde olan yakmlan ise. hasret. yirmi bir. Ancak Atati. incelik.iti.tfunu esirgemez insallah. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<. dun on dokuz. arkadaslanyla konusrnasi. aciklarnarrus. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn.KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal. " "Berin'im. 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. suyu oluvordu. kangt. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. cile.: bir aci oldugunu. hasret. dun cok hazin ve istiraph gun oldu.:.. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini. Yani tutuklandigt andan itibaren di. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa.irlugi. ekmegi.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun. istrrap ve hasret. bu evliligi hi<. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu. Cok onurlu.irk'i. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. §ifa 01mas a bile. beni anlanlmaz bir heyecanla. Oysa bu mektuplar. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<.. Tann hayirlisryla nasip etsin. ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil. seni hayulisryla gorebilmek..

sayi: 06-949. selametle cikacaksm. sihhatine. C.. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor. selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. issizlere i§ bulmak bir yana. Elbette hakikatler anla§llacak. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi. Seni bize selametle kavusturacak . Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz. soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar. Tarusrna. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz. Mukaddes Harum. <. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus. selametine dua eder ve mektup yazanm. On ik] ytl kesintisiz suren iliski.:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. Menderes once Beyoglu. Basi sikisan kendisine geliyordu. Adnan Menderes. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim.§lk olmustur. senin sihhat. cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur. Adnan Menderes. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. sonunda aska donli§ur. isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. 10 Subat 2006).. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. Allah artik cilernizi kafi gorecek. Tempo Dergisi. Bu ask. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce. her gun ilk isim sana yazmak.

operacilann masasma dogru vonelmisti. Ayhan Avdan. seni arayacaknm. Bunlan yazmaktan maksadim. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi. Bir tiirlu icim oturmus degildir. ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki. boylelikle irribat devam etti. Dun inecektik. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. dontiste mutlaka arayacagmi. Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet. Bunu senden cok rica ediyorum ... ovle olmasa.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. Aydan 6 vildir evliydi. Daha soma masaya davet edilen Menderes. Aydan bu ilgiye. 10 ~ubat 2006) iis: mektupta. 1953 vilmda olmii§tiir.. Menderes. " Ikili tarustiklannda Menderes 50. Aydan'm guzelligt. Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti.. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. Onun icin bekledim ki. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi. bugun Vine Istanbul'a indik. Galiba i§ siki oldugu icin inemedik. Diln Sah gunu teletonlasacaktik. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi. Bir turlu miisterih olarruyorurn.. iiziililyorurn.. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. ne bekledin ne aradm. . Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. Ihtimal ki ofkelendin. cok . " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi. ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan. Bilmem. vaktinde aramadim diye . Aydan 25 yasmdaydi.. tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki. boyle bilerek hareket etmen icindir. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. Carurnm ici. Menderes Ayhan Aydan'la.. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949. Ne yapnk ettik. biraz geciktim. bir siire §ehir dismda olacagmi. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus. bu durum araliksiz devam etrnistir. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti. Basbakan 20. Telefon defalarca caldi. yoktun. operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes.. Ayhan Aydan. Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir. gayet hararetli muzakereler oldu. kinldim .. Ne yapayim. bu numara her zaman gecerli olacak . Muhakkak bil ki sana danldim. Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu. zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor.

1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir . Ertesi gun. Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor.. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. her sannnda sen varsm . Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu.. Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. yatma vakti kendi evine gidiyordu. kocam hasta dahi olsa evden cikardi.Aydan. Suzan Sozen. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim. E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. orada ges: vakitlere kadar kahyor.. Bunu basaramadim. selam sana . Kocama sordum. Pencerede parolarruz vardi.lkartlhp elden ele dolasnnlan. eve gelmeye basladi. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen. Gumushane'ye tayin edildi... gitmedik. . " Daldan dala konan Adnan Menderes. Bu talihsiz degum.. Bu §ekilde tarusnk. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim. Alevlenerek devam eden bu ask. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi.in Harumi Suzan Sozen . Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir.. istanbul Emniyet Mi. Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. " 121 . sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes. i§te bu mektuplar. Menderes'i her §eyden kiskaruvordu. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. Butun emelim ondan bir <. " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt. muvafakat etti. 0 gelecegi vakit.iduru'ni. " o donernde cikan haberlere gore. kendisiyse otuz iki vasmdavdi. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu.. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda. Hasta bunyem musaade etmedi. Bir gun Tarabya'da. Cadillac'iyla. Hangi vicdansiz ana. Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti.. Pilic Osman'la tamsnm. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu. Burada kalmak icin cahsnk. Menderes'in ozel kasasmdan <. meyve oW dogmu§tu. muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. Sozen. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi.ocuk sahibi olmakn. Kocam anlardi. donerdi.

dernisimdir. mektupla olsun. . Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum. karanhk.§lk oldu. her yerde. her zaman. yavrum.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan.YE Nazim Hikmet.: sene yauhr billahi . valdizh bir denizin iistiinde. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar. Sen yaz da bana model olsun. Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda .:i. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. siirle olsun. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun. dememissindir. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada. Piraye'yi cok sevdi.isLiy1e. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e. seni seviyorum. en uzun sure evli kaldig. YIlinda. nesirle olsun. Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi.:am agae. Bana ask mektubu gender. boyle bir mektup icin Lie. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi. Senin ask mektubun hariku1adeydi. Nazim He Piraye. seni seviyorum. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni. yasarm boyunca bir cok kez 8. Zati sen bend en e. Ben. Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim. buyuk §air cezaevindeydi. kadin ise Piraye'ydi. diyorsun.. Nazun daha soma Munevver'e 8. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. Nazim. Buramn 61e. Simdi muhakkak olan bir §ey varsa. Piraye bir tahta bavulda sakladi. mektupsuz olsun. "Sevgili. diyorsun. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi. icirnden her geli§te sana. butun bir gece uyurnadigrrndrr. e. Ancak evlilik yasarnlarmm 13. 1951 yilmda.:ok daha derinsin.§lk oldu.:h bir balkonda 01sun. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933. Belki ben daha sanatka- nm.

Aska Mektup.im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. istanbul 1332 3. istanbul 2004 4. Nuriye. 1 HaziranTemmuz 1969 . ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. 14 Subat 2005 5. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi. "Hance Sultan'm A§k Mektuplan". Niyazi Ahmet. siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar.i§i. . S: 5-6. Bir. Bizans Tarihi. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. No: 46 3. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a.:ingenenin Kilh. Asure. Terciiman 1001 Temel Eser. Auguste. Altmay.. Hayat Tarih Mecmuasi. Ben. Milliyet Gazetesi Eki.Yasarsm.inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1. Ahmet Refik. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi). Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan). Mavi Sutunlu Saray... istanbul 2004 2. Paplo Martin. oyle magrur kildi ki . Banoglu. Bailly.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di. Akman.

istanbul 2005 14. Grunwald. Kitapci. Ismet. Eyliil 1968 15. Yillarboyu Tarih. Tiryakioglu)". 1984 8. Tarih Konusuyor. Terciiman Gazetesi. Nazh. 3-5 Nisan 2005 10. Constantin. Terciiman Gazetesi.. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. Bozdag. Zekeriya. Murat. Hurriyer Gazetesi. Dundar. Can. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik". Ilhan. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". Dunden Bugiine Terciiman.4. Ihcak. Can. Murat. 14-15 Subat 2006 13. Diindar. 16 Eylul 2003 16. Agustos 1978 12. " . Bardakci. Tarihi Belgeler. Canman. Hiirriyet Gazetesi. Turk . "Carin Gozdesi (Ceviren S. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. S: 5. Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. S: 56. "Karl Marx'm Aski".. Yuzyilin Asklan. Bardakci. Bardakci. Ali. Milliyet Gazetesi. 25 Nisan 2004 8.