Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir. Babasmm olum haberini ge<. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar.in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. ziyafetler. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. dirisi bir yana. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. §atodan §atoya suriilen. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor. Once Rodos'a slgmdr. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. daha soma onun gozune girecek. 11 ay. Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. ham cevapliligi. . bu hususta romanlar bile vaznuslardir. gonullerde taht kuramanuslardir. talihi kendisine yar olmadi. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern.ekmemi§ler. viicudundan. alan. Uzun esaret hayatmda Cem'in. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. Davetler. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern. gezintiler birbirini izler. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. Cem.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi. hayatm sillesini daha besikte yernisti. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem. <. tam bir siirgi. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr.

onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu. evlat hasretini. Kiiciik agrzh. Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi. §uh ve §en kiz. Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler.. hiirmet gosteriyordu. yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. Gozyaslan se1 alan Cern. Salgin kent yasarruru altust eder. Nice ve civannda veba salgiru crkar. " Cok gecmeden. eglencesi boldur ama Cem. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek . olesiye mahzundur. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu. Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han. Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. . " Nice kentinin guzeli bol.Nice'nin giize1 manzarasi. e1a gozlit. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. sokaklannda dolasan giizeller. Kendi Avrupa'da. babahk duygulanru. Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. Kadmlann ve gene kizlann boyun. Hem zengin hem de cok kibardi. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti.. Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar. beyaz tenli.. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) . gogiis acikn. soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. kulak. sevimli baktsli. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" .

Bourganeuf'tan vola cikanldi. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi. Soylu Fransiz guzeli Marie. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. . Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli. Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia. Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. yakm dostu iki aga. Cem. olsun avunmaya ~ah§lyordu. sapsan sacli. 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. Cern. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti.Cem'le Elen'in aski. gozyaslan sel gibi akti. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. Cern. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. Marie. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn. Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. beklenmedik tutsak misafir. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. Cem. . Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. "La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. Cern. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. onu tekrar Vatikan'a getirdi. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. Cem de ilgisiz kalmamisn. muhtesem giysileri ve silahlan. krallar adeta maya girmislerdi.

kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da. 19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. .Papa'nm ogullanndan.. "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. 18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen. Yeni Papa. mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. devlet topraklanm 2.5 karma cikarnus. her atng. Kin Lukressia Borcia ise. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi. gezmeye ~lkarlardl. "Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz. Yavuz'un butun gayesi. . italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere. siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz".

Arapca ve Farsca dillerine vakU. ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. 0 kadar cok suslenmis. Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu.iksek. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken. sadeligi severdi. bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. Hususi hayati diizenli. guzellige. Cehre ve beden giizelligi kadar. hem de iyi bir sairdi. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn. Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. ziynet takrrnssnuz ki. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . nenize bir §ey koymarmssuuz. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. Gene kiz. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin .. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. Yavuz'un bu tutu. Cigerparem. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. kudretli. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir. ilmi sever. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu. Oyle ki. kitle psikolojisini iyi bilen. gosteri§li elbiseler giymesi. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. duygulu. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. dedesi ve babasi gibi bir §air.Yavuz Selim. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. ileri gorii§lii. ziynet takar.. cesaretli. Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. KlZ. ihtiyath. zeki. her tiirlii gosteristen uzak. ya biz kimin icin siislenelim. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. Gene kizin §u goniil seslenisi. inee ruhlu. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. edebi §ahsiyeti yi. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. " . giyirni basit. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz. §iir zevki de vardi Sultan'm. kararh. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. davanamadi. gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi. Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. Bir gun kendisine ipekten. an. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. Fakat go' nul ferman dinlemezdi. sabirh.

gurur. Sevgi bir erdemdir. soma yere yikildr ve kaldi. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. vazilan. eiinii topladi. Var olmarnn. Sevgi. Gercek sevgide riya. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr. basuu kaldirdi. Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi. 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. Susarruslann. fazilettir. gozlerinde diinya mutlulugu. titretir. "Sinede vuktur".benlik yoktur. Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile. yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir. §an. 0 anda olan oldu. yolunu kaybedenlerin. somaki mermer mezar vapnrdi. heybetli Hakan'm odasma girdi. onu ernzirip besleyen. Sevgi insaru yoktan vareden. kendimizi. "Degil tastan. ki§iyi cavir cayir yakar. Lakin her tarafi titriyordu. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. Biitiin gii. gonlun miracidir. Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. diri olrnarun. makam. Dunva uzerinde en cok konusulan. Ferhat gibi dagIan deldirir. §ohret. senlik . Mecnun gibi . onun hayat suyudur. Kendisini sevmeyen insan. kibir. Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur.Gene kiz. Birkac defa sallandi.dili kuruyanlann. Yavuz'un yiiziine baku. §arkl. serinletir. sarmalar.NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. Sevgiden yoksun bir yiirek. mevki. Seven. agzl . ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. kendimizi sevmekle baslar. demirden bir kurektir. bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi. Sevgi bazen kor olup. bunalnr. baskalanru da sevemez. top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur. sikar. §iir.

vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. yiiregimize saplarur. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu. insan aczini. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. hamlan olgunlastmr. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. Kit'alara otak kuran. Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Zeki. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. kiza dikkatle baku. ince kaslan hiddetle canhvor. Bu kalenin sahibi sevgili. "Ya affet. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. Padisah da olsaruz. zengini fakiri olmaz. baskadiru. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. Nice devlet adamlan. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler. gozlerinde §im§ekler cakivor. La Rossa. i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. kihclasn. Onun konmadigi. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. carpici. bu giizeli seyretmekte idi. Sevgi gelince noksanlan giderir. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. Karsismda hafifce kalkik burunlu. Saraya alman cariyeler. Makanu. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. ama bu guzellik olagan iistii degildi. ya sorma curmunu oldtir. milletlere kos dinleten. son derece giizel endamli. tam tersine hircm ve dik bashydi. Guzeldi. hem de duvarlan ipekten.i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. Hurrem. Onda olagarulstu olan. gormedigi. Bazen de buz parcasi olup. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. Kendisini yurdundan. Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu. Kmmlilar'da adetti. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi.dokiik ciimlelerle dertlerini. onun sozlerini dinlemiyordu bile. yiiziin goster. gii~siizliigiinii. Ban kaynaklannda La Russe. sadrazamlar §oyle dursun. Yalruz. beyaz tenli. Padisah duyduklanna hayret ederek. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir. Ash'yi Kerem eder. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu. onunde durulmaz cekiciligt idi. manah bakish. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya). muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. Sevgi snur tarumaz. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken. duymadigi yer yoktur. ~ig olaru pisirir. Kanuni. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. §ikayetlerini anlanvordu. cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. Yalruz yumusak bash degtl. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. "Siirler pen~e . yetersizligini sevgiyle tarur.~ollere dii§iiriir. sonunda onu gormek istedi. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. . burclan lepiska saclardan. girmedigi.

saadetimin sermayesi. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. bir daha §ikayet 01masm . diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm. II o hafta. bu hicbirine benzerniyorduo C. Huzurlanna cikacak yuzum yok. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup. Hak alim §ahittir ki. saghglm kaygrya. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. zar aglaYlp nalan (inleyen. gamli gonlumun rahatl. sirlarmun bilicisi. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. siz cermet s:is:egini benden aymnca. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler. kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet. Hurrem gozdeler arasma girdi. istedigi zaman kalkryordu. gonliinii alan Kanuni. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ".Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot. vuzum goztim nrnak icinde. benim sultamm. Hurrem'i . Mukayyed olsunlar. . Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. istedigi zaman yatryor.:aglrtugl vakit. Kendisine hie kimse kansrmvordu. Kanuni. nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. Gozlerimin nuru.:. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Gulbahar Hurrem'e: ". birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi. uygunsuz zalim felek. Cihangir Selim. Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim.. Ancak. yiizunu nrmahyordu. Hurrern'i huzuruna kabul edip. bas basa dogu§mu§lerdi.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. Bir bucuk ay oldu ki. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. rahanm srkmnya. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar.

28 . Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar. bilmedim.. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu. 0 tamamen bunu anlatir. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu. Carurrun nuru. gecesi gunduzii belirsiz olan. gaza (zafer) miijdeleri salip. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin. sozG §eker. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn.. eger bu aynhk atesine vanrrus. damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. hasret deryasina gark bicare. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. . Aglamaktan. neyledim.Benim yGzG Yusufum. 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin.. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . ne zamandir ki sultarumdan aynvun. Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi. Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu. istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. gozleri ya§ dolu. sinesi harap. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma. benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum. cigeri kebap. latif nazlr sultarum. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu. mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler. askmuz ile miiptela.i Yusufu okusun. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure . Eger denizler miirekkep.

ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu. ileride hayrat yaparsm. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. boyle yapmaya basladi. Bunun dismda. Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. Onu cok begenmisti.. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig. ihsanlann miktan ise gittikce . henilz onaln yasmda idi. Bununla beraber. Bu. Bunlar. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. aylar oruclanru tutardi. Bunlan biriktir. dedi. hayalinde bir cami vasiyordu. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. Hatta. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . Sofu. Musluman kizsm. biraz urktu. Boyle bir §ey. hayalinden icad ederdi. Simdi. Kanuni. cok zarif ve guzeldi. Kanuni olesiye sevip saydig. Paravi ne yapacaguu bilmedi. Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. Kanuni.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. Glilfam. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. kusursuz bir guzel oldugu gibi. baska bir ili§kiye girmemisti. Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. bir sure soma onlarla iltifata basladi.. gri gozlii. buyuk ustalikla gergef islerdi. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu. akhna hie gel~ mezdi. bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<.KANUNI. Meydana getirdigi eserler. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. Glilfam. Kanuni kendisine. son derece uysal ve iyi huylu idi. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. Gene kadin §a§lrdl. Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul. Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. Ihtiyar kalfaya darusn. Ertesi gun ise. Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam.

Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. Ancak.Gulfam nerede ve sen neden geldin. Bu..Hayu. buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . dedi. Ancak. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm. Yalruz. haseki sultan derecesine yukselmesiydi. nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan. Glilfam'l pek kiskarurdi.Ya! .arnyordu. I§<. Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi. bir gece nobetini bana terk et. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. Kanuni. kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi. ancak. Simendam ise. BlitLin korkusu. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti. Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. diye sordu. zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi. sirasmi yeni savnusti. Sana bagisim olsun. Gulfam. bu duygusunu hie belli etmemeye <. dedi. Hasekiler arasmda uzun boylu. bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti. Glilfam. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi.ah§lrdl.Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . Glilfam.OzrLi vardi de rim. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi. bunun caresini de buldu: . bu istegi reddettiler. hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti. Bir cariyenin ozru olsa. levend endamh. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. Lakin.. bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. nobete ondan soma gelen girerdi. . . Basvurdugu hasekiler. bu teklifi evvela §iddetle reddetti.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. Kanuni S. Suleyrnan. Bu atesli Gurcti dilberi. . Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi. Kanuni. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. carpicr bir guzelligi olan Simendam.iki nobetten hazzetmezdi. 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. olacak i§ degildi. onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn. Bu ise. beyaz tenli. Gene ve muhteris kadm. Hem de bore degil . Bununla beraber. on un yerine Simendam cikagelmisti.

Her neve memur iseniz yerine getirin. dedi. Gene kadm.. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi.Bir vasiyeti dahi olmus. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu. Mahzunlugunun sebebi. Ama. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu. gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: . Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti. Fazlasi yoktu.Kimden? 32 . ormandaki kulube. cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar. Bir kus gibi ~lrpmdl. Ama. saclanru oksavan ilik ana eli. Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. Bogulsun. bir vasiyetim var. bu esir parcasi. Gulfam. Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis. caminin yanm kalmasr idi. Sakin. Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. Agalara dondu: . Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis. soma hareketsiz kaldi. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur. Biraz soma iki harem agas.Yatsi namaztru kilmadim.Kendisine ne kadar verdin? .Sen dahi git. dive sordu. Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. Ama.. derhal emir verdi: .Bin alun . Hemen tovbe istigfar eyleyin. Kethuda kadm. Soma. bu istegini kirmadilar: . Hizmeti if a eden aga kullanna. is terse bu gece icin canmu bile verirdim. Bumundan soluyarak sordu: . akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus. Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni. Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar. . Kanuni. Kanuni: .. dedi.. bu gece kimseyi istemem. kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi. kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: . Durum usulen Kanuni've haber verildi. Bir an icin gozlerinin onunde. Bunu arz ederken krzlaragasi: .Merhume. vakit gecmeden musaade var rru. Ancak. bu isle ilgilendi: .Hangi cami? .Oyle olmah .Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. sessiz fakat mahzundu.Demek ki bu kustah cariye. . "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn.

camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. bu macera da digerleri gibi unutulup gitti. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus. Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu. Soma. KIrk gun soma riiyasmda gordu. 34 KANUNi'NiN SON ASKI . Kanuni. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. Kethuda kadm devam etti: .h bir ormanda. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla. Ye§il elbiseler icinde idi. baska soz bilmiyordu. gozleri kamastmyordu. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. bunun uzerine yeniden kuplere bindi. Arnk gece-gunduz bunu anlanvor. Boynunda bir ip. Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise. Bunda. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. Kanuni. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu. Gulfam. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir.. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. Yuzunden fI§hran nur. Ancak.ok zaman glillip geciyorlardi. elinde bir Kur'an-i Kerim. Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn. Demek Simendam kendisine yalan soylemis.. gene bir erkege dogru uzatnnsti. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus. Kanuni. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi.KANUNi'NiN SON ASKI 33 .Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar. Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl.Simendarn'dan padisalum . Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. obur elinde ise tesbih vardi. Ulu aga<. ama Simendam vermis. bir oduncu kulubesinin onunde idi. Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi. Tesbih tutan elini.

Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir. annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu. beraber yiyip iciyorlar. yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. devlet hazinesi benim emrim altmdadir.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz. memleketleri. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor.:abuk unutmustu. kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki. sulh ve harp benim elimdedir. Esirlikten geldigini <. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. kralliklar verebilirim. kemamyla. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. Onun degil. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. Kale Ibrahim'i. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. Enderun'a alman ibrahim'i. Gaflet icinde. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. "Frenk". i§te Kanuni Sultan Suleyman. Zaman zaman da vazifeler veriyordu. muhasibi. Kanuni ile aym yastaydi. Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti.: oglanlan arasma katrrusn. Sultan Sulevman sik sik goruvor. ~ehzadeyi gorenler. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu. Kanuni zevklerinde. Dahasi. Kralliklan. padisaha yakm olmarrusnr. 11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor. Gencligimden beri . bir seyisi pasa yapabilirim. Ibrahim. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. kaside ve methivelerin. onunla konusuyordu. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. 0 da aym hislerle onlara bagh idi. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi. Kanuni. "Makbul". hazineleri bana tevdi olunmustur. <. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. bazi §airlerin hakkmda vazdig.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu. Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. Sehzade Suleyrnan. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. lanetle arulmanusnr. Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis.

Maktul Ibrahim Pasa oldu . gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi. tath . Muhsine adh bir kadma a§lk oldu. fakat elden ne gelir. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir. Hurrem Sultan. mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''. .. Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel.i§tu. ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti. seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi. Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi. Bir tarafta Hurrem Sultan. gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. aciz fakiriniz M uhsine . " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa.. Kanuni zor bir duruma di. Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi. ozleyen bicare.. MakbUl ibrahim Pasa.. Hatice Sultan'a ihanet etti. Yenildi. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi. 1536 vil. Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa..sohbetler yapildi.. Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa. Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti. icildi. "Hazret-i carum ve sevdigim". eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl. Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig.Padisah ile beraber yasadun. "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''. onun dogdugu hafta dogmusum .. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece.. adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa. bogularak olduruldu. ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi.. Irak seferinde bircok hatalar yapnus. Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu. 40 .i§mi. Sizi istiyakla seven.

Tokeli. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa. Macarlara yardnn etmenin yamnda. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. Padisahm gozune girmisti. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. sonra da arkadan vurulur. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Osmanh ordusu her gectig. Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu. Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. Kara Mustafa Pasa. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. sozlerine aldms etmez. Bu yagma ve talan.SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Ama evdeki hesap <. menzilleri birer birer asarak. Merzifonlu'nun arnacr. verde dehset ve korku sacryor. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. Gozli pek olan Pasa. Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. §ehri . Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. hatta onu azarlar. Macaristan topraklanna giriyordu.

dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. diyemeyeceksin. Merzifonlu ise bitkin. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar.ok btiyuk sonuclar doguracaktir. gururunu. Bu geri <. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis.ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. sen de bir §ey yakalardm. ufak bahceler. Eger ileri anlsaydm. ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Burada hamamlar. hahlar. Merzifonlu. Han da: "Polonya Krah'm biliriz. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. sevincini. cocuklar gibi aglarrus. son durag. gayret beni kovmadi. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana. . Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah. talihimizin ve tarihimizin son akmi.. fiskiveler. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini. cephane. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir. yorganlar. Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda. Bu. her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. Tatar (Kinm) Ham'na. Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr. ikinci Viyana hezimeti. olacaknr. Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir. Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§.linkil bana bir §ey getirmedin. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu.. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler. "Mumkunse beni kurtar" dernis. Bu rezilane hezimet. yedek av atlan var. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. " 44 .. sen iyi bir savasci degilsin. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski. Bunlardan biri de. Lakin. kemer ve ok cantalan. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir. Tatar kadrini bilsinler . tarihte <.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez. Hatta bir papagan bile bulduk. c.

kimbilir hangi diyann hangi agacmdan . mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu. Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen. cesit <. Sabahlan saraya geldigi zaman. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi. kalbinin atng. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <. Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<. Osmanh padisahi Ucunci. Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <. ko§k ve saraylan. sivasi. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn. iki <.11gmlig. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. Deresi. Ahmet. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok. hayatmm son una kadar maas baglarrusn.uncu Ahmet.evresi idi. bu sefer istanbul'a <. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek. saadet bahcesi. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere.i cozmek gibi gelirse de. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti. Esmer.lan. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. cicek ve lalesi. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. kapidan <.i<. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir.1kip gidecektir. devlet erkaru.Osmanlilarla Venedikliler arasmda. kisa zaman soma bir hayali kesfeder. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar.ah§lyorlard1. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu. kaplumbagalan.gururlanan Senato da Bellini'ye.egi yiizlerce cesit lale.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane.e§it aga<.lbyordu. Basta Padisah O<. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken. Kar§ldaki pencerelerin birinde. saraym her tarafiru res imler. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <. saga-sola bakmadan.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi.lld1g1 bahcede calisan Pietro. bilhassa Fatih devrinde. vaki§lkh. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni. minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. Bunun nedeni. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti.

0 gul cemalini gorebilmem mi? . Istanbul'dan aynlmak istemez. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. bilmiyoruz. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis. pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur. Mektubunda. diyen Pietro. Ondan nasil aynlacaktir. cigeri pare pare olur. M iisluman 01 da benimle evlen. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur. bu yasagr nasil delip. Ferdane bu hediyesi ile. Heyecanh degildir. Pietro. . bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. Mektup yazsa bile kim. kendisini takip etmektedir. Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap." Izin verilir. "bin verirseniz" der. Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. dinlendirmek istiyorum. . Pietro her gun. bitiktir. buruktur. deryada bir katre. Pietro'nun i§i bir gun biter. Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. seni dudaklanma degdirmek. isini kisa bir zaman soma bitirir. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi. Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir. alabildigine sikilir. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. Padisah O~uncu Ahmet. nefesi darahr. mi demek istemistir dersiniz. talih az da olsa kendisine gtiler.. Umitsiz. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak. Bu ancak. uzgundur. "bir eksigimi tamamlamak isterim. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. Ferdanesindedir. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. birkac sam name ile mumkun olacaknr. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda. Pietro. Bir yandan. zirvede bir tutam kar da olsan. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. birkac sanrlik mektubunu gonderir. talihe sitem ederek cariyesi.. Italyan mimann gozii alnnda degil. birbirlerine daha da baglarurlar. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. Kim kime ilk de fa vazrrusnr. Bildigimiz. yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. I§ini kisa zamanda bitirecektir. hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir.

geziye gitmedigi gi. Abdulharnit. askmi. Hadice Ruhsah'a vaziyor. Biitun cocukluk. Cok ge<. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu. yakisikh degildi. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza. Binnaz. bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu.. Babasi Ucuncu Ahmet.i~ ci. gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil. saf ve kadmlara duskundu. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir. 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. Hatice. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. Sonrasi rm? . Naksidil. ne vapacagiru §a§lrml§tl. kalbinde yeseren sevgisini. Tahn devraldigmda. daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir. kadmlanyla konusuyor ya da i. Dindar. Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma.inlerde Harem'de okuyor. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. Birinci Abdulhamit. on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu. Yuzlerce cariyesi vardi. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor. "Beni. yasta padisah olan Abdulhamit. padisah olarak cikabildi. Sehzade Abdiilharnit. Maliye berbatti ve devlet. kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. Burasr. Italyan Mirnar. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. Oyle ki. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. Hurnasah.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür..

. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez.. sana baglanml§ olan bir kulunum. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim. ister §ah 01. ayagina. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem.lbyor: "Fesubhanallah. Yalvannm bu gece gel. gideyim. kim eder. ister beni darp eyle. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. diye buyurursun diyorum. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. Benim bu halime dusmarurn bile acir. ama sen bana 'gotur' demiyorsun. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. ister kul. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken.inil silrerek gorull yaresine merhem anyor.irmek isterim. ister oldur. Billahi her gece sabahi cikanrnn. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr. feryadi ayyuka <. Efendim. Goniluyor ki. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. "Abdulhamit. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur. Sevmek. Ruhsah'ma kul. Insallahu Teala. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. Ayagmm altma yilzilm. benim halim cok kotudur. benim aglayismnn atesini sondurtirse. Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. billahi'l-azim.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. Allah bana layik oldugumu versin. Kendimi zapt edemiyorum. Camm efendim. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir . Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti. " Birinci Abdulhamit. Billahi hastalarup doseklere dusrnernin. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir. ancak sonsuz merhametin sondunir. gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin. Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i.... Efendim. Hamid'in sana kurban ola."Ruhsah'im. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur . Sana teslimim. Ruh§ah. Hak degildir..yilzilmi. . kurban olsun. Vallahi silmme billahi. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz. belki beni gotur.i si. goztim stirerek rica ederim. Bir kusur ile beni unutma. sevgilinin e§igine yilzi. Ben kulun. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si. belki de olmemin sebebi olacaksm.irerek senden rica ediyo- " rum .

bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis. . Ne gelirse. Padisah Oe. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis.iinci.i Selim . kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir. yliz bile vermemistir. Oysa Dilfeza. birkac dakika soma oyIe donmus hareme. Dilfeza. bestekar ve ruh insaru. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus.iinci. Nedir bu Dagistanh. Dilfeza. itaat etmesini bir turlu ogrenernemis. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi.iincii Selim. kendisi razi oluncaya kadar. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga. herkes gittikten soma. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. §a§mp kahr. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. Dilfeza. her taraf tas. Ta. Bir dag kusu kadar urkek. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. bu itiban goniyor. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere . bir kapIan kadar yrrnciydi.agnhyor. davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar. huzurda hicbir §eyi gizlemez. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor. Soma.. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr. yabani mi yabani. Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. burnundan kil aldirmamacasma. samur kiirkune buruntip. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin.. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. Sair. onun gonltinii bir erkek guzeline. Bu durum. sultan krzi. Haremagasi bir bakrma. tasra e. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. Dilfeza 0 kadar guzel ki. 0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan.lkanhp evlendirilmiyor da. Bu fisiltilar. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. ko§e minderinde agirlaruyor. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. ~a§hna donen Ue. Her §eyi ogrenen Dilfeza. bin mislini basma gelecek bil.. Ucuncu Ahmed'in de kiz. san sirma sacli.Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. Bir kedi kadar munis.i Selim.

onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi.. Fatih gibi sanatkarlan korur. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. mtilki. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim. D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. Kislalar. her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. hattat ve bestekar olmasidir. Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda. idari. §efkatli. Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu. besteler yapngi gibi ~alardl da. 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng. . . Her vil. istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri.olan miiezzine verilmesini ernreder. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi. cok merhametli. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. Devrinde saray. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz. Ancak degil sarayda. Merzifonlu Muezzin Yusuf.

Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. kulagma ishak Beyin geldigini. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. Sadullah Aga. atesler icinde yamyardu. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi. Hie almazsa. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. ishak Bey kan. bestelerinde. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever. Sadullah Aga. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. prograrm vapilnustir: Dans. Enderun'da miizik. Giizel konusan. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti. guzel okuyup. Bundan baska Padisah ana itimat etmis. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. namusunu emanet etmisti. hossohbet bir adamdi. Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. bir sevgi idi.unhi Mihriban. Yamna donen nediminin. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. 1728 yilmda. sazmm tellerinde hep a vardi. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. adi da Mihriban idi. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. 0 halde ya bu ugurda olmeli. ata binmekte pek mahirdi. atngi her adimda.. fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus. egitim. dikis. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. Ucuncu Selim. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. Hos. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. Onemle belirtelim ki. istanbul'da dog an Sadullah Aga. miizik. Cirit oynamakta. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§. <. Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. Bunlann arasinda. yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. Ondan kactikca.istanbul' un en namli sazende. nuzrabmda. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis.. hatta sille tokat atmaya baslamislar. Bilhassa saz. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi.. ishak Bey. padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir. edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 . takdir ve itimat ederdi.. Aldigt her nefeste. guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. bagmp ~aglmlaya. neseli.

demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi. misline cikardi. yuzii sapsan 01mustu. Padisah. Aga'y. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi. Derhal.Sadullah kulunuzundur. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. eski nesesi tekrar yerine geldi. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular.a goturup hapse attilar. adiru ve bestekanru sordu. Ulasima da onern veren padisah. Yanmdakiler: . Oc. Derhal adamlanna. SaduHah Aga'run olum fermam idi. ciride. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz. dediler. Bu. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir. Ileri goru§lii ve tedbirli. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu. . Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti. bir gun vine sanatkarlan toplarms. ntifuzlu adamlar ceHada. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. bore para ile saraylar vapnrdig. Sadullah Aga'Yl sevenler. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti. fasil geciriyordu.ok giizel bir parca idi. Oc. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . ask ve sanat akryordu. heybetli. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. gurese.uncu Selim. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz. yuzune bakarruyordu. goturun" emrini verdi. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. Cellar. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti.almdlgl zaman Dc. padisah onunden yaka pac. "Yakalaym haini. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir. Onun zamanmda yeni yollar yapildi. §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi. Bu.uncu Selim nerede ise aglayacakn. isnrap. Biiyuk bestekar. Bu on un en meshur bestelerinden biridir. Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn. Cok musrif oldugu. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu. ata binmeye merakli. olmeden onceki giinlerde bestelemisti. yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. Her tarafmdan hayat. Beste c. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi. ava.

kendi halimizde yasayip gideyim. Kimsenin derdi bize illet olmasm. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis. Sultan Abdulaziz.liikle bastmldi. Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti. Sabah evimden cikayun. gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . amma kafanun i<. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi. Isyanlar gu<. Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz. Burada asked torenle karsilanan Sultan. Isyaru planlayan Avrupa devletleri. Gelen elcilerin halini gorursun.uncu Napolyon. . adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. Murat. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. cumle alemin gozleri senin uzerinde. toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi. Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. corbarmn zevkle iceyim. 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz. 1867 yihnda.ozLim yolu.. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi. isime gideyim. Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi. sofranm basma geceyim.lkml§tL Balkanlar kaymyordu. trenle Paris'e gecti. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga. Ordulanmda tek bir asker. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln . asiler isyandan vazgectiler. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan. Ege adalannda isyan cikardilar.Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi. Yorgun argm. Aym zamanda Kralice Victoria da. atima de gil esegirne bineyim. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <. Boylece Osmanh tarihinde. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene. Diger taraftan. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma. Fransa krah O<. kan dokerek savasti. Ya onlann memleketlerinde. Kanm gtiler yuzle.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. Bu davetler. Yureklerimiz rahat. dudaklanmn kipirdavis.. " Sultan Abdiilaziz. huyiik meselelerden uzak. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek. bakism.Ekselans. Ali Pasa Girit'e gonderildi. bile merak uyandmr. unvansiz. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. Sultan Abdulaziz. bu tahnn da esareti var. Misafirler icin verilen yemekte.. Yunavim. hali vakti yerinde. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: .Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim.Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. Adim ansm. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de. <.

tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. Dahasi. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. 1826'da Granada'da dogdu. 1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. Zaman zaman. Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni). 94 vasmda oldu. Sultan Abdulaziz. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir. Dedikodular. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn. 64 . Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr. 1920'de Madrid'de. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. Imparatorice. Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus. Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie.62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. Siiveys Kanah'nm a<. kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni).lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken. Sultan Abdulaaiz. Hukumdar.

Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. Siileyman ve Nurettin. Istanbul halki.:lkml§tl.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. 40 kisilik orkestrasryla . oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. kimi omzuna cikmava kalki§lr. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. devleti kalkmdmp. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat. Besinci Mehrnet Resat. Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye. Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. "Cariye" dive arulan. Burhanettin. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. Onu. Alnnci Mehmet Vahidettin. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti. Kernalettin. Dogu dunvasmm hurafelerinden. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. hokkabazhk. aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus. padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. Ikinci Abdulhamit.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu. Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. her renk ve iklimden secme. Son derece acik fikirli. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. Abdulmecit. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. eriskin ~aga ulasabilmistir. Abdulmecit. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi. Bu sirk. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. di. Kizlann kirni kucagma oturmaya. Abdiilmecit. Sultan Ikinci Mahrnut.

pek guzel bir kizdi. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti. Yapng: dans nurnaralan ise.i~lii kuvvetli. Madelaine beyaz tenli. Ancak. ogullan Resat. omuzlan genis. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. Bunun da caresini buldular. siyah krvircik sach. Abdulmecit. agzl biiyukce. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . saclan parlak ve giirdii. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. Madelaine. Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. Sunnet di. Bacaklan uzun. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. duzenlenen §enlik ve eglencelere. Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. gi. iizerine titrerlerdi. Abdiilmecit. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng.gosterilerine devarn etti. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. Abdulrnecit. beli ince. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi.igiinli sona erince. Seullier sirkini de davet etmisti. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti.

"Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu.Aradigm bende degildir. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor. Rum olsun. benim vasimda kizm olur" demesi i. Kani.ama§lr yikayip. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e. istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. Eli ayagma dolasan Kani Efendi. Tokat'ta dogmu§tu. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani.ekiduzen vermek. halk achktan kmlryordu. varasm yoluna gidesin. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. yerini daha soma mate me birakryordu. ya selarmrm ahrsm" der. bohem hayan once onun kaderini. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti. Ebubekir Kani. gunden gune erimeye basladi. yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. gormedigi bu insan karsismda urperir. yaruna yaklasrr. Kalbi de bostu. Cocuklugu ve gen<. Ebubekir Kani Efendi. soma da bedenini caldi. Ozellikle mikte yuklu gazelleri.igneyip gecersin. Vur patlasm.lkanlnu~. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani.Limni Adasi. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. sevinci kursagmda kalnusn. Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. bu kasaba benim. ~a§km. duraganhk katmak istiyordu. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor. lakin senin gibisini bulamazdrm. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. Hilal kaslim. yuvast da. Bu derbederlik. baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani. saclanna aklar dusen Kani. Turk olsun. askmi istiyorum" cevabini verir. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. "Basmdan utanrruyorsan. hayran. Ebubekir sair adarndi. Kalyon. . idari ve resmi isleri vurutuyordu. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider. selvi boylum.ligi yoksulluk icinde geemisti. Kalbi duracak gibidir. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi.izerine Kani. Yasr krrki bulan. Kizm. halki bir anda sevince boguyorsa da. Uzaklardan gorunen u<. ~imdi ise aradigtrru buldum. Bunlardan biri de. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. §iirleri. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani. "Ya e. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. artik bu bohemce hayatma bir e. dilsiz. "maden ocagmdan e. Buradaki gorevi. nihayet kendini kontrol edebilmis. KIZ tarumadigi ve hie. yasindan utan. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. Yaradandan vardim isteniyordu. Bir gun Ebubekir Efendi. KIZ: . arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. Daha evlenmemis.

ister iceride. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti. Ebubekir Kani. ogrenebilirsiniz. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti.. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu.. Kani Efendi bu sozleri soylerken. dedikleri avare 3. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: . KIZ onde.Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. Yasun belki buyuktur. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti. Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani. Kani.inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . Bu arada onun.. . uykudan cahsrnadan armdi. krzi babasmdan istemeye karar verdi. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. Kiziruza Allah'm emri. kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. . Kilisenin yolunu tuttu. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki. Gunlerdir. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi. degilse isa adma. §lk benim . ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir.. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. Voyvoda Alekxander'den beni sorar. Gi. Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir.§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru. Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. Yemeden icmeden kesildi. Ask derdinden saranp solmustu. daha soma sozlerini. onu sizden helallige istiyorum. kimseciklere soyleyemedigi aski. Bu takip sonunda onun. kizr kiliseye kadar takip etmisti. "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken. buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu. Rum kizi. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. Rahip Petraki'ye halini anlatti: . bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl. Beni kabul ederseniz Allah adina.. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. Muhammed adina. biiyl'ik elcileri adma. Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden.i§te kapimzda bagh kulunuzum.

kalbi ctkarcasma <. Dorduncu yilda Rahip Petraki. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi.kilisenin tashk yolunda. Nefesleri 0 gece birbirine kansir. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <.. Fakat §artl cok agirdi: Kani. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar. alan Ebubekir Efendi.. sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye. Caminin misafir odasma getirilen Kani. Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez. gozleri karanr. bu durum dart uzun yll sunip gitmisti. kirk yillik Kani olur mu Yani . buzlann ustiine ylglhr kahr. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur.lerinde. Despina. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<.ah§ml§tlr. yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§.lghklar atarak vardim ister. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. Despina'nm mezan Limni'de. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. Despina. sabaha kadar kendine gelemez. Gemiden en son cikan Kani. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu. Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. <. 0 gun kiz. 0 unlu soziinii patlatti: . Ebubekir Kani. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. Rahip Petraki. kizmi vermeye yanasmarrus. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. i<.insaf eyle Petraki Efendi. biraz da kizm gonlum. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. Despina. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi. Dart yilm sonunda Petraki. nemli gozlerini hie kirpmadan. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. Ortaya bir Kur'an. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma . istanbul'a donecegi gun. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan.arpmaya baslar. bir Incil. bir kilic. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. Silistre'de cok kalmaz.

lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. Hacip Bey.ok i<. istanbul gumriigtlne girer. olur mu Yanii. yakm dostu oldugu icin de ana da. guzel sesi gibi. Beylerbeyi'nde. ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. gezip eglenmenin hayal oldugunu. Sevki Bey'de ask. calismaya ba§lar.. Gul bahcelerinin perisan halini. belki de en icten. her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken. zevk. ela gozlu. Bizim neslin insarun cogu: karakasli. Natuvan'a da acilamamis. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. ask ve meskler de yerini cinsellige. kil~i. gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak. bulbullerin sustugunu. hatta kacmak ister. kelimenin tam anlarmyla hicrandu. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. istirapttr. icindeki bu atesi kullendiremernis. seckinlerin tarudigi.i. diken gulunden §ikayet~idir. asklanmn yangiru. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret. gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. rsnrabnu. ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: . virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. "Benim gibi 01 da gar" der . an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr.ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir. doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. besteler arka arkasma srralarurdi. Dahasi da. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir. sevgisini gonlune gomerdi. arkasmdan alum gelirdi. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr. §air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. ickisinin atesi. Ruh ordusunun basi. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey.. Ebubekir Kani. <.gomi. Her seyin fersudelestigi gunumuzde. Gercek ask ise. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. aynliktu.ildi. gullerin saranp soldugunu. Onlli Bested. Dastlann sicakligt. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti.

biraz icki. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. Paris'teki asked akademiye vazildt.il varesine <. asm hassasiyet. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti. Avusturya ve Rusya. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. 1795 Ekim'inde. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi. halk tarafmdan desteklendi. Napolyon kanunlan. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. baska bahare Bari bulaynn. Ayru vil. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. Ayru giin. kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. Napolyon Paris'e dondukten soma. Napolyon. 1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. Daha soma Milano'ya girdi. 1805 vihnda Ingiltere. Osmanh Devleti. saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig.'nin elivle tac giyerek imparator oldu. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti.are bulunmaz Her derdin olur caresi. Malta'yi aldi. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Isvec. Fransa'ya karsi birlestiler. Napoli Krallig.inyada. Diger taraftan Napolyon. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere. gani. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. Bu sefer. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel.. Once Misir seferini hazrrladi. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). Napolyon. 1807'de imzalanan . Bu bilyuk besteci. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu. baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey. Kl§ geldi.. Rusya. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi.

olmaz. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi. onu daha populer hale getirmistir. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der. 1810 yilinda Car Aleksandr. [ozefin fettan kadmdn. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. sizin ise onurunuz . Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. Belcika'ya saldirdi.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. Vikont Bauharneais. "Majeste. 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. Bizim paranuz yok. iki cocugu olur. asker ve atlar a~ kaldilar. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI . Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi. Napolyon bir giin. Helen Adasi'na g6tiiriildi.. igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: .. ben ha. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. Bosanmak isterler.i. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. soguga yenik dii§mii§tii. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. Ordusu peri§an oldu. Napolyon. Hemen bir ordu toplayan Napolyon.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. Paris'te. Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir.la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. Napolyon. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon. 1840'da cenazesi Paris' e getirildi. " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi.Evet. Moskova'ya girdi. 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. yi. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu. Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi. kacaklann sayist ~ogaldl. 5 Mavis 1821'de oldu. Hayatmda kisla. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. §eref. Peki. Her millet. Napolyon. Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi.

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. Tarih boyunca gozii ve gonlu. gozi. kaygrlanndan. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. on un duygulan degi§memi§. babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. onunla evlenecegim. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. Bu gonul macerasi. aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu. Onun da adi. annesi Carice. ailesine geri adim atnrrms. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. babasi gibi boylu poslu. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. gorilr gormez ona tutulmustu. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. gozi. Yaverlerine de. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr. kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi. Katya Dolgoruki.. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler. ondan aln cocugu olmustu. Yenilen Ruslar. Avrupa'da vapng. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda. Aleksandr'm. Daha gencliginde. bans istediler. Rus Prensi. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi. 1838'de Gene.lkngl zarnan. bir dedigini iki etmiyordu. Aleksandr kansiru cok seviyor. 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr. Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu . dive diretmesi. . Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm. maglubiyetin acisuu gidermek. ilk olarak koleligi kaldirdi.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: . prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. Sansilru gevsetti. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim. ikinci Aleksandr. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi. Boylece. ilk cicim aylan fevkalade geciyor. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de.i pek bir gencti. vakisrkh. Aleksandr. i§te tam bu siralarda. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus. adalet islerini duzene soktu. saraym resrni havasmdan. iki gene.. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur.Prenses Maria'yi seviyorum.

haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. Car ise kirk yaslannda vardi. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti. Ertesi yil. Car'i tarudig. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. cok guzel bir kadmdi. Yillar yih Aleksandr. Gercekten Katya. gene kadim Napoli'ye gottirdii. atlan ve arabalan vardi. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr. Dedikodular ayyuka cikrnrsn. . Yuz cizgileri muntazam. Bunun uzerine ailesi. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn.iti. ilk zamanlarda Katya. Saf bakrslan insarun icine islivordu. Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. daha 0 gun anlnus oldu.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi.i.iri. Ostelik iktidar kavgalan. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu. sivrilmesini istemiyordu. Katya. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni.in acilanndan kurtarmisti. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma. gozdesi ile gizlice evlendi. Katya. 1872 yilmm Mavis aymda. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz. kestane sach. Kirnse. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler. pek akilh degildi.i§ti. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini. Daha §imdiden. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk. Bu olum Car'm. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. Arnk usaklan. sedef tenli. oliim korkusu icinde vasadi. Car'm hasretiyle yanan Katya. diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi.imi. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu. Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu. Suikastlar birbirini kovalamakta. onu cekmekte oldugu bi. akil darusilacak capta degildi. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. Ona. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. Car Aleksandr. sirada heniiz yirrni yasma girmisti. agzl bicimlivdi. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti. ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn. her an tehdit alnnda. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti.

Fransa'nm gi. Bu dramatik ask. halkm gozunde hem Aleksandr. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam).iti. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn.in millet. cocuklan. Fakat daha 0 anda olum. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya. Bu seferki bornba yerini bulmustu. Onun tek di. hem Katya sue ortagi savilryordu. Aleksandr donerken. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi. ilerici fikirleriyle i. bir ti. Katya. Car'a bir §ey olrnanusti. onu bekliyorlardi. Her ne olursa olsun. Baskanliga iyi bir general olan. ne hurriyetci idi. gezintiye ~lkmak.irli. her ne yapilirsa yapilsm. saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn.. donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz. Aleksandr. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi. Katya.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada. mi. Aslmda Katya ne gerici..izenini Koruma Yi.ilti.i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi. Ertesi gi.izerine kanadiru germisti. Car'm i. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme.(ar Aleksandr.i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi. ona oksijen verdi. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn. Bi.icevherleri idi. 1887'de "Toplum Di. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu.i. Aleksandr. 1922'de hayata gozlerini yumdu . Aleksandr. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. her zaman yapng.i§lincesi kocasi.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti. digerlerinin asklanna pek benzememektedir.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya.ik bir cocuk verde vatryorlardi. Fazlaca kan kaybediyordu. Car yere yuvarlandi.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi.ini. Melikov. hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu. Aym anda. bacaklan parcalanmisti. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken.irlidi. Petersburg'dan aynldi.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. Plevne kahramani Gazi Osman . Giinlerden pazardi. i. Harmanisi sirtmdan firlanus.in de kilisede ayine kanldiktan soma. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. her §eyden habersiz hazirlanrms. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu.i~i. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag. hanralanyla bas basa yasadi. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. gibi. 12 Mart 1881 gi. oldugunu ileri siirduler.

Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi.in bu giizelliklerin cinlayan sesi. gok §en. Hatice Sultan. Bu mektuplarda alev alev yanan degil. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. Mektuplardaki hitabet. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. Abdi. Padisah Ahdulhamit. Varhk icinde yalmz ben mahzundum. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. Yine bu mektuplarda. yekten bir Va~lfPa§a yapihp. damarlarda akryor. Bu misafirlik aylarca devam edecektir. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi. emelsiz.ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun. Kemalettin Pasa'mn. sultanda da. Bir Persembe gi. Hatice Sultan. babalannm yi. §ohrette de. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip.. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor. Bu dramatik a§kt. servette de. Ikinci Abdulhamit'e. incelik. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim. bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan.inya durdukca da yasayacak. gozi. Muthis bir kin ve intikam da vardi.ini. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda.i karamus bir a§lk. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan.izlerini gorrneyeceklerdir. ask ve tasvirler degrne roman. Dunya mesut. intikam icin her imkaru kullanacak. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur. Hatice Sultan ile.imsiiyordu. Diger yandan.ili.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. daha agrrbash oldugu gori. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. Enderun'dan yeti§mi§. hikave. di. Hatice Sultan'm babasuu <. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma.Pasa'run oglu. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim. Yirmi bes yasma geldiginde. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. giil rengi ile gi. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. o ask ki.iti. Biiti. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor. Hatice Sultan'm ise daha temkinli..in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. uzun kara bryikli Vasif Efendi. Her §ey. intikam icinde yaruvordu. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. Aman aman. Her zerre. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu.inii idi. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu.imidin arkasmdan kostum.in yollanmasma sebep olacaknr. kim in nesi oldugu mechul. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan . bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. Umitsiz. melekler sevinc icinde . Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis. Bu sevdaya. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm.ir. tahsilden mahrum. film ve romanlara konu olacak §ekildedir.

" Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen. saadetler sacn.. Boyle uzun. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki. Teneffi. Okudum. gozume gorunen ey ilah sen misin. tekrar tekrar okudum. ya Rabbi. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi. gunler seneler kadar uzun geliyor. Gonlum. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. optiim. Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar. takatimi kesti. Bir gi. bir size baknm. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. kendimden mi gectim.oldum. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim. . 0 kutsal maksat. Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. " Hazan mevsimi gelmis. vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu.. esaret zincirine vurulmu§. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr. Yaradihsin tabii kanunu. . divane mi oldum. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim.i§ butun gucumu. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . gonlume yerlesti. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa. Askim benden care gormedigi icin gam icinde. Sanki vucudum toprak olmus.. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. Sizi gorrneye. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. bana hayat verdi. zihnime. olum ve hasretten kurtaran kudretinize..in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu. sevgili melekcigim. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. Efendicigim pencere onunde idi. nurun mudur? Ilahi. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. ezberledim. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum. Bir gokyuzune. ben asktan vefa gormedigim icin melul. ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. kalbimin ilstilne koydum.. annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin.

. yaznll§ oldugu son mektubunda.. Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum. Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. istanbul'un mesire veri alan K5. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr.g1thane'de de bulusurlar. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler.i.. Kernalettin Pasa. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir. Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn. Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim. Hatice Sultan. Kemalettin Pasa. Hatice Sultan. saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. bu utanc verici di. efendicigim. Ne var ki. Ote yandan. " Kemalettin Pasa.i§i. Butun kelimelerinde hasret. askirm belki daha ivi ifade edebilirim . butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra. ovle bir miknatistir ki. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur.. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi. da olur. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini. . Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. Ben sag iken aynlmalan imkansizdu. ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte. cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde. c. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil... gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider. iniltiler ve atesler icinde vandim. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan.i§uncenin bir ise varamavacagim. kavruldum . Kac gundur gayet derin di. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz.. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir.§lk.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. Yann herhalde ve elbette. kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " .. Ah velinimetim.Merak etmeyiniz. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5. hatta ernretmektedir. Ah efendicigirn. yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu. Gizli bir yoldan ve kapidan .inerek §u karan verdim.. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki.. Bu hurriyer.

Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor.15. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar.incelerimi iyi dusun. Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa.. Tabii reddedecegim.1ban iken. kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. Hatice Sultan ise van a<. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi. beni sevmiyorsun. h5.agnhyor. Yanaklanmzdan..in rnektuplasabilivoruz. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. hayatim. sene . Hatice Sultan. diyecegim. karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. bir gezinti yerinde gardugi. ondan soruluyor. Kemalcigim . pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr. Bu karannu yerinde bulmazsan. Karar derhal tatbik edilir. konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir.onun vucudu ile kaimdir. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. Peder bir <. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar. u<. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 . Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez.. evlidir. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak. nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum.. Hemen a <. Fakat Hatice Sultan.i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. iyi du§i. .. van tok yasavarak hayanrn bitirir. ne kadar devam eder? Olsa olsa iki.. Ruhum. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde. Bu karar ve dii§i. Bursa'ya surgun edilecektir. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir. Kizida Hindistan'da vefat etmistir.inursen. dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim. Bu hal. ne de bas agadan. Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir. Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey.

Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Tarihimizde havati.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. orad an Berlin'e gitti. 104 . Enver Pasa artik devletin en guS. Belcivan yakmlanndaki Cegan .lliydii. Bu donemde. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Maceradan maceraya kosan Pasa. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. 23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. hatta padisahtan bile gLiS. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. Aym senenin Mart aymda. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn. ikinci Abdulhamit'i. 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. Sadrazamligi. ismail Enver. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. Bilhassa Almanya'da. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu. harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. Almanya'dan varia olan Pasa. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu. Gonli. Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. Katkasva'ya.lu adami olrnustu. aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi.

Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da. Sevgili N aciye. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup.. . hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin.Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. §ehit olarak el. Senin 0 sevimli. zengin olmak veya kendi b. Sakm sen kocana. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. Enver Pasa. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. Oesem de yalan olur. Sen Allah'a once kocamn vapng. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir. nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum. . Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. sevgi ve askmm vaninda. Senin cihad etmen ise. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. Kemikleri. sehit dtisrnesinin 74. ~u fani dunyevi sevler icinde. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. onu sevmendir. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur. Allah's hamd olsun ki. Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. Fakat sen de bilirsin ki. Allah da bundan memnun olmaz. blum ise mukadderdir. Bu oyle ulu bir vazifedir ki. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. Oysa ben §imdi. BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi). bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. Her ne kadar senden ayn kalmak.. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. Oyleyse. sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. tatli yuzum. Bir zarnan benim snclanrm tarayan. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . 0 yeni bir hayata. Soyledigin pek yalan degil. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir.. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. senden cok uzaklarda.. Ve bir kere daha soyluvorum. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. Bu ise cihad vazifesidir.

Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin.. belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. Pekala sevgilim. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek .. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem. istanbul gazetelerini okudum. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir. Allah bilir. sevinci de verince birbiri iistiine veriyor.. Allah'a ismarladik . kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. Naciye.. Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim . . biraz yuzune vurmak istiyorurn. Kim bilir. Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur.. Mustafa Kemal Pasa'nm. senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim. Bilmem Allah kederi de.. Zira Allah. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz. Hele bir dli§un.. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum. . Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. Bunlan okuduktan soma. Sultarum. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi)... Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. Eminim. Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. Fakat Allah buyuktur. Haydi. Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik.Bu arada benim senden ilk istegim. Derken. 106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M. biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. §imdi senden aynlma zamam geldi. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa. sabirh 01. ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim. Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne. Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin . Allah nasip ederse. Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken. ikinci bir arzum daha vardir. cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir.

Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu. uvey babasmm yegeni Fikriye idi. Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . oper. kulaklan ugulduyordu. "Beni iki kadm sevdi. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi. Fikriye'vi asla . Soma. Cok tatli bir kiz. Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr. Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak.ekmek istemedi. Fikrive. elini sevdigi adanun elinden his: <. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis. Ince bir hastaliga. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal. vereme tutulmustu.. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. hicbir §ey beklemeden. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. Fikriye. Fikriye. elbette sevmis olabilirim.. tek idealinin memleketin kurtulmasi.ibeyde Harum. mevkiim icin . Fikriye'nin yi. Buyudukce guzellesti. kara uziim gozhi. Oteki ise. havatina son vermekten cekinrnemisti. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<. Ben de insarum.. ince bir kadrndi. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti. Fikriye de kollanm be line doladi. kendilerini dislamamasmi. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum.i kipkirrmzi kesilmisti. seni Allah'in birligine emanet ederim . ~imdi on aln yasmda. babasi orada kumandandi. doktoru kendisine. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi. butun yokluklara. Fikriye.. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi. bana cok duskun oldugunu biliyorum. julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler. Vasfiye Harum. sevgi dolu mektuplar yazanm. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim.im anyor. Fikrive.i olmadrgmi. ben her §eye katlamnm. i. yalmz ben oldugum icin. Biri. hicbir §ekilde memuriyette gozi. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga .izi. Zi. el sikisnlar. Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn. Sen sag ve 0 da mesut olsun. Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an..Ah ben bunu dLi§i. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda. " Enver Pasa. Yaradilisim boyle... ~imdilik. Doktorlar. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti.. kalbi gum gi... ikili arasmda ilk steak temas. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar. "Benim camm Kemal Agabeycigim. o kadmlardan.imince her derdimi unuttum.ivey babanun yegeni. her haltikarda hizmete devam edecegini. voksulluklara.

iIllle sen. Fikriye.. Fikriye bavilnusn. Aldigi fraki.. Mustafa Kernal. Bir gozleri var guzel olan. calisma odasma gecerken. kendisine biraz olsun gelince. Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. Fatma Harum. bu isleri gorur §imdilik. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz. kendisini koyuvermis. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah. iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. yanaklanna dokulen gozyaslan. du§uni. Benim sofra cavusum. hareket edecegi bildirildi.Ah benim sevgili Pasam.in kismet ciksa. bir gi. kesin tavnru koydu: .irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu. Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor. cilgma donmustu. clemesi uzerine Fikriye. ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. Mustafa Kemal. sinirlendirirler seni. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. Nasil da Fikriyecigini sever. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu. kendileriyle goruseyim. Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi. nazlanmaya. tren bileti almdi. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli.. Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya. gerekeni yapanz.gelini olarak gormek istemiyordu.i degil . Ba§hekimin. sizinle sefarethaneniz ilgiliclir. gozlerinden yaslar akryordu: .. kiskanmava hakki yoktu.. tath tath guluvordu: "Uzi. huziinle fakat dikkatle . tedavisine orada devam edecekti. Gerekirse Alman makamlanna basvururum . 0 da biitun kizlarda var. Her §eye ragmen. hie kendi degerini bilmez . Sanatoryumda. Fikriye. Sanki biiti. onlann hepsi olur.Sefarethane. boynundan kayip vastigim islatryordu. Onun nesini begenir bilmem. Ben ne aptahm. Fikriye. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam .icreleri bir arada tutan bag kopmus..lki§ islemleri tarnamlandi." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr. Son uncia Fikriye'nin S. Konsolosluga telefon eclilip. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i. Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§. Fikriye. cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu.ili. Saghgml kazanmadan direnmeye.ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza.. dagilrrusn.irmeye <. Ah. Mustafa Kemal'e sik sik: .Peki Pasam. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi. Isvicre'ye gidecek. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn.. benim carum Pasam.in hi.

benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis. koskun bahcesinden cikrrus.b yi kabuslar icinde gecirdi. durmadan aghvor. Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. guzel bir evde oturacagim soyluvordu. Fikriye. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. kendisine hos geldiniz" diyelirn. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim . yapacaklan yardim da . maddi bir endisem olmamalryrms.. Emir s. "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir.. Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi.. Hemen . Fikriye'nin 112 . onu ne kadar yasatirsa yasavacak. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi. Hifzi Topuz'un. ':5. Tcpuza gore kitap. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman.is.' .. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi. para istendi. Fikriye. Fikriye icin saray da birdi artik. arabanm icine devriliverdi. belgesel ve tarihsel bir kurgu. Bu cigerlerini saran vangm. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. arkadaslanm. Latife Harurn. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§. birincisinden de cetin olclu. soma kara ates gozlerini yumacaku.e ofkeleniyor. Bundan soma. Fikriye. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular. yuksek ve sinirli bir sesle. Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar.avu§u Ali.. Fikriye'ye durmadan soruvor.bavuluna yerlestirdi. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi.. Bunu. Dostlanru. Soma Pa§asmin mavi. caresizlige katlanmak icin . Fikriye'nin odasi onunde. gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu.. saghgrma kavu§acakml§lm. sevgisini kaybetmisti. Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye. her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim. " Sabaha kadar uyumadi. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s.. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi. Araba. Bunca rezillige.• kendisine aynlan odaya cekildi. iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini.:'i •. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti.. elinden geldigince nazik gorunrueve s. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim. kulube de .. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi. itibanru. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. Gorduklerini dLi§Linclub. kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor. Emir Cavusu Ali'ye. trajeclik bicimde sonlanan bu ask. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun. Ben evi ne yapacagnu. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler. ziyafet sofrasi da ayru §eydi. dinlenivorlardi.ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti. Ikindiye dogru Latife Harum'm. Ankara'nm ikindi gline§i. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk. dU§Lindu.. Zeytin ekmek de. Ev cle onlann olsun. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu.ek gibi varasiyla.. Mustafa Kemal. Cankava'nm yesi] salonunu.

KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal. dun on dokuz.. Bu iskencenin tek recetesi. Bliyuk Allah'nn. radyo dinlemesi. Nikah taruklan da. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus.:.tfunu esirgemez insallah. arkadaslanyla konusrnasi.irlugi. yolunu bekleyerek ope rim . seni hayulisryla gorebilmek. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi. Adnan Menderes.: bir aci oldugunu. elli kelimeyle sansurlenmis. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa. onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<. aciklarnarrus. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<. ekmegi. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. istrrap ve hasret. Yuce Yaradan'ma . ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum. 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil. size kavusabilmek lo. " Berin Harum'm cevabmda ise act. Cok onurlu. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken. Tann hayirlisryla nasip etsin. dun cok hazin ve istiraph gun oldu. Yani tutuklandigt andan itibaren di. " "Berin'im. insallah.i bir yana gazete okumasi. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. §ifa 01mas a bile. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. Oysa bu mektuplar.irk'i. ama bu olay gizli tutulmus. hasret.. duygulu.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus. Bunun nedeni ise. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu. olunmasavdi yazmazdm. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis.iti. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor. yirmi ikileri.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<.. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<. kangt. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes. beni anlanlmaz bir heyecanla. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn.. Ancak Atati. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi. Fiziki ve manevi iskence bir yana. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini. hasret. suyu oluvordu. cile ve huzun birbirini srrtlarms. telini aldim. Seni Berin'im. Geleceginiz giinii. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun. incelik. Bi. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de. sirurlandmlnusti. Aydm'mu milyonlarca operirn .in cevtesinde olan yakmlan ise.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. bu evliligi hi<. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi. cile. yirmi bir.

10 Subat 2006). <. Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz.:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. her gun ilk isim sana yazmak. Tempo Dergisi. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms. issizlere i§ bulmak bir yana. Tarusrna. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz. Basi sikisan kendisine geliyordu. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di. sonunda aska donli§ur. isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum.§lk olmustur. hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. Bu ask. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce. Elbette hakikatler anla§llacak. Allah artik cilernizi kafi gorecek. C. On ik] ytl kesintisiz suren iliski. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus. selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. selametine dua eder ve mektup yazanm. sayi: 06-949.. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . Adnan Menderes. sihhatine.. senin sihhat.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim. Menderes once Beyoglu. Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. Seni bize selametle kavusturacak . soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar. selametle cikacaksm. Mukaddes Harum. Adnan Menderes. Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu. Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum.

Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim. dontiste mutlaka arayacagmi. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan.. Dun inecektik. " Ikili tarustiklannda Menderes 50. biraz geciktim. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi. bir siire §ehir dismda olacagmi.. Galiba i§ siki oldugu icin inemedik.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. Daha soma masaya davet edilen Menderes. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. iiziililyorurn. tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki. vaktinde aramadim diye . Ne yapayim. operacilann masasma dogru vonelmisti. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949. yoktun. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. Diln Sah gunu teletonlasacaktik. Bilmem. Ayhan Aydan. Menderes Ayhan Aydan'la. seni arayacaknm. Onun icin bekledim ki. Telefon defalarca caldi.. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi. ne bekledin ne aradm. . boyle bilerek hareket etmen icindir. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir... 10 ~ubat 2006) iis: mektupta. Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet. operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. bu durum araliksiz devam etrnistir.. Muhakkak bil ki sana danldim. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu.. 1953 vilmda olmii§tiir. ovle olmasa. Aydan 6 vildir evliydi. bu numara her zaman gecerli olacak . Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir. " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi. Bir tiirlu icim oturmus degildir. boylelikle irribat devam etti. Bir turlu miisterih olarruyorurn. Aydan bu ilgiye. Menderes. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi. Ihtimal ki ofkelendin. Ne yapnk ettik. Ayhan Avdan. ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. gayet hararetli muzakereler oldu. cok . bugun Vine Istanbul'a indik. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. kinldim . Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti.. Aydan'm guzelligt. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan.. zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis.. Carurnm ici. Bunlan yazmaktan maksadim. Bunu senden cok rica ediyorum . ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. Basbakan 20. Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes. Aydan 25 yasmdaydi.

. sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes.in Harumi Suzan Sozen . Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. Burada kalmak icin cahsnk. kocam hasta dahi olsa evden cikardi. E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. 0 gelecegi vakit. Cadillac'iyla. donerdi.. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi. Hasta bunyem musaade etmedi. Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu. Ertesi gun. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti. kendisiyse otuz iki vasmdavdi. her sannnda sen varsm .. Kocam anlardi. Suzan Sozen.. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. Butun emelim ondan bir <. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim. yatma vakti kendi evine gidiyordu. Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir. Bunu basaramadim. " Daldan dala konan Adnan Menderes. Sozen. Gumushane'ye tayin edildi.. gitmedik. " o donernde cikan haberlere gore.. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim.. Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi.iduru'ni. meyve oW dogmu§tu. Menderes'i her §eyden kiskaruvordu.lkartlhp elden ele dolasnnlan. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda.. Kocama sordum. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir .ocuk sahibi olmakn. Pencerede parolarruz vardi. Pilic Osman'la tamsnm. Bu talihsiz degum. istanbul Emniyet Mi. Bu §ekilde tarusnk. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. i§te bu mektuplar. Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu. Alevlenerek devam eden bu ask. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu. muvafakat etti. orada ges: vakitlere kadar kahyor. Menderes'in ozel kasasmdan <. muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt.. eve gelmeye basladi.Aydan. selam sana . Hangi vicdansiz ana. " 121 .. Bir gun Tarabya'da. 1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki.

butun bir gece uyurnadigrrndrr. Piraye'yi cok sevdi. mektupla olsun. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun. mektupsuz olsun. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu. Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE.§lk oldu. Belki ben daha sanatka- nm. buyuk §air cezaevindeydi. siirle olsun. kadin ise Piraye'ydi. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi. diyorsun. Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni. dememissindir. Nazim. Bana ask mektubu gender. Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda . Sen yaz da bana model olsun. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada.. seni seviyorum. valdizh bir denizin iistiinde.§lk oldu. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan. boyle bir mektup icin Lie. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. karanhk.:i. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi.: sene yauhr billahi . e. dernisimdir. Senin ask mektubun hariku1adeydi.:am agae. . Simdi muhakkak olan bir §ey varsa. Ancak evlilik yasarnlarmm 13. yavrum.isLiy1e. diyorsun. Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi. Nazim He Piraye. her yerde. Piraye bir tahta bavulda sakladi. Buramn 61e.YE Nazim Hikmet. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar. Ben. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun.:ok daha derinsin. yasarm boyunca bir cok kez 8. Zati sen bend en e. Nazun daha soma Munevver'e 8. en uzun sure evli kaldig. icirnden her geli§te sana. 1951 yilmda. "Sevgili. nesirle olsun. seni seviyorum. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933. YIlinda.:h bir balkonda 01sun. her zaman. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e.

:ingenenin Kilh. istanbul 2004 4. siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar. istanbul 2004 2.Yasarsm. Nuriye. Terciiman 1001 Temel Eser. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. oyle magrur kildi ki . 14 Subat 2005 5. Hayat Tarih Mecmuasi. 1 HaziranTemmuz 1969 . Milliyet Gazetesi Eki. istanbul 1332 3.. S: 5-6.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di. Ahmet Refik.inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1. ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. Niyazi Ahmet. Paplo Martin. .im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi). Ben. Bizans Tarihi. Asure.. Aska Mektup. "Hance Sultan'm A§k Mektuplan". Banoglu. Auguste. No: 46 3. Mavi Sutunlu Saray.i§i. Bir. Akman. Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan).. Altmay. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a. Bailly.

S: 56. Bardakci. Yillarboyu Tarih. Eyliil 1968 15. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. Tarih Konusuyor. Agustos 1978 12. Yuzyilin Asklan. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik". Dundar. Hurriyer Gazetesi. "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. 3-5 Nisan 2005 10. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". Hiirriyet Gazetesi. 14-15 Subat 2006 13. Kitapci. Dunden Bugiine Terciiman. Can. 16 Eylul 2003 16. Diindar. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". "Karl Marx'm Aski". Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. 1984 8. Murat. Canman.4. Bozdag.. Turk . istanbul 2005 14. Ihcak. Can. Zekeriya. Milliyet Gazetesi. 25 Nisan 2004 8. Grunwald. "Carin Gozdesi (Ceviren S. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. Terciiman Gazetesi. Terciiman Gazetesi. Ali. S: 5. Tarihi Belgeler. " . Nazh. Bardakci. Constantin. Ilhan. Bardakci.. Murat. Tiryakioglu)". Ismet.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful