P. 1
Tarihi ASklar Ve ASk Mektup

Tarihi ASklar Ve ASk Mektup

|Views: 37|Likes:
Yayınlayan: Dilek Özer

More info:

Published by: Dilek Özer on Mar 17, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/20/2013

pdf

text

original

Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil. Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. Once Rodos'a slgmdr. gonullerde taht kuramanuslardir. talihi kendisine yar olmadi. daha soma onun gozune girecek. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr. Cem. <. Davetler. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. ziyafetler.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi. hayatm sillesini daha besikte yernisti. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor. ham cevapliligi. bu hususta romanlar bile vaznuslardir. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir. gezintiler birbirini izler. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. tam bir siirgi.in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. . nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem. viicudundan. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. 11 ay. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. Uzun esaret hayatmda Cem'in. dirisi bir yana.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar. alan. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. Babasmm olum haberini ge<. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern.ekmemi§ler. §atodan §atoya suriilen.

Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. " Nice kentinin guzeli bol. Kadmlann ve gene kizlann boyun. Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. e1a gozlit. Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. kulak. Hem zengin hem de cok kibardi.Nice'nin giize1 manzarasi. sevimli baktsli. olesiye mahzundur. Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu. soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek . §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) . eglencesi boldur ama Cem. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" . Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi. Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. Kiiciik agrzh. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor. sokaklannda dolasan giizeller. beyaz tenli.. gogiis acikn. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti. . " Cok gecmeden. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. babahk duygulanru. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar.. Kendi Avrupa'da. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. evlat hasretini. onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu.. Nice ve civannda veba salgiru crkar. Salgin kent yasarruru altust eder. ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler. §uh ve §en kiz. hiirmet gosteriyordu. yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. Gozyaslan se1 alan Cern.

gozyaslan sel gibi akti. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia. Bourganeuf'tan vola cikanldi. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti.Cem'le Elen'in aski. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. krallar adeta maya girmislerdi. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti. Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. beklenmedik tutsak misafir. Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi. Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. "La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. muhtesem giysileri ve silahlan. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. Soylu Fransiz guzeli Marie. Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. Marie. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. . Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. Cem de ilgisiz kalmamisn. olsun avunmaya ~ah§lyordu. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. yakm dostu iki aga. Cem. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. Cern. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn. Cern. Cern. sapsan sacli. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli. Cem. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. . onu tekrar Vatikan'a getirdi. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi.

"Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen. Kin Lukressia Borcia ise. . Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. devlet topraklanm 2. 19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da.Papa'nm ogullanndan. . siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz". mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi.. italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn. her atng. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. 18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin.5 karma cikarnus. dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. gezmeye ~lkarlardl. Yeni Papa. "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. Yavuz'un butun gayesi.

Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. Bir gun kendisine ipekten. guzellige. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. giyirni basit. edebi §ahsiyeti yi. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu. Arapca ve Farsca dillerine vakU. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin . Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. ilmi sever. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . her tiirlii gosteristen uzak. padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. Oyle ki. 0 kadar cok suslenmis. erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. ziynet takar. nenize bir §ey koymarmssuuz. hem de iyi bir sairdi. Hususi hayati diizenli. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. ihtiyath. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. an. kararh. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir. sabirh.iksek. Cehre ve beden giizelligi kadar. Fakat go' nul ferman dinlemezdi.. bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. ya biz kimin icin siislenelim. Cigerparem. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. zeki. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir. Gene kiz. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. inee ruhlu. kudretli. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken. ileri gorii§lii.Yavuz Selim. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz. duygulu. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. " . Yavuz'un bu tutu. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. Gene kizin §u goniil seslenisi. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi. §iir zevki de vardi Sultan'm. Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. dedesi ve babasi gibi bir §air. Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. davanamadi.. ziynet takrrnssnuz ki. gosteri§li elbiseler giymesi. cesaretli. KlZ. sadeligi severdi. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. kitle psikolojisini iyi bilen. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi.

Sevgi. onu ernzirip besleyen. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi. §iir. soma yere yikildr ve kaldi. kendimizi.dili kuruyanlann. makam. Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. yolunu kaybedenlerin. Lakin her tarafi titriyordu. Sevgiden yoksun bir yiirek. 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. Gercek sevgide riya. basuu kaldirdi. Sevgi bir erdemdir. baskalanru da sevemez. Dunva uzerinde en cok konusulan. gonlun miracidir. eiinii topladi. sarmalar. fazilettir. onun hayat suyudur. yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir. Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile.benlik yoktur. "Degil tastan. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu. sikar. 0 anda olan oldu. §arkl. Mecnun gibi . Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur. kibir. §ohret. Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi. vazilan. diri olrnarun. ki§iyi cavir cayir yakar. "Sinede vuktur". titretir. mevki. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. somaki mermer mezar vapnrdi. kendimizi sevmekle baslar. Sevgi insaru yoktan vareden. gurur. Ferhat gibi dagIan deldirir. Sevgi bazen kor olup. Var olmarnn. agzl . Seven. gozlerinde diinya mutlulugu.Gene kiz. senlik . Birkac defa sallandi. bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. Biitiin gii.NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. serinletir. heybetli Hakan'm odasma girdi. bunalnr. §an. Yavuz'un yiiziine baku. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. Susarruslann. top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur. demirden bir kurektir. Kendisini sevmeyen insan.

sonunda onu gormek istedi. Zeki. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler. sadrazamlar §oyle dursun. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Ban kaynaklannda La Russe. hamlan olgunlastmr. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. burclan lepiska saclardan. htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. baskadiru. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu.dokiik ciimlelerle dertlerini. Yalruz yumusak bash degtl. yiiregimize saplarur. Onun konmadigi. insan aczini. duymadigi yer yoktur. La Rossa. Sevgi snur tarumaz. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. kihclasn. zengini fakiri olmaz. vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. ama bu guzellik olagan iistii degildi. ya sorma curmunu oldtir. Bu kalenin sahibi sevgili. kiza dikkatle baku. Kit'alara otak kuran. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. Kmmlilar'da adetti. Padisah da olsaruz. Makanu. Yalruz. girmedigi. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya).i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. §ikayetlerini anlanvordu. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. Kanuni. Hurrem. beyaz tenli. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. bu giizeli seyretmekte idi. tam tersine hircm ve dik bashydi. ~ig olaru pisirir. Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. carpici. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. onun sozlerini dinlemiyordu bile. . Ash'yi Kerem eder. Nice devlet adamlan. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu.~ollere dii§iiriir. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. gormedigi. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. Sevgi gelince noksanlan giderir. cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). gozlerinde §im§ekler cakivor. Padisah duyduklanna hayret ederek. yiiziin goster. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken. muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. onunde durulmaz cekiciligt idi. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. Guzeldi. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi. Bazen de buz parcasi olup. "Siirler pen~e . son derece giizel endamli. Karsismda hafifce kalkik burunlu. gii~siizliigiinii. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. ince kaslan hiddetle canhvor. "Ya affet. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir. milletlere kos dinleten. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . Saraya alman cariyeler. yetersizligini sevgiyle tarur. Onda olagarulstu olan. manah bakish. Kendisini yurdundan. hem de duvarlan ipekten. Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu.

Cihangir Selim. Hurrern'i huzuruna kabul edip. bu hicbirine benzerniyorduo C. benim sultamm. gonliinii alan Kanuni. Huzurlanna cikacak yuzum yok. saadetimin sermayesi.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. zar aglaYlp nalan (inleyen. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar.:. sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca. Gulbahar Hurrem'e: ".. Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. Ancak. yiizunu nrmahyordu. istedigi zaman kalkryordu. nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm. sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler. Gozlerimin nuru. Bir bucuk ay oldu ki. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. Hurrem'i . kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet. saghglm kaygrya. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ". II o hafta. istedigi zaman yatryor.Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot. bas basa dogu§mu§lerdi. birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. bir daha §ikayet 01masm . rahanm srkmnya.:aglrtugl vakit. sirlarmun bilicisi. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. Kendisine hie kimse kansrmvordu. . Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. Kanuni. Mukayyed olsunlar. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. gamli gonlumun rahatl. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. Hak alim §ahittir ki. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Hurrem gozdeler arasma girdi. vuzum goztim nrnak icinde. siz cermet s:is:egini benden aymnca. uygunsuz zalim felek. dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi.

askmuz ile miiptela. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu. bilmedim. gaza (zafer) miijdeleri salip. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu. 0 tamamen bunu anlatir. sinesi harap. Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin. gozleri ya§ dolu.i Yusufu okusun. butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar. latif nazlr sultarum. damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. ne zamandir ki sultarumdan aynvun. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. sozG §eker. Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu. . mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn. istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. neyledim. Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi. gecesi gunduzii belirsiz olan. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin.Benim yGzG Yusufum. Aglamaktan. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . cigeri kebap.. benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler.. Eger denizler miirekkep. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma. eger bu aynhk atesine vanrrus. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu. hasret deryasina gark bicare. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure . 28 . Carurrun nuru..

Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. boyle yapmaya basladi.. Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. aylar oruclanru tutardi. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. Bunun dismda. Kanuni. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. Meydana getirdigi eserler. buyuk ustalikla gergef islerdi. akhna hie gel~ mezdi. henilz onaln yasmda idi. Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. Bunlar. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. hayalinde bir cami vasiyordu. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig. Kanuni. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu. bir sure soma onlarla iltifata basladi. Ihtiyar kalfaya darusn. Boyle bir §ey. Glilfam. bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu. hayalinden icad ederdi. Sofu. Hatta. biraz urktu. cok zarif ve guzeldi. Onu cok begenmisti. Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. Ertesi gun ise. Kanuni kendisine. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. son derece uysal ve iyi huylu idi. Paravi ne yapacaguu bilmedi. ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. baska bir ili§kiye girmemisti. gri gozlii. Kanuni olesiye sevip saydig. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. Simdi. Bununla beraber. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. Gene kadin §a§lrdl.. Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. Bunlan biriktir. kusursuz bir guzel oldugu gibi. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu.KANUNI. Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. Musluman kizsm. ihsanlann miktan ise gittikce . pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. Bu. ileride hayrat yaparsm. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<. dedi. Glilfam.

Bu. bu duygusunu hie belli etmemeye <. bu istegi reddettiler. diye sordu. bu teklifi evvela §iddetle reddetti. kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi.ah§lrdl. bir gece nobetini bana terk et. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. Basvurdugu hasekiler. Bu atesli Gurcti dilberi. Gene ve muhteris kadm. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. olacak i§ degildi.Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . Suleyrnan. levend endamh.Ya! . ancak.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu. onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam.iki nobetten hazzetmezdi. 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. beyaz tenli. buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi. Glilfam. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. Yalruz.Hayu.arnyordu. dedi. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. Glilfam. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti. Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi. carpicr bir guzelligi olan Simendam.. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor. zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi. BlitLin korkusu. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi.Gulfam nerede ve sen neden geldin. Kanuni S. hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti. Sana bagisim olsun. Bir cariyenin ozru olsa.. on un yerine Simendam cikagelmisti. sirasmi yeni savnusti. Simendam ise. I§<. bunun caresini de buldu: . nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan. Ancak. Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. dedi.OzrLi vardi de rim. Kanuni. Hasekiler arasmda uzun boylu. nobete ondan soma gelen girerdi. Kanuni. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn. Bu ise. biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti. . Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi. Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi. Lakin. Ancak. . . Hem de bore degil . Glilfam'l pek kiskarurdi. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . haseki sultan derecesine yukselmesiydi. Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. Gulfam. Bununla beraber.

Durum usulen Kanuni've haber verildi.Merhume.. Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. vakit gecmeden musaade var rru. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar. sessiz fakat mahzundu. saclanru oksavan ilik ana eli.Bin alun . Bumundan soluyarak sordu: . kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: . Gulfam. . Kethuda kadm.. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun. butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. Hemen tovbe istigfar eyleyin. gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: . Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. ormandaki kulube.Kimden? 32 . Biraz soma iki harem agas. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi.Kendisine ne kadar verdin? .Her neve memur iseniz yerine getirin. Soma. Sakin. derhal emir verdi: . . Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn. Kanuni: . Hizmeti if a eden aga kullanna. Ancak. Bunu arz ederken krzlaragasi: . Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis. Ama. cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi.Demek ki bu kustah cariye. Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni.Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. Agalara dondu: . is terse bu gece icin canmu bile verirdim. soma hareketsiz kaldi. Bogulsun. Gene kadm..Sen dahi git. kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi. bu istegini kirmadilar: . Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar. dedi. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis. Fazlasi yoktu. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti.Hangi cami? . caminin yanm kalmasr idi. Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar.Yatsi namaztru kilmadim..Oyle olmah . Ama. dive sordu. akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus. Mahzunlugunun sebebi. bu isle ilgilendi: . "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur.Bir vasiyeti dahi olmus. Ama. Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis. bu esir parcasi. bir vasiyetim var. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu. bu gece kimseyi istemem. Bir kus gibi ~lrpmdl. Kanuni. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. dedi.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu. Bir an icin gozlerinin onunde.

Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir. baska soz bilmiyordu. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla. Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. gozleri kamastmyordu. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. bir oduncu kulubesinin onunde idi. Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. Tesbih tutan elini. agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. Yuzunden fI§hran nur. Kethuda kadm devam etti: . Ye§il elbiseler icinde idi. Ancak. Kanuni. Boynunda bir ip. bu macera da digerleri gibi unutulup gitti. Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi.Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus. Ulu aga<.KANUNi'NiN SON ASKI 33 . Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu. gene bir erkege dogru uzatnnsti.h bir ormanda. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. Kanuni. Bunda. Kanuni. 34 KANUNi'NiN SON ASKI .Simendarn'dan padisalum . Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar... Arnk gece-gunduz bunu anlanvor. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn.ok zaman glillip geciyorlardi. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus. camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. Gulfam. Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti. ama Simendam vermis. bunun uzerine yeniden kuplere bindi. obur elinde ise tesbih vardi. elinde bir Kur'an-i Kerim. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. Demek Simendam kendisine yalan soylemis. KIrk gun soma riiyasmda gordu. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu. Soma. hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti.

yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. Sehzade Suleyrnan. annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor. Kale Ibrahim'i. "Frenk". kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn. memleketleri. Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir.: oglanlan arasma katrrusn. Zaman zaman da vazifeler veriyordu. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. <. beraber yiyip iciyorlar. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. "Makbul". Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. Kralliklan. bazi §airlerin hakkmda vazdig. 0 da aym hislerle onlara bagh idi. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. Gencligimden beri . Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim. ~ehzadeyi gorenler. Esirlikten geldigini <. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. lanetle arulmanusnr. Kanuni. Gaflet icinde. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. padisaha yakm olmarrusnr.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir. Enderun'a alman ibrahim'i. Ibrahim. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. hazineleri bana tevdi olunmustur. Kanuni ile aym yastaydi. mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. kralliklar verebilirim. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. Dahasi. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr. devlet hazinesi benim emrim altmdadir. Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti. kaside ve methivelerin. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. onunla konusuyordu. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. Kanuni zevklerinde. muhasibi. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. kemamyla.:abuk unutmustu. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. bir seyisi pasa yapabilirim.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. i§te Kanuni Sultan Suleyman. sulh ve harp benim elimdedir. 11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu. i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. Onun degil. Sultan Sulevman sik sik goruvor. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus.

aciz fakiriniz M uhsine . Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa. Muhsine adh bir kadma a§lk oldu.. Hurrem Sultan. Yenildi. . seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir. gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi.. Sizi istiyakla seven.. tath . mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''. bogularak olduruldu. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig. ozleyen bicare. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa. icildi. Hatice Sultan'a ihanet etti. Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa.. Maktul Ibrahim Pasa oldu . Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel. Irak seferinde bircok hatalar yapnus. Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa. 1536 vil. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti.sohbetler yapildi. gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken.. Kanuni zor bir duruma di... Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz.i§tu. 40 . "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''. fakat elden ne gelir. ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti.Padisah ile beraber yasadun. Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu.i§mi. Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi. adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma.. eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. Bir tarafta Hurrem Sultan. "Hazret-i carum ve sevdigim". MakbUl ibrahim Pasa. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . onun dogdugu hafta dogmusum . Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece. ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi. Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi..

Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. hatta onu azarlar. menzilleri birer birer asarak. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. verde dehset ve korku sacryor. Macaristan topraklanna giriyordu. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu. Ama evdeki hesap <. Padisahm gozune girmisti. Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. sonra da arkadan vurulur. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Merzifonlu'nun arnacr. Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa. Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. Gozli pek olan Pasa.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. §ehri . Osmanh ordusu her gectig. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. Kara Mustafa Pasa. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. Tokeli. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. Bu yagma ve talan. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. Macarlara yardnn etmenin yamnda. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. sozlerine aldms etmez.SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet. Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi.

linkil bana bir §ey getirmedin.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu. her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. sen iyi bir savasci degilsin.. ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Lakin. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. " 44 . yorganlar. Merzifonlu. gayret beni kovmadi. olacaknr. Bu. sevincini. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi. son durag. Eger ileri anlsaydm. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi. yedek av atlan var. kemer ve ok cantalan. cephane. Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§. Bunlardan biri de. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler. diyemeyeceksin. . Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis. Burada hamamlar. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. Hatta bir papagan bile bulduk. cocuklar gibi aglarrus.ok btiyuk sonuclar doguracaktir. sen de bir §ey yakalardm. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir. Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah. Han da: "Polonya Krah'm biliriz. Bu rezilane hezimet. Tatar kadrini bilsinler . c. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar.. ufak bahceler. "Mumkunse beni kurtar" dernis. Bu geri <. ikinci Viyana hezimeti. Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda.ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski. dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir. gururunu. Merzifonlu ise bitkin. hahlar.. Tatar (Kinm) Ham'na. tarihte <. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray. fiskiveler. talihimizin ve tarihimizin son akmi. Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr.

Basta Padisah O<. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen. sivasi.1kip gidecektir.uncu Ahmet. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih.egi yiizlerce cesit lale. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. iki <. bu sefer istanbul'a <. bilhassa Fatih devrinde. kalbinin atng. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu.i cozmek gibi gelirse de. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih. kaplumbagalan. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere. Esmer. saadet bahcesi. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. kimbilir hangi diyann hangi agacmdan . minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok. Bunun nedeni. mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <. kapidan <. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn.evresi idi. saraym her tarafiru res imler.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek.gururlanan Senato da Bellini'ye.11gmlig. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu.e§it aga<. cicek ve lalesi. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni. hayatmm son una kadar maas baglarrusn. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi.lbyordu. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa. Sabahlan saraya geldigi zaman.lld1g1 bahcede calisan Pietro. Ahmet. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn. Osmanh padisahi Ucunci. devlet erkaru.Osmanlilarla Venedikliler arasmda. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. Kar§ldaki pencerelerin birinde. cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti.i<. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit. Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam. kisa zaman soma bir hayali kesfeder. Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar. cesit <. saga-sola bakmadan. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti. ko§k ve saraylan. Deresi. vaki§lkh. Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane.ah§lyorlard1.lan. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <.

nefesi darahr. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur. Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. kendisini takip etmektedir. bitiktir. buruktur. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. Pietro'nun i§i bir gun biter. Heyecanh degildir. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda. isini kisa bir zaman soma bitirir. yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. zirvede bir tutam kar da olsan. birbirlerine daha da baglarurlar. "bir eksigimi tamamlamak isterim. dinlendirmek istiyorum. alabildigine sikilir. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. Bildigimiz. Padisah O~uncu Ahmet. talih az da olsa kendisine gtiler." Izin verilir. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. mi demek istemistir dersiniz.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti. Pietro her gun. cigeri pare pare olur. seni dudaklanma degdirmek. birkac sam name ile mumkun olacaknr. bu yasagr nasil delip. Ondan nasil aynlacaktir. Istanbul'dan aynlmak istemez. Mektup yazsa bile kim. pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur. talihe sitem ederek cariyesi. Ferdane bu hediyesi ile. Pietro. Pietro. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz. diyen Pietro. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. Bu ancak. M iisluman 01 da benimle evlen. Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. I§ini kisa zamanda bitirecektir. Italyan mimann gozii alnnda degil. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi. Bir yandan. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. Umitsiz. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. "bin verirseniz" der. uzgundur. Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. deryada bir katre. 0 gul cemalini gorebilmem mi? . birkac sanrlik mektubunu gonderir. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan. Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. Ferdanesindedir.. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. . hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir.. . bilmiyoruz. Kim kime ilk de fa vazrrusnr. bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. Mektubunda.

saf ve kadmlara duskundu. yasta padisah olan Abdulhamit. Italyan Mirnar. kadmlanyla konusuyor ya da i. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür. Biitun cocukluk. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir. daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. Oyle ki.inlerde Harem'de okuyor. kalbinde yeseren sevgisini. padisah olarak cikabildi. ne vapacagiru §a§lrml§tl. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. Cok ge<. Naksidil.. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir. Hatice. "Beni. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti. idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. Sehzade Abdiilharnit. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. yakisikh degildi. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. geziye gitmedigi gi. Burasr. Sonrasi rm? . Hurnasah. askmi.. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil. Dindar. Hadice Ruhsah'a vaziyor.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu.i~ ci.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye. Maliye berbatti ve devlet. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. Babasi Ucuncu Ahmet. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma. Abdulharnit. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. Tahn devraldigmda. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor. kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu. 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi. bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda. Binnaz. Birinci Abdulhamit. Yuzlerce cariyesi vardi. gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir. on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu.

Kendimi zapt edemiyorum.i si. ancak sonsuz merhametin sondunir. . ister §ah 01. Sana teslimim. Ruhsah'ma kul." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. benim halim cok kotudur. Efendim. Allah bana layik oldugumu versin. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur . benim aglayismnn atesini sondurtirse. Yalvannm bu gece gel. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir . omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si..irmek isterim. "Abdulhamit. ayagina. kim eder. sana baglanml§ olan bir kulunum. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. feryadi ayyuka <. Billahi her gece sabahi cikanrnn.inil silrerek gorull yaresine merhem anyor. ama sen bana 'gotur' demiyorsun.. Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. Hak degildir. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. Bir kusur ile beni unutma. Insallahu Teala. ister kul. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem. sevgilinin e§igine yilzi. Goniluyor ki. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken. Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti. diye buyurursun diyorum. Ruh§ah. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim.lbyor: "Fesubhanallah.. goztim stirerek rica ederim. Efendim. ister oldur. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir. 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. " Birinci Abdulhamit. belki de olmemin sebebi olacaksm. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr. Hamid'in sana kurban ola.. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen. Camm efendim. belki beni gotur. Vallahi silmme billahi.. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez.. Ayagmm altma yilzilm. Sevmek."Ruhsah'im. gideyim. kurban olsun. gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin.irerek senden rica ediyo- " rum . Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. Ben kulun. ister beni darp eyle. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz.yilzilmi. billahi'l-azim. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. Billahi hastalarup doseklere dusrnernin. Benim bu halime dusmarurn bile acir.

lkanhp evlendirilmiyor da. Oysa Dilfeza. birkac dakika soma oyIe donmus hareme. bin mislini basma gelecek bil. samur kiirkune buruntip. bir kapIan kadar yrrnciydi.i Selim. ~a§hna donen Ue. Dilfeza. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye. ko§e minderinde agirlaruyor. yliz bile vermemistir. Bu durum. Nedir bu Dagistanh. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor. Dilfeza 0 kadar guzel ki. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. Bu fisiltilar. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus. Her §eyi ogrenen Dilfeza. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor. §a§mp kahr. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. sultan krzi. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. tasra e. Dilfeza. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. itaat etmesini bir turlu ogrenernemis. Ne gelirse. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. Padisah Oe. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. bu itiban goniyor. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi.iinci. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere .. kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir.. burnundan kil aldirmamacasma. Ta.iincii Selim. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr. her taraf tas. daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. Bir dag kusu kadar urkek.agnhyor. onun gonltinii bir erkek guzeline. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. Ucuncu Ahmed'in de kiz. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. san sirma sacli. bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis.i Selim . Soma. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu. Haremagasi bir bakrma. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir. . huzurda hicbir §eyi gizlemez. Dilfeza. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi. Bir kedi kadar munis. yabani mi yabani. kendisi razi oluncaya kadar. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis. herkes gittikten soma. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus. Sair. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. 0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan. bestekar ve ruh insaru. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse..Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda.iinci.

mtilki. Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. Fatih gibi sanatkarlan korur. hattat ve bestekar olmasidir. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi.olan miiezzine verilmesini ernreder. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri. . §efkatli. her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi. yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. cok merhametli. 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng. besteler yapngi gibi ~alardl da. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. Kislalar. Her vil. Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu. idari. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa.. Merzifonlu Muezzin Yusuf. Devrinde saray. . ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. Ancak degil sarayda. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda.

yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . Bilhassa saz. nuzrabmda. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. ata binmekte pek mahirdi. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti. miizik. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever. Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. Hos.unhi Mihriban. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§.. guzel okuyup. namusunu emanet etmisti. guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. Aldigt her nefeste.. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir.istanbul' un en namli sazende. ishak Bey. Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 . atesler icinde yamyardu. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. bagmp ~aglmlaya. 1728 yilmda. Bunlann arasinda. Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. sazmm tellerinde hep a vardi. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct. neseli. Onemle belirtelim ki. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. egitim. 0 halde ya bu ugurda olmeli. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir. ishak Bey kan. istanbul'da dog an Sadullah Aga. §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . Ucuncu Selim. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. takdir ve itimat ederdi. kulagma ishak Beyin geldigini. hatta sille tokat atmaya baslamislar. Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. adi da Mihriban idi. Sadullah Aga. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis. Hie almazsa. fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. Yamna donen nediminin. Bundan baska Padisah ana itimat etmis. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. Sadullah Aga. Giizel konusan. Enderun'da miizik. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi.. hossohbet bir adamdi. dikis. <. bestelerinde. atngi her adimda. edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. bir sevgi idi. Ondan kactikca. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi. Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. prograrm vapilnustir: Dans. Cirit oynamakta..

Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi. Cok musrif oldugu. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir. Sadullah Aga'Yl sevenler. goturun" emrini verdi. Derhal adamlanna. fasil geciriyordu. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. ask ve sanat akryordu. Bu. eski nesesi tekrar yerine geldi. bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir. misline cikardi. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti.Sadullah kulunuzundur. Oc. olmeden onceki giinlerde bestelemisti. SaduHah Aga'run olum fermam idi. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz. yuzii sapsan 01mustu. "Yakalaym haini. Yanmdakiler: . dediler. §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi. isnrap. Cellar. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. bore para ile saraylar vapnrdig. heybetli. Padisah. Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu.uncu Selim nerede ise aglayacakn.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. padisah onunden yaka pac. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi. Onun zamanmda yeni yollar yapildi.almdlgl zaman Dc. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir. Aga'y. Her tarafmdan hayat. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . gurese. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus.uncu Selim. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi. Ileri goru§lii ve tedbirli. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince. Oc. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c. Derhal. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti. ata binmeye merakli. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. bir gun vine sanatkarlan toplarms. Beste c.ok giizel bir parca idi. Bu. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. Bu on un en meshur bestelerinden biridir. adiru ve bestekanru sordu. yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. ciride.a goturup hapse attilar. yuzune bakarruyordu. ntifuzlu adamlar ceHada. Biiyuk bestekar. . Ulasima da onern veren padisah. ava. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz. Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi.

kan dokerek savasti. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi.Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi. Fransa krah O<.Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim. " Sultan Abdiilaziz. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek.ozLim yolu. Kanm gtiler yuzle.Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi. Sabah evimden cikayun. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de.. Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. corbarmn zevkle iceyim. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: . bakism. 1867 yihnda. Ya onlann memleketlerinde. toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi. isime gideyim. Yureklerimiz rahat. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler. Yorgun argm. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi. gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism. asiler isyandan vazgectiler. Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi. Bu davetler. Diger taraftan. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. unvansiz. bile merak uyandmr.. Boylece Osmanh tarihinde. Ali Pasa Girit'e gonderildi. . hali vakti yerinde. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene. dudaklanmn kipirdavis. Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz. Isyaru planlayan Avrupa devletleri. Sultan Abdulaziz. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz. bu tahnn da esareti var. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. Isyanlar gu<. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan. cumle alemin gozleri senin uzerinde. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku.lkml§tL Balkanlar kaymyordu. Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. Kimsenin derdi bize illet olmasm. <. amma kafanun i<. Misafirler icin verilen yemekte. Ordulanmda tek bir asker. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin. Gelen elcilerin halini gorursun.uncu Napolyon. sofranm basma geceyim. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni. Murat. adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu. Burada asked torenle karsilanan Sultan. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis. trenle Paris'e gecti. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . Ege adalannda isyan cikardilar. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga.. atima de gil esegirne bineyim. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln .Ekselans. kendi halimizde yasayip gideyim. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu.liikle bastmldi. Yunavim. Adim ansm. huyiik meselelerden uzak. Aym zamanda Kralice Victoria da. Sultan Abdulaziz.

Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni). 64 . Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni).62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Sultan Abdulaziz. Imparatorice. Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr. Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. Dahasi. Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. Hukumdar. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Siiveys Kanah'nm a<. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus. Zaman zaman. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi. 1826'da Granada'da dogdu. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn.lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken. 94 vasmda oldu. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir. 1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Dedikodular. tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi. 1920'de Madrid'de. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. Sultan Abdulaaiz.

padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi. basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. Kizlann kirni kucagma oturmaya. Istanbul halki. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti. Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. "Cariye" dive arulan. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn. Burhanettin. her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. Abdulmecit. Dogu dunvasmm hurafelerinden. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti. hokkabazhk. Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. Abdiilmecit. Sultan Ikinci Mahrnut. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. Son derece acik fikirli. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat. Besinci Mehrnet Resat. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. Ikinci Abdulhamit. Abdulmecit. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. Onu. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine. 40 kisilik orkestrasryla . aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. devleti kalkmdmp. kimi omzuna cikmava kalki§lr. eriskin ~aga ulasabilmistir. Alnnci Mehmet Vahidettin.:lkml§tl. Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye. Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. Kernalettin. her renk ve iklimden secme. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. Bu sirk. di.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. Siileyman ve Nurettin. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn.

Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. Seullier sirkini de davet etmisti. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi. Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. saclan parlak ve giirdii. beli ince. Bunun da caresini buldular.i~lii kuvvetli. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. omuzlan genis. gi. Yapng: dans nurnaralan ise. Madelaine beyaz tenli.igiinli sona erince. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. agzl biiyukce. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. Sunnet di. siyah krvircik sach. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. duzenlenen §enlik ve eglencelere.gosterilerine devarn etti. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor. pek guzel bir kizdi. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. Madelaine. Ancak. iizerine titrerlerdi. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. ogullan Resat. Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. Abdulmecit. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti. Abdulrnecit. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. Bacaklan uzun. Abdiilmecit.

Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. Tokat'ta dogmu§tu. yuvast da. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu. Bir gun Ebubekir Efendi. yerini daha soma mate me birakryordu. artik bu bohemce hayatma bir e. "Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus. "Ya e. Kizm. Buradaki gorevi. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti.ama§lr yikayip. nihayet kendini kontrol edebilmis. ~imdi ise aradigtrru buldum. askmi istiyorum" cevabini verir.ekiduzen vermek. Vur patlasm. Cocuklugu ve gen<. duraganhk katmak istiyordu. soma da bedenini caldi. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider. halk achktan kmlryordu. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. §iirleri. yasindan utan. Kalbi de bostu. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani. saclanna aklar dusen Kani. bu kasaba benim. Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. Turk olsun. Kalyon. selvi boylum. KIZ: . ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. "maden ocagmdan e. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. "Basmdan utanrruyorsan. Ebubekir Kani.igneyip gecersin. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. Ebubekir Kani Efendi. lakin senin gibisini bulamazdrm.lkanlnu~. Kani. sevinci kursagmda kalnusn. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. Bunlardan biri de.ligi yoksulluk icinde geemisti. Kalbi duracak gibidir. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar. KIZ tarumadigi ve hie. hayran. yaruna yaklasrr. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. Ozellikle mikte yuklu gazelleri. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e. Hilal kaslim. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani.izerine Kani. ~a§km. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor. Bu derbederlik. gormedigi bu insan karsismda urperir. Yasr krrki bulan. arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. Eli ayagma dolasan Kani Efendi. Daha evlenmemis. ya selarmrm ahrsm" der. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani. Rum olsun. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. Yaradandan vardim isteniyordu. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik. varasm yoluna gidesin. bohem hayan once onun kaderini. istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. dilsiz. baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. idari ve resmi isleri vurutuyordu. gunden gune erimeye basladi. halki bir anda sevince boguyorsa da. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. . yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. Ebubekir sair adarndi. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. Uzaklardan gorunen u<. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor.Limni Adasi.Aradigm bende degildir. benim vasimda kizm olur" demesi i.

Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir.i§te kapimzda bagh kulunuzum. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. Kani. uykudan cahsrnadan armdi. kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi. Muhammed adina. Yasun belki buyuktur. Gi. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu. kimseciklere soyleyemedigi aski. §lk benim . Gunlerdir. biiyl'ik elcileri adma.§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru. degilse isa adma. . Kilisenin yolunu tuttu. Ebubekir Kani. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu.Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. . daha soma sozlerini. Beni kabul ederseniz Allah adina. Bu takip sonunda onun. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti.. Ask derdinden saranp solmustu. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: .. on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. ogrenebilirsiniz. Voyvoda Alekxander'den beni sorar.inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. dedikleri avare 3. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani. ister iceride. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. Bu arada onun. kizr kiliseye kadar takip etmisti. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki... Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci. Rum kizi. KIZ onde. krzi babasmdan istemeye karar verdi. ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir.. Kiziruza Allah'm emri. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. Rahip Petraki'ye halini anlatti: . buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. Kani Efendi bu sozleri soylerken. onu sizden helallige istiyorum. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. Yemeden icmeden kesildi. "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken.

bu durum dart uzun yll sunip gitmisti. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. Caminin misafir odasma getirilen Kani. kirk yillik Kani olur mu Yani . Fakat §artl cok agirdi: Kani. kalbi ctkarcasma <. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan. Rahip Petraki. i<. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez. alan Ebubekir Efendi. Ebubekir Kani. Despina'nm mezan Limni'de. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. kizmi vermeye yanasmarrus. Dart yilm sonunda Petraki. buzlann ustiine ylglhr kahr. sabaha kadar kendine gelemez. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. 0 gun kiz.insaf eyle Petraki Efendi. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<. Despina. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu.. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. bir Incil.lerinde. Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi.arpmaya baslar. istanbul'a donecegi gun.. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden. Despina. 0 unlu soziinii patlatti: . Dorduncu yilda Rahip Petraki. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi. Silistre'de cok kalmaz. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye. bir kilic. Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. Ortaya bir Kur'an. Despina. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <. biraz da kizm gonlum. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. Gemiden en son cikan Kani. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler. gozleri karanr. Nefesleri 0 gece birbirine kansir.ah§ml§tlr.lghklar atarak vardim ister. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr. <. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma . nemli gozlerini hie kirpmadan. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani.kilisenin tashk yolunda.

ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: . Her seyin fersudelestigi gunumuzde.. Ruh ordusunun basi. zevk. lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. istanbul gumriigtlne girer. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. diken gulunden §ikayet~idir. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti. an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur. besteler arka arkasma srralarurdi. Gul bahcelerinin perisan halini. kelimenin tam anlarmyla hicrandu. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak..i. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. istirapttr. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey. Sevki Bey'de ask. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn. belki de en icten. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di. asklanmn yangiru. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. yakm dostu oldugu icin de ana da. Ebubekir Kani.ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. kil~i. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. Dahasi da. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. seckinlerin tarudigi. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. gullerin saranp soldugunu. gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir.gomi. hatta kacmak ister. gezip eglenmenin hayal oldugunu. bulbullerin sustugunu. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr. olur mu Yanii. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur. Gercek ask ise. guzel sesi gibi. <. gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen. Onlli Bested. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir. sevgisini gonlune gomerdi.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu. her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken. doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. rsnrabnu. Bizim neslin insarun cogu: karakasli.ildi. ela gozlu. ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. calismaya ba§lar. ickisinin atesi. Beylerbeyi'nde. Dastlann sicakligt.ok i<. Natuvan'a da acilamamis. Hacip Bey. ask ve meskler de yerini cinsellige. "Benim gibi 01 da gar" der . icindeki bu atesi kullendiremernis. §air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. aynliktu. arkasmdan alum gelirdi.

kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. Ayru vil. Napolyon. 1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. gani.. 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. halk tarafmdan desteklendi. Diger taraftan Napolyon. Rusya. Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. biraz icki. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina. Bu bilyuk besteci. 1807'de imzalanan .'nin elivle tac giyerek imparator oldu.il varesine <. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Isvec. Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . 1805 vihnda Ingiltere. Napolyon Paris'e dondukten soma. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). Avusturya ve Rusya. Napolyon. Osmanh Devleti. baska bahare Bari bulaynn. Napolyon kanunlan.are bulunmaz Her derdin olur caresi. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Malta'yi aldi. Fransa'ya karsi birlestiler. Once Misir seferini hazrrladi. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. Ayru giin. Kl§ geldi. Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. Napoli Krallig. 1795 Ekim'inde. baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi.. Paris'teki asked akademiye vazildt. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti. Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. asm hassasiyet. Bu sefer. saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig.inyada. Daha soma Milano'ya girdi.

Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. yi. "Majeste. Bosanmak isterler. olmaz.i. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. Napolyon. 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. 5 Mavis 1821'de oldu. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. Moskova'ya girdi.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. kacaklann sayist ~ogaldl. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. Napolyon. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. Ordusu peri§an oldu. Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi. ben ha. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der. Peki. 1810 yilinda Car Aleksandr. [ozefin fettan kadmdn. Napolyon. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. Helen Adasi'na g6tiiriildi. soguga yenik dii§mii§tii. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon. Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI .. " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi. iki cocugu olur. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. Paris'te. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. §eref.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. Hemen bir ordu toplayan Napolyon. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St.. Belcika'ya saldirdi.la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. Vikont Bauharneais. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr.Evet. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir. Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. Bizim paranuz yok. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi. Her millet. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. onu daha populer hale getirmistir. asker ve atlar a~ kaldilar. sizin ise onurunuz . igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: . Napolyon bir giin. Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. 1840'da cenazesi Paris' e getirildi. Hayatmda kisla. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn.

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

dive diretmesi. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. Boylece. bans istediler. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim. Yaverlerine de. kaygrlanndan. ondan aln cocugu olmustu. dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm.lkngl zarnan. gozi. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler. . iki gene. gozi. babasi gibi boylu poslu. gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda. gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. Sansilru gevsetti. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. Rus Prensi. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr. 1838'de Gene. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. gorilr gormez ona tutulmustu. Aleksandr'm. aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. Katya Dolgoruki. 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. onunla evlenecegim. Yenilen Ruslar. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. maglubiyetin acisuu gidermek. annesi Carice. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. on un duygulan degi§memi§. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. vakisrkh. ikinci Aleksandr. Aleksandr kansiru cok seviyor. Tarih boyunca gozii ve gonlu. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: .Prenses Maria'yi seviyorum. Daha gencliginde. ilk olarak koleligi kaldirdi. ilk cicim aylan fevkalade geciyor. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi. Aleksandr. saraym resrni havasmdan. Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. i§te tam bu siralarda. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. adalet islerini duzene soktu. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular. bir dedigini iki etmiyordu. ailesine geri adim atnrrms. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan. kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi.i pek bir gencti. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr. Onun da adi. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi.. Avrupa'da vapng. Bu gonul macerasi. Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu .. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti.

i. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti.i§ti. gene kadim Napoli'ye gottirdii. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu. agzl bicimlivdi. Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii. Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek. sedef tenli.iti. ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. her an tehdit alnnda. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu.in acilanndan kurtarmisti. ilk zamanlarda Katya. Car Aleksandr. Yuz cizgileri muntazam. Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn. sivrilmesini istemiyordu. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. Saf bakrslan insarun icine islivordu. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti. Gercekten Katya. oliim korkusu icinde vasadi. . sirada heniiz yirrni yasma girmisti. Suikastlar birbirini kovalamakta. Dedikodular ayyuka cikrnrsn. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu.imi. Daha §imdiden. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu.iri. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. onu cekmekte oldugu bi. cok guzel bir kadmdi. Car'm hasretiyle yanan Katya. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr. akil darusilacak capta degildi. Ostelik iktidar kavgalan. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu. Arnk usaklan. Ertesi yil. Yillar yih Aleksandr. kestane sach. Kirnse. Ona.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti. gozdesi ile gizlice evlendi. Bunun uzerine ailesi. pek akilh degildi. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi. Car'i tarudig. 1872 yilmm Mavis aymda. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu. Bu olum Car'm. Katya. atlan ve arabalan vardi. daha 0 gun anlnus oldu. Katya. Car ise kirk yaslannda vardi. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma.

donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz. Aym anda. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. mi. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme. bacaklan parcalanmisti. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. Giinlerden pazardi.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi. ona oksijen verdi. hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu. Bu dramatik ask. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag. Her ne olursa olsun. Car'm i. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi. Petersburg'dan aynldi. onu bekliyorlardi. halkm gozunde hem Aleksandr.izerine kanadiru germisti. digerlerinin asklanna pek benzememektedir. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi.i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi.in millet. her zaman yapng. Melikov.i~i. her ne yapilirsa yapilsm. 12 Mart 1881 gi. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. Ertesi gi. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. ne hurriyetci idi. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki.ilti.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada. 1922'de hayata gozlerini yumdu . Aslmda Katya ne gerici. Fazlaca kan kaybediyordu. cocuklan.i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi. 1887'de "Toplum Di. Aleksandr donerken. Katya. bir ti. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu.izenini Koruma Yi. Fransa'nm gi. Bu seferki bornba yerini bulmustu.ini. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Onun tek di.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu.(ar Aleksandr.ik bir cocuk verde vatryorlardi. hanralanyla bas basa yasadi. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya. Aleksandr. Baskanliga iyi bir general olan. Aleksandr. Plevne kahramani Gazi Osman . ilerici fikirleriyle i. Harmanisi sirtmdan firlanus. her §eyden habersiz hazirlanrms. saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn.i. Bi.irli. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam). gezintiye ~lkmak. gibi. Aleksandr. Katya. Car'a bir §ey olrnanusti.i§lincesi kocasi.. oldugunu ileri siirduler.irlidi.in de kilisede ayine kanldiktan soma.icevherleri idi. Car yere yuvarlandi. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken. i.iti. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. hem Katya sue ortagi savilryordu. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi.. Fakat daha 0 anda olum. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler.

film ve romanlara konu olacak §ekildedir. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm. Hatice Sultan. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu.Pasa'run oglu. Bir Persembe gi. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu. kim in nesi oldugu mechul. Hatice Sultan'm babasuu <. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan. Padisah Ahdulhamit. Bu mektuplarda alev alev yanan degil.in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. incelik. tahsilden mahrum.izlerini gorrneyeceklerdir. Umitsiz. babalannm yi. Her zerre. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi.ili.ir. giil rengi ile gi. Hatice Sultan. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim. Her §ey. bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. melekler sevinc icinde . Diger yandan. o ask ki. Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi.i karamus bir a§lk. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan . bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan.imsiiyordu. Bu sevdaya. Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim. Muthis bir kin ve intikam da vardi. intikam icinde yaruvordu. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice. Abdi. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. Hatice Sultan'm ise daha temkinli. di. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. Bu dramatik a§kt. Yirmi bes yasma geldiginde. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder. intikam icin her imkaru kullanacak. §ohrette de. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda.inii idi.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi. hikave. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. daha agrrbash oldugu gori. Yine bu mektuplarda.in yollanmasma sebep olacaknr. Varhk icinde yalmz ben mahzundum. gok §en. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu..iti.in bu giizelliklerin cinlayan sesi. ask ve tasvirler degrne roman.ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun. Biiti. servette de. Enderun'dan yeti§mi§. damarlarda akryor.inya durdukca da yasayacak.imidin arkasmdan kostum. Bu misafirlik aylarca devam edecektir.. yekten bir Va~lfPa§a yapihp. sultanda da. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler. Ikinci Abdulhamit'e. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. Mektuplardaki hitabet. Aman aman. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor. gozi. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. Dunya mesut. emelsiz. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. Hatice Sultan ile. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler.ini. uzun kara bryikli Vasif Efendi. Kemalettin Pasa'mn.

bana hayat verdi. Boyle uzun. Bir gokyuzune. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. ben asktan vefa gormedigim icin melul. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi. kalbimin ilstilne koydum. yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu. gonlume yerlesti. saadetler sacn. . sevgili melekcigim.. sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla. tekrar tekrar okudum. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. 0 kutsal maksat. ezberledim.. Yaradihsin tabii kanunu. nurun mudur? Ilahi. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . . Bir gi. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr. " Hazan mevsimi gelmis.. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar. optiim. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim. " Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen. gunler seneler kadar uzun geliyor. Okudum. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim.. vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . olum ve hasretten kurtaran kudretinize. gozume gorunen ey ilah sen misin. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum. Efendicigim pencere onunde idi. ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. Teneffi. Sanki vucudum toprak olmus.. Sizi gorrneye. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. bir size baknm. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. kendimden mi gectim. ya Rabbi. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim. divane mi oldum. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. takatimi kesti. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. zihnime.i§ butun gucumu.in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu. annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin.oldum. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa. Askim benden care gormedigi icin gam icinde. esaret zincirine vurulmu§.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. Gonlum. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki.

" Kemalettin Pasa. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler. ... Yann herhalde ve elbette.. Ben sag iken aynlmalan imkansizdu. Ah efendicigirn.. Bu hurriyer. ovle bir miknatistir ki.. butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra. Kac gundur gayet derin di.§lk.. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde. hatta ernretmektedir. askirm belki daha ivi ifade edebilirim . kavruldum . Ne var ki. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig. Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil.Merak etmeyiniz. istanbul'un mesire veri alan K5. Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn.g1thane'de de bulusurlar. Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider. yaznll§ oldugu son mektubunda. Kemalettin Pasa. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr. Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. Ah velinimetim. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim. Kernalettin Pasa. c. Gizli bir yoldan ve kapidan . ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir. efendicigim.. Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz. Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " . yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu.i.i§i. bu utanc verici di.inerek §u karan verdim. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte. Hatice Sultan.. saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum. kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. Butun kelimelerinde hasret. Hatice Sultan. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi. gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim. Ote yandan. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur..i§uncenin bir ise varamavacagim. iniltiler ve atesler icinde vandim. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan.. da olur. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5.

karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak. nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. Bu karannu yerinde bulmazsan. ne kadar devam eder? Olsa olsa iki.15. diyecegim. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur.. sene . ondan soruluyor. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar.i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. ne de bas agadan. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi. Karar derhal tatbik edilir.1ban iken. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 .agnhyor. iyi du§i. Fakat Hatice Sultan. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde. Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. beni sevmiyorsun.. pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr. van tok yasavarak hayanrn bitirir. bir gezinti yerinde gardugi... konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir. hayatim. evlidir. . Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa. Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez. u<. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar. kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. Hatice Sultan. Kemalcigim . h5.. dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim.in rnektuplasabilivoruz. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan..inursen. Tabii reddedecegim. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. Bursa'ya surgun edilecektir. Peder bir <. Kizida Hindistan'da vefat etmistir. Yanaklanmzdan. Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir. Bu karar ve dii§i. Bu hal. Ruhum.incelerimi iyi dusun. Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey.onun vucudu ile kaimdir. Hemen a <. Hatice Sultan ise van a<.

23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. Katkasva'ya. orad an Berlin'e gitti. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. Bu donemde. Maceradan maceraya kosan Pasa. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu. Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. Sadrazamligi. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur.lliydii. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Tarihimizde havati. ikinci Abdulhamit'i. Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. Bilhassa Almanya'da. Enver Pasa artik devletin en guS. harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. Almanya'dan varia olan Pasa.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. Aym senenin Mart aymda. hatta padisahtan bile gLiS. 104 . 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. ismail Enver.lu adami olrnustu. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi. Gonli. aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi. Belcivan yakmlanndaki Cegan . Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn.

Allah da bundan memnun olmaz. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. Kemikleri.. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. Soyledigin pek yalan degil. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. blum ise mukadderdir. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . sehit dtisrnesinin 74. Enver Pasa. Sevgili N aciye. Bu ise cihad vazifesidir. hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki.. hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir. Oysa ben §imdi. Sakm sen kocana. Allah's hamd olsun ki. zengin olmak veya kendi b. sevgi ve askmm vaninda. BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi). Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye. senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa. .. Ve bir kere daha soyluvorum. . sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. Fakat sen de bilirsin ki. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir. 0 yeni bir hayata. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . ~u fani dunyevi sevler icinde. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara.. Bu oyle ulu bir vazifedir ki. Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. Senin cihad etmen ise.Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. Sen Allah'a once kocamn vapng. onu sevmendir. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. Oesem de yalan olur. Her ne kadar senden ayn kalmak. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin. §ehit olarak el. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum. Oyleyse. Senin 0 sevimli. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup. senden cok uzaklarda. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. Bir zarnan benim snclanrm tarayan. tatli yuzum.

sabirh 01. Haydi. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme. Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. Naciye. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir. Eminim.. Mustafa Kemal Pasa'nm. Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. Hele bir dli§un... Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum. Sultarum. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. biraz yuzune vurmak istiyorurn. Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur.. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek .. Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim . Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. Allah'a ismarladik . Bilmem Allah kederi de. Pekala sevgilim. istanbul gazetelerini okudum..Bu arada benim senden ilk istegim. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne. ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim. Bunlan okuduktan soma. biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. ikinci bir arzum daha vardir. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem. . Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin . 106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M. .. Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. Fakat Allah buyuktur.. Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi. Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik. Kim bilir. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil. Derken. §imdi senden aynlma zamam geldi. Allah bilir. Zira Allah. Allah nasip ederse. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi).. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir. sevinci de verince birbiri iistiine veriyor. cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir.

Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<.ekmek istemedi.. Yaradilisim boyle... o kadmlardan. Doktorlar. Fikriye'nin yi. Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda. voksulluklara.. kulaklan ugulduyordu. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven. "Beni iki kadm sevdi.. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi. ben her §eye katlamnm. Fikrive. Fikriye. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi. "Benim camm Kemal Agabeycigim. vereme tutulmustu. ~imdilik. Zi. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. elbette sevmis olabilirim. el sikisnlar. Ben de insarum.izi. uvey babasmm yegeni Fikriye idi. ince bir kadrndi. Cok tatli bir kiz. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. hicbir §ey beklemeden. elini sevdigi adanun elinden his: <. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr. Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn. ~imdi on aln yasmda. Fikrive. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. Sen sag ve 0 da mesut olsun. kalbi gum gi. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye. yalmz ben oldugum icin. butun yokluklara. ikili arasmda ilk steak temas.. kara uziim gozhi.. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi. kendilerini dislamamasmi. Fikriye. " Enver Pasa. Buyudukce guzellesti. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler.ivey babanun yegeni. Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak. havatina son vermekten cekinrnemisti. her haltikarda hizmete devam edecegini. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga . Soma.im anyor. Ince bir hastaliga. doktoru kendisine. Biri. Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi.ibeyde Harum.Ah ben bunu dLi§i. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal. bana cok duskun oldugunu biliyorum. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum. hicbir §ekilde memuriyette gozi. i. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar. mevkiim icin ..imince her derdimi unuttum. Fikriye'vi asla . Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an. oper. Oteki ise. Fikriye.i kipkirrmzi kesilmisti. seni Allah'in birligine emanet ederim . Fikriye de kollanm be line doladi.. babasi orada kumandandi. tek idealinin memleketin kurtulmasi. Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti. Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. Vasfiye Harum..i olmadrgmi. sevgi dolu mektuplar yazanm.

sizinle sefarethaneniz ilgiliclir.gelini olarak gormek istemiyordu. kendisini koyuvermis.. gozlerinden yaslar akryordu: . tren bileti almdi. tedavisine orada devam edecekti. tath tath guluvordu: "Uzi. Ah. ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. Mustafa Kernal.icreleri bir arada tutan bag kopmus. AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor. Gerekirse Alman makamlanna basvururum . clemesi uzerine Fikriye. 0 da biitun kizlarda var. Sanatoryumda. kiskanmava hakki yoktu.irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de. Saghgml kazanmadan direnmeye. boynundan kayip vastigim islatryordu. Benim sofra cavusum. calisma odasma gecerken.i degil . Son uncia Fikriye'nin S.. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. Mustafa Kemal. Ba§hekimin. iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. Fikriye. benim carum Pasam. nazlanmaya. du§uni. cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu. huziinle fakat dikkatle .. Aldigi fraki.Peki Pasam.. Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya.in hi. Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz.iIllle sen. Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr. Her §eye ragmen.in kismet ciksa.. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah. Sanki biiti. sinirlendirirler seni. dagilrrusn. bu isleri gorur §imdilik. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu. Isvicre'ye gidecek. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn. Bir gozleri var guzel olan. kendisine biraz olsun gelince. hareket edecegi bildirildi. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi. kesin tavnru koydu: . Fikriye bavilnusn. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i... kendileriyle goruseyim..ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza.ili. bir gi. Fikriye. hie kendi degerini bilmez . Fikriye. Mustafa Kemal'e sik sik: . Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. Fikriye. onlann hepsi olur. Ben ne aptahm. cilgma donmustu. Nasil da Fikriyecigini sever. Fatma Harum. Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi. yanaklanna dokulen gozyaslan. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli.irmeye <. Onun nesini begenir bilmem. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun.Sefarethane.lki§ islemleri tarnamlandi. Konsolosluga telefon eclilip.Ah benim sevgili Pasam. ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam . gerekeni yapanz.

Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu.b yi kabuslar icinde gecirdi. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. Mustafa Kemal. Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye.is. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi. Dostlanru. arabanm icine devriliverdi.avu§u Ali.• kendisine aynlan odaya cekildi. Fikriye..e ofkeleniyor.. trajeclik bicimde sonlanan bu ask. Ben evi ne yapacagnu.. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. Gorduklerini dLi§Linclub. ':5.. itibanru. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler. maddi bir endisem olmamalryrms. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk. Fikriye. benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis. Emir s. ziyafet sofrasi da ayru §eydi. belgesel ve tarihsel bir kurgu. Latife Harurn. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig.. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. yapacaklan yardim da . kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti. her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim. gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu. Cankava'nm yesi] salonunu. Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti. caresizlige katlanmak icin . Soma Pa§asmin mavi. Ikindiye dogru Latife Harum'm. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. kendisine hos geldiniz" diyelirn. Tcpuza gore kitap. Hifzi Topuz'un. para istendi.. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s.ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. dinlenivorlardi. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi. Fikriye'nin odasi onunde. soma kara ates gozlerini yumacaku.. onu ne kadar yasatirsa yasavacak. Hemen . Fikriye'nin 112 .. "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman.. Zeytin ekmek de.:'i •. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi. Fikriye'ye durmadan soruvor. dU§Lindu. Bundan soma. "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir. birincisinden de cetin olclu. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu. Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn. Fikriye icin saray da birdi artik. Ankara'nm ikindi gline§i. Araba.' . Bu cigerlerini saran vangm. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim .ek gibi varasiyla. Ev cle onlann olsun. saghgrma kavu§acakml§lm. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular.. sevgisini kaybetmisti.bavuluna yerlestirdi. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§.. guzel bir evde oturacagim soyluvordu. yuksek ve sinirli bir sesle. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi. elinden geldigince nazik gorunrueve s. koskun bahcesinden cikrrus. " Sabaha kadar uyumadi. Bunu. kulube de . Bunca rezillige. Emir Cavusu Ali'ye. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi. Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar. Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi. Fikriye. arkadaslanm. durmadan aghvor..

KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal. radyo dinlemesi. Bi. cile ve huzun birbirini srrtlarms. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. elli kelimeyle sansurlenmis. yolunu bekleyerek ope rim . ama bu olay gizli tutulmus. Adnan Menderes. onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. Aydm'mu milyonlarca operirn . hasret.irk'i. ekmegi. ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum. Yani tutuklandigt andan itibaren di.iti. 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. kangt. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar. Geleceginiz giinii. hasret. Bunun nedeni ise. arkadaslanyla konusrnasi. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis. bu evliligi hi<. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<. " "Berin'im.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. beni anlanlmaz bir heyecanla. seni hayulisryla gorebilmek. suyu oluvordu. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. §ifa 01mas a bile. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil. Bliyuk Allah'nn. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes. incelik.:. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken.. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<. Nikah taruklan da. Seni Berin'im.i bir yana gazete okumasi. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn. Ancak Atati. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi.tfunu esirgemez insallah. Fiziki ve manevi iskence bir yana. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini. cile. Oysa bu mektuplar. olunmasavdi yazmazdm. yirmi bir.irlugi. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus. size kavusabilmek lo. dun cok hazin ve istiraph gun oldu. Bu iskencenin tek recetesi. " Berin Harum'm cevabmda ise act. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. telini aldim.. duygulu. istrrap ve hasret. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<. aciklarnarrus. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor.in cevtesinde olan yakmlan ise. yirmi ikileri.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus. sirurlandmlnusti. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi.: bir aci oldugunu. dun on dokuz. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<.. Tann hayirlisryla nasip etsin. insallah. Cok onurlu. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini. Yuce Yaradan'ma .. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun.

cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur. Menderes once Beyoglu. selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor. her gun ilk isim sana yazmak. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. On ik] ytl kesintisiz suren iliski. selametine dua eder ve mektup yazanm. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus.. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. <. Elbette hakikatler anla§llacak. 10 Subat 2006). selametle cikacaksm.:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar. isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum. issizlere i§ bulmak bir yana. Adnan Menderes. Tarusrna. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. sonunda aska donli§ur. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti.. Tempo Dergisi. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor. C. Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum. Basi sikisan kendisine geliyordu. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3. senin sihhat. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz. Bu ask. Seni bize selametle kavusturacak . Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms. Mukaddes Harum.§lk olmustur.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. sayi: 06-949. sihhatine. Allah artik cilernizi kafi gorecek. hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . Adnan Menderes.

ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. ovle olmasa. operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. Aydan 25 yasmdaydi. Ayhan Aydan. boylelikle irribat devam etti. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi. tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk. Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti. 10 ~ubat 2006) iis: mektupta.. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. Ayhan Avdan. kinldim . 1953 vilmda olmii§tiir. Daha soma masaya davet edilen Menderes. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. boyle bilerek hareket etmen icindir. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti. yoktun. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. Bunlan yazmaktan maksadim. Onun icin bekledim ki.. biraz geciktim. bu durum araliksiz devam etrnistir. seni arayacaknm. Ne yapayim. Diln Sah gunu teletonlasacaktik. gayet hararetli muzakereler oldu. Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim.. zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis. Aydan bu ilgiye. bir siire §ehir dismda olacagmi. Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. Bunu senden cok rica ediyorum . Aydan'm guzelligt. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor. " Ikili tarustiklannda Menderes 50. Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir. Bir turlu miisterih olarruyorurn. " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi.. dontiste mutlaka arayacagmi. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi. Muhakkak bil ki sana danldim. Carurnm ici. ne bekledin ne aradm.. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. Ne yapnk ettik. Ihtimal ki ofkelendin.. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. Aydan 6 vildir evliydi. operacilann masasma dogru vonelmisti. Menderes Ayhan Aydan'la. Galiba i§ siki oldugu icin inemedik. Bilmem. Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes.. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir. Menderes. Basbakan 20. Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet.. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu. bu numara her zaman gecerli olacak . Bir tiirlu icim oturmus degildir. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi.. . ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. vaktinde aramadim diye . bugun Vine Istanbul'a indik. Telefon defalarca caldi. Dun inecektik. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan. cok . iiziililyorurn. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor..

Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi. " o donernde cikan haberlere gore.. Alevlenerek devam eden bu ask. " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt. Hangi vicdansiz ana. istanbul Emniyet Mi. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi. Menderes'i her §eyden kiskaruvordu. i§te bu mektuplar. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim. " 121 . eve gelmeye basladi. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor.. her sannnda sen varsm .. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. donerdi. kocam hasta dahi olsa evden cikardi. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes. " Daldan dala konan Adnan Menderes. Gumushane'ye tayin edildi. 0 gelecegi vakit. meyve oW dogmu§tu. Ertesi gun. muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim. Bir gun Tarabya'da. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda.Aydan. Kocam anlardi. Bunu basaramadim. Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir.lkartlhp elden ele dolasnnlan. Suzan Sozen. Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi. Hasta bunyem musaade etmedi. Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu.. 1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki. . Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. Kocama sordum. yatma vakti kendi evine gidiyordu..ocuk sahibi olmakn. Menderes'in ozel kasasmdan <. orada ges: vakitlere kadar kahyor. Pencerede parolarruz vardi. Cadillac'iyla. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. Bu §ekilde tarusnk. gitmedik. Sozen.. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen.in Harumi Suzan Sozen . Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. Butun emelim ondan bir <. Pilic Osman'la tamsnm. selam sana . muvafakat etti. sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir . E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. kendisiyse otuz iki vasmdavdi.. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. Bu talihsiz degum.iduru'ni. Burada kalmak icin cahsnk...

: sene yauhr billahi . Simdi muhakkak olan bir §ey varsa.§lk oldu.:h bir balkonda 01sun. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun. Piraye'yi cok sevdi. diyorsun. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni. Bana ask mektubu gender. Zati sen bend en e. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE. Sen yaz da bana model olsun. Nazim He Piraye. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada. diyorsun. yasarm boyunca bir cok kez 8. e. Nazim. Nazun daha soma Munevver'e 8. nesirle olsun. her zaman. valdizh bir denizin iistiinde. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar. her yerde. mektupla olsun. 1951 yilmda. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan. en uzun sure evli kaldig. Piraye bir tahta bavulda sakladi.. siirle olsun. dememissindir. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933. boyle bir mektup icin Lie. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e. yavrum. buyuk §air cezaevindeydi. butun bir gece uyurnadigrrndrr. .isLiy1e. mektupsuz olsun. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. dernisimdir. YIlinda. Buramn 61e.§lk oldu. Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi. icirnden her geli§te sana. karanhk. seni seviyorum. seni seviyorum.:ok daha derinsin. Ben. kadin ise Piraye'ydi. Ancak evlilik yasarnlarmm 13.:i. Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi. Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda . Belki ben daha sanatka- nm.YE Nazim Hikmet. Senin ask mektubun hariku1adeydi. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu. "Sevgili. Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim.:am agae.

Hayat Tarih Mecmuasi. Altmay. No: 46 3... istanbul 2004 2.:ingenenin Kilh.. Asure. 14 Subat 2005 5. Auguste. Paplo Martin. ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. Bizans Tarihi. Bir. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. Nuriye. . S: 5-6. "Hance Sultan'm A§k Mektuplan".inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1.Yasarsm. siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar. Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan). Terciiman 1001 Temel Eser. oyle magrur kildi ki . Ahmet Refik. 1 HaziranTemmuz 1969 . Aska Mektup. Mavi Sutunlu Saray. Banoglu. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a. Ben.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di. istanbul 2004 4. Bailly. istanbul 1332 3. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi.i§i. Niyazi Ahmet. Akman.im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi). Milliyet Gazetesi Eki.

Can. "Carin Gozdesi (Ceviren S.. 25 Nisan 2004 8. Agustos 1978 12. Turk . Dundar. Bardakci. Canman. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". Hiirriyet Gazetesi. Ihcak. Eyliil 1968 15. "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. Terciiman Gazetesi. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik". Grunwald. "Karl Marx'm Aski". Bardakci. Ismet. Bardakci. Ali. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. 14-15 Subat 2006 13. Kitapci. Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. Tiryakioglu)". Murat. Bozdag. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. Murat. S: 5. Terciiman Gazetesi. Diindar.4. S: 56. Nazh. Milliyet Gazetesi. 1984 8. Can.. istanbul 2005 14. Dunden Bugiine Terciiman. Hurriyer Gazetesi. Constantin. Zekeriya. 16 Eylul 2003 16. Ilhan. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". Yuzyilin Asklan. Yillarboyu Tarih. Tarihi Belgeler. " . Tarih Konusuyor. 3-5 Nisan 2005 10.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->