Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. dirisi bir yana. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. hayatm sillesini daha besikte yernisti. gonullerde taht kuramanuslardir. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem. daha soma onun gozune girecek. 11 ay. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. Babasmm olum haberini ge<. ziyafetler. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr. Davetler. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi. ham cevapliligi. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. §atodan §atoya suriilen. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. alan. <. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem. tam bir siirgi.ekmemi§ler. gezintiler birbirini izler. Cem. Uzun esaret hayatmda Cem'in. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. Once Rodos'a slgmdr. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir.in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. . viicudundan. bu hususta romanlar bile vaznuslardir.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. talihi kendisine yar olmadi. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern. Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir.

Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. . yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. §uh ve §en kiz. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" . sokaklannda dolasan giizeller.. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti. §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) . ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler.Nice'nin giize1 manzarasi. e1a gozlit. evlat hasretini. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. Kendi Avrupa'da. Nice ve civannda veba salgiru crkar. Kiiciik agrzh. hiirmet gosteriyordu. derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. " Cok gecmeden. kulak. beyaz tenli. eglencesi boldur ama Cem. Kadmlann ve gene kizlann boyun. soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. Gozyaslan se1 alan Cern. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu. Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). olesiye mahzundur.. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek . sevimli baktsli. gogiis acikn. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor. Salgin kent yasarruru altust eder. Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi. " Nice kentinin guzeli bol. Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. Hem zengin hem de cok kibardi. babahk duygulanru. Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han..

Cern. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. Cern. . 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. gozyaslan sel gibi akti. . Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti. Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. beklenmedik tutsak misafir. Cem. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi. yakm dostu iki aga." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. Cem. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. Soylu Fransiz guzeli Marie. sapsan sacli. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. Cem de ilgisiz kalmamisn.Cem'le Elen'in aski. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. krallar adeta maya girmislerdi. Cern. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli. "La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. olsun avunmaya ~ah§lyordu. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. muhtesem giysileri ve silahlan. Marie. Bourganeuf'tan vola cikanldi. Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti. Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia. onu tekrar Vatikan'a getirdi. Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi.

Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz". "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia. Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin.Papa'nm ogullanndan. her atng. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi. dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. Yavuz'un butun gayesi. Kin Lukressia Borcia ise. devlet topraklanm 2. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz. kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da. "Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen. 18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim.5 karma cikarnus. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. 19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. . italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn. Yeni Papa. gezmeye ~lkarlardl.. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. . Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere.

ziynet takar. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. Cehre ve beden giizelligi kadar. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz.Yavuz Selim.iksek. erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. ya biz kimin icin siislenelim. her tiirlii gosteristen uzak. ziynet takrrnssnuz ki. " . nenize bir §ey koymarmssuuz. ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. gosteri§li elbiseler giymesi. 0 kadar cok suslenmis. Oyle ki. ihtiyath. bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. giyirni basit. gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . cesaretli. inee ruhlu. ileri gorii§lii. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. Fakat go' nul ferman dinlemezdi. Bir gun kendisine ipekten.. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. ilmi sever. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. duygulu. an. padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. §iir zevki de vardi Sultan'm. Hususi hayati diizenli. Arapca ve Farsca dillerine vakU. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin . Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. Gene kizin §u goniil seslenisi. guzellige. sadeligi severdi. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim.. hem de iyi bir sairdi. kararh. kitle psikolojisini iyi bilen. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. zeki. Yavuz'un bu tutu. davanamadi. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. KlZ. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. Cigerparem. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. edebi §ahsiyeti yi. Gene kiz. dedesi ve babasi gibi bir §air. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. sabirh. kudretli.

Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi.Gene kiz. Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur. yolunu kaybedenlerin. kibir. Susarruslann. sikar. bunalnr. onun hayat suyudur. eiinii topladi. kendimizi. bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. mevki. baskalanru da sevemez. vazilan. somaki mermer mezar vapnrdi. Sevgi insaru yoktan vareden. makam. basuu kaldirdi. agzl . Sevgi. Sevgiden yoksun bir yiirek. Dunva uzerinde en cok konusulan. titretir. senlik . soma yere yikildr ve kaldi. ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. ki§iyi cavir cayir yakar. Mecnun gibi . Ferhat gibi dagIan deldirir. sarmalar. "Degil tastan. 0 anda olan oldu. Gercek sevgide riya. onu ernzirip besleyen. Biitiin gii. Sevgi bazen kor olup. heybetli Hakan'm odasma girdi. Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile. gozlerinde diinya mutlulugu. §an. 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. §ohret. Var olmarnn. §arkl. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu. Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. demirden bir kurektir. serinletir. gurur. Yavuz'un yiiziine baku. top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr. fazilettir. Seven.dili kuruyanlann. Birkac defa sallandi. Sevgi bir erdemdir. Kendisini sevmeyen insan. Lakin her tarafi titriyordu. kendimizi sevmekle baslar. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. gonlun miracidir.NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. §iir. "Sinede vuktur". yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi.benlik yoktur. diri olrnarun.

Kendisini yurdundan. Hurrem. duymadigi yer yoktur. baskadiru. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya). bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. Onun konmadigi. Sevgi gelince noksanlan giderir. Padisah duyduklanna hayret ederek. hamlan olgunlastmr. muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. Kit'alara otak kuran. yetersizligini sevgiyle tarur. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. yiiziin goster. carpici. gii~siizliigiinii. kihclasn. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. ince kaslan hiddetle canhvor. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. "Siirler pen~e . Saraya alman cariyeler. Guzeldi. Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. yiiregimize saplarur. Padisah da olsaruz. ~ig olaru pisirir. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir.i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. Sevgi snur tarumaz. i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. onunde durulmaz cekiciligt idi. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler. bu giizeli seyretmekte idi. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi. gozlerinde §im§ekler cakivor. Ban kaynaklannda La Russe. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. Yalruz. "Ya affet. ya sorma curmunu oldtir. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. Bu kalenin sahibi sevgili. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). Bazen de buz parcasi olup. insan aczini. ama bu guzellik olagan iistii degildi. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. Onda olagarulstu olan. Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. Kanuni. kiza dikkatle baku.~ollere dii§iiriir. Yalruz yumusak bash degtl. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. Karsismda hafifce kalkik burunlu. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Nice devlet adamlan. sadrazamlar §oyle dursun. burclan lepiska saclardan. sonunda onu gormek istedi. erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu. beyaz tenli. Makanu. . §ikayetlerini anlanvordu. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. milletlere kos dinleten. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. son derece giizel endamli. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken. onun sozlerini dinlemiyordu bile. Zeki. zengini fakiri olmaz. gormedigi. htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. La Rossa. Ash'yi Kerem eder. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. Kmmlilar'da adetti. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. manah bakish. tam tersine hircm ve dik bashydi. girmedigi.dokiik ciimlelerle dertlerini. hem de duvarlan ipekten.

Hurrem gozdeler arasma girdi. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. sirlarmun bilicisi. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. gamli gonlumun rahatl. Gulbahar Hurrem'e: ". sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. Mukayyed olsunlar. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ". zar aglaYlp nalan (inleyen. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca. Bir bucuk ay oldu ki. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler. gonliinii alan Kanuni. Cihangir Selim. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. rahanm srkmnya. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. yiizunu nrmahyordu. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Kendisine hie kimse kansrmvordu. . diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. bir daha §ikayet 01masm . Hak alim §ahittir ki. Hurrem'i . nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. saadetimin sermayesi. bu hicbirine benzerniyorduo C. Gozlerimin nuru.:. istedigi zaman kalkryordu. saghglm kaygrya. Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. siz cermet s:is:egini benden aymnca. istedigi zaman yatryor. Hurrern'i huzuruna kabul edip. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. II o hafta. Kanuni. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek. vuzum goztim nrnak icinde. kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet.Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot.. uygunsuz zalim felek. benim sultamm. Huzurlanna cikacak yuzum yok. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar. Ancak. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. bas basa dogu§mu§lerdi. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup.:aglrtugl vakit. dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi.

benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum. damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu. sozG §eker. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. ne zamandir ki sultarumdan aynvun. bilmedim. hasret deryasina gark bicare. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma.. neyledim. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure .Benim yGzG Yusufum. gaza (zafer) miijdeleri salip. Eger denizler miirekkep. . Aglamaktan. Carurrun nuru. Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu. 0 tamamen bunu anlatir. 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin. askmuz ile miiptela. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn. cigeri kebap. gecesi gunduzii belirsiz olan. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. eger bu aynhk atesine vanrrus.. sinesi harap. butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar. Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi. istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. 28 . mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim. latif nazlr sultarum. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu.." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler. gozleri ya§ dolu.i Yusufu okusun. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma.

bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . Bununla beraber. Glilfam. Glilfam. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig.. ihsanlann miktan ise gittikce . Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. Hatta. cok zarif ve guzeldi. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. Sofu. son derece uysal ve iyi huylu idi. ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. baska bir ili§kiye girmemisti. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu. Kanuni kendisine. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. Kanuni. akhna hie gel~ mezdi.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. Ihtiyar kalfaya darusn. henilz onaln yasmda idi. Bunlar. dedi. Bunlan biriktir. kusursuz bir guzel oldugu gibi. Kanuni olesiye sevip saydig. Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam.. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. buyuk ustalikla gergef islerdi. biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu. Onu cok begenmisti.KANUNI. Gene kadin §a§lrdl. Bu. gri gozlii. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. Musluman kizsm. hayalinde bir cami vasiyordu. biraz urktu. Meydana getirdigi eserler. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. Bunun dismda. boyle yapmaya basladi. ileride hayrat yaparsm. Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. hayalinden icad ederdi. Simdi. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti. Ertesi gun ise. Paravi ne yapacaguu bilmedi. pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. Boyle bir §ey. Kanuni. Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul. aylar oruclanru tutardi. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<. Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. bir sure soma onlarla iltifata basladi.

Bir cariyenin ozru olsa. Bu atesli Gurcti dilberi. olacak i§ degildi. bu teklifi evvela §iddetle reddetti.Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi. ancak. Glilfam'l pek kiskarurdi. biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti. bu istegi reddettiler.iki nobetten hazzetmezdi. carpicr bir guzelligi olan Simendam. Ancak. Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi. Bu ise. Hem de bore degil .Ya! . Sana bagisim olsun. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. Bu. Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi. kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi. Bununla beraber. Glilfam. . bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. haseki sultan derecesine yukselmesiydi. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm. Kanuni. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. . . Yalruz. bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti.Hayu. dedi. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor.. sirasmi yeni savnusti. Ancak. Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi.arnyordu. nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam. Gulfam.OzrLi vardi de rim. 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. Lakin..Gulfam nerede ve sen neden geldin. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn. beyaz tenli. Kanuni. Simendam ise. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. bunun caresini de buldu: . buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi. nobete ondan soma gelen girerdi. Basvurdugu hasekiler.ah§lrdl. diye sordu. Suleyrnan. dedi. I§<. on un yerine Simendam cikagelmisti. bu duygusunu hie belli etmemeye <. levend endamh. bir gece nobetini bana terk et.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu. BlitLin korkusu. Gene ve muhteris kadm. Glilfam. Kanuni S. Hasekiler arasmda uzun boylu.

Sen dahi git.Merhume.Oyle olmah . Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis.Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti. Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar. Gene kadm. ormandaki kulube. Kanuni: . Bunu arz ederken krzlaragasi: . gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: . dedi. Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu. Ama. cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi. caminin yanm kalmasr idi. Gulfam. Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. Agalara dondu: . dive sordu.Hangi cami? .Kendisine ne kadar verdin? .Bin alun . derhal emir verdi: . Ancak. Fazlasi yoktu. dedi.Yatsi namaztru kilmadim. Bir an icin gozlerinin onunde. Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni. Durum usulen Kanuni've haber verildi. Kanuni. kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi.. Sakin. sessiz fakat mahzundu. kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: . bir vasiyetim var. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur. Soma. Ama. akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus. bu esir parcasi. . Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. Kethuda kadm. Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar. vakit gecmeden musaade var rru. saclanru oksavan ilik ana eli. bu istegini kirmadilar: .Kimden? 32 .. "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn. Bogulsun. is terse bu gece icin canmu bile verirdim. Ama.. soma hareketsiz kaldi. Hizmeti if a eden aga kullanna. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun. Mahzunlugunun sebebi.. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu. bu gece kimseyi istemem. Bumundan soluyarak sordu: . Bir kus gibi ~lrpmdl.Bir vasiyeti dahi olmus. .Demek ki bu kustah cariye. butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi.Her neve memur iseniz yerine getirin. Biraz soma iki harem agas. Hemen tovbe istigfar eyleyin. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi. bu isle ilgilendi: .

34 KANUNi'NiN SON ASKI . Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. Kethuda kadm devam etti: . Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu. Arnk gece-gunduz bunu anlanvor. Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise. Bunda. Yuzunden fI§hran nur. KIrk gun soma riiyasmda gordu. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. Soma. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. bunun uzerine yeniden kuplere bindi.. Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti. bu macera da digerleri gibi unutulup gitti. gozleri kamastmyordu.Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. Tesbih tutan elini. elinde bir Kur'an-i Kerim.KANUNi'NiN SON ASKI 33 . Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi. Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl. Ye§il elbiseler icinde idi.Simendarn'dan padisalum . agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. Kanuni. Kanuni. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus.. ama Simendam vermis. baska soz bilmiyordu. Gulfam. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. Demek Simendam kendisine yalan soylemis. Ulu aga<.h bir ormanda. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus.ok zaman glillip geciyorlardi. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi. gene bir erkege dogru uzatnnsti. Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu. Ancak. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. Boynunda bir ip. obur elinde ise tesbih vardi. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn. bir oduncu kulubesinin onunde idi. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla. haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar. camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. Kanuni.

annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. padisaha yakm olmarrusnr. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. Zaman zaman da vazifeler veriyordu. Sehzade Suleyrnan. kralliklar verebilirim. kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis. mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. Kanuni zevklerinde. onunla konusuyordu. lanetle arulmanusnr. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. Kanuni ile aym yastaydi. Gaflet icinde. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. Gencligimden beri . Dahasi. Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti. Enderun'a alman ibrahim'i. i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. Kanuni. i§te Kanuni Sultan Suleyman. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. beraber yiyip iciyorlar. 11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. bazi §airlerin hakkmda vazdig. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. Ibrahim. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. <.:abuk unutmustu. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. 0 da aym hislerle onlara bagh idi. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu. Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. bir seyisi pasa yapabilirim. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu.: oglanlan arasma katrrusn. hazineleri bana tevdi olunmustur. "Frenk". Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus. Onun degil. devlet hazinesi benim emrim altmdadir. Esirlikten geldigini <. kemamyla. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr. ~ehzadeyi gorenler. Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. kaside ve methivelerin. Sultan Sulevman sik sik goruvor. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor. memleketleri. Kralliklan. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. muhasibi. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. Kale Ibrahim'i. "Makbul". sulh ve harp benim elimdedir. yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir.

Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi. Irak seferinde bircok hatalar yapnus. " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa. adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma. Hatice Sultan'a ihanet etti. mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi.. aciz fakiriniz M uhsine . Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti. Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece.Padisah ile beraber yasadun. gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi. Kanuni zor bir duruma di. icildi.. Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa. 1536 vil. Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi. ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig. "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu.. Sizi istiyakla seven. . Hurrem Sultan.. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa.. Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz. ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi. Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken.. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. "Hazret-i carum ve sevdigim". Bir tarafta Hurrem Sultan. Muhsine adh bir kadma a§lk oldu. onun dogdugu hafta dogmusum . Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi.i§mi.i§tu. bogularak olduruldu.sohbetler yapildi. MakbUl ibrahim Pasa. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel. Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa.. Yenildi. Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa.. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti. Maktul Ibrahim Pasa oldu . ozleyen bicare. tath . eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl. gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. 40 . fakat elden ne gelir..

SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet. Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. Bu yagma ve talan. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. Kara Mustafa Pasa. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. Tokeli. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. Macaristan topraklanna giriyordu. hatta onu azarlar. Osmanh ordusu her gectig. Padisahm gozune girmisti. verde dehset ve korku sacryor. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Macarlara yardnn etmenin yamnda. Merzifonlu'nun arnacr. §ehri . Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu. Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi. Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. sonra da arkadan vurulur. Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. Gozli pek olan Pasa. Ama evdeki hesap <. sozlerine aldms etmez. menzilleri birer birer asarak.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim.

Han da: "Polonya Krah'm biliriz. . Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§. Burada hamamlar.linkil bana bir §ey getirmedin. sevincini. ikinci Viyana hezimeti. gururunu. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir. ufak bahceler. Merzifonlu.. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis. dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. Hatta bir papagan bile bulduk. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray. kemer ve ok cantalan. cocuklar gibi aglarrus. Bunlardan biri de. Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. c. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana.ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. tarihte <. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir. yedek av atlan var. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu. hahlar. fiskiveler. ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Bu geri <. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski. Merzifonlu ise bitkin. diyemeyeceksin. Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. son durag. talihimizin ve tarihimizin son akmi. Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr.ok btiyuk sonuclar doguracaktir. sen iyi bir savasci degilsin. olacaknr. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini.. yorganlar. "Mumkunse beni kurtar" dernis. Tatar (Kinm) Ham'na.. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi. sen de bir §ey yakalardm. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. cephane. Bu rezilane hezimet. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar. gayret beni kovmadi. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. Lakin. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda. " 44 . Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez. Tatar kadrini bilsinler . Bu. Eger ileri anlsaydm.

cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. devlet erkaru. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti. minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit.uncu Ahmet. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir.lan. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. Bunun nedeni. Sabahlan saraya geldigi zaman.ah§lyorlard1. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni.e§it aga<. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere. Ahmet. ko§k ve saraylan. saadet bahcesi. Deresi. iki <. Kar§ldaki pencerelerin birinde. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn.lbyordu. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. hayatmm son una kadar maas baglarrusn. saraym her tarafiru res imler. saga-sola bakmadan. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. kaplumbagalan. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek. kimbilir hangi diyann hangi agacmdan . cesit <.1kip gidecektir. mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu.lld1g1 bahcede calisan Pietro. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek.i<. Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi.egi yiizlerce cesit lale. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane. kapidan <. vaki§lkh.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi. Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<. sivasi. kalbinin atng. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih.evresi idi. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. bu sefer istanbul'a <. bilhassa Fatih devrinde.i cozmek gibi gelirse de. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken.Osmanlilarla Venedikliler arasmda. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi.11gmlig. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih. Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <.gururlanan Senato da Bellini'ye. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <. Esmer. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken. kisa zaman soma bir hayali kesfeder. Basta Padisah O<. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir. cicek ve lalesi. Osmanh padisahi Ucunci.

Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap. I§ini kisa zamanda bitirecektir. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. . Pietro her gun. birkac sanrlik mektubunu gonderir. bu yasagr nasil delip. Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. diyen Pietro.. birkac sam name ile mumkun olacaknr. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. Padisah O~uncu Ahmet. mi demek istemistir dersiniz. Ondan nasil aynlacaktir. "bin verirseniz" der. bilmiyoruz. zirvede bir tutam kar da olsan. Mektup yazsa bile kim. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis. uzgundur. Kim kime ilk de fa vazrrusnr. cigeri pare pare olur. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. M iisluman 01 da benimle evlen. Bildigimiz. 0 gul cemalini gorebilmem mi? . Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi." Izin verilir. Pietro'nun i§i bir gun biter. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. Ferdane bu hediyesi ile.. bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir. Italyan mimann gozii alnnda degil. Bir yandan. deryada bir katre. nefesi darahr. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda. Ferdanesindedir. dinlendirmek istiyorum. buruktur. Bu ancak. alabildigine sikilir. yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. Pietro. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan. Mektubunda. isini kisa bir zaman soma bitirir. pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur. seni dudaklanma degdirmek. birbirlerine daha da baglarurlar.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti. kendisini takip etmektedir. Umitsiz. "bir eksigimi tamamlamak isterim. Pietro. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. Heyecanh degildir. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur. . Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. bitiktir. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. talih az da olsa kendisine gtiler. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. Istanbul'dan aynlmak istemez. talihe sitem ederek cariyesi.

kadmlanyla konusuyor ya da i. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. Binnaz. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. Abdulharnit. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir. Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. padisah olarak cikabildi. ne vapacagiru §a§lrml§tl. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. Sehzade Abdiilharnit. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. Oyle ki. idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. "Beni. Birinci Abdulhamit. gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir. yakisikh degildi.. geziye gitmedigi gi. Yuzlerce cariyesi vardi.inlerde Harem'de okuyor. Hatice. Maliye berbatti ve devlet. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu. Hurnasah. kalbinde yeseren sevgisini. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye.. askmi. Biitun cocukluk. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu. 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. Dindar. Hadice Ruhsah'a vaziyor. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza.i~ ci. yasta padisah olan Abdulhamit. Tahn devraldigmda. Burasr. on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. Italyan Mirnar. Naksidil. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. Cok ge<. kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. saf ve kadmlara duskundu. Babasi Ucuncu Ahmet. Sonrasi rm? . bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda.

ister §ah 01. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz. billahi'l-azim. Benim bu halime dusmarurn bile acir. Ruhsah'ma kul. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si. Sana teslimim. Insallahu Teala. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti. sevgilinin e§igine yilzi. Allah bana layik oldugumu versin. goztim stirerek rica ederim. Billahi her gece sabahi cikanrnn. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem. kim eder. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir . Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim. Hak degildir.. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken. . ancak sonsuz merhametin sondunir. omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. Camm efendim. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. benim halim cok kotudur. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr. diye buyurursun diyorum.. 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. Ayagmm altma yilzilm. ister kul. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur. Ruh§ah.irmek isterim.inil silrerek gorull yaresine merhem anyor. Vallahi silmme billahi. Ben kulun. Kendimi zapt edemiyorum.irerek senden rica ediyo- " rum . ama sen bana 'gotur' demiyorsun..lbyor: "Fesubhanallah. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. Bir kusur ile beni unutma. Efendim. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. Efendim. ister beni darp eyle. gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen. " Birinci Abdulhamit."Ruhsah'im. gideyim.i si.. benim aglayismnn atesini sondurtirse.." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. sana baglanml§ olan bir kulunum. kurban olsun. belki de olmemin sebebi olacaksm. belki beni gotur. "Abdulhamit. Yalvannm bu gece gel. Hamid'in sana kurban ola. Goniluyor ki. ayagina. feryadi ayyuka <.yilzilmi.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur . Billahi hastalarup doseklere dusrnernin. ister oldur.. Sevmek.

Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor. tasra e..iinci. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga. ko§e minderinde agirlaruyor. 0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. ~a§hna donen Ue. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. bestekar ve ruh insaru. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. sultan krzi. kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir. Sair. Dilfeza. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. Oysa Dilfeza. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere . Her §eyi ogrenen Dilfeza. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi. yabani mi yabani.i Selim . Bu durum. onun gonltinii bir erkek guzeline. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. yliz bile vermemistir. davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar. birkac dakika soma oyIe donmus hareme. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi. Dilfeza. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. . Ucuncu Ahmed'in de kiz. kendisi razi oluncaya kadar. huzurda hicbir §eyi gizlemez. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin.lkanhp evlendirilmiyor da.i Selim. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus. itaat etmesini bir turlu ogrenernemis. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse. cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister.Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda. herkes gittikten soma. Bir kedi kadar munis.agnhyor. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye. Bu fisiltilar. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. Padisah Oe. Soma. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir. burnundan kil aldirmamacasma. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor. bu itiban goniyor. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. Dilfeza 0 kadar guzel ki. §a§mp kahr. bin mislini basma gelecek bil. Ne gelirse. bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis.iincii Selim. samur kiirkune buruntip. bir kapIan kadar yrrnciydi. Dilfeza... Nedir bu Dagistanh. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir. Haremagasi bir bakrma. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. Bir dag kusu kadar urkek. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. Ta. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu.iinci. san sirma sacli. her taraf tas.

Merzifonlu Muezzin Yusuf. Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi. D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. idari.olan miiezzine verilmesini ernreder. Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda. . Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu. yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. §efkatli. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim. . mtilki. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. Her vil. ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. Fatih gibi sanatkarlan korur. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. Devrinde saray. hattat ve bestekar olmasidir.. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. cok merhametli. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. Kislalar. Ancak degil sarayda. besteler yapngi gibi ~alardl da. 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng.

Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 . Ondan kactikca. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. neseli. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. Cirit oynamakta. 0 halde ya bu ugurda olmeli. atesler icinde yamyardu. Yamna donen nediminin. istanbul'da dog an Sadullah Aga. Bilhassa saz. Bunlann arasinda. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . dikis. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. sazmm tellerinde hep a vardi. Bundan baska Padisah ana itimat etmis. yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§. Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. ishak Bey. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. 1728 yilmda. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. ata binmekte pek mahirdi. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever. hossohbet bir adamdi.istanbul' un en namli sazende. Sadullah Aga. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis. guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir.unhi Mihriban.. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. adi da Mihriban idi. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. takdir ve itimat ederdi. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. Giizel konusan. Hie almazsa. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. nuzrabmda. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. bestelerinde. kulagma ishak Beyin geldigini. hatta sille tokat atmaya baslamislar. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. Ucuncu Selim.. edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti.. prograrm vapilnustir: Dans. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. bir sevgi idi. Aldigt her nefeste. ishak Bey kan. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. egitim. Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. Sadullah Aga. Hos. Onemle belirtelim ki. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. <.. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi. bagmp ~aglmlaya. Enderun'da miizik. miizik. fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus. Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus. namusunu emanet etmisti. atngi her adimda. guzel okuyup. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct.

olmeden onceki giinlerde bestelemisti.uncu Selim nerede ise aglayacakn. SaduHah Aga'run olum fermam idi. bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi. Biiyuk bestekar. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti. Her tarafmdan hayat. Ulasima da onern veren padisah. Yanmdakiler: . misline cikardi. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus. . yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. Derhal. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi.uncu Selim. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti. Bu on un en meshur bestelerinden biridir. ntifuzlu adamlar ceHada. bir gun vine sanatkarlan toplarms. ask ve sanat akryordu. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz. isnrap. Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. Padisah. yuzii sapsan 01mustu. §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi. eski nesesi tekrar yerine geldi. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi. dediler. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. Oc. ciride. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince. Ileri goru§lii ve tedbirli. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. Derhal adamlanna. heybetli. Onun zamanmda yeni yollar yapildi.ok giizel bir parca idi. Oc.a goturup hapse attilar. gurese. Beste c.almdlgl zaman Dc. Bu. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu. "Yakalaym haini. Cellar. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. ata binmeye merakli. padisah onunden yaka pac. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz. goturun" emrini verdi. Sadullah Aga'Yl sevenler. Bu. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi.Sadullah kulunuzundur. bore para ile saraylar vapnrdig. ava. adiru ve bestekanru sordu. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir. Aga'y.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. Cok musrif oldugu. yuzune bakarruyordu. demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir. fasil geciriyordu. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman.

Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim. Ege adalannda isyan cikardilar. trenle Paris'e gecti. atima de gil esegirne bineyim. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti. bu tahnn da esareti var. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga. Gelen elcilerin halini gorursun.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz. 1867 yihnda. hali vakti yerinde. Sabah evimden cikayun. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: . Misafirler icin verilen yemekte. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. bakism. Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince. Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz.Ekselans. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi. amma kafanun i<. asiler isyandan vazgectiler. Isyaru planlayan Avrupa devletleri. cumle alemin gozleri senin uzerinde. Fransa krah O<. Yureklerimiz rahat. Yunavim. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln . Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. kendi halimizde yasayip gideyim. Bu davetler. Isyanlar gu<. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. kan dokerek savasti. toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi.liikle bastmldi. corbarmn zevkle iceyim.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi. bile merak uyandmr. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi.. Yorgun argm. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler.uncu Napolyon. Ordulanmda tek bir asker. dudaklanmn kipirdavis. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan.lkml§tL Balkanlar kaymyordu.Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene. Sultan Abdulaziz. gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism. Sultan Abdulaziz. <. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku. Kimsenin derdi bize illet olmasm. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek. huyiik meselelerden uzak. Ali Pasa Girit'e gonderildi.Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu. . Aym zamanda Kralice Victoria da. adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu. Burada asked torenle karsilanan Sultan. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. Kanm gtiler yuzle. Adim ansm.ozLim yolu. sofranm basma geceyim. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti.. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. Murat. isime gideyim.. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. Diger taraftan. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi. Boylece Osmanh tarihinde. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan. unvansiz. " Sultan Abdiilaziz. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin. Ya onlann memleketlerinde. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi.

kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr. tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi. Zaman zaman. Sultan Abdulaziz. Dahasi. Imparatorice. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus. Hukumdar. Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni). Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. Sultan Abdulaaiz.lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken.62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. 1920'de Madrid'de. 64 . Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Siiveys Kanah'nm a<. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. Dedikodular. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir. 1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni). Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. 94 vasmda oldu. 1826'da Granada'da dogdu. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi.

her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. Istanbul halki. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. di. eriskin ~aga ulasabilmistir. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. her renk ve iklimden secme. Sultan Ikinci Mahrnut. aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. Abdiilmecit. Kizlann kirni kucagma oturmaya. Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa. Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn. Onu. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye. Alnnci Mehmet Vahidettin. Abdulmecit. Abdulmecit. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. Burhanettin. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. Kernalettin. Ikinci Abdulhamit. padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. Dogu dunvasmm hurafelerinden. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi. Siileyman ve Nurettin.:lkml§tl. 40 kisilik orkestrasryla . Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. hokkabazhk. "Cariye" dive arulan. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat. Bu sirk. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. Son derece acik fikirli. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. Besinci Mehrnet Resat. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. devleti kalkmdmp. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn. kimi omzuna cikmava kalki§lr. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor.

Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. ogullan Resat. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor. Ancak. iizerine titrerlerdi.igiinli sona erince. Bacaklan uzun. Madelaine beyaz tenli. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. Sunnet di.i~lii kuvvetli. Abdiilmecit. at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. Madelaine. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. pek guzel bir kizdi.gosterilerine devarn etti. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. agzl biiyukce. duzenlenen §enlik ve eglencelere. Yapng: dans nurnaralan ise. gi. Abdulrnecit. Bunun da caresini buldular. beli ince. omuzlan genis. siyah krvircik sach. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu. Seullier sirkini de davet etmisti. saclan parlak ve giirdii. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. Abdulmecit.

Ebubekir sair adarndi. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. Ebubekir Kani Efendi. Kizm. duraganhk katmak istiyordu. halk achktan kmlryordu. . istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. Hilal kaslim. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. sevinci kursagmda kalnusn. Buradaki gorevi. "Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu. selvi boylum. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik. artik bu bohemce hayatma bir e. soma da bedenini caldi. "Ya e. yaruna yaklasrr. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar. yerini daha soma mate me birakryordu. Kani. gormedigi bu insan karsismda urperir.lkanlnu~. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani. Ebubekir Kani. Yasr krrki bulan. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. nihayet kendini kontrol edebilmis. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus. Vur patlasm. ~imdi ise aradigtrru buldum. Cocuklugu ve gen<. Ozellikle mikte yuklu gazelleri. bu kasaba benim. dilsiz. KIZ tarumadigi ve hie. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. ya selarmrm ahrsm" der. hayran. Bir gun Ebubekir Efendi. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. idari ve resmi isleri vurutuyordu. Yaradandan vardim isteniyordu. "Basmdan utanrruyorsan. KIZ: .ligi yoksulluk icinde geemisti. yasindan utan. gunden gune erimeye basladi. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani. ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. bohem hayan once onun kaderini.igneyip gecersin. yuvast da. Kalbi duracak gibidir. Kalbi de bostu. yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. Tokat'ta dogmu§tu. Eli ayagma dolasan Kani Efendi. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. Rum olsun.ama§lr yikayip. Kalyon. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. Bu derbederlik. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor. "maden ocagmdan e. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani. lakin senin gibisini bulamazdrm. askmi istiyorum" cevabini verir.Aradigm bende degildir. halki bir anda sevince boguyorsa da. baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. Turk olsun. Daha evlenmemis. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. saclanna aklar dusen Kani. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e. Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. Uzaklardan gorunen u<. varasm yoluna gidesin. arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu. ~a§km. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani.ekiduzen vermek. Bunlardan biri de. benim vasimda kizm olur" demesi i. §iirleri.Limni Adasi. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider.izerine Kani.

Yemeden icmeden kesildi. Voyvoda Alekxander'den beni sorar. . Gunlerdir. Kiziruza Allah'm emri. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. Bu takip sonunda onun. Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu. onu sizden helallige istiyorum. Kani Efendi bu sozleri soylerken. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi. admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. Kilisenin yolunu tuttu.. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. degilse isa adma. dedikleri avare 3. daha soma sozlerini. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki. Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken. Yasun belki buyuktur. kizr kiliseye kadar takip etmisti. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu. Rahip Petraki'ye halini anlatti: . kimseciklere soyleyemedigi aski. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: . Bu arada onun. krzi babasmdan istemeye karar verdi. Kani. ister iceride. .i§te kapimzda bagh kulunuzum. KIZ onde. §lk benim . ogrenebilirsiniz. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. uykudan cahsrnadan armdi. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti.§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru. Rum kizi.. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi.inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. biiyl'ik elcileri adma.Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti.. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. Muhammed adina. Beni kabul ederseniz Allah adina. Ask derdinden saranp solmustu.. Ebubekir Kani.. ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir. bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl. Gi. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani.

Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar.. sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye.lghklar atarak vardim ister. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<.arpmaya baslar. Rahip Petraki. 0 gun kiz. kizmi vermeye yanasmarrus. Despina.ah§ml§tlr. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden. Despina. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. bir kilic. biraz da kizm gonlum. Ebubekir Kani. Dorduncu yilda Rahip Petraki. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler. kirk yillik Kani olur mu Yani .kilisenin tashk yolunda. Gemiden en son cikan Kani. Ortaya bir Kur'an. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi.insaf eyle Petraki Efendi. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani. <. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. bir Incil. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma .lerinde. Caminin misafir odasma getirilen Kani. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. Dart yilm sonunda Petraki. buzlann ustiine ylglhr kahr. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§. bu durum dart uzun yll sunip gitmisti. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. Despina'nm mezan Limni'de. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan. gozleri karanr. 0 unlu soziinii patlatti: . Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. alan Ebubekir Efendi. Silistre'de cok kalmaz.. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. i<. Nefesleri 0 gece birbirine kansir. Despina. Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. kalbi ctkarcasma <. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. istanbul'a donecegi gun. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr. nemli gozlerini hie kirpmadan. Fakat §artl cok agirdi: Kani. sabaha kadar kendine gelemez.

§air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. sevgisini gonlune gomerdi. zevk. <. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak. Gercek ask ise. ickisinin atesi. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di.ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. ask ve meskler de yerini cinsellige. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr. aynliktu. ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: .i. besteler arka arkasma srralarurdi.. "Benim gibi 01 da gar" der .ok i<. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey. kil~i.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu.. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret. yakm dostu oldugu icin de ana da. istanbul gumriigtlne girer. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn. gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen.gomi. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. gullerin saranp soldugunu. icindeki bu atesi kullendiremernis. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir. bulbullerin sustugunu. kelimenin tam anlarmyla hicrandu. belki de en icten. Her seyin fersudelestigi gunumuzde. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. Gul bahcelerinin perisan halini. olur mu Yanii. Ruh ordusunun basi. guzel sesi gibi. her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. Sevki Bey'de ask. istirapttr. asklanmn yangiru. lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir. Dahasi da. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr. Natuvan'a da acilamamis. Onlli Bested. Bizim neslin insarun cogu: karakasli. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. ela gozlu. gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur. ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. Dastlann sicakligt. diken gulunden §ikayet~idir. gezip eglenmenin hayal oldugunu.ildi. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti. doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. Beylerbeyi'nde. rsnrabnu. Hacip Bey. Ebubekir Kani. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. calismaya ba§lar. arkasmdan alum gelirdi. seckinlerin tarudigi. hatta kacmak ister.

1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. Paris'teki asked akademiye vazildt. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Fransa'ya karsi birlestiler. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi. Avusturya ve Rusya."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. Napolyon. Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi. Bu sefer.are bulunmaz Her derdin olur caresi. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . Bu bilyuk besteci. Napolyon Paris'e dondukten soma. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. 1805 vihnda Ingiltere. Napolyon kanunlan. Napolyon.. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina.. 1807'de imzalanan . Malta'yi aldi. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti. saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig. Ayru giin. Napoli Krallig. asm hassasiyet. gani. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu.inyada.'nin elivle tac giyerek imparator oldu. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere. biraz icki. Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti. Rusya. Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. Osmanh Devleti. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey. Diger taraftan Napolyon. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. Kl§ geldi. Daha soma Milano'ya girdi. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. halk tarafmdan desteklendi. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. 1795 Ekim'inde.il varesine <. Ayru vil. Isvec. Once Misir seferini hazrrladi. baska bahare Bari bulaynn. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel.

1840'da cenazesi Paris' e getirildi.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn. 1810 yilinda Car Aleksandr. Paris'te. Belcika'ya saldirdi. olmaz.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. Hayatmda kisla. Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. Hemen bir ordu toplayan Napolyon.Evet. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: .. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. Ordusu peri§an oldu. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. 5 Mavis 1821'de oldu.. sizin ise onurunuz . " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi. 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi.la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. [ozefin fettan kadmdn. Peki. Napolyon. 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. iki cocugu olur. Her millet. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. ben ha. Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir. Bosanmak isterler. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI . Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. Vikont Bauharneais.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon. "Majeste. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. Bizim paranuz yok. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine. Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi. kacaklann sayist ~ogaldl. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. soguga yenik dii§mii§tii. yi. §eref. onu daha populer hale getirmistir. Napolyon. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St. Helen Adasi'na g6tiiriildi. Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi.i. Moskova'ya girdi. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr. Napolyon bir giin. asker ve atlar a~ kaldilar. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu. Napolyon.

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi. ilk cicim aylan fevkalade geciyor. Onun da adi.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: . hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. maglubiyetin acisuu gidermek. Daha gencliginde. dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm. Rus Prensi. Aleksandr kansiru cok seviyor. ikinci Aleksandr. Avrupa'da vapng. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler. annesi Carice. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular. saraym resrni havasmdan. gozi. onunla evlenecegim. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. ailesine geri adim atnrrms.Prenses Maria'yi seviyorum. Tarih boyunca gozii ve gonlu. Aleksandr. iki gene. gozi. babasi gibi boylu poslu. Katya Dolgoruki. gorilr gormez ona tutulmustu. Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. ondan aln cocugu olmustu. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi. gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu. Bu gonul macerasi. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de.lkngl zarnan. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti. Aleksandr'm. Yenilen Ruslar. 1838'de Gene. . Yaverlerine de. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi. prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. dive diretmesi.i pek bir gencti. i§te tam bu siralarda. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur. bans istediler. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr. Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. on un duygulan degi§memi§. vakisrkh. adalet islerini duzene soktu. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. bir dedigini iki etmiyordu. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. ilk olarak koleligi kaldirdi. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu . Boylece. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. kaygrlanndan. aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu.. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda.. Sansilru gevsetti. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim.

diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. oliim korkusu icinde vasadi. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu. ilk zamanlarda Katya. sedef tenli. Car ise kirk yaslannda vardi. Arnk usaklan. 1872 yilmm Mavis aymda. Car'm hasretiyle yanan Katya. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu. gozdesi ile gizlice evlendi. Suikastlar birbirini kovalamakta. Kirnse. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr. sivrilmesini istemiyordu. Katya. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. atlan ve arabalan vardi.i§ti. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii. gene kadim Napoli'ye gottirdii. sirada heniiz yirrni yasma girmisti. Yuz cizgileri muntazam. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. cok guzel bir kadmdi. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. Dedikodular ayyuka cikrnrsn. Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz.i. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti. Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. Bu olum Car'm. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti.imi. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk.iri. Bunun uzerine ailesi. Ertesi yil. akil darusilacak capta degildi. Yillar yih Aleksandr. Katya. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti. Saf bakrslan insarun icine islivordu. onu cekmekte oldugu bi. . Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek. pek akilh degildi. Ostelik iktidar kavgalan. kestane sach. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum.in acilanndan kurtarmisti. Daha §imdiden. agzl bicimlivdi. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu. Ona. daha 0 gun anlnus oldu.iti.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. Gercekten Katya. Car Aleksandr. ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn. Car'i tarudig. haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. her an tehdit alnnda.

i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi. bacaklan parcalanmisti. Giinlerden pazardi. Fransa'nm gi. onu bekliyorlardi. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme. mi. Aym anda. donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz.izenini Koruma Yi. cocuklan. Aleksandr. Fakat daha 0 anda olum. i. Car'a bir §ey olrnanusti. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. Bu seferki bornba yerini bulmustu. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir. gibi. hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu. Katya.ini. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. bir ti. Melikov. her ne yapilirsa yapilsm. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn.i~i. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken. ne hurriyetci idi.in de kilisede ayine kanldiktan soma. digerlerinin asklanna pek benzememektedir. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. Aleksandr donerken. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. halkm gozunde hem Aleksandr.izerine kanadiru germisti. Fazlaca kan kaybediyordu.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti. Car yere yuvarlandi. oldugunu ileri siirduler. Her ne olursa olsun. Katya.(ar Aleksandr. Ertesi gi.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya. Aslmda Katya ne gerici.ik bir cocuk verde vatryorlardi.iti. Petersburg'dan aynldi.i§lincesi kocasi. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi. Plevne kahramani Gazi Osman .. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi.icevherleri idi. ilerici fikirleriyle i.irlidi. her §eyden habersiz hazirlanrms. hem Katya sue ortagi savilryordu. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag. her zaman yapng. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi. saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn. Onun tek di. Bu dramatik ask. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. Harmanisi sirtmdan firlanus.i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi. Aleksandr. Baskanliga iyi bir general olan. hanralanyla bas basa yasadi. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu.ilti. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada. 12 Mart 1881 gi.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti. ona oksijen verdi. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu. 1887'de "Toplum Di.in millet. Car'm i. Bi. Aleksandr. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler.irli.. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam). 1922'de hayata gozlerini yumdu . gezintiye ~lkmak.i.

ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun. Varhk icinde yalmz ben mahzundum.imidin arkasmdan kostum. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. emelsiz. gok §en. tahsilden mahrum. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. Bu mektuplarda alev alev yanan degil. giil rengi ile gi. Hatice Sultan. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor. daha agrrbash oldugu gori.in yollanmasma sebep olacaknr. Hatice Sultan ile. Her zerre. §ohrette de. Yirmi bes yasma geldiginde. Muthis bir kin ve intikam da vardi.ili.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi.iti. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda. Hatice Sultan.ir. Hatice Sultan'm ise daha temkinli. bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. uzun kara bryikli Vasif Efendi. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. Kemalettin Pasa'mn. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip. Umitsiz. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan. Enderun'dan yeti§mi§. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda.. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan.izlerini gorrneyeceklerdir. Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis.in bu giizelliklerin cinlayan sesi. kim in nesi oldugu mechul. Ikinci Abdulhamit'e. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi. o ask ki. Bu misafirlik aylarca devam edecektir. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu.in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. Mektuplardaki hitabet. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur.imsiiyordu. incelik. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan . ask ve tasvirler degrne roman..inya durdukca da yasayacak.ini. intikam icin her imkaru kullanacak. Diger yandan. servette de. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. Padisah Ahdulhamit. film ve romanlara konu olacak §ekildedir. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi. intikam icinde yaruvordu. melekler sevinc icinde .inii idi. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi. Biiti. Bu dramatik a§kt. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler. Bu sevdaya. di. Yine bu mektuplarda. babalannm yi. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma. Her §ey. Dunya mesut.i karamus bir a§lk. sultanda da. Abdi. Hatice Sultan'm babasuu <. yekten bir Va~lfPa§a yapihp. damarlarda akryor.Pasa'run oglu. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. gozi. Bir Persembe gi. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. Aman aman. hikave.

gunler seneler kadar uzun geliyor. ezberledim. sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm. tekrar tekrar okudum. Yaradihsin tabii kanunu. takatimi kesti. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim. yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu. Okudum. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. olum ve hasretten kurtaran kudretinize. Gonlum. " Hazan mevsimi gelmis. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi.oldum. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. optiim. ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. kalbimin ilstilne koydum. Askim benden care gormedigi icin gam icinde.. bir size baknm. Sizi gorrneye.. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla. esaret zincirine vurulmu§. sevgili melekcigim. vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . 0 kutsal maksat.. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki. . nurun mudur? Ilahi. bana hayat verdi. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . Sanki vucudum toprak olmus. gozume gorunen ey ilah sen misin. Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum. zihnime. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr. . Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. kendimden mi gectim. ben asktan vefa gormedigim icin melul. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. Teneffi. ya Rabbi. Efendicigim pencere onunde idi. Bir gokyuzune. saadetler sacn. gonlume yerlesti. Bir gi. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar.i§ butun gucumu. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi. Boyle uzun. annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. " Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen.. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim.in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu.. divane mi oldum.

da olur. Hatice Sultan.. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig. bu utanc verici di. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi. Ne var ki. Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim.Merak etmeyiniz. askirm belki daha ivi ifade edebilirim . Ah efendicigirn. gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim. Hatice Sultan.. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " .§lk.i§uncenin bir ise varamavacagim. " Kemalettin Pasa. yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur..g1thane'de de bulusurlar. Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. Ben sag iken aynlmalan imkansizdu. kavruldum .inerek §u karan verdim. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir. istanbul'un mesire veri alan K5.. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma. hatta ernretmektedir. yaznll§ oldugu son mektubunda. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan. efendicigim. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim. Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler.. ovle bir miknatistir ki.i. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir... Yann herhalde ve elbette. Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz. saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. Ah velinimetim. ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. Ote yandan. Kemalettin Pasa. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte.. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5.. . Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte. Butun kelimelerinde hasret. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider. c. cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr. iniltiler ve atesler icinde vandim. Gizli bir yoldan ve kapidan . Bu hurriyer. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum. Kac gundur gayet derin di. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki. butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra..i§i.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. Kernalettin Pasa.

Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor. Tabii reddedecegim. ne de bas agadan. sene . nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak.. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. Kemalcigim . Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey. ondan soruluyor. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur.. Hatice Sultan. konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir. Bu karannu yerinde bulmazsan. Hemen a <.in rnektuplasabilivoruz. beni sevmiyorsun. Bursa'ya surgun edilecektir.incelerimi iyi dusun. Ruhum. hayatim. pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 . dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim.15.1ban iken. evlidir. Fakat Hatice Sultan.onun vucudu ile kaimdir.. Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez. Peder bir <. ne kadar devam eder? Olsa olsa iki. kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. h5. van tok yasavarak hayanrn bitirir.inursen. Kizida Hindistan'da vefat etmistir..agnhyor. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum. Yanaklanmzdan. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir. Karar derhal tatbik edilir.. karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. Bu hal. Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa.i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi. bir gezinti yerinde gardugi. iyi du§i. diyecegim. . Hatice Sultan ise van a<. u<.. Bu karar ve dii§i. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde.

Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu. Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. Maceradan maceraya kosan Pasa. 104 . harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. Gonli.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur. Aym senenin Mart aymda. 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. hatta padisahtan bile gLiS. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Bu donemde. orad an Berlin'e gitti.lu adami olrnustu. ismail Enver.lliydii. Tarihimizde havati. Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Sadrazamligi. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Almanya'dan varia olan Pasa. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi. Belcivan yakmlanndaki Cegan . 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. Enver Pasa artik devletin en guS. 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. ikinci Abdulhamit'i. 23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi. Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. Katkasva'ya. Bilhassa Almanya'da.

Soyledigin pek yalan degil. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki. Senin 0 sevimli. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir. Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. Sakm sen kocana. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur.. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi).. Bir zarnan benim snclanrm tarayan. Sevgili N aciye. §ehit olarak el. . BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi. Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin. ~u fani dunyevi sevler icinde. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. 0 yeni bir hayata. Bu oyle ulu bir vazifedir ki. sehit dtisrnesinin 74. Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye. onu sevmendir. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki. sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. zengin olmak veya kendi b. Fakat sen de bilirsin ki. sevgi ve askmm vaninda. . Enver Pasa. blum ise mukadderdir. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . Bu ise cihad vazifesidir. senden cok uzaklarda. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. Her ne kadar senden ayn kalmak. bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da. Sen Allah'a once kocamn vapng.. Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara. Allah da bundan memnun olmaz. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. tatli yuzum. Kemikleri. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. Oyleyse. Allah's hamd olsun ki. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. Oysa ben §imdi. Ve bir kere daha soyluvorum. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir.Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. Senin cihad etmen ise.. hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. Oesem de yalan olur. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki.

106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M... Eminim. biraz yuzune vurmak istiyorurn. Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir. Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim . . sabirh 01. ikinci bir arzum daha vardir. §imdi senden aynlma zamam geldi. Hele bir dli§un. Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur.. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir. Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken.. Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum. Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir. Pekala sevgilim. belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. sevinci de verince birbiri iistiine veriyor... Haydi. Allah nasip ederse. Fakat Allah buyuktur. benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. Bunlan okuduktan soma. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil. ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim.. Derken.. Allah'a ismarladik . Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin . Naciye. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem. Allah bilir. kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. istanbul gazetelerini okudum.. Sultarum. Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi). biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek . . Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi.Bu arada benim senden ilk istegim. Bilmem Allah kederi de. Kim bilir. Mustafa Kemal Pasa'nm. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. Zira Allah. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik.

. Ince bir hastaliga. oper.i olmadrgmi. mevkiim icin . sevgi dolu mektuplar yazanm. "Benim camm Kemal Agabeycigim. Vasfiye Harum. ikili arasmda ilk steak temas. Soma. i. ~imdilik. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi. Yaradilisim boyle. Biri. Fikriye. Ben de insarum.ibeyde Harum. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. Fikrive.. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti. el sikisnlar. hicbir §ekilde memuriyette gozi. elbette sevmis olabilirim..ekmek istemedi. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi.. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu. kalbi gum gi. yalmz ben oldugum icin.. Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven.. havatina son vermekten cekinrnemisti. her haltikarda hizmete devam edecegini. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi. ~imdi on aln yasmda. ben her §eye katlamnm. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum. Buyudukce guzellesti.Ah ben bunu dLi§i. kulaklan ugulduyordu. seni Allah'in birligine emanet ederim . Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga .imince her derdimi unuttum. Fikriye. "Beni iki kadm sevdi.. vereme tutulmustu. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . tek idealinin memleketin kurtulmasi. julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr. Sen sag ve 0 da mesut olsun. elini sevdigi adanun elinden his: <.im anyor. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. hicbir §ey beklemeden. uvey babasmm yegeni Fikriye idi. Fikriye. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal. butun yokluklara. Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak. Fikrive. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim.i kipkirrmzi kesilmisti. ince bir kadrndi. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis. voksulluklara. kendilerini dislamamasmi. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda.. babasi orada kumandandi. " Enver Pasa.. o kadmlardan. Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn.. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. Cok tatli bir kiz. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<. Fikriye'vi asla . Doktorlar. Fikriye'nin yi. Oteki ise. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye. doktoru kendisine.ivey babanun yegeni.izi. Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an. bana cok duskun oldugunu biliyorum. Fikriye de kollanm be line doladi. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi. kara uziim gozhi. Zi. Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti. Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu.

Ba§hekimin. Mustafa Kemal'e sik sik: . Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§. clemesi uzerine Fikriye. Fikriye bavilnusn. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli. Fikriye. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi.Sefarethane.lki§ islemleri tarnamlandi. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam . kendisini koyuvermis.in kismet ciksa.Ah benim sevgili Pasam.. Bir gozleri var guzel olan. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz. yanaklanna dokulen gozyaslan. Benim sofra cavusum.i degil . Fikriye. Isvicre'ye gidecek. gozlerinden yaslar akryordu: . du§uni. gerekeni yapanz. benim carum Pasam. Sanki biiti.. tath tath guluvordu: "Uzi. dagilrrusn. iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor. bir gi.irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de. Mustafa Kernal.icreleri bir arada tutan bag kopmus. huziinle fakat dikkatle . Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi.. kiskanmava hakki yoktu. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu.Peki Pasam.iIllle sen. Nasil da Fikriyecigini sever.. cilgma donmustu. Fatma Harum. tren bileti almdi. kendisine biraz olsun gelince... tedavisine orada devam edecekti. nazlanmaya. Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu. sizinle sefarethaneniz ilgiliclir.. Gerekirse Alman makamlanna basvururum . Son uncia Fikriye'nin S. ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. calisma odasma gecerken." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr. Ben ne aptahm. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun. bu isleri gorur §imdilik. Konsolosluga telefon eclilip. Aldigi fraki.ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza. Mustafa Kemal. Saghgml kazanmadan direnmeye. kesin tavnru koydu: . cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu. hareket edecegi bildirildi. Fikriye. Her §eye ragmen. Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. kendileriyle goruseyim. Sanatoryumda. ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. Fikriye. 0 da biitun kizlarda var. sinirlendirirler seni. Onun nesini begenir bilmem.ili.in hi.irmeye <. onlann hepsi olur. boynundan kayip vastigim islatryordu.. hie kendi degerini bilmez . Ah. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn.gelini olarak gormek istemiyordu.

kendisine hos geldiniz" diyelirn. trajeclik bicimde sonlanan bu ask. Bu cigerlerini saran vangm. arkadaslanm. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular. Fikriye'ye durmadan soruvor.. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi.:'i •. maddi bir endisem olmamalryrms.ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. Tcpuza gore kitap. Fikriye. Ben evi ne yapacagnu. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi. yuksek ve sinirli bir sesle. kulube de . Latife Harurn. belgesel ve tarihsel bir kurgu. Dostlanru. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. Araba.. Soma Pa§asmin mavi. koskun bahcesinden cikrrus. dU§Lindu. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig.. Ikindiye dogru Latife Harum'm. "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir. Bunca rezillige. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler. Fikriye'nin odasi onunde. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi. " Sabaha kadar uyumadi. dinlenivorlardi. Zeytin ekmek de.• kendisine aynlan odaya cekildi. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi.avu§u Ali. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s. Emir Cavusu Ali'ye. Cankava'nm yesi] salonunu. arabanm icine devriliverdi. Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye. "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu. Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun. Bundan soma. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk.. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi.. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor... guzel bir evde oturacagim soyluvordu. sevgisini kaybetmisti.ek gibi varasiyla. benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis. kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Fikriye. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti. Mustafa Kemal. Emir s. Fikriye'nin 112 .e ofkeleniyor. Hifzi Topuz'un.. Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti.. Fikriye icin saray da birdi artik. caresizlige katlanmak icin .b yi kabuslar icinde gecirdi. Ankara'nm ikindi gline§i. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu.bavuluna yerlestirdi. iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim.' . itibanru. birincisinden de cetin olclu. durmadan aghvor. onu ne kadar yasatirsa yasavacak. ':5. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§. para istendi. Fikriye.. Hemen . Bunu. elinden geldigince nazik gorunrueve s. Ev cle onlann olsun. ziyafet sofrasi da ayru §eydi. gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu.is. her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. Gorduklerini dLi§Linclub. soma kara ates gozlerini yumacaku... saghgrma kavu§acakml§lm. yapacaklan yardim da . Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim .

" "Berin'im. Geleceginiz giinii. onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. Nikah taruklan da. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. ama bu olay gizli tutulmus.i bir yana gazete okumasi. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini. elli kelimeyle sansurlenmis. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi. cile ve huzun birbirini srrtlarms. §ifa 01mas a bile. yolunu bekleyerek ope rim . radyo dinlemesi. telini aldim. olunmasavdi yazmazdm. cile. Bi. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa. ekmegi.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. istrrap ve hasret. Bliyuk Allah'nn. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor. bu evliligi hi<. Seni Berin'im. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi. ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum..irk'i. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil..in cevtesinde olan yakmlan ise. Bunun nedeni ise. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis. Bu iskencenin tek recetesi. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi. " Berin Harum'm cevabmda ise act. hasret.tfunu esirgemez insallah. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de. Yani tutuklandigt andan itibaren di. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu.irlugi. dun on dokuz. Ancak Atati. Fiziki ve manevi iskence bir yana. sirurlandmlnusti.:. Yuce Yaradan'ma . 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<. yirmi bir. hasret. dun cok hazin ve istiraph gun oldu. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar.. aciklarnarrus. Cok onurlu. Oysa bu mektuplar. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini. Tann hayirlisryla nasip etsin. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek.iti. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. Aydm'mu milyonlarca operirn . insallah. seni hayulisryla gorebilmek. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus.. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. arkadaslanyla konusrnasi.: bir aci oldugunu. yirmi ikileri. beni anlanlmaz bir heyecanla. suyu oluvordu.KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal. incelik. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken. size kavusabilmek lo. duygulu. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<. Adnan Menderes. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. kangt.

soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar. Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi. Mukaddes Harum.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. sonunda aska donli§ur. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. selametine dua eder ve mektup yazanm. sayi: 06-949. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di. Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu. On ik] ytl kesintisiz suren iliski. 10 Subat 2006). selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor. Elbette hakikatler anla§llacak.§lk olmustur. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor. <. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. C. Tempo Dergisi. selametle cikacaksm. Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3. Menderes once Beyoglu. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . senin sihhat. issizlere i§ bulmak bir yana. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. Tarusrna. Basi sikisan kendisine geliyordu. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. sihhatine. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms. her gun ilk isim sana yazmak. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum. Adnan Menderes.:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti. Bu ask. Seni bize selametle kavusturacak . hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur.. isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum.. Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz. Adnan Menderes. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. Allah artik cilernizi kafi gorecek.

tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki. Basbakan 20. kinldim . Aydan'm guzelligt.. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu. Ihtimal ki ofkelendin. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. boyle bilerek hareket etmen icindir. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk.. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. bu durum araliksiz devam etrnistir. biraz geciktim. bir siire §ehir dismda olacagmi. . 10 ~ubat 2006) iis: mektupta. cok . Bir tiirlu icim oturmus degildir.. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. iiziililyorurn. Aydan bu ilgiye. dontiste mutlaka arayacagmi. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949. " Ikili tarustiklannda Menderes 50. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti. operacilann masasma dogru vonelmisti. Bir turlu miisterih olarruyorurn. ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki. boylelikle irribat devam etti. Ne yapnk ettik. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. Diln Sah gunu teletonlasacaktik. Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. Bilmem. Ne yapayim. Bunlan yazmaktan maksadim. Daha soma masaya davet edilen Menderes. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor. Bunu senden cok rica ediyorum . Menderes Ayhan Aydan'la.. Onun icin bekledim ki.. " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi.. Ayhan Aydan. zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis.. Carurnm ici. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus.. Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet. Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir.. yoktun. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes. Dun inecektik. vaktinde aramadim diye . Menderes. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi. ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim. Ayhan Avdan. bugun Vine Istanbul'a indik. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. Aydan 6 vildir evliydi. Telefon defalarca caldi. gayet hararetli muzakereler oldu. Aydan 25 yasmdaydi. seni arayacaknm. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi. bu numara her zaman gecerli olacak . Galiba i§ siki oldugu icin inemedik. ne bekledin ne aradm. 1953 vilmda olmii§tiir. ovle olmasa. Muhakkak bil ki sana danldim..

donerdi. Bunu basaramadim. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen. Kocam anlardi.in Harumi Suzan Sozen .ocuk sahibi olmakn. Burada kalmak icin cahsnk. Sozen. .. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes. " 121 . Pencerede parolarruz vardi. istanbul Emniyet Mi. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. 1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim.. Gumushane'ye tayin edildi.lkartlhp elden ele dolasnnlan. her sannnda sen varsm . " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt. Suzan Sozen. muvafakat etti. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu. Butun emelim ondan bir <. 0 gelecegi vakit.. kendisiyse otuz iki vasmdavdi. Alevlenerek devam eden bu ask. Hasta bunyem musaade etmedi.. Ertesi gun. muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. " o donernde cikan haberlere gore. kocam hasta dahi olsa evden cikardi... eve gelmeye basladi. Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de.. " Daldan dala konan Adnan Menderes. orada ges: vakitlere kadar kahyor. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir . Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi. Bu talihsiz degum.Aydan. i§te bu mektuplar. Menderes'in ozel kasasmdan <.. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi. Kocama sordum. Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu.iduru'ni. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Bir gun Tarabya'da. Bu §ekilde tarusnk. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim. Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda. yatma vakti kendi evine gidiyordu. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu.. Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir. Cadillac'iyla. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti. Menderes'i her §eyden kiskaruvordu. Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. selam sana . Pilic Osman'la tamsnm. meyve oW dogmu§tu. gitmedik. Hangi vicdansiz ana.

Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda . Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi. .:h bir balkonda 01sun. yasarm boyunca bir cok kez 8. Nazim He Piraye.YE Nazim Hikmet. Simdi muhakkak olan bir §ey varsa. Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum. Bana ask mektubu gender.§lk oldu. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e. butun bir gece uyurnadigrrndrr.:i. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933. Piraye bir tahta bavulda sakladi. "Sevgili. Ben. yavrum. seni seviyorum. her yerde. Ancak evlilik yasarnlarmm 13. Belki ben daha sanatka- nm. YIlinda. diyorsun. 1951 yilmda. mektupsuz olsun. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar.isLiy1e. mektupla olsun. siirle olsun. diyorsun.: sene yauhr billahi . Zati sen bend en e. boyle bir mektup icin Lie. Senin ask mektubun hariku1adeydi.:ok daha derinsin. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun. icirnden her geli§te sana. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun. en uzun sure evli kaldig. kadin ise Piraye'ydi. Sen yaz da bana model olsun. Piraye'yi cok sevdi. Buramn 61e. dememissindir. e. dernisimdir.§lk oldu. seni seviyorum. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. her zaman. Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. valdizh bir denizin iistiinde. karanhk. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan.. buyuk §air cezaevindeydi. Nazun daha soma Munevver'e 8. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi. Nazim.:am agae.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE. nesirle olsun.

istanbul 2004 4. Auguste. Asure..i§i. istanbul 2004 2. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi. ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. Bizans Tarihi. Ben.. Bailly. 14 Subat 2005 5. Niyazi Ahmet. Aska Mektup. Bir. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. Terciiman 1001 Temel Eser. S: 5-6.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di.im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan). Hayat Tarih Mecmuasi. Altmay. Nuriye.. Milliyet Gazetesi Eki. Ahmet Refik.Yasarsm. Mavi Sutunlu Saray. Banoglu. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi). istanbul 1332 3. . Akman. Paplo Martin. "Hance Sultan'm A§k Mektuplan".inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a. 1 HaziranTemmuz 1969 .:ingenenin Kilh. No: 46 3. oyle magrur kildi ki . siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar.

Bardakci.. Bardakci. 25 Nisan 2004 8. Kitapci. Tiryakioglu)". Can. "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. Nazh. Bardakci. Ismet. Dunden Bugiine Terciiman. 3-5 Nisan 2005 10. Turk . Grunwald. Bozdag. Milliyet Gazetesi. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik". "Karl Marx'm Aski". Zekeriya. Constantin. Yillarboyu Tarih. Murat. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. Ilhan. Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. Tarih Konusuyor. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". Agustos 1978 12. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. S: 56. Hiirriyet Gazetesi.4. Terciiman Gazetesi. Yuzyilin Asklan. 14-15 Subat 2006 13. Eyliil 1968 15. Dundar. Ali. Hurriyer Gazetesi. Murat. 1984 8. Ihcak. " . istanbul 2005 14. Terciiman Gazetesi. S: 5. Diindar. Tarihi Belgeler. Can.. Canman. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". "Carin Gozdesi (Ceviren S. 16 Eylul 2003 16.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful