Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

ziyafetler. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. §atodan §atoya suriilen.in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. . alan. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem. 11 ay. daha soma onun gozune girecek. Babasmm olum haberini ge<. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu. dirisi bir yana. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. Uzun esaret hayatmda Cem'in. bu hususta romanlar bile vaznuslardir. talihi kendisine yar olmadi. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. viicudundan. <. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. hayatm sillesini daha besikte yernisti. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar.ekmemi§ler. tam bir siirgi. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. gonullerde taht kuramanuslardir. gezintiler birbirini izler. Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. Cem. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir. ham cevapliligi. Once Rodos'a slgmdr. Davetler. nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern.

soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) .. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek .. . Salgin kent yasarruru altust eder. e1a gozlit. Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. Hem zengin hem de cok kibardi. " Cok gecmeden. Kendi Avrupa'da. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti. derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. sokaklannda dolasan giizeller. Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). Kadmlann ve gene kizlann boyun. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu.. Nice ve civannda veba salgiru crkar. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. sevimli baktsli. evlat hasretini. kulak. babahk duygulanru. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. olesiye mahzundur.Nice'nin giize1 manzarasi. hiirmet gosteriyordu. eglencesi boldur ama Cem. Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han. onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu. beyaz tenli. Gozyaslan se1 alan Cern. Kiiciik agrzh. " Nice kentinin guzeli bol. yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar. Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. gogiis acikn. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" . §uh ve §en kiz. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor. Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi.

Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia. Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. yakm dostu iki aga. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. Cern. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. onu tekrar Vatikan'a getirdi. Cern. Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. Cern. "La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi. muhtesem giysileri ve silahlan. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. Marie. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. beklenmedik tutsak misafir. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti. . guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi. 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi.Cem'le Elen'in aski. sapsan sacli. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. gozyaslan sel gibi akti. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. Cem. Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. Cem de ilgisiz kalmamisn. Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. krallar adeta maya girmislerdi. Bourganeuf'tan vola cikanldi. Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi. Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli. Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. olsun avunmaya ~ah§lyordu. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. . ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. Cem." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. Soylu Fransiz guzeli Marie.

Yeni Papa. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi. siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz". Yavuz'un butun gayesi. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. . 19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. gezmeye ~lkarlardl. Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia.Papa'nm ogullanndan. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da. . italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn. 18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim. dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. "Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere. devlet topraklanm 2. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz.. her atng.5 karma cikarnus. Kin Lukressia Borcia ise. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi.

erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. Cehre ve beden giizelligi kadar. gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir.Yavuz Selim. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. inee ruhlu. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. sabirh. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. zeki. Cigerparem. ya biz kimin icin siislenelim. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. Gene kiz. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. cesaretli. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn. Gene kizin §u goniil seslenisi. " . Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. sadeligi severdi. hem de iyi bir sairdi.. nenize bir §ey koymarmssuuz. bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. Bir gun kendisine ipekten. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu.iksek. kitle psikolojisini iyi bilen. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. gosteri§li elbiseler giymesi. guzellige. ziynet takar. Fakat go' nul ferman dinlemezdi. ihtiyath. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken.. an. dedesi ve babasi gibi bir §air. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. edebi §ahsiyeti yi. Hususi hayati diizenli. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz. ileri gorii§lii. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. Arapca ve Farsca dillerine vakU. kararh. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . ilmi sever. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. Oyle ki. giyirni basit. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. 0 kadar cok suslenmis. Yavuz'un bu tutu. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. §iir zevki de vardi Sultan'm. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. davanamadi. Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. duygulu. KlZ. ziynet takrrnssnuz ki. her tiirlii gosteristen uzak. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin . kudretli.

benlik yoktur. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. fazilettir. onu ernzirip besleyen. "Degil tastan. somaki mermer mezar vapnrdi.NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. Seven. bunalnr. baskalanru da sevemez. §an. Sevgi insaru yoktan vareden. Yavuz'un yiiziine baku. kendimizi sevmekle baslar. §ohret. "Sinede vuktur". yolunu kaybedenlerin. Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile. yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir. 0 anda olan oldu. Mecnun gibi . agzl . Susarruslann. top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur. heybetli Hakan'm odasma girdi. Sevgi bir erdemdir.dili kuruyanlann. kibir. Ferhat gibi dagIan deldirir. titretir. Gercek sevgide riya. Sevgi bazen kor olup. Birkac defa sallandi. gonlun miracidir. serinletir. onun hayat suyudur. 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. vazilan. Dunva uzerinde en cok konusulan. makam. §arkl. Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur. sarmalar. basuu kaldirdi. Kendisini sevmeyen insan. §iir. bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. eiinii topladi. senlik . demirden bir kurektir. Lakin her tarafi titriyordu. mevki. diri olrnarun. gozlerinde diinya mutlulugu. Sevgiden yoksun bir yiirek. sikar. gurur. soma yere yikildr ve kaldi. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu.Gene kiz. ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. ki§iyi cavir cayir yakar. Biitiin gii. Sevgi. Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. kendimizi. Var olmarnn. Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr.

yetersizligini sevgiyle tarur. yiiregimize saplarur. gozlerinde §im§ekler cakivor. Ash'yi Kerem eder.i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. Guzeldi. ~ig olaru pisirir. Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. Bu kalenin sahibi sevgili. Ban kaynaklannda La Russe. erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. La Rossa. ince kaslan hiddetle canhvor. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. gormedigi. yiiziin goster. bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. Saraya alman cariyeler. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken. insan aczini. Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu. Padisah duyduklanna hayret ederek. Kendisini yurdundan. sonunda onu gormek istedi. Yalruz yumusak bash degtl. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Karsismda hafifce kalkik burunlu. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. "Ya affet. Kanuni. duymadigi yer yoktur. Onun konmadigi. Padisah da olsaruz. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . onunde durulmaz cekiciligt idi. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. baskadiru. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. sadrazamlar §oyle dursun. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. Nice devlet adamlan. hamlan olgunlastmr. . Yalruz. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. Hurrem. zengini fakiri olmaz. milletlere kos dinleten. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. Sevgi snur tarumaz. bu giizeli seyretmekte idi. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu.~ollere dii§iiriir. Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. Zeki. gii~siizliigiinii. ama bu guzellik olagan iistii degildi. manah bakish. "Siirler pen~e . Sevgi gelince noksanlan giderir. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya). cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. Onda olagarulstu olan. Bazen de buz parcasi olup. kiza dikkatle baku. girmedigi. ya sorma curmunu oldtir. Kit'alara otak kuran. §ikayetlerini anlanvordu. htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. Kmmlilar'da adetti.dokiik ciimlelerle dertlerini. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. burclan lepiska saclardan. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu. beyaz tenli. hem de duvarlan ipekten. muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. carpici. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. tam tersine hircm ve dik bashydi. son derece giizel endamli. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. Makanu. onun sozlerini dinlemiyordu bile. kihclasn. vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler.

zar aglaYlp nalan (inleyen.:. saadetimin sermayesi. Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. Gozlerimin nuru.:aglrtugl vakit. istedigi zaman yatryor. siz cermet s:is:egini benden aymnca. Hurrem'i . birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. . saghglm kaygrya. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. Cihangir Selim.Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. Ancak. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. uygunsuz zalim felek. sirlarmun bilicisi. bu hicbirine benzerniyorduo C. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti. Kendisine hie kimse kansrmvordu. benim sultamm. gonliinii alan Kanuni. Gulbahar Hurrem'e: ". sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. Hurrern'i huzuruna kabul edip. Kanuni. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. Hurrem gozdeler arasma girdi. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm. Bir bucuk ay oldu ki.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. gamli gonlumun rahatl. dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi. yiizunu nrmahyordu. II o hafta.. rahanm srkmnya. vuzum goztim nrnak icinde. Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ". Huzurlanna cikacak yuzum yok. Hak alim §ahittir ki. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu. istedigi zaman kalkryordu. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek. Mukayyed olsunlar. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim. kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. bas basa dogu§mu§lerdi. nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca. bir daha §ikayet 01masm .

gecesi gunduzii belirsiz olan. gozleri ya§ dolu.. eger bu aynhk atesine vanrrus. sozG §eker. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. hasret deryasina gark bicare. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu.. gaza (zafer) miijdeleri salip. . Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu.Benim yGzG Yusufum. 28 . damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma. 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin. benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum. cigeri kebap. mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim. Eger denizler miirekkep. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar. Carurrun nuru. 0 tamamen bunu anlatir. Aglamaktan. bilmedim. istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. askmuz ile miiptela. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure . latif nazlr sultarum." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi.i Yusufu okusun. Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. sinesi harap. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu.. neyledim. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu. ne zamandir ki sultarumdan aynvun.

KANUNI. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. Ertesi gun ise. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. Paravi ne yapacaguu bilmedi. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. Bunlar. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. Gene kadin §a§lrdl. boyle yapmaya basladi. Meydana getirdigi eserler. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. dedi. Ihtiyar kalfaya darusn. Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam. Onu cok begenmisti. Hatta. Bu.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. akhna hie gel~ mezdi. bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu. pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<. cok zarif ve guzeldi. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul. Kanuni. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu. Kanuni olesiye sevip saydig. son derece uysal ve iyi huylu idi. aylar oruclanru tutardi. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. baska bir ili§kiye girmemisti. ihsanlann miktan ise gittikce . Kanuni kendisine. henilz onaln yasmda idi. biraz urktu. Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. Glilfam. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. Bunlan biriktir. hayalinden icad ederdi. bir sure soma onlarla iltifata basladi. Musluman kizsm. ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. Glilfam. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. gri gozlii. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. buyuk ustalikla gergef islerdi. ileride hayrat yaparsm. Boyle bir §ey. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. kusursuz bir guzel oldugu gibi. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu. Sofu. hayalinde bir cami vasiyordu. Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti.. Bunun dismda. Kanuni.. Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. Bununla beraber. Simdi.

Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. Gulfam. Bir cariyenin ozru olsa. carpicr bir guzelligi olan Simendam. Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi. Bu atesli Gurcti dilberi. dedi. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi.Hayu. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. bu istegi reddettiler. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . olacak i§ degildi. Bu ise. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti. Suleyrnan. Gene ve muhteris kadm. I§<. Simendam ise. onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam. bu teklifi evvela §iddetle reddetti. BlitLin korkusu. Bu.ah§lrdl. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan. Kanuni S. Hasekiler arasmda uzun boylu. bir gece nobetini bana terk et. bunun caresini de buldu: . Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. . ancak. Glilfam'l pek kiskarurdi. Kanuni. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. Bununla beraber.Gulfam nerede ve sen neden geldin. Ancak. Glilfam. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. . Hem de bore degil . 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. diye sordu.OzrLi vardi de rim. Kanuni. on un yerine Simendam cikagelmisti. bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. dedi.iki nobetten hazzetmezdi. Yalruz. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn. haseki sultan derecesine yukselmesiydi. zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi. . Ancak. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm.arnyordu.. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor. hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti. Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. beyaz tenli. sirasmi yeni savnusti. bu duygusunu hie belli etmemeye <. Glilfam. Sana bagisim olsun. nobete ondan soma gelen girerdi.Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi. kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu. Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi.Ya! . biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti.. Basvurdugu hasekiler. Lakin. levend endamh.

Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis. bir vasiyetim var. dive sordu. Gulfam.Bin alun . Fazlasi yoktu. Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. Bumundan soluyarak sordu: .Hangi cami? .Oyle olmah . Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi. soma hareketsiz kaldi.. Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis.Bir vasiyeti dahi olmus. Bogulsun.. Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar.Kimden? 32 . saclanru oksavan ilik ana eli.Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. dedi. "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar.Her neve memur iseniz yerine getirin. caminin yanm kalmasr idi. Durum usulen Kanuni've haber verildi. kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi. bu istegini kirmadilar: . bu esir parcasi. is terse bu gece icin canmu bile verirdim. Biraz soma iki harem agas. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti.. . Bir kus gibi ~lrpmdl.. bu isle ilgilendi: . Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar. vakit gecmeden musaade var rru. Kanuni: . Mahzunlugunun sebebi. Ama. . bu gece kimseyi istemem.Demek ki bu kustah cariye. Soma. kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: . cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi. akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus. Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn.Yatsi namaztru kilmadim. ormandaki kulube. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. dedi. Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni.Sen dahi git. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun. Ama. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu. gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: . Kethuda kadm. Ancak. Sakin. Gene kadm.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi. Agalara dondu: . Ama. Hizmeti if a eden aga kullanna. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu. Hemen tovbe istigfar eyleyin. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis.Kendisine ne kadar verdin? . sessiz fakat mahzundu. Bunu arz ederken krzlaragasi: . butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. Kanuni. derhal emir verdi: .Merhume. Bir an icin gozlerinin onunde.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur.

Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. Ye§il elbiseler icinde idi. Soma. agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. Boynunda bir ip.. Ulu aga<. Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. KIrk gun soma riiyasmda gordu. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. obur elinde ise tesbih vardi. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu.Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. Kethuda kadm devam etti: . bu macera da digerleri gibi unutulup gitti. Gulfam. Tesbih tutan elini. Arnk gece-gunduz bunu anlanvor. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. gene bir erkege dogru uzatnnsti. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn. 34 KANUNi'NiN SON ASKI .Simendarn'dan padisalum .. Ancak. Yuzunden fI§hran nur. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti. Bunda. Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. Kanuni. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir. haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar. bunun uzerine yeniden kuplere bindi. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. Demek Simendam kendisine yalan soylemis. baska soz bilmiyordu.KANUNi'NiN SON ASKI 33 .h bir ormanda. bir oduncu kulubesinin onunde idi. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla. ama Simendam vermis. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu. Kanuni. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi. hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti. Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus. Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi.ok zaman glillip geciyorlardi. Kanuni. elinde bir Kur'an-i Kerim. camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. gozleri kamastmyordu.

11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim. kralliklar verebilirim. onunla konusuyordu. beraber yiyip iciyorlar. hazineleri bana tevdi olunmustur. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. "Makbul". bazi §airlerin hakkmda vazdig. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. padisaha yakm olmarrusnr. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. i§te Kanuni Sultan Suleyman.: oglanlan arasma katrrusn. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr. memleketleri. "Frenk". Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti. Sultan Sulevman sik sik goruvor.:abuk unutmustu. bir seyisi pasa yapabilirim. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. Esirlikten geldigini <. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu. Kralliklan. kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. lanetle arulmanusnr. Enderun'a alman ibrahim'i. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. <. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu. Onun degil. Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir. Gencligimden beri . i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. kaside ve methivelerin. annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. sulh ve harp benim elimdedir. Zaman zaman da vazifeler veriyordu.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. ~ehzadeyi gorenler. Kale Ibrahim'i. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. Sehzade Suleyrnan. Dahasi. 0 da aym hislerle onlara bagh idi. Ibrahim. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor. Kanuni zevklerinde. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu. devlet hazinesi benim emrim altmdadir. muhasibi. mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn. kemamyla. Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. Kanuni ile aym yastaydi. Gaflet icinde. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. Kanuni.

MakbUl ibrahim Pasa. fakat elden ne gelir.Padisah ile beraber yasadun. bogularak olduruldu. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel. Yenildi. "Hazret-i carum ve sevdigim". Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa.sohbetler yapildi. Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. Kanuni zor bir duruma di. Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti. gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. Irak seferinde bircok hatalar yapnus. gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''.. eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl.i§tu. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig. Hurrem Sultan. Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi.. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu. 1536 vil. Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu. Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi. icildi. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir.. ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi. tath . mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''.. Muhsine adh bir kadma a§lk oldu. seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi. Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa.i§mi... onun dogdugu hafta dogmusum . adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa.. Maktul Ibrahim Pasa oldu .. " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . Bir tarafta Hurrem Sultan. 40 . . ozleyen bicare. aciz fakiriniz M uhsine . Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz. ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti. Hatice Sultan'a ihanet etti.. Sizi istiyakla seven. Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi.

Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. Kara Mustafa Pasa. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Macaristan topraklanna giriyordu. Gozli pek olan Pasa. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. verde dehset ve korku sacryor. Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. §ehri . Tokeli. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. menzilleri birer birer asarak. hatta onu azarlar. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim. Osmanh ordusu her gectig. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu.SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet. Macarlara yardnn etmenin yamnda. sozlerine aldms etmez. Padisahm gozune girmisti. sonra da arkadan vurulur. Bu yagma ve talan. Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi. Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Ama evdeki hesap <. Merzifonlu'nun arnacr. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi.

. dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. " 44 . Merzifonlu. ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir.ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. c. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. yorganlar. Bunlardan biri de. Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah.. sen de bir §ey yakalardm. hahlar. son durag. kemer ve ok cantalan. Bu geri <. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda. Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu. Merzifonlu ise bitkin. Tatar (Kinm) Ham'na. . olacaknr. fiskiveler. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray. Burada hamamlar. ufak bahceler. Hatta bir papagan bile bulduk. Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana. cephane. cocuklar gibi aglarrus. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. sen iyi bir savasci degilsin. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis. talihimizin ve tarihimizin son akmi. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski. Han da: "Polonya Krah'm biliriz. yedek av atlan var. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler. Bu. Tatar kadrini bilsinler . tarihte <. diyemeyeceksin. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini. Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. gayret beni kovmadi. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir.ok btiyuk sonuclar doguracaktir. Bu rezilane hezimet.. Lakin. Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. "Mumkunse beni kurtar" dernis.linkil bana bir §ey getirmedin. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar. sevincini. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir. ikinci Viyana hezimeti. Eger ileri anlsaydm. gururunu.

Ahmet. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti. kimbilir hangi diyann hangi agacmdan . saadet bahcesi.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi. Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi. mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu. saraym her tarafiru res imler. Basta Padisah O<. kisa zaman soma bir hayali kesfeder. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit. ko§k ve saraylan. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <. Esmer. Deresi. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti.i cozmek gibi gelirse de. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi. iki <. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih.lan. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni.gururlanan Senato da Bellini'ye.11gmlig. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu. Bunun nedeni. Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn.i<. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu. kaplumbagalan. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi. Kar§ldaki pencerelerin birinde. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken. cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti. saga-sola bakmadan. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <. Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<. vaki§lkh. kalbinin atng. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. cesit <. devlet erkaru. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken. sivasi. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih.Osmanlilarla Venedikliler arasmda.uncu Ahmet. Osmanh padisahi Ucunci.egi yiizlerce cesit lale. kapidan <. bilhassa Fatih devrinde. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn. bu sefer istanbul'a <.lld1g1 bahcede calisan Pietro. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn. cicek ve lalesi. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti. hayatmm son una kadar maas baglarrusn.lbyordu. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen.evresi idi. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere. Sabahlan saraya geldigi zaman. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok.ah§lyorlard1. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek.e§it aga<.1kip gidecektir.

pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur.. Ondan nasil aynlacaktir. Italyan mimann gozii alnnda degil. Padisah O~uncu Ahmet. Pietro her gun. nefesi darahr. cigeri pare pare olur. diyen Pietro. Bir yandan. Ferdane bu hediyesi ile. M iisluman 01 da benimle evlen. Kim kime ilk de fa vazrrusnr. Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. Bildigimiz. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda." Izin verilir. yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan. uzgundur. Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. seni dudaklanma degdirmek. . talih az da olsa kendisine gtiler. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. 0 gul cemalini gorebilmem mi? . buruktur. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur. isini kisa bir zaman soma bitirir. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. "bin verirseniz" der. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. Pietro. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. . zirvede bir tutam kar da olsan. Heyecanh degildir. birbirlerine daha da baglarurlar. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz. I§ini kisa zamanda bitirecektir. mi demek istemistir dersiniz. Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap. bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. birkac sanrlik mektubunu gonderir. bu yasagr nasil delip. Pietro. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. Ferdanesindedir. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis. bilmiyoruz. Mektubunda. "bir eksigimi tamamlamak isterim.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti.. dinlendirmek istiyorum. deryada bir katre. bitiktir. birkac sam name ile mumkun olacaknr. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi. kendisini takip etmektedir. alabildigine sikilir. talihe sitem ederek cariyesi. Pietro'nun i§i bir gun biter. hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir. Umitsiz. Bu ancak. Mektup yazsa bile kim. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. Istanbul'dan aynlmak istemez.

Birinci Abdulhamit. Hurnasah. Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. geziye gitmedigi gi. Sonrasi rm? . gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir. padisah olarak cikabildi. 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. "Beni. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil. Naksidil. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. kadmlanyla konusuyor ya da i.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye. Hadice Ruhsah'a vaziyor.. Abdulharnit.. Burasr.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza. yasta padisah olan Abdulhamit. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti.inlerde Harem'de okuyor. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir. Dindar. Tahn devraldigmda. Biitun cocukluk. Yuzlerce cariyesi vardi. on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu. Maliye berbatti ve devlet. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür. Sehzade Abdiilharnit. ne vapacagiru §a§lrml§tl. saf ve kadmlara duskundu. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir. Hatice. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. Italyan Mirnar. kalbinde yeseren sevgisini. yakisikh degildi. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi. Cok ge<. idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. askmi. Babasi Ucuncu Ahmet. bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma.i~ ci. Oyle ki. Binnaz. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu.

diye buyurursun diyorum. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr."Ruhsah'im. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur .inil silrerek gorull yaresine merhem anyor. kurban olsun. Billahi her gece sabahi cikanrnn. ama sen bana 'gotur' demiyorsun. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. Ruhsah'ma kul. Sana teslimim. ister oldur. Efendim. benim aglayismnn atesini sondurtirse. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem.i si. ayagina. Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i. Ruh§ah. billahi'l-azim. Allah bana layik oldugumu versin.. ister §ah 01. Sevmek.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. sana baglanml§ olan bir kulunum. ancak sonsuz merhametin sondunir. omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. kim eder. Hak degildir. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur. Bir kusur ile beni unutma. Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. . gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir. Efendim. feryadi ayyuka <. Insallahu Teala. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si. Billahi hastalarup doseklere dusrnernin.yilzilmi.irerek senden rica ediyo- " rum . sevgilinin e§igine yilzi. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. " Birinci Abdulhamit..irmek isterim.. Vallahi silmme billahi. Hamid'in sana kurban ola. "Abdulhamit.. belki de olmemin sebebi olacaksm. Benim bu halime dusmarurn bile acir. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen. gideyim. Camm efendim.lbyor: "Fesubhanallah. Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti. Ayagmm altma yilzilm. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. belki beni gotur. benim halim cok kotudur. ister beni darp eyle. Kendimi zapt edemiyorum. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir . goztim stirerek rica ederim... 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. ister kul. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. Yalvannm bu gece gel. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez. Ben kulun. Goniluyor ki.

0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. her taraf tas. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. samur kiirkune buruntip. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi. sultan krzi.Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda. bu itiban goniyor. yabani mi yabani. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor. bestekar ve ruh insaru. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. itaat etmesini bir turlu ogrenernemis. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. burnundan kil aldirmamacasma. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. Dilfeza. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. huzurda hicbir §eyi gizlemez. yliz bile vermemistir.i Selim.iincii Selim. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. tasra e. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. Her §eyi ogrenen Dilfeza. kendisi razi oluncaya kadar. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister. Dilfeza. ko§e minderinde agirlaruyor. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim.i Selim . davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye. Bir kedi kadar munis.agnhyor. §a§mp kahr.iinci. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga.. Ne gelirse. Ta. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. birkac dakika soma oyIe donmus hareme. Nedir bu Dagistanh. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin. bin mislini basma gelecek bil. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere . bir kapIan kadar yrrnciydi. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor.lkanhp evlendirilmiyor da. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. Dilfeza 0 kadar guzel ki. Bu durum... daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. Padisah Oe. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. onun gonltinii bir erkek guzeline. herkes gittikten soma. Soma. Oysa Dilfeza. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir. Dilfeza. . Bir dag kusu kadar urkek. Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor.iinci. Haremagasi bir bakrma. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu. Ucuncu Ahmed'in de kiz. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. san sirma sacli. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. Sair. kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir. ~a§hna donen Ue. Bu fisiltilar.

yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. Kislalar. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi. Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. Ancak degil sarayda. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. idari. Devrinde saray. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi. her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda. ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. besteler yapngi gibi ~alardl da. hattat ve bestekar olmasidir. Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu.olan miiezzine verilmesini ernreder. §efkatli. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi. Fatih gibi sanatkarlan korur. 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng.. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. . D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. mtilki. onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim. Her vil. cok merhametli. . istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. Merzifonlu Muezzin Yusuf.

fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. Cirit oynamakta. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. dikis. atesler icinde yamyardu. Hie almazsa. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. atngi her adimda. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. Ucuncu Selim. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. ishak Bey kan. <. hatta sille tokat atmaya baslamislar. Onemle belirtelim ki. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. Bunlann arasinda. bir sevgi idi. neseli. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi. Sadullah Aga. guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi. istanbul'da dog an Sadullah Aga. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. ishak Bey.unhi Mihriban. 1728 yilmda. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct. Hos.istanbul' un en namli sazende. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. nuzrabmda. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. takdir ve itimat ederdi. miizik. Enderun'da miizik. Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 ... §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus. bestelerinde. edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§. hossohbet bir adamdi. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti. Bilhassa saz. kulagma ishak Beyin geldigini. namusunu emanet etmisti. bagmp ~aglmlaya. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. 0 halde ya bu ugurda olmeli. Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. Aldigt her nefeste.. Bundan baska Padisah ana itimat etmis. Ondan kactikca. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. guzel okuyup. sazmm tellerinde hep a vardi. egitim. Yamna donen nediminin. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis. ata binmekte pek mahirdi. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. adi da Mihriban idi. prograrm vapilnustir: Dans.. Sadullah Aga. Giizel konusan.

bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. "Yakalaym haini. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi. ava. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. isnrap. Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi. padisah onunden yaka pac. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. Bu. Bu on un en meshur bestelerinden biridir. bir gun vine sanatkarlan toplarms. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi. heybetli. Cok musrif oldugu. ata binmeye merakli. Padisah. Yanmdakiler: . Beste c. goturun" emrini verdi. yuzii sapsan 01mustu. Aga'y.uncu Selim. . yuzune bakarruyordu. ciride. Ileri goru§lii ve tedbirli. ntifuzlu adamlar ceHada. olmeden onceki giinlerde bestelemisti. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. Cellar. Bu. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir. Oc. Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn.a goturup hapse attilar.ok giizel bir parca idi. Sadullah Aga'Yl sevenler. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi. misline cikardi. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir. dediler.uncu Selim nerede ise aglayacakn. Derhal adamlanna. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . ask ve sanat akryordu. Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti.Sadullah kulunuzundur. Ulasima da onern veren padisah. gurese. adiru ve bestekanru sordu. bore para ile saraylar vapnrdig. Onun zamanmda yeni yollar yapildi. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. Oc. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. SaduHah Aga'run olum fermam idi. fasil geciriyordu. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman.almdlgl zaman Dc. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi. Biiyuk bestekar. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti. eski nesesi tekrar yerine geldi. demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi. Derhal. yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. Her tarafmdan hayat. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince.

liikle bastmldi. hali vakti yerinde. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan.Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim. Ali Pasa Girit'e gonderildi. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi. Gelen elcilerin halini gorursun. Sultan Abdulaziz. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku. adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu.Ekselans. asiler isyandan vazgectiler. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek. Fransa krah O<. Yunavim. Adim ansm. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan.. unvansiz. trenle Paris'e gecti. bu tahnn da esareti var. huyiik meselelerden uzak. Isyanlar gu<. Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti.uncu Napolyon. Ege adalannda isyan cikardilar.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln . Kanm gtiler yuzle. Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz. " Sultan Abdiilaziz. 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz. amma kafanun i<. Ya onlann memleketlerinde. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <. Kimsenin derdi bize illet olmasm. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti. sofranm basma geceyim. <. isime gideyim. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . corbarmn zevkle iceyim. Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi.lkml§tL Balkanlar kaymyordu. Misafirler icin verilen yemekte. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. kan dokerek savasti. Yorgun argm.ozLim yolu. 1867 yihnda. Bu davetler. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. bakism. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi.. . Boylece Osmanh tarihinde. Ordulanmda tek bir asker. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma. Murat. cumle alemin gozleri senin uzerinde. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi. Burada asked torenle karsilanan Sultan. toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi. Yureklerimiz rahat. bile merak uyandmr. Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince. Sultan Abdulaziz. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler. atima de gil esegirne bineyim. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin. Diger taraftan. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. dudaklanmn kipirdavis.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni. kendi halimizde yasayip gideyim. Isyaru planlayan Avrupa devletleri..Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: . gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism.Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi. Aym zamanda Kralice Victoria da. Sabah evimden cikayun. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene.

1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus. Zaman zaman. Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn. tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir. Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr.62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie. kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni).lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. Dedikodular. 1920'de Madrid'de. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. 1826'da Granada'da dogdu. Imparatorice. Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi. Siiveys Kanah'nm a<. Dahasi. 94 vasmda oldu. Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni). 64 . Hukumdar. Sultan Abdulaziz. Sultan Abdulaaiz.

basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. 40 kisilik orkestrasryla . Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. di.:lkml§tl. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. Bu sirk. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. Burhanettin. devleti kalkmdmp. Besinci Mehrnet Resat. Ikinci Abdulhamit. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. Onu. Alnnci Mehmet Vahidettin. Kizlann kirni kucagma oturmaya. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti. her renk ve iklimden secme. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine. kimi omzuna cikmava kalki§lr. Sultan Ikinci Mahrnut. Abdulmecit. Abdiilmecit. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi. Siileyman ve Nurettin. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. Dogu dunvasmm hurafelerinden. "Cariye" dive arulan. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda. Istanbul halki. eriskin ~aga ulasabilmistir. her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. Kernalettin. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. Son derece acik fikirli. hokkabazhk. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. Abdulmecit. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn. Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye.

Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. agzl biiyukce. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor. gi. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu.i~lii kuvvetli. at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. Bacaklan uzun. Madelaine beyaz tenli. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. Abdulrnecit. duzenlenen §enlik ve eglencelere. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . Madelaine. Bunun da caresini buldular. Abdulmecit. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. siyah krvircik sach. iizerine titrerlerdi. Seullier sirkini de davet etmisti. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti. ogullan Resat. pek guzel bir kizdi. Sunnet di. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. omuzlan genis. Abdiilmecit. Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. Ancak.gosterilerine devarn etti. Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi.igiinli sona erince. saclan parlak ve giirdii. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. beli ince. Yapng: dans nurnaralan ise. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu.

bu kasaba benim. Ebubekir sair adarndi. soma da bedenini caldi. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. Uzaklardan gorunen u<. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. "Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu. arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. Daha evlenmemis. Kalbi de bostu. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani. benim vasimda kizm olur" demesi i. Yaradandan vardim isteniyordu. Ebubekir Kani Efendi. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus.Aradigm bende degildir. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu. halki bir anda sevince boguyorsa da. yerini daha soma mate me birakryordu. nihayet kendini kontrol edebilmis. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. sevinci kursagmda kalnusn. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor.ama§lr yikayip. gunden gune erimeye basladi. idari ve resmi isleri vurutuyordu. baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. duraganhk katmak istiyordu. §iirleri. selvi boylum. "maden ocagmdan e.ligi yoksulluk icinde geemisti. Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. Bir gun Ebubekir Efendi. Kani. lakin senin gibisini bulamazdrm. ~imdi ise aradigtrru buldum. Cocuklugu ve gen<. KIZ: . Eli ayagma dolasan Kani Efendi.igneyip gecersin. bohem hayan once onun kaderini. askmi istiyorum" cevabini verir. Tokat'ta dogmu§tu. yuvast da. Kizm. ya selarmrm ahrsm" der. ~a§km. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. "Ya e. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar. yaruna yaklasrr. ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. artik bu bohemce hayatma bir e. Kalbi duracak gibidir. Buradaki gorevi. Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. Ozellikle mikte yuklu gazelleri. Yasr krrki bulan. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor. istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. saclanna aklar dusen Kani. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. KIZ tarumadigi ve hie. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e.lkanlnu~. Vur patlasm. dilsiz. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. Turk olsun. gormedigi bu insan karsismda urperir. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani. Kalyon. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. Rum olsun. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider. yasindan utan.ekiduzen vermek. "Basmdan utanrruyorsan. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. Bu derbederlik. varasm yoluna gidesin. Ebubekir Kani. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. Hilal kaslim. Bunlardan biri de. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi.Limni Adasi. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik.izerine Kani. yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani. . hayran. halk achktan kmlryordu.

inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. Voyvoda Alekxander'den beni sorar. Beni kabul ederseniz Allah adina. . on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti. ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir. "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken.. Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden. buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. KIZ onde. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl. Rum kizi. kimseciklere soyleyemedigi aski. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki. krzi babasmdan istemeye karar verdi. dedikleri avare 3. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. biiyl'ik elcileri adma.Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: .i§te kapimzda bagh kulunuzum. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. Kilisenin yolunu tuttu. Kani. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti. Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. degilse isa adma. Bu arada onun.§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. ister iceride. . Kani Efendi bu sozleri soylerken... kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi. Kiziruza Allah'm emri. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. Yasun belki buyuktur.. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. daha soma sozlerini. Muhammed adina. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu. Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani. Bu takip sonunda onun. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . §lk benim . Yemeden icmeden kesildi. onu sizden helallige istiyorum. Ebubekir Kani. Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti. ogrenebilirsiniz. Gi. Rahip Petraki'ye halini anlatti: . kizr kiliseye kadar takip etmisti. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu. admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. uykudan cahsrnadan armdi. Ask derdinden saranp solmustu. Gunlerdir..

buzlann ustiine ylglhr kahr. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn.kilisenin tashk yolunda. gozleri karanr. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<.. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi.lerinde. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar. sabaha kadar kendine gelemez. Nefesleri 0 gece birbirine kansir. 0 gun kiz. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. i<.insaf eyle Petraki Efendi. bir Incil.lghklar atarak vardim ister. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. <. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma . Dorduncu yilda Rahip Petraki. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur. Ortaya bir Kur'an. Ebubekir Kani. sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye. istanbul'a donecegi gun. Dart yilm sonunda Petraki. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan. Despina. Fakat §artl cok agirdi: Kani. Rahip Petraki. alan Ebubekir Efendi. Despina'nm mezan Limni'de. bu durum dart uzun yll sunip gitmisti. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. Silistre'de cok kalmaz. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <. nemli gozlerini hie kirpmadan. Gemiden en son cikan Kani. bir kilic. Despina.arpmaya baslar. Caminin misafir odasma getirilen Kani. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. 0 unlu soziinii patlatti: . yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§. kizmi vermeye yanasmarrus. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler.. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. Despina. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden.ah§ml§tlr. kirk yillik Kani olur mu Yani . Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. biraz da kizm gonlum. kalbi ctkarcasma <.

her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir. diken gulunden §ikayet~idir. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. kil~i. ela gozlu. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. seckinlerin tarudigi. besteler arka arkasma srralarurdi. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. <..ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. ask ve meskler de yerini cinsellige. lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti. Hacip Bey. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr. §air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. sevgisini gonlune gomerdi. aynliktu. kelimenin tam anlarmyla hicrandu. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. Ruh ordusunun basi. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak. Gercek ask ise. arkasmdan alum gelirdi. gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. hatta kacmak ister. Onlli Bested. Dahasi da. doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. asklanmn yangiru.gomi. gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn.ildi. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. Dastlann sicakligt. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di. Ebubekir Kani. guzel sesi gibi. "Benim gibi 01 da gar" der . gezip eglenmenin hayal oldugunu. belki de en icten. istanbul gumriigtlne girer. Gul bahcelerinin perisan halini. Her seyin fersudelestigi gunumuzde.. Beylerbeyi'nde. Sevki Bey'de ask. calismaya ba§lar. icindeki bu atesi kullendiremernis. istirapttr. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret. zevk. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. yakm dostu oldugu icin de ana da. ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: . ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. Natuvan'a da acilamamis. ickisinin atesi.ok i<. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur. Bizim neslin insarun cogu: karakasli. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey. bulbullerin sustugunu.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu. olur mu Yanii. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. rsnrabnu. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. gullerin saranp soldugunu. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr.i. an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur.

Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. Fransa'ya karsi birlestiler. Diger taraftan Napolyon. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi. baska bahare Bari bulaynn. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Ayru giin. Kl§ geldi. kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti.il varesine <. 1805 vihnda Ingiltere.. Isvec.. Paris'teki asked akademiye vazildt. Napolyon. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig. Napolyon. 1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere. Avusturya ve Rusya. 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. Napoli Krallig. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. Bu sefer. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. 1795 Ekim'inde. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. Napolyon Paris'e dondukten soma. Napolyon kanunlan. Malta'yi aldi. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel. Ayru vil. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti. halk tarafmdan desteklendi. biraz icki.'nin elivle tac giyerek imparator oldu. Osmanh Devleti. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. Bu bilyuk besteci. Once Misir seferini hazrrladi. Daha soma Milano'ya girdi. 1807'de imzalanan . asm hassasiyet. gani. Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina.are bulunmaz Her derdin olur caresi. Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. Rusya.inyada.

Napolyon. Bizim paranuz yok. asker ve atlar a~ kaldilar. igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: . 5 Mavis 1821'de oldu. Ordusu peri§an oldu. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi. [ozefin fettan kadmdn. Vikont Bauharneais. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu.. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu.Evet. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn. iki cocugu olur. 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi. sizin ise onurunuz . Moskova'ya girdi. Napolyon bir giin. olmaz. §eref. yi.. onu daha populer hale getirmistir. Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi. Bosanmak isterler. kacaklann sayist ~ogaldl. Peki. 1840'da cenazesi Paris' e getirildi. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir.i. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. Napolyon. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr. Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. Hayatmda kisla. Helen Adasi'na g6tiiriildi. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. ben ha. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der. 1810 yilinda Car Aleksandr. soguga yenik dii§mii§tii. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI . Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. Napolyon. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine.la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. Paris'te. Her millet.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. "Majeste. Belcika'ya saldirdi. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. Hemen bir ordu toplayan Napolyon.

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu . aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu. Daha gencliginde. on un duygulan degi§memi§. 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. Tarih boyunca gozii ve gonlu. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. onunla evlenecegim. Rus Prensi. annesi Carice. babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. maglubiyetin acisuu gidermek. Onun da adi.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. vakisrkh. Aleksandr'm. Katya Dolgoruki. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi. Sansilru gevsetti. ilk olarak koleligi kaldirdi. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. ailesine geri adim atnrrms. hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. ilk cicim aylan fevkalade geciyor.lkngl zarnan. Yenilen Ruslar.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: . gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu. ikinci Aleksandr. adalet islerini duzene soktu. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler. Avrupa'da vapng. Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus.. gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr. i§te tam bu siralarda. gozi. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim. . saraym resrni havasmdan.. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. dive diretmesi. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda. Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan. bans istediler. gozi. Boylece. gorilr gormez ona tutulmustu. bir dedigini iki etmiyordu. Aleksandr kansiru cok seviyor. ondan aln cocugu olmustu. kaygrlanndan.Prenses Maria'yi seviyorum. Yaverlerine de. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. 1838'de Gene. Bu gonul macerasi. Aleksandr. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. iki gene. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de.i pek bir gencti. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. babasi gibi boylu poslu.

oliim korkusu icinde vasadi. Kirnse. ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn. Katya. Saf bakrslan insarun icine islivordu. onu cekmekte oldugu bi. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. pek akilh degildi. ilk zamanlarda Katya. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr. Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. akil darusilacak capta degildi. gene kadim Napoli'ye gottirdii. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini.imi. her an tehdit alnnda.i§ti. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti. gozdesi ile gizlice evlendi. Daha §imdiden. Car Aleksandr. haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. Car'i tarudig.i. atlan ve arabalan vardi. Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler. Bu olum Car'm. sivrilmesini istemiyordu. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti.in acilanndan kurtarmisti. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu. Car ise kirk yaslannda vardi. sirada heniiz yirrni yasma girmisti. cok guzel bir kadmdi. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu. Suikastlar birbirini kovalamakta. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu. Ertesi yil. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu. Yuz cizgileri muntazam. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek.iri. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii. Yillar yih Aleksandr. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. Katya. Gercekten Katya. kestane sach. Car'm hasretiyle yanan Katya. 1872 yilmm Mavis aymda. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu. Bunun uzerine ailesi. Arnk usaklan.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum.iti. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni. daha 0 gun anlnus oldu. Ona. . agzl bicimlivdi. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti. sedef tenli. Dedikodular ayyuka cikrnrsn. Ostelik iktidar kavgalan.

bacaklan parcalanmisti. Her ne olursa olsun.. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. Car'a bir §ey olrnanusti. Aleksandr. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. digerlerinin asklanna pek benzememektedir. Baskanliga iyi bir general olan.in millet. bir ti. Onun tek di. 12 Mart 1881 gi. 1887'de "Toplum Di. Katya.(ar Aleksandr. Bu dramatik ask. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. mi. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu.irlidi. onu bekliyorlardi. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi. her ne yapilirsa yapilsm.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti.i. ona oksijen verdi. donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz. oldugunu ileri siirduler.ik bir cocuk verde vatryorlardi. hem Katya sue ortagi savilryordu. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. Aleksandr. gibi.iti. Car'm i.irli. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. Aslmda Katya ne gerici.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Giinlerden pazardi.i~i.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi.izenini Koruma Yi.ini. Melikov. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi. her zaman yapng. hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu. cocuklan. her §eyden habersiz hazirlanrms. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi.i§lincesi kocasi. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi. i. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler. Petersburg'dan aynldi. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn. Aleksandr. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki. ilerici fikirleriyle i. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken. Car yere yuvarlandi. Fazlaca kan kaybediyordu. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. Katya.i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag.. saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn. 1922'de hayata gozlerini yumdu .i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi. ne hurriyetci idi.ilti. Fakat daha 0 anda olum. Bi. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn. Aleksandr donerken. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu. gezintiye ~lkmak. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir. hanralanyla bas basa yasadi.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti.icevherleri idi.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya.izerine kanadiru germisti.in de kilisede ayine kanldiktan soma. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam). Fransa'nm gi. Ertesi gi. Aym anda. halkm gozunde hem Aleksandr. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. Bu seferki bornba yerini bulmustu. Harmanisi sirtmdan firlanus. Plevne kahramani Gazi Osman .

Yine bu mektuplarda. ask ve tasvirler degrne roman. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder. intikam icin her imkaru kullanacak. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi.izlerini gorrneyeceklerdir. melekler sevinc icinde . Bu misafirlik aylarca devam edecektir. incelik.ili. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. Muthis bir kin ve intikam da vardi. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. gok §en. Dunya mesut.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi.ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun.in yollanmasma sebep olacaknr.imidin arkasmdan kostum. Umitsiz. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis. Bu mektuplarda alev alev yanan degil. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan.. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. Bu sevdaya. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu. Hatice Sultan. Kemalettin Pasa'mn. Hatice Sultan. Biiti. Bir Persembe gi. Varhk icinde yalmz ben mahzundum. Hatice Sultan ile. Padisah Ahdulhamit. §ohrette de. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan .ir.inii idi.i karamus bir a§lk. sultanda da.in bu giizelliklerin cinlayan sesi. Enderun'dan yeti§mi§. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi. Aman aman. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi. yekten bir Va~lfPa§a yapihp. bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. Mektuplardaki hitabet. Her zerre. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler.ini.. Yirmi bes yasma geldiginde. film ve romanlara konu olacak §ekildedir. Abdi. Diger yandan. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim.in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. tahsilden mahrum. hikave. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda. babalannm yi. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. Bu dramatik a§kt. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm. Ikinci Abdulhamit'e. di. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor.imsiiyordu.iti.inya durdukca da yasayacak. kim in nesi oldugu mechul. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu.Pasa'run oglu. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu. intikam icinde yaruvordu. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor. servette de. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan. daha agrrbash oldugu gori. o ask ki. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma. Hatice Sultan'm babasuu <. uzun kara bryikli Vasif Efendi. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur. bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler. emelsiz. giil rengi ile gi. damarlarda akryor. Hatice Sultan'm ise daha temkinli. Her §ey. gozi.

tekrar tekrar okudum. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim. Sanki vucudum toprak olmus. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr. saadetler sacn. Okudum. divane mi oldum. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim.. Teneffi. ben asktan vefa gormedigim icin melul. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. Askim benden care gormedigi icin gam icinde. bir size baknm. sevgili melekcigim. Bir gokyuzune. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. Sizi gorrneye.in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim.oldum. ezberledim. takatimi kesti. Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum. zihnime. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . 0 kutsal maksat. Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. ya Rabbi. yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim. Yaradihsin tabii kanunu. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. . vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm. Efendicigim pencere onunde idi. olum ve hasretten kurtaran kudretinize. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi.. " Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen. kendimden mi gectim. gozume gorunen ey ilah sen misin. Bir gi. esaret zincirine vurulmu§. bana hayat verdi. Boyle uzun. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum. .. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. nurun mudur? Ilahi. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. kalbimin ilstilne koydum. annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin. gonlume yerlesti. " Hazan mevsimi gelmis. gunler seneler kadar uzun geliyor.. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. optiim. Gonlum. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa.i§ butun gucumu.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi..

Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn. yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu. Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz. Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte.. Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. bu utanc verici di. Butun kelimelerinde hasret. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir.. efendicigim. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur. .. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini.Merak etmeyiniz.. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma.. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig. cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde. c. Kernalettin Pasa. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi.. Yann herhalde ve elbette. Kemalettin Pasa. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim. " Kemalettin Pasa.. Ah velinimetim. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr. gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim. yaznll§ oldugu son mektubunda. Hatice Sultan.. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " . Ben sag iken aynlmalan imkansizdu. da olur. Kac gundur gayet derin di. Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra. Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. kavruldum ..§lk.i§i. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5.i§uncenin bir ise varamavacagim. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir.g1thane'de de bulusurlar. Ah efendicigirn. istanbul'un mesire veri alan K5. ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte. Bu hurriyer.i. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler.. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider. Ote yandan. Gizli bir yoldan ve kapidan . Hatice Sultan.inerek §u karan verdim. ovle bir miknatistir ki. kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan. askirm belki daha ivi ifade edebilirim . saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . Ne var ki. iniltiler ve atesler icinde vandim. hatta ernretmektedir.

iyi du§i. konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir. evlidir. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 . kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. Kemalcigim . ondan soruluyor. . Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir. Hemen a <. pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr..i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. bir gezinti yerinde gardugi. h5.. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde. van tok yasavarak hayanrn bitirir. karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir. Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez. nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak.. Kizida Hindistan'da vefat etmistir. beni sevmiyorsun. Peder bir <.in rnektuplasabilivoruz. ne de bas agadan. dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum. Bu karannu yerinde bulmazsan.15.1ban iken. Yanaklanmzdan. u<. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. Bu hal.onun vucudu ile kaimdir. Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar. Hatice Sultan ise van a<. diyecegim.. Tabii reddedecegim. Hatice Sultan.. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi.inursen.agnhyor. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan. sene . Bu karar ve dii§i.incelerimi iyi dusun. hayatim. Fakat Hatice Sultan. Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey. Bursa'ya surgun edilecektir. ne kadar devam eder? Olsa olsa iki.. Ruhum. Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar. Karar derhal tatbik edilir.

Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn. Sadrazamligi. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu. Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu.lliydii. Katkasva'ya. orad an Berlin'e gitti. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. 23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi. Gonli. aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi. Enver Pasa artik devletin en guS. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. Almanya'dan varia olan Pasa. Bilhassa Almanya'da. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur.lu adami olrnustu. Maceradan maceraya kosan Pasa. Tarihimizde havati. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. Belcivan yakmlanndaki Cegan . Bu donemde. 104 . 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. ikinci Abdulhamit'i. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. ismail Enver. hatta padisahtan bile gLiS. Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Aym senenin Mart aymda.

Sakm sen kocana. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup. senden cok uzaklarda. Senin cihad etmen ise. Kemikleri. §ehit olarak el. Soyledigin pek yalan degil. hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki. Senin 0 sevimli. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara. Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. blum ise mukadderdir. Sevgili N aciye. Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye.. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. onu sevmendir. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. Her ne kadar senden ayn kalmak. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. Fakat sen de bilirsin ki. Oysa ben §imdi. Bu oyle ulu bir vazifedir ki. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi). Oyleyse. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi.. Ve bir kere daha soyluvorum. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da. Allah da bundan memnun olmaz. Bu ise cihad vazifesidir. tatli yuzum. ~u fani dunyevi sevler icinde. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. Oesem de yalan olur. Allah's hamd olsun ki. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. zengin olmak veya kendi b. sehit dtisrnesinin 74. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir. nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum.. Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. . Bir zarnan benim snclanrm tarayan. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur. bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . . hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. Sen Allah'a once kocamn vapng. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin.. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. Enver Pasa. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. sevgi ve askmm vaninda. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. 0 yeni bir hayata.Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu.

sevinci de verince birbiri iistiine veriyor. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek . senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. §imdi senden aynlma zamam geldi. Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken.. Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi. Mustafa Kemal Pasa'nm. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. sabirh 01.. Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem. Hele bir dli§un. ikinci bir arzum daha vardir. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum. ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim. Zira Allah. Derken. Kim bilir. Sultarum.Bu arada benim senden ilk istegim. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik. Eminim.. Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. biraz yuzune vurmak istiyorurn. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim. Naciye. Allah nasip ederse. Bunlan okuduktan soma. Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin . Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil. . Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur. biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi). Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim .. Haydi. Allah'a ismarladik .. . cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir. 106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M. istanbul gazetelerini okudum... belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. Bilmem Allah kederi de. Pekala sevgilim. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. Fakat Allah buyuktur.. Allah bilir. Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme.. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz.

" Enver Pasa. kara uziim gozhi. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga . el sikisnlar. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl. sevgi dolu mektuplar yazanm. Buyudukce guzellesti. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal. vereme tutulmustu.. Fikriye.. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu.izi. Cok tatli bir kiz. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum. havatina son vermekten cekinrnemisti. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis. yalmz ben oldugum icin. Oteki ise. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi.. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye. Fikrive. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven.i kipkirrmzi kesilmisti. Biri.imince her derdimi unuttum. mevkiim icin . Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn. butun yokluklara. Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an.ekmek istemedi.ibeyde Harum. uvey babasmm yegeni Fikriye idi. "Benim camm Kemal Agabeycigim. hicbir §ey beklemeden. Doktorlar. seni Allah'in birligine emanet ederim .im anyor. oper. hicbir §ekilde memuriyette gozi... tek idealinin memleketin kurtulmasi.. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda. ikili arasmda ilk steak temas. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<. Fikriye'vi asla .Ah ben bunu dLi§i. Ince bir hastaliga. Fikriye. Zi. Fikriye'nin yi. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. voksulluklara. babasi orada kumandandi. doktoru kendisine. o kadmlardan. julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler.i olmadrgmi.. "Beni iki kadm sevdi. Fikrive. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi.ivey babanun yegeni. ince bir kadrndi. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi. ~imdilik. Ben de insarum. Fikriye de kollanm be line doladi. elini sevdigi adanun elinden his: <. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr. Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu. Sen sag ve 0 da mesut olsun.. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. Vasfiye Harum. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak. her haltikarda hizmete devam edecegini. i. Soma. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi. Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi. ~imdi on aln yasmda.. Yaradilisim boyle. kulaklan ugulduyordu. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. kalbi gum gi. Fikriye.. Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti. ben her §eye katlamnm. bana cok duskun oldugunu biliyorum. kendilerini dislamamasmi. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim. elbette sevmis olabilirim.

sizinle sefarethaneniz ilgiliclir. bir gi. Benim sofra cavusum. Her §eye ragmen. yanaklanna dokulen gozyaslan. kendisine biraz olsun gelince. 0 da biitun kizlarda var. Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi. Nasil da Fikriyecigini sever.. Mustafa Kemal. dagilrrusn. Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§. Fikriye bavilnusn. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu.Peki Pasam. kendileriyle goruseyim...Ah benim sevgili Pasam. Saghgml kazanmadan direnmeye. Gerekirse Alman makamlanna basvururum .in kismet ciksa. Ba§hekimin.ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza. benim carum Pasam. gerekeni yapanz. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi. Sanatoryumda.irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de..gelini olarak gormek istemiyordu. Fatma Harum. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu.i degil . Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. Aldigi fraki. clemesi uzerine Fikriye.iIllle sen." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr.. hie kendi degerini bilmez . ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam . hareket edecegi bildirildi. tren bileti almdi. Mustafa Kemal'e sik sik: . ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor.icreleri bir arada tutan bag kopmus. tedavisine orada devam edecekti. Bir gozleri var guzel olan.. Fikriye..ili. Ben ne aptahm. Sanki biiti. gozlerinden yaslar akryordu: . nazlanmaya. Konsolosluga telefon eclilip.. kesin tavnru koydu: . calisma odasma gecerken. Isvicre'ye gidecek. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli. Fikriye. Fikriye. boynundan kayip vastigim islatryordu. tath tath guluvordu: "Uzi. sinirlendirirler seni. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz.in hi. Onun nesini begenir bilmem. Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. Ah. cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu.Sefarethane. bu isleri gorur §imdilik. cilgma donmustu. huziinle fakat dikkatle .lki§ islemleri tarnamlandi. Fikriye.irmeye <. onlann hepsi olur. Mustafa Kernal. Son uncia Fikriye'nin S. Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya. kendisini koyuvermis. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. du§uni. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i. kiskanmava hakki yoktu. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn.

ziyafet sofrasi da ayru §eydi. Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti. maddi bir endisem olmamalryrms. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi.• kendisine aynlan odaya cekildi. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk. Araba. Fikriye icin saray da birdi artik. Hemen . Fikriye. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi. Gorduklerini dLi§Linclub. yuksek ve sinirli bir sesle.. kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Fikriye'nin 112 .is. Ikindiye dogru Latife Harum'm. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi. her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim.. Hifzi Topuz'un. Bu cigerlerini saran vangm.ek gibi varasiyla.. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s. Fikriye'nin odasi onunde. Mustafa Kemal. benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis.e ofkeleniyor.avu§u Ali. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun.ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn... Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim . ':5.' . iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini. Dostlanru... Latife Harurn. kendisine hos geldiniz" diyelirn. Bundan soma. dinlenivorlardi. guzel bir evde oturacagim soyluvordu. saghgrma kavu§acakml§lm. Emir Cavusu Ali'ye.bavuluna yerlestirdi. soma kara ates gozlerini yumacaku. Emir s.. gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti. birincisinden de cetin olclu. Bunca rezillige. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. Fikriye. "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman. arabanm icine devriliverdi. dU§Lindu. kulube de . belgesel ve tarihsel bir kurgu. Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. Cankava'nm yesi] salonunu. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. itibanru. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi. caresizlige katlanmak icin . Ben evi ne yapacagnu. Soma Pa§asmin mavi. Ev cle onlann olsun. trajeclik bicimde sonlanan bu ask.b yi kabuslar icinde gecirdi. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu. "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir. Bunu. Fikriye'ye durmadan soruvor. durmadan aghvor.. yapacaklan yardim da . Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi. sevgisini kaybetmisti.. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler.. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§. koskun bahcesinden cikrrus.. arkadaslanm. para istendi. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular. onu ne kadar yasatirsa yasavacak. elinden geldigince nazik gorunrueve s. Ankara'nm ikindi gline§i. Fikriye. Tcpuza gore kitap. Zeytin ekmek de. " Sabaha kadar uyumadi.:'i •. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi.

Bunun nedeni ise. " Berin Harum'm cevabmda ise act. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de.irk'i. cile. Geleceginiz giinii. Aydm'mu milyonlarca operirn . duygulu. beni anlanlmaz bir heyecanla. insallah. elli kelimeyle sansurlenmis. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. Adnan Menderes. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn. Bu iskencenin tek recetesi. Nikah taruklan da. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar. kangt. Bi. hasret. hasret. 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. Oysa bu mektuplar.i bir yana gazete okumasi. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor. " "Berin'im. ekmegi. ama bu olay gizli tutulmus.. dun on dokuz. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis.. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa. Tann hayirlisryla nasip etsin.. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. aciklarnarrus. Yani tutuklandigt andan itibaren di. Bliyuk Allah'nn. Cok onurlu. onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. yirmi bir. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi..: bir aci oldugunu. Fiziki ve manevi iskence bir yana. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus. telini aldim. yirmi ikileri. yolunu bekleyerek ope rim . Ancak Atati. bu evliligi hi<. ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun. istrrap ve hasret. seni hayulisryla gorebilmek. §ifa 01mas a bile. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi.KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. incelik. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini.iti. radyo dinlemesi. dun cok hazin ve istiraph gun oldu.in cevtesinde olan yakmlan ise. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<. Yuce Yaradan'ma . sirurlandmlnusti.irlugi. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil. arkadaslanyla konusrnasi.tfunu esirgemez insallah.:. size kavusabilmek lo. olunmasavdi yazmazdm. cile ve huzun birbirini srrtlarms. Seni Berin'im. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. suyu oluvordu.

Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms. sayi: 06-949. cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur. soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. Seni bize selametle kavusturacak . Allah artik cilernizi kafi gorecek. Adnan Menderes. Adnan Menderes. selametle cikacaksm. Menderes once Beyoglu. Basi sikisan kendisine geliyordu. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di. Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3. sonunda aska donli§ur. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz. 10 Subat 2006).:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. sihhatine. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus. her gun ilk isim sana yazmak.. selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce. Bu ask. Mukaddes Harum. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. <. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . selametine dua eder ve mektup yazanm. C. Elbette hakikatler anla§llacak. Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu. issizlere i§ bulmak bir yana. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum. Tempo Dergisi. Tarusrna. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti. Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. On ik] ytl kesintisiz suren iliski.. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. senin sihhat.§lk olmustur.

Galiba i§ siki oldugu icin inemedik. gayet hararetli muzakereler oldu. Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes. Bir tiirlu icim oturmus degildir. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk. Aydan 25 yasmdaydi. Ayhan Avdan. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949. 10 ~ubat 2006) iis: mektupta. Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi. ovle olmasa. seni arayacaknm. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu.. dontiste mutlaka arayacagmi. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. bu numara her zaman gecerli olacak . Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet. Bunu senden cok rica ediyorum . operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. Ihtimal ki ofkelendin. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki... Aydan bu ilgiye. . Diln Sah gunu teletonlasacaktik. bir siire §ehir dismda olacagmi. Bunlan yazmaktan maksadim. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi. Ayhan Aydan. bu durum araliksiz devam etrnistir. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. cok . Bilmem. Bir turlu miisterih olarruyorurn. Daha soma masaya davet edilen Menderes. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus. ne bekledin ne aradm. boyle bilerek hareket etmen icindir. Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim. Aydan'm guzelligt. Onun icin bekledim ki. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. vaktinde aramadim diye . ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan. 1953 vilmda olmii§tiir. Aydan 6 vildir evliydi. Muhakkak bil ki sana danldim. Ne yapnk ettik. Ne yapayim. boylelikle irribat devam etti.. biraz geciktim.. operacilann masasma dogru vonelmisti.. Menderes Ayhan Aydan'la.. bugun Vine Istanbul'a indik. " Ikili tarustiklannda Menderes 50.. Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. Basbakan 20. Dun inecektik. Telefon defalarca caldi. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor.. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi. Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti. Menderes. yoktun. " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi. ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki.. Carurnm ici. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. iiziililyorurn. zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis. kinldim .

Kocam anlardi.. donerdi. . muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda. Bunu basaramadim.. Alevlenerek devam eden bu ask. meyve oW dogmu§tu.ocuk sahibi olmakn. kendisiyse otuz iki vasmdavdi. " 121 . Sozen. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. 1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki.. Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi. muvafakat etti. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu.. " Daldan dala konan Adnan Menderes. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen. E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. Hangi vicdansiz ana. Pilic Osman'la tamsnm. gitmedik.in Harumi Suzan Sozen . sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir . Menderes'i her §eyden kiskaruvordu.. i§te bu mektuplar.Aydan.lkartlhp elden ele dolasnnlan. Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. Pencerede parolarruz vardi. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti. Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. Cadillac'iyla. Bu §ekilde tarusnk.. Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor. Hasta bunyem musaade etmedi.. Gumushane'ye tayin edildi. Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu. Kocama sordum. 0 gelecegi vakit. istanbul Emniyet Mi. selam sana . Bu talihsiz degum.. eve gelmeye basladi. Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt. yatma vakti kendi evine gidiyordu. kocam hasta dahi olsa evden cikardi. her sannnda sen varsm . orada ges: vakitlere kadar kahyor. Ertesi gun. " o donernde cikan haberlere gore. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. Butun emelim ondan bir <. Suzan Sozen. Burada kalmak icin cahsnk. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu. Menderes'in ozel kasasmdan <. Bir gun Tarabya'da. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim..iduru'ni.

nesirle olsun. butun bir gece uyurnadigrrndrr. Buramn 61e. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni.:h bir balkonda 01sun. e. her yerde. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada.:am agae.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE. Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda . Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim. kadin ise Piraye'ydi. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun. buyuk §air cezaevindeydi. Nazim He Piraye. Zati sen bend en e. diyorsun. seni seviyorum. yavrum. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. Simdi muhakkak olan bir §ey varsa.:ok daha derinsin. .YE Nazim Hikmet. diyorsun. Nazim. mektupla olsun. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu. Belki ben daha sanatka- nm. Sen yaz da bana model olsun. her zaman. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e. Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi. yasarm boyunca bir cok kez 8. Senin ask mektubun hariku1adeydi. mektupsuz olsun. Piraye'yi cok sevdi. Nazun daha soma Munevver'e 8.:i.: sene yauhr billahi . icirnden her geli§te sana. Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum. dememissindir. YIlinda.. "Sevgili. 1951 yilmda. boyle bir mektup icin Lie. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan. Bana ask mektubu gender. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi.isLiy1e. seni seviyorum. valdizh bir denizin iistiinde. Piraye bir tahta bavulda sakladi.§lk oldu. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi. siirle olsun. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. en uzun sure evli kaldig. dernisimdir. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933.§lk oldu. karanhk. Ben. Ancak evlilik yasarnlarmm 13.

. Akman.inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1. Mavi Sutunlu Saray. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a. . "Hance Sultan'm A§k Mektuplan". oyle magrur kildi ki . Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan).:ingenenin Kilh. Milliyet Gazetesi Eki.i§i. Auguste. Bizans Tarihi. No: 46 3.im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. Banoglu. Paplo Martin. Terciiman 1001 Temel Eser. S: 5-6.. istanbul 1332 3. Bir. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi. Asure.Yasarsm. Aska Mektup. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. istanbul 2004 2. istanbul 2004 4.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di.. Niyazi Ahmet. Ben. Nuriye. Hayat Tarih Mecmuasi. Ahmet Refik. 14 Subat 2005 5. ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. 1 HaziranTemmuz 1969 . Altmay. siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar. Bailly. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi).

. " . Eyliil 1968 15. 1984 8. Bozdag. Hurriyer Gazetesi. Can. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik".4. Hiirriyet Gazetesi. 25 Nisan 2004 8. istanbul 2005 14. Tarihi Belgeler. Kitapci. Ali. Agustos 1978 12. "Carin Gozdesi (Ceviren S. Zekeriya. Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. Turk . Yuzyilin Asklan. S: 5. Tarih Konusuyor. Grunwald. Dundar. 14-15 Subat 2006 13.. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. Can. Terciiman Gazetesi. Ihcak. Canman. Yillarboyu Tarih. 3-5 Nisan 2005 10. Milliyet Gazetesi. Tiryakioglu)". Constantin. Dunden Bugiine Terciiman. Bardakci. S: 56. Murat. Ilhan. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". Ismet. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". "Karl Marx'm Aski". Diindar. Bardakci. 16 Eylul 2003 16. Nazh. Bardakci. Murat. "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. Terciiman Gazetesi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful