Muammer Yılmaz - Tarihi Aşklar ve Aşk Mektupları ONSOZ

Televizyonun admm i§itilmedigi, telefonun bir §ehirde aneak li<;-be§ kiside oldugu devirlerde, insanlar birbirlerine, yazdiklan mektuplarla ulasn; hasretlerini dindirirlerdi. Itir kokulu ve duygu viiklu mektuplar, sosyal hayatmuzm bir parcasrydi. 0 mektuplar ki, yazIldlgl devrin, gunun zevkinin, sosyal hayatm aynalan idiler. Simdi bu guzelim aynalara telefon, faks ve internet sayesinde artik pek bakilnuvor, Bayram tebrikleri bile u<;-be§ kmntmm dismda vazilmaz oldu. Insanoglu diinya kuruldugundan beri uzilnttisiinu, sevincini, sevgisini, hasretini kagIda, kagit bularnadigi zamanlarda rasa, duvara, papuruslere, tabletlere vaznustrr, Yazmadlgi zaman da yuregini tumalann kanatlanna baglayarak ucan kustan, esen yelden vardim istemistir, Bir zamanlar yasantmuzm muhim bir parcasi olan mektup, edebiyatinuzda muhim bir yer tutar, Turk kultiir ve medeniyetini anlatan, 0 giinlerin devlet ve eemiyet havatmi gozler onune seren, ders veren ve ibret almanuzi saglayan tarihi ve edebi mektuplar pek coktur, Lady Montagu'nun "Sark'', Von Molteke'nin "Tur kiye Mektuplan" gibi, Osmanh rarihinin bir edebiyat taraf vardir ki bu eserlere "Munseat'' denilir. Bunlar arasmda manzum olanlan da hayli vekun tutar, Fuzuli'nin, "Selam verdirn, rusvet degildir diye almadrlar" rrusralan ile baslayan iinlii §ikayetnamesi, Cem Sultan ile agabeyi Sultan ikinci Bayezid'in saltanati ele gecirme yansmda birbirlerine vazdiklan manzum mektuplar; iran'a sigman sehzade Baye8 zid'in Bursa'ya sunilen Baki'nin, "Ne sen baki, ne ben baki" diverek Kanunl Sultan Silleyrnan'dan af dileyen goz yasartici mektuplan ... Tarihi ve edebi krymeti her §eyin iistunde olan bu mektuplann icinde iz birakmis, dusundurucu ve ibret verici, cirkin olanlann yanmda buram buram ask, sevgi, incelik, cengaverlik, mertlik, vatan sevgisi, vazife aski, hasmet ve kudret dolu mektuplann saYISI bir hayli fazladit Simdilerde gelisen ve insanlan yutan teknoloji He birlikte, veryuzunun en yiice duygusu olarak tarumlandmlan aski ifade etmenin ve a§lk olmarun yollan da degi§ti. Gecmisteki sayfalar dolusu ask mektuplannm yerini, gunumuzde iki-uc ciirnlelik kisa cep telefonu mesajlan aldi. "Yeni mektup aldrm gul yuzhi yardan, Gozletme yollan gel diye yaznll§. Sivrialan koyunden bizim diyardan , Daglar mar menekse gul diye yaznus." dortliigunde gonul gozlu Veysel, askmi ve mektubunu en guzel §ekilde anlanr, Tarihe damgasmi vuran nice padisahlar, krallar, komutanlar, ilim ve devlet adamlan da askm elinde ve atesinde cavrr cayir yannuslar: eslerine, sevgililerine gonderdikleri mektuplarla tarihe ve gunurruize damgasiru vurmuslardit Biz bu ilgi cekici cahsrnarruzda, tarihi asklan ve a§lklarm sevgi ve ask uzerine kaleme aldiklan mektuplanndan bulabildiklerimizi, biraz daha cesni ka tarak (derleyerek), tarih, edebiyat ve guzel sever halkirmzm gonlune ufak da olsa bir pencere, bir kapi acmaya cahsuk. Muammer YILMAZ

HIPODROMDAN iMPARATORiCELIGE
~ [ustinyen, M. 527'de erguvan rengi elbiseyi giydigi vakit, butun Bizans tarihinin en buyiik saltanatlanndan birini aciyordu. Bu saltanann ortagi; onun taparcasma sevdigi kansi, musaviri, akil

hocasi Thedora idi, Thedora olrnasaydi belki de Bizans'a istedigi gibi hukmedemeyecekti. Thedara Bizansh degildi. Cocukluk vrllannda ailesi tarafmdan Bizans'a getirilmisti. Son derece yoksul bir ailenin cocugu idi. Babasi Hipodrom'da aYI bakiciligi yap an Acacios adli zavalli bir adam, annesi sirklerin kulislerini dolduran van artist, yan hafifmesrep kadmlardan biriydi. O~ kizlan vardi, ortancasi Thedara idi. Acacios gene yasmda oldu. Annesi, aileye gecim parasi saglayan ayi bakiciligmr kacirmamak icin, bu i§i yiirutebiiecek bir adam bulup, onunla yasamak zorunda kaldi ama bu fayda vermedi, Yesilliler bu yere bir baskasiru teklif ediyorlardi. Bu haksizlik karsisinda careslz kalan Thedora'run annesi, sirk gosterilerinin vapilacagi bir gun kizlanrnn elinden tutup arenaya cikn. Kizlann, ellerini yakarmah bir jestle halka dogru kaldirdiklanru goren Yesilliler, bu icler aClSI sahneye kahkahalarla gulduler, Buna karsihk rakipleri Maviler §iddetle alkisladilar ve Acacios'un ailesine kaybettikleri isin bir benzerini sagladilar. Thedara, Yesillilerin kendisiyle gaddarca alay ettiklerini asla unutmayacak, bu durum ileride onu o~ almaya itecektir. Thedora boylece Hipodrom'un kulislerini dolduran bozuk kalabahgm icinde bilyildil. Ablasi tiyatroda basan gosterince, Thedora'da onu izledi. Thedora gilzel bir kizdi. Oldukca ufak tefekti ama son derece zarifti; parlak ve anlamli iri gozlerinin aydmlattigi, mat tenli gilzel bir yilzil vardi, Ama ondan daha onemlisi, son derece zeki ve hos sohbetti. Birkac kucuk rolde oynayan Thedora, ozel toplannlara ahsnusn. Kendisini te§hir etmekte pek serbest davranmast ona iin sagladi. Kisa zamanda tiyatro krali~elerinden biri, unlu bir dansoz, daha da unlu bir fahise haline geldi. Procope, Gizli Tarih'inde; "Hicbir ciddi adam yoktur ki ona sokaklar da rastlandigmda, boylesine igren~ bir kisinin dokunmaSl ile herhangi bir surette kirlenmekten korkarak yolunu degistirmesin. Ona sabah rastlanmca, 0 giiniin kalan kisrru ugursuz sayi-

hrdi'' diyor.
Thedora'nm a§lklan pek ~oktu ve hepsi de zengindi. Muhte§em ziyafetler ve kibarlik icinde havasiz eglenceler rertipledigi evi, gen~lerin bulusma yeri oldu. <:;evresinde delikanhlardan cok devlet bilyiikleri yer alryordu. Kadmlann dedikodu ve iftiralan da kendisi icin bir reklam vasitasi oluyordu. Thedora birden ortadan kayboldu. Suriyeli a§lgl Hekibolos, Afrika'ya vali tayin edilmis, kendisi de onunla birlikte Afrika'ya gitmisti. Ne vazrk ki, roman kisa siirdii, Hekibolos, bilinmeyen bir sebepten Thedora'yi kapi disan etti. ZavalhClk uzun sure Iskenderiye'de sersefil bir hayat ya§adl. . Ugrad1g1 moral ~okiintilsil icinde, Thedora, olaylann kendisini surukledigi bu yeni ortama karst kavitsiz kalamazdi. Patrik Timothee onu etkiledi ve bir zamanlann hafifmesrep kadim, din dar ve temiz bir hayat silrmeye basladi. Oyle ki Bizans'a dondilgil zaman avare hayattan ve sonu gelmez serilvenlerden bikrrus, aguba§h've olgun bir kadm olmustu. Insanlardan uzak, namuslu bir hayat siirmeye basladi. Ufak bir evde oturuyor ve ihtiyar bir kadmla yiln egiriyordu. Bu evde yasarken Thedora'nm talihi de degi§ti. [ustinyen kendisini burada tarurrus, onu gonir gormez oylesine tutulmustu ki, Thedora'vi servete ve onurlara bogmakla yetinmedi, evlenrneyi de hayal etmeye basladi. Bulgar asilli olan [iistinyen yumusak bash, babacan adamdi.

Soylu aileden olrnadigi gibi, soylularla da basr hos degildi. Imparatorice Eupliemi de kendisine Thedora gibi birinin halef olmasiru istemiyordu. Bu yi.izden yegenini cok sevdigi halde, bu evlilige §iddetle karst cikn. Fakat §ans Thedora'ya vardim ediyordu.

Imparatorice oldil. Bundan soma isler kolay yurtidu. Kanun, senator, yuksek mevkili kisilerin hafifmesrep kadmlarla evlenmelerini yasaklrvordu. [ustinven bu kanunu kaldrrmakla kalmadi, Thedora ile evlendi.
Kocasmdan daha ihtirash, tasarladigi islerde ve ozellikle kinlerinde ondan daha azimli olan Thedora, Bizans'm buyuk ve en cok sayilan imparatoricesi oldu. Senatorler bile ona korkusuz yaklasanuyorlar, ayaklanm opuvorlar ve 0 izin vermedikce soz soyleyerniyorlardi, Thedora kocasi icin bir musavir, bir sirdas, bir i§ arkadasi idi. [ustinven ona adeta tapiyor, onu her zaman "Benim tath gilzelim" dive caginyor; sefere ~lkugl zaman askiru tazeleyen, buram buram hasret ve sevgi kokan haber ve mektuplar gonderiyordu. Bizans'ta, Mavi ve Yesilliler hem siyasi parti hem de spor kulubu olarak birbirinin kuyusunu kazmakla yetinmiyorlar, haydutluklanyla da istanbul'u korku icinde brrakryorlardi, Hrrsizlik, silahli tecaviizler, adam oldurrneler Bizans genel yasantismm olagan hadiseleri haline gelmisti. [iistinyen'in tac giymesi ile tahttan uzaklasunlrrus olan Imparator Anastasius'un yegenleri Yesilleri, Imparator tarafmdan tutuIan Mavilere karsi ayaklandmyorlardi. Dini bakimdan da iki taraf birbirine karsr idi. Sefaletler, hayat pahaliligi, ag1r vergilerin reformlann sonucu ve bakanlann eseri oldugunu soyleyerek Mavi

10

HIPODROMDAN iMPARATORiC;ELiGE

11 ve Yesillileri birlestirenler Hipodrom'da biiyiik bir isyan <;Ikartular. Ihtilalcilerin parolasi ve hirlesme cagnsi "Nika (Zafer)" idi. Bu kisa fakat feci demegojik patlama tarihte Nika isyam dive amhr. Halk, Hipodrom'dan tasip imparatorluk saravmm kaptlarma varmis ve telasa kapilan [ustinyen, kacmaktan baska bir §ey ~ii§iinemez olmustu. Sogukkanhhgmi muhafaza eden Thedora, Imparatora ve bakanlara §unlan soyleverek ihtilalin oniine gecti: "Gercekten, tek kurtulus yolu kacmak olsavdi bile, kacmazdim. Tac tasmus kimse, onu kaybettikten soma ya§amamah. Beni imparatorice olarak selamlayacaklan giinii asla gormeyecegim Kacmak istiyorsan, Sezar, kac; paran var, gemiler hazir, denizler acik. Bana gelince; ben kahyorum. 'Taht, muhtesern bir tabuttur. Erguvan rengi elbise kefenlerin en giizelidir' diyen atasozunii pek

" sevenm .... Thedora, [ustinven'in rahnru kurtardi ve tahnrun da, hayatirun da tehlikeye girdigi 0 kavgadaki tuturnu, onu kahramanhga yiiceltti. Imparator da, gen<;liginde taparcasma sevdigi bu kadma sonuna kadar baglr kaldi; ustelik onun iistiin zekasmm, iradesinin de havraruydi. Oyle ki, ondan hicbir §ey esirgemiyor, devlet idaresinde simrsiz bir otorite tamyordu. Thedora, 29 Haziran 548'de kanserden oldiigii zaman [ustinyen, bu telafisi imkansiz kayba <;ok iizilldii, Sagken onu taparcasina sevmisti, Oldtikten soma da hanrasma sadakatle baglr kaldr.

Banlan padisah olmasma ragmen Cem Sultan kadar ilgi <. dirisi bir yana. daha soma onun gozune girecek. Cern'i taruyan ~agda§l Avrupah tarihciler onun giizelligi. olusii bile paylasilamayan Cem'in na§l bes bin altm karsihgmda satin almarak 3 vil. Babasmm olum haberini ge<. tam bir siirgi. sonunda ahlaksiz Papa Aleksandr Borciya tarafmdan buyuk bir ihtimalle zehirlenerek oldiiriilmu§tiir. 11 ay.in ve hapis hayan ya§ayan talihsiz Cem. Cern'in macerasi Fatih'in olumu ile basladi. zekasi ve hasmetli tavirlanyla kadmlarm ve gene kizlann gonlunii kolayca caldigiru anlatmakta ge~ kalmarmslar. §atodan §atoya suriilen. Cem. ne Turkliigiinden ne de dininden son nefesine kadar odun vermemistir. Dogdugllnda babasi Fatih'ten pek yiiz bulamayan §ehzade. Turkluk ve Islamiyet adina faydalarulmak istenen Cem.ekmemi§ler. 25 ~ubat 1495'te Napoli'de olen. Once Rodos'a slgmdr. Rodas Adasi'na slgmdlgma bin pisman alan. Rodas adasmdan Fransa'ya getirildiginde yaklasik dort ay Nice (Nis) 'de kahr. talihi kendisine yar olmadi. gezintiler birbirini izler. Uzun esaret hayatmda Cem'in. Papa ve Fransa'nm Hacli seferleri karsihgmda kendisine sunulacak olan Osmanli padisahliguu da elinin tersiyle iten Cern. nice entrikalann kurbam olup istanbul'a gelemeyen Cern. Vatarum ve ailesini terk ederek yad ellere slgmdr. bu hususta romanlar bile vaznuslardir. Davetler. ziyafetler. 4 giin soma Turkiye'ye getirilip Bursa'da topraga verilrnistir.e§itli nedenlerle alamadigi Osmanh tahnru isyan yolu ile almaya kalkisti ise de. aile-vatan hasretini birazcik olsun unutturan gonltlntl kapnrdigt birkac sevgilisi de olmustur. ham cevapliligi. alan. gonullerde taht kuramanuslardir. Sonra Fransa'ya gonderilerek ulkeden ulkeye. vatan ve evlat hasreti ile kavrula kavrula yanarak gene yasta Italya'da oldu.12 BEDBAHT CEMiN CONUL MERHEMLERj Osrnanlilar hukum siirerken saltanattan yiizlerce §ehzade gelip gecmistir. . <. diger kardesleri Mustafa ve Bayezid'e tercih bile edilecektir. Dort ay ya§adlgl Nice'de yeni bir hayat ile kar§lla§tlgl icin avunuyor. hayatm sillesini daha besikte yernisti. egleniyor ve biraz olsun yalruzhguu unutmaya cahsryordu. viicudundan. Gonullerin ve kalplerin sultaru olan Cem.

Kiiciik agrzh. Sassenaj Satosu'nun senyoru Baron Jacques (jakr'n. Nice ve civannda veba salgiru crkar. Salgin kent yasarruru altust eder. Kadm ve erkek giizelleri ve bahceleri cok idi. Hem zengin hem de cok kibardi. Be1ki de Cem'in esaret hayatmda tek teselli kaynagi bu yeni aski olmustur. §ehzadenin §airane duygulanru tahrik ediyor ve Nice icin dudaklanndan §u rmsralar dokuluvordu: "Acaib §ehr imis bu §ehr-i Nice (Nis) Ki kalur yanma her ki§i Nitse" Cem'in oltirnune kadar yanmda bulunan ve hayanru romanlasnran can dostu Haydar Bey de Nice'vi §oyle tasvir ediyor: "Nice (Nis) . Once Savua dukahgirun merkezi Chambery'ye (Samberi). §uh ve §en kiz. e1a gozlit. " Nice kentinin guzeli bol. Bu askiru §ll ciimle1erle ifade etmeye calisryordu: 14 BED BAHT CEM'iN GONUL MERHEMLERi 15 "Miijde ey can kim canan gelir Sad 01 ey ten olmu§ iken can gelir" . olesiye mahzundur. isnrabmi mersiye1ere dokuvor. babahk duygulanru. sokaklannda dolasan giizeller. Geride birakmak zorunda kaldigi ii~ yasmdaki oglu Oguz Han.. sevimli baktsli.. eglencesi boldur ama Cem. Kizm gelisini miijde1erle karsrlryor. ~ovalye1er bir an once Cem'i tehlikeli bolgeden cikartmak isterler. Cern §atoya getirildiginden itibaren kendisine nazikane muame1ede bulunuyor. felege soyle kahrediyordu: "Salalidan beni girdab-i Frengistan'a sen Gozlerimden kanh ya§ derya gibi akar fe1ek Dokrnedi Yakup ben denli gozunden kanli ya§ Cekrnedi ben ~ektigim zulmetde iskender Fe1ek i§ide1den Sahoguz Han'm §ehid oldugunu Derd ile oldu Frengistan'da Cem mecnun felek Aglamaktan 01 ciger-gusem firakmdan rnudam Kare kare kanlara boyandi bahristan fe1ek . beyaz tenli. yakm dostu ve lalasi Gedik Ahmet Pasa ve ana bagh daha bircok yiiksek gorevlinin Sultan Bayezid'in ernriyle boguldugunu ogrenince dunyasi bir kez daha karardi. Kadmlann ve gene kizlann boyun. kulak. " Cok gecmeden. ama gonlii (ruhu) yurdunda alan mahzun ve Rodas §ovalye1erinin elinde gercek bir tutsak alan Cern Sultan icin garip yo1culuklar tekrar baslar. ilk gordiigii andan itibaren Cem'i buyulemis ve kalbinde kapanmasi imkansiz derin bir yara acrmstir. hiirmet gosteriyordu. Gozyaslan se1 alan Cern. olmii§ viicuduna yeniden hayat geliyordu.. evlat hasretini. derya (deniz) kenannda bir §ehir idi. Kendi Avrupa'da. soma yalcm bir kava iizerinde bulunan Russmar'a ve soma da daha yasarur bir yer alan Sassenaj ~atosu'na getirilir. Onun ge1mesini dart gozle bekliyor.Nice'nin giize1 manzarasi. Kizlanndan biri alan "Phillipine He1eni" de Cem'in hizmetine vermisti. Cem'in biitiin dii§iincesi Elen'di. onunla gecen saatleri hayatimn en mesut dakikalan addediyordu. Vatan ve aile hasreti yanmda cok sevdigi oglu Oguzhan'm feci ahbeti cigerini dagladi. . gogiis acikn.

"La fenetre de L'etrangere (Yabanci guzelin penceresi). sapsan sacli. Cern'i kimseyle paylasmak istemeyen Almeida. Elen'in yardmu ile satodan kacmaya tesebbus ettiyse de muvaffak olarnadi. Bourganeuf ~atosu'nun sorumlusu ~ovalye Guy de Blanchefort'un iirkek bakish. 13 Mart 1489'da Roma'ya gelen Cern.Cem'le Elen'in aski. Altnus yasmda oltince yerine Papa secilen Altmci Aleksandr Borcia. Hiizun doIu stirgun §iirlerine Marie'yi de kativor. Bourganeuf ormanlannda at gezintilerinin doyumsuz tadmi alarak birazci]. bir imam ve yirrni hiarnetkarla kuleye yerlestirildi. Bourganeuf kasabasmm simgesi olacak "Zizim (Cem) Kulesi" 1486'da tarnarnlandi. "Zizimi Prince Ottoman Amoureux de Philippine-Helene de Sassenage" adiyla bir tarihi roman nesretmistir. Onun Rum cariyesi Almeida da Cern'e tutulmustu. gozyaslan sel gibi akti. Marie'yi sevmis olan Cem'in kizgmhgr ve hiddeti kulenin duvarlannda vankilaruvordu. Tum vucudu hickinklarla sarsildi. Cem'in sadik hizmetkan Almeida'nm kendisine sundugu buz gibi soguk §erbeti. Marie. kulenin demir parmakh penceresinden bir sure disanyi stizdtikten soma kendisini saglam bir iple asn. kalenin en yuksek burcu olan Lastic burcuna hapsedildi. Soylu Fransiz guzeli Marie. Cem de ilgisiz kalmamisn. Bu itiraftan soma Cem'in kendisine yuz vermek §oyle dursun. Marie'nin ohlmune cok lizlilmli§tii. Cern'i kacmp kendi hesabma bir koz olarak kullanmak isteyen Avrupah dukler. tahn ele gecirme umudunun alevini surekli tutan bu Akdenizli dilber kolenin gonhinu kiskanclik atesi vakip kavuruyordu. yah§lkh Osmanh sehaadesine ilk goniste vurulmustu. Almeida silah yerine digerleri gibi zehir yolunu secti. Papa innocent zamanmda bulamadigt serbestligi §imdi bulmus oluyordu. icinde oldurucu zehir oldugunu bilmeden icti ve birkac giin sonra da oluverdi. Cern'e vurulan sadece Marie degildi. Cern. krallar adeta maya girmislerdi. Cem. ondan nefret edip yanmdan uzaklasnrmasi Almeida'vi daha da crldrrtti. Bunun uzerine buradan ahnarak Limoges civanndaki Bourganeuf Satosu'na getirildi. Almeida rakibesini ortadan kaldirnus ama bir tiirlti Cem'i kendine baglavamanusti.ildliglinli ve daha soma bu oglarun asil aileden bir kizla evlendigin] vazrnaktadrr. On yedinci asirda Guy Allard isimli bir mliellif. Cern." Talihsiz Cem'in macerasi burada bitmiyordu. beklenmedik tutsak misafir. olsun avunmaya ~ah§lyordu. Bugun bile Bourganeuf'u ziyaret edenlere kulenin list katmdaki bu pencereyi gosterirler. . Nihayet Sekizinci Innocent aglr hastalamnca Saint Ange (Sent Anj) §atosuna hapsedildi. Cem'i gormeve geldiginde bu i§e son verecekti. Uzun pazarliklann ardmdan Papa Sekizinci innocent'e teslimine karar verilmesinden soma. Paris'in Eyfel Kulesi gibi. 0 zamanlardan kalma vekayinameler gizIi askin bir meyve verdigini. 0 civann mahalli an'anelerine bile intikal ederek asirlarca soma toplamp tarihi bir romana mevzu oldu. Cem. Bourganeuf'tan vola cikanldi. dogan erkek ~ocugun guzel Phiilipine tarafmdan bliyliti. Almeida'mn gozlinu kin burlimli§tli. Cem'e en zor gunlerinde teselli veren. Cern. buglin MIa adiyla amlan yeni yerine gecebildi. guzel hzkade§i Marie de Blanchefort. Bourganeuf'ta Cern icin ozel bir kule sate yapmu sunivordu. . Gun gectikce azalmasma ragmen gene de debdebeli hazinesi. Papa tarafmdan muhtesem bir merasimle karsil anarak Vatikan Sarayi'na verlestirildi. Papa'run saraymda li~ vil vasadi. muhtesem giysileri ve silahlan. onu tekrar Vatikan'a getirdi. yakm dostu iki aga. Almeida'run kiskanchk nobetleri yeniden tuttu ve hayatmm en btivuk hatasiru vapn: Cem'e Marie'yi kendisinin zehirledigint anlatti.

19 yasmda bulunan Gandia Dukasi 16 BEDBAHT CEM'iN GÖNUL MERHEMLERi 17 Don Juan Cem'le gayet samimi dost olmustu. Rodos Adasi'run fethini tavsiye edenlere. "Ben dunvavi fethetmek istiyorum. Yavuz'un butun gayesi. mahir bir aver ve savas sanatmda benzersiz bir kumandandi. Cem'in Italya'dan Fransa Kralma teslim edilisine kadar yanmdan aynlmadi.. Cern'i gorur gormez hayran ve a§lk olan Lukressia. adimda ve aldigt her nefeste bunun izlerini gonirtlz. ahlaksizhkta digerlerinden a§agl kalmayan bir cani idi.5 karma cikarnus. devlet topraklanm 2. her atng. Hatta bu gezintilere bazen Papa'nm kendisi de kanlirdi. . Hayan boyunca bu birligin atesi ile vamp tutusan Cihangirin. . dedesi Fatih gibi islam alemini tek bir bayrak alnnda toplayip birligi saglamakti. tarihin en buyuk cihangirlerinden biridir. Cern Don [uan'la ekseriya ata biner. siz beni bir kasik suda bogmak istiyorsunuz". Yeni Papa. Anadolu Turk birligini kesin §ekilde saglanus demir penceli bir hukumdardir. "Diinya bir padisaha yetecek kadar genis degilmis" cevabiru verecek kadar Tiirk Cihan Hakirniyeti §uuru ile yogrulmu§. gezmeye ~lkarlardl. 18 TAM KAVUSACAKKEN Osmanh sultanlan icinde miistesna bir veri alan Yavuz Sultan Selim. Kin Lukressia Borcia ise. Osmanh tahtmda ancak sekiz vil kalrrus olmasma ragmen.Papa'nm ogullanndan. kendisine diinya haritasi gosterildigi zaman da. Rakiplerini Tofana suyu denilen bir zehirle birer ikiser ortadan kaldmp papaliga vukselmisti. italya'run en giizel ve en cazip kaduu olarak §ohret kazanrrusn.

bir darb-i mesel (atasozu) haline gelmistit "Rakibin olmesine care yoktur Vezir ola meger Sultan Selim'e" Bununla beraber kihei kadar kalemi de kuvvetli olan Cihangir. inee ruhlu. bu goniil selinin onunde miistesna heybetinin kapisuu araladi. devlet vonetiminde gevseklik gosterilmesine goz yummaz. Misafir kaldigt konakta ozel hizmetlerine gen~ ve giizel bir kiz bakivordu.. Giildii ve kizm misramm altma: "Derdi ne ise soylesin" cevabuu vazdi. hem de iyi bir sairdi. Bilgisiz devlet adamlanna devlet kadrolarmda asla yer vermez. mu halk arasmda da biiyiik yankilar uyandmyordu. bu erkek giizeline yiirekten a§lk oldu. 0 kadar cok suslenmis. "arslanlar onun kahredici pencesi alnnda titrerken. Nitekim §u iki rrusra vuzyillar boyu tekrarlannus. Saltanat siiresince kaf§lla§tlgl zorluklan yenmek icin zaman zaman §iddet gosterdigi olmustut Aslmda her §ey devletin nizarm icindi. giyirni basit. ya biz kimin icin siislenelim. guzellige. dedesi ve babasi gibi bir §air. ilmi sever. yapilan hatalan kolay kolay bagislamazdi.. edebi §ahsiyeti yi. gosteri§li elbiseler giymesi. Suslii elbiselerin ancak kadmlara yakisacagiru du§uniir. sonra da kl§1 gecirmek gayesiyle Sam'a gelmisti. Oyle ki. diyerek latife etmistit Genis gorii§lii bir kiiltiir adanu ve kudretli bir asker olan Yavuz. Diger divan §airlerinde oldugu gibi onun §iirlerinde de giizele. ~olleri ormanhk yamaclar gibi asan Koea Cihangir. 1514 yilmda Caldrran'da ~ah ismail'i perisan eden Yavuz. az da olsa ziynete itibar etmesi soylendigi zaman: "Herkes kendisini bize begendirrnek icin siislenir. ziynet takrrnssnuz ki. tertemiz duyguya deger verdi: "Hi~ korkmasm soylesin . gunlerce du§uniip karar verdikten soma projelerini suratle ve azimle uvgulardi. ileri gorii§lii. Bir giin de oglu Sulevman'i (Kanuni) haddinden fazla siislii gorunce: . an. bir giizel karsismda goniil kapilanru ardma kadar acar. Hususi hayati diizenli. duygusunu acikladu "Ya korkarsa neylesin?" 0. davanamadi. diinyanm gidisatma yani onun elem ve kederlerine ait manzumlara sik sik rastlamr. her tiirlii gosteristen uzak.iksek. Misir Kolemenleri iizerine yiiriiyerek Mercidabik zaferini kazannus. vakur Cihangir Yavuz'un onunde durmak ve ona bakmak bile cesaret isterdi. hatta onun kapismda kul 01maya bile razidu. KlZ. kitleleri arkasmdan siiriiklemesini bilen bir hatip. " . padisahm vatagiru toplarken okudugu bu eevapla bahtiyar ve umitli. erkeklerin aym §ekildeki hareketini hos karsilarnazdi. nenize bir §ey koymarmssuuz. Arapca ve Farsca dillerine vakU. kitle psikolojisini iyi bilen. kararh. sabirh. Debdebe ve gosteristen hoslanmaz. cesaretli. zeki. kudretli. sadeligi severdi. felek kendisini bir ahu gozliiye kole" etmistir.Yavuz Selim. 0 yiizden pek cok vezir ve vezir-i azamml idam ettirmekten ~ekinmemi§tir. Temiz olduktan soma her ki§i siislii de' mektir" demistir. Yavuz'un bu tutu. ~iddeti diinyalan titreten Yavuz Sultan Selim. Farsca Divan sahibi §air Cihangir'i duvgulandrrnusn. duygulu. Yavuz Selim'in vataguun kuruldugu duvarm iizerine: "~Ik olan nevlesinl" misramr yazdi. Cengaverligini dedesi Fatih gibi §iir haline getirmistir. Cehre ve beden giizelligi kadar. sogukkanh ve liyakate onem veren bir Cihangir. §iir zevki de vardi Sultan'm. Gene kizin §u goniil seslenisi. ta§l gedigine koyan bir nuktedandi. Selirni mahlasiru kullanan Yavuz Selirn. Gene kiz. Cigerparem. Fakat go' nul ferman dinlemezdi. ziynet takar. Bir gun kendisine ipekten. ihtiyath. bilginlere savgi gosteren niikteden bir zatn.

bir avnadit Bu aynadan da yiiztirntlzti degil. somaki mermer mezar vapnrdi. Sevgi en cok mevsime benzer: O§iitur. §arkl. Sevgi bir erdemdir. "Sinede vuktur".NIN DiKBASLI SEVGILISI Hayan guzellestiren ve devarruru saglayan teme1 duygu sevgidir. eiinii topladi. gurur. Seven. basuu kaldirdi. sikar. erisilmez heybet ve merhametin yildmm tesirini giderernemisti. demirden bir kurektir. vazilan. §ohret. titretir. Ferhat gibi dagIan deldirir. 0 anda olan oldu. kendimizi sevmekle baslar. Bu gozlerdeki muhabbet ve §efkat bile. heybetli Hakan'm odasma girdi. soma yere yikildr ve kaldi. Mecnun gibi . Var olmarnn. onu ernzirip besleyen. onun hayat suyudur. yaradana ulasrnanm ilk §artl sevmektir. senlik . 20 TAM KAVUSACAKKEN 21 KANINI. §iir. Gercek sevgide riya. Sevgi bazen kor olup. kendimizi. Sevgi.Gene kiz.dili kuruyanlann. sarmalar. dolayisiyla caresizler caresizinin biiytikliigiinii gonlruz. serinletir. Yavuz'un yiiziine baku. §an. Dunva uzerinde en cok konusulan. baskalanru da sevemez. "Degil tastan. bunalnr. Kendisini sevmeyen insan. mevki. Sevgi insaru yoktan vareden. tiirkii ve namelerde buram buram ask ve sevgi vardit Sevgi aklm maverasi. gozlerinde diinya mutlulugu. fazilettir.benlik yoktur. Sevgiden yoksun bir yiirek. agzl . Lakin her tarafi titriyordu. yolunu kaybedenlerin. ismini bilmedigi bu giizelin adi yerine tugrasiru isletti ve tebdil giyerek kabri ziyaret etti. Misir seferini ii~ gun tehir eden Yavuz Selim. ki§iyi cavir cayir yakar. Yavuz'un duygusuna cevap verecegi vaadinin sevinci icinde en giizel elbiselerini giydi. Birkac defa sallandi. 0 masum tertemiz duygularla atan kalbi durmustu. kibir. diri olrnarun. Susarruslann. makam. gonlun miracidir. Biitiin gii. hasretlik cekenlerin kana kana i~tigi ab-i hayatnr. top raga ekip biiyiiten OZ tohumudur.

duymadigi yer yoktur. burclan lepiska saclardan. mazgallan cazibeli bir ~ift gozden ibaret olan bir kale vardi. hamlan olgunlastmr. Savaslarda alman ganimetlerin en guzelleri Osmanli Padisahlan'na takdim edilirdi. Yalruz yumusak bash degtl. insan aczini. Ve Galicva'run Rohatyn §ehrinde dogmustu. ~ig olaru pisirir. Erkegi yaratan kadmlar oldugu gibi. sonunda onu gormek istedi. yiiziin goster. ismini bilmedigi ask §ehidesini dile getiren nusralan sevdarun ne yaman bir ares oldugunu bildiriyor. bir gun oniinde bas egeceginiz bir giizelle karsilasabilirsiniz. Ban kaynaklannda La Russe. Padisah da olsaruz.~ollere dii§iiriir. carpici. buna ragmen tathhgmi ve buvuleviciligini kaybetmeyen sesiyle ve kink . erkegi vikan kadmlar da vardir'' diyor. htiktimdarlara diz ~oktiiren Muhtesem Sulevman'm bu muazzam kudreti yarunda bir de egildigi yenemedigi bir kale. baskadiru. sonunda Kanuni'ye kadar duyuldu. Hurrem. yiiregimize saplarur. zengini fakiri olmaz. biiyiileyici ve baglaviet cazibesi. . ince kaslan hiddetle canhvor. Ash'yi Kerem eder. gii~siizliigiinii. i§te saraya getirilince Hurrem Sultan adtru alan bu giizel Cariye ise aslmda Leh (Polenva) asilli idi. 0 giine kadar kalbine hirap etmemisler. Sevgi gelince noksanlan giderir. gormedigi. Karsismda hafifce kalkik burunlu. Padisah duyduklanna hayret ederek. girmedigi. vine Misir seferi sirasmda ~am'da hizmetine bakan ve kalbi duran. Kmm tararlannm Rusya iclerine yaptiklan bir akm sonunda esir edilen Hurrem'in: Rus Leh (Polonya). cerkes ve hatta Fransiz oldugu ~e§itli Dogu ve Ball kaynaklannda rivayet edilmistir. Saraya alman cariyeler. bir siirii genclik giinlerinin birer tath haurasi olarak kalmtslar. yetersizligini sevgiyle tarur. ulkelere el pen~e divan da durdursaruz. Onun konmadigi. Nice devlet adamlan. Kanuni. Makanu. tam tersine hircm ve dik bashydi. manah bakish. §ikayetlerini anlanvordu. hasekisi Hurr~m Sultan'di (1502-1591). onun sozlerini dinlemiyordu bile. muhitinden ve ailesinden ayn dii§iiren talihine isyan ediyordu. hem de duvarlan ipekten. Kendisini yurdundan. Osmanh sarayma takdim edildigi zaman on yedi ya§ma heniiz basnus bulunuyordu. Hurrem'in gittikce artan hlr~mhgl ve harem kurallanna uymak. Seni sevmek gunah ise efendim ~ok gunalurn var" diyen ve anrun iizengisi oniine Salib'i (Hachvi) diz ~oktiiren Kanuni. kabiliyetli ve bilhassa son derece uysal ve yumusak bash olmalanna itina olunurdu. milletlere kos dinleten. kihclasn.i kahnmda olurken lerzan Beni bir gozleri ahuya zebfm etti felek" derken. Huzuruna getirilen bu ahmh gen<. kiza dikkatle baku. diinyanm bile karsismda titredigi Yavuz Sultan Selim bile. Hayatmda tarudtgi kadmlann sayismi bilmiyorduo Lakin bunlann hie biri. Bu kalenin sahibi sevgili. Tarih~i Emil Ludwing Napolvon'u anlanrken. son derece giizel endamli. Hurrem'in onunde diz ~okiiyor ve kendinden geciyordu. carpicr ve cekici bir mahluk duruyordu. "Siirler pen~e .dokiik ciimlelerle dertlerini. ya sorma curmunu oldtir. Yalruz. Hurrem saraya getirildigi zaman kendisinde aranan mezivetler mevcuttu. beyaz tenli. gozlerinde §im§ekler cakivor. onunde durulmaz cekiciligt idi. Bu yiizden harem halki onun sarayda pek fazla bannacagml sannuyorlardi. Sevgi snur tarumaz. dikkatli bir muayeneden ve denemeden gecirilirdi. Bazen de buz parcasi olup. Kmmlilar'da adetti. La Rossa. Derdinin ne oldugunu merak ediyordu. hie kimseye ita at etmek istememesi yiiziinden her giin bir olav cikarmasr. Guzeldi. Zeki. ama bu guzellik olagan iistii degildi. Onda olagarulstu olan. Roxalana (Roksolon) dive anrruslardir. Ashnda bu talihin kendisine 0 devir diinya kadmltgi icin en muhtesem bir istikbal hazirlanus bulundugundan habersizdi. bu giizeli seyretmekte idi. Kit'alara otak kuran. sadrazamlar §oyle dursun. "Ya affet.

Kalbi buyuk bir ihtirasla dolu olan Hurrem ilk mucadelesine Veliaht Sehzade Mustafa'nm annesi Gulbahar Kadm'dan basladi. Artik sik: harem kurallan ona VIZ geliyor. gamli gonlumun rahatl. siz cermet s:is:egini benden aymnca.24 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGILISI 25 soma da unutulup gitmislerdi. bir daha §ikayet 01masm . Hurrern'i huzuruna kabul edip. istedigi zaman yatryor. bu hicbirine benzerniyorduo C. kendisini huzuruna getiren gedikli Kalfa'ya: "Hurrem'i yerine ilet. Simdi Hurrem'in lurcmhgl gecmis. Osmanli saraymda hakimiyeti eline alan Hurrem. Hurrem gozdeler arasma girdi. feryat ve figan eden) ve giryan (aglayan) gozum kapular gozler. Onu bir muddet hayran hayran seyreden Kanuni. sultarum tarafmdan bir haber belurmedi. bugun rahathk yuzun gorrneyup gece sabahadek.Hain kadm bana rekabet edecek sen mi kaldm?" diyor ve hirsiru yenemeyerek iizerine anlip saclanru yoluyot. Kendisine hie kimse kansrmvordu. istedigi zaman kalkryordu. kryamet gun Gnu hatmna getirmeyup. saadetimin sermayesi. bas basa dogu§mu§lerdi. diger taraftan padisahina uzun ask mektuplan birbirini takip ediyordu: "Benim Devletltlm. Ancak.:. Eger caresiz kalnus bir zavallmm halinden biraz sorarsaruz. Hurrem'i . dirligim olume yGz tutup dunden beri iniltili bagmnalanmdan insanlann canlan vamp tutusup ihtimal ki gozyaslanm Tann'ya ulasrms oldugundan siz aziz omiirliimu vine bana mGyesser kildi. saghglm kaygrya. Cihangir Selim. Aralannda kisa zamanda derin ve sarsilmaz bir ask dogup yerlesti. Gozlerimin nuru. ne yapacak benim gibi haini? Saclanm yoluk. Gulbahar Hurrem'e: ". Huzurlanna cikacak yuzum yok.:aglrtugl vakit. sirlarmun bilicisi. nazarlanru rahatsiz etmeyim?" haberini yolluyordu. Kanuni'nin seferde oldugu gunlerde aynligma bir gun olsun dayanamayan Hurrem. Hem de bir daha crkmarnak iizere. Topkapi Sarayi'run hos hareminde iki guzel kadm bir gun sac saca.unku ilk goruste Kanuni'nin gonlune girmisti. II o hafta. Bayezid isimlerinde dort oglu ile Mihrimah isminde bir kizmi diinyava getiriyordu. birbiri arkasma Gulbahar'm bir ogluna mukabil Kanuni'den Mehmet. ben tasalrya eziyet edip caruma tiirlii tiirhi aynlik hancerlerini saplavip bu benim kara gozum yasma bakmaYIP. Hurrem miiteessir bir halde nazlamyor ve Padisah'a: ". yiizunu nrmahyordu. Bir bucuk ay oldu ki. benim sultamm. Kanuni yirmi alu ya§mm biitiin atesiyle bu Leh kinru sevdi. zar aglaYlp nalan (inleyen.. Hak alim §ahittir ki. sabahtan geceyedek bir diiziye aglayip kendi havanmdan el yuyup (cekip) neyliyecegim. gonliinii alan Kanuni. vuzum goztim nrnak icinde. Mukayyed olsunlar. . uygunsuz zalim felek. Gtilbahal' Sultarn da Manisa'ya siirerek saraydan uzaklasnrryordu. rahanm srkmnya. yarali ruhumun askmm merhemi daima gonltim tahtma sultandir. Topkapi Sarayi'mn lo§ dairelerinde daniadmm sadaretini (Sadrazamhgiru) ve kendi ogillnun (Selim) saltanauru temin edecek planlar hazirhvorlar. bunun yerini basma buyruk olma ve kimseyi begenmeme alrrusti. Kanuni.

cigeri kebap..Benim yGzG Yusufum. askmuz ile miiptela. eger bu aynhk atesine vanrrus. Kanuni'yi avcunun icine alip entrika iistiine entrika ceviren Haseki Sultan Hurrem. sinesi harap. sozG §eker. Yuztimu yere koyup mutluluk slgmagl avaguuzm topragiru optukten soma." Diye §iirler yaziyor ve Istanbul'a haberciler. Boylece saltanann yolu kendi ogullan Selim'e acilryordu. gozleri ya§ dolu. SlZlamaktan gozvaslanm yiiziimden akn. cabukca mubarek yGzGnuzG gostermesine oyle valvanyorum ki . istanbul fakirlerine sadakalar dagitnrdi. damadi Hirvar Rustem Pasa ile birleserek padisahi kandmyordu. Ferhat ve Mecnun'dan betel' §eyda kolenizi sorarsaruz. mektubunuzu ahnca giiya rnubarek agzlmz~ dan soz isittim. Osmanh tahtmm miimtaz namzedi Sehzade Mustafa'yi da oldurtuvordu. Carurrun nuru.. latif nazlr sultarum. hasret deryasina gark bicare. butun agaclar kalem olsa vine bu aynligm aciklamasmi yapamazlar. Kanuni biiyiik bir iizuntiiye dii§tii. Bu sanrlannda biitiin bir giizellik ve isve kivranan mektuplarla Kanuni'nin iktidan elinden gidiyor ve: "Sure-i Velleyl okurdum dun namazi Sam'da Ziilfiin andim dilberin nittin. gecesi gunduzii belirsiz olan. Eger denizler miirekkep. 0 tamamen bunu anlatir.. 28 . Sevgili kadmma giizel bir turbe yapnrdi. Sevincimden ktyamete kadar aglasan da yine kar§lhgl olamaz" diyordu. benim devletimin gunesi ve saadetimin serrnayesi sultarum. Kanuni'nin haris ve giizel Haseki Sultan'i 56 yasmda oldugu halde 1556 Nisan'mda oldu. bilmedim. gaza (zafer) miijdeleri salip. Hurremin'e hediyeler gonderiyordu. . neyledim. Kim ki aynligm acilanru ogrenmek isterse Sure . Aglamaktan. ne zamandir ki sultarumdan aynvun. 26 KANUNi'NiN DiKBASLI SEVGiLISI 27 Bulbul gibi ah-u fervadim dinmeyip avnhgirruzdan dolayi ovle bir halim var ki Allah kafir olan kullanna dahi vermesin.i Yusufu okusun. Tann kapisma vuzumu supurge edip beni sizden ayrrma fikrinin mahvolmasma.

Tiirk Asn'run Sultam Kanuni Sultan Siileyman. Sofu. Baska ihsan ve hediyeler de gelir. Hurrem Sultan'a omni boyunca bagh kalnus. Kanuni. gore vi elinden geldigi kadar yerine getirdi. dedi. Bunun dismda..KANUNI. hayalinden icad ederdi. Ostelik bunlan orneklere bakarak yapmaz. Glilfam. Bununla beraber. usta bir ressanun elinden cikm1§ yagh boya tablolara benzerlerdi. Hurrem'in oliimunden soma kendisini cok yalmz hissetmeye baslarrusn. tabiatm ve esirligin kendisine yukledig. namm yasar ve iki cihanda aziz olursun . Artik hasekiler arasma girmis olan Glilfam. bos zamanlannda nafile namazlan kilar ve Li<. Ya§adlgl maddi ve manevi mesekkatlerle dolu hayat onu ister istemez ~okertmi§ti. Bunlar. Yuzunde cok tath bir pembelik bulundugu icin adiru Giilfam (Gulrengi) koymuslardi. son derece uysal ve iyi huylu idi. Kanuni olesiye sevip saydig. pembe beyaz pek giizel bir kiz gordu. mevcut geleneklerin cok iistunde bir ihsandi. baska bir ili§kiye girmemisti. ileride hayrat yaparsm. Kanuni'nin kendisini cok begendigini duyunca buyuk bir hayrete kapildi. Musluman kizsm. Ihtiyar kalfaya darusn. GLilfam'm haremde bir §ohreti de vardi: Sofuluk. biiyiik bir askla sevdigi Hurrem Sultan vefat ettigi zaman altrms ii~ yasmda bulunuyordu. Bunlan biriktir. henilz onaln yasmda idi. aylar oruclanru tutardi. Onu oz kin gibi seven yasli kadm: ~ Sakla. Be§ vakit narnaziru ve Ramazan orucunu bir ozrli olmadan birakngiru goren olmanusn. Meydana getirdigi eserler. bir gecelik olsun Hurrem'in yerini almaya can atiyordu.. Kanuni. akhna hie gel~ mezdi. ktrrmzi atlas bir kese icinde bes yuz altm gonderdi. cok zarif ve guzeldi. Saraya on bir vrl once almnus ve mukemmel bir §ekilde terbiye edilip yeristirilmisti. Onu cok begenmisti. ihsanlann miktan ise gittikce . Gene kadin §a§lrdl. BlI yuzden harem dairesinde kendisini herkese sevdirmis bulunuyordu. Oysa haremdeki yuzlerce gene ve guzel kadm. Hatta. Boyle bir §ey. Kimbilir hangi diyar ve hangi iklimden kopup Osmanh sarayma gelmis olan bu yeni a~ml§ gul. Paravi ne yapacaguu bilmedi. hayalinde bir cami vasiyordu. boyle yapmaya basladi.NiN SON ASKI Milletlere kos dinletip ayak opturen. Bu. Glilfam. bir sure soma onlarla iltifata basladi. Bir giin kahya kadmla birlikte cariyelerin bulundugu daireye gitti ve bunlar arasmda ucuk san. muhtesem Osmanh'yi zaferden zafere kosturan. Kanuni kendisine. buyuk ustalikla gergef islerdi. gri gozlii. pek begenip sevdigi Gillfarn'a iki nobet vermisti. biraz urktu. Saadetlu Hiinkar seni ziyade begenmisler ki boyle buvilk peskeste bulundular. Ertesi gun ise. Simdi. kusursuz bir guzel oldugu gibi.

Yanmda bir de ilkokul olacak ve semtin cocuklan burada okuyacaklardi.Ya! . kararlasnnlan mazereti ileri siirecegine: ~ Gulfarn nobeti bana verdi. Ben ise Efendimize mustak (ozleyen) idirn. beyaz tenli. Gulfam'm Kanuni'den bir cocuk sahib olmasi ve boylece kadmefendi. bu sirada caresizlik icinde bocalryordu. Bununla beraber. simsiyah sacli ve simsiyah gozhi. Yalruz. bu duygusunu hie belli etmemeye <. Sana bagisim olsun. haseki sultan derecesine yukselmesiydi.iki nobetten hazzetmezdi. Bunun uzerine bore para aramaya basladi. olacak i§ degildi. kisa zamanda bu isin tahmininden cok masrafli oldugunu anladi. Bunlann bedeli de harcarunca artik el ve avucta bir §eyi kalmadi. Ona bu yuzden olesiye dLi§~ mandi. hem sirndiye kadar olan emeklerinin bosa gitmesi hem de butun hayallerinin vikrlrnaSl demekti.Gulfam nerede ve sen neden geldin. Bir siire soma elindeki hazir para tiikendi. dedi. levend endamh. Glilfam'l pek kiskarurdi. Simendam ise. Suleyrnan. bir gece nobetini bana terk et. sirasmi yeni savnusti. Glilfam. diye sordu. on un yerine Simendam cikagelmisti. Bu atesli Gurcti dilberi. carpicr bir guzelligi olan Simendam. biiyiik bir hiddetin butun benligini sardigmi hissetti. guzellikte kendisini cok daha iistun bulur. Ancak.ah§lrdl. bunun caresini de buldu: . onu dii§linduren baska bir mesele daha vardi: Kanuni sorarsa ne divecekti? Sirnendam. 0 gece Gulfaru'i ozlernle beklernekteydi. nobete ondan soma gelen girerdi. onu gozden dli§urmek ve mahvetmek isteyen Simendam: ~ Ben veririm.. Ancak nobetlerinden sonra padisahm sundugu hediyeleri bu ise harcryor. Lakin. nereden bilecek? Glilfam buna razi oldu ve rakibesinin saydig: cil cil altmlan.. Bu. Kanuni. Ancak. Bir cariyenin ozru olsa. Bu ise. zLilUtlLi baltacilar kethudasi ile yapi icin volladi. . Kanuni. Gulfam.ilerin i§i birakrnak iizere olduklanm duymustu.Nobetini niye sana verir? Rahatsiz nul . bu istegi reddettiler. buna guvenerek OskLidar'da bir cami insasma baslatn. I§<.arnyordu. bu teklifi evvela §iddetle reddetti. Gene ve muhteris kadm.Hayu. bu durum ise vapuun cok yavas ilerlemesine sebep oluyordu. Fakat gunler gecip caresizligi artmca yava§ yavas razt oldu. Basvurdugu hasekiler. . dedi. . ancak. Bunun uzerine Kanuni'nin hediyesi olan mucevherleri sattirdi. Glilfam. busbutun §a§lrd1: 30 KANUNi'NiN SON ASKI 31 . Hasekiler arasmda uzun boylu. Hem de bore degil . buna ragmen Glilfam'm iki nobet sahibi olmasuu bir turlu cekemezdi. Kanuni S. Kendisi akca canhsi olup nobetini bana satti.OzrLi vardi de rim. BlitLin korkusu.

Kanuni. Kethuda kadm. butun iltifatlanna ragmen nankorluk etmis ve §ah-l ciharun visalini paraya degi§mi§ti. . Bunu arz ederken krzlaragasi: . "Saadetlu httnkann mubarek ayak tozlanna yuzumu siirerirn.Hangi cami? . bu gece kimseyi istemem. darbenin nereden geldigini anlarmstu ancak kendisini savunmarun faydasiz oldugunu da biliyordu. Bir an icin gozlerinin onunde. Durum usulen Kanuni've haber verildi. caminin yanm kalmasr idi.Yatsi namaztru kilmadim. Oskudar'da baslayan camii yanm birakrnavrp beni mezanmda da mahzun komasmlar. bu esir parcasi. is terse bu gece icin canmu bile verirdim. Ama tizce davrarup yalmz farz ile iktifa buyurun. cabucak abdest alip yatsi namazirun dort rekat farziru kildi. Hemen tovbe istigfar eyleyin. Bu bahsi kizlaragasryla daha fazla konusmak istemedigi icin ertesi gunu harem kethudasim cagirtti.. Oskudar'da baslayan camiimi yanm brrakmayrp beni mezanmda da mahzun komasmlar Buna karsilik ben dahi cumle hakkirru helal ettim" demis. Bogulsun. Onun ne derece sofu oldugunu bilen agalar. Aym anda harem agalan kemendi boynuna doladilar.. kendisini kuvvetli kollanyla kaldiran babasi canlandi.Bizim fira§lmlzl satan veya degi§tirenden hayir yoktur. Cumle padisahmuz ihsanlanyla Oskudar'da bir cami-i §erif ve mektep insasma baslanp Zuluflu Baltacilar Kethudasi kulunuzu nazrr tayin eylemis.. Kanuni'nin gozleri yavas yavas acilryordu. dedi. Bumundan soluyarak sordu: . saclanru oksavan ilik ana eli. derhal emir verdi: . kizlaragasuu ~aglrtlp Gulfam'm hemen bir odaya hapsini ve bu ism dogru olup olmadigmm arastmlmasnu istedi. Mahzunlugunun sebebi. Oskudar'da bir cami ve mektep vapnrmaya baslaytp akcasi kafi gelmernis.Kendisine ne kadar verdin? . Ama. Ama. Hiddeti esasen ge~mi§ ve verdigi pek sert emirden pisman 01mus bulunan Kanuni. Biraz soma iki harem agas. Ancak. . bu isle ilgilendi: . gen~ kadmm bulundugu odaya girdiler: .Hakkiruzda ferman-i kaza var sultarum. dive sordu. gelen haberler Simendam'm soylediklerini dogru cikardi. Kanuni'nin emirlerini munakasaya imkan yoktu. bu istegini kirmadilar: . Bir kus gibi ~lrpmdl. akca yetmediginden mustarip olup hayrati yanm kalmasm dive bore alnus.Merhume gayet sofu ve ibadete mubtela idi.Bin alun .Demek ki bu kustah cariye. ormandaki kulube. Fazlasi yoktu. bir vasiyetim var. kendi bildiklerini ve kalfadan duyduklanm Kanuni'ye dosdogru anlatn: .Oyle olmah .. Soma. Sakin. vakit gecmeden musaade var rru. Buna karsthk ben dahi cumle hakkirm helal ettim. Agalara dondu: . Gulfam.Kimden? 32 .Merhume.Bir vasiyeti dahi olmus. dedi. sessiz fakat mahzundu. Ama. Hizmeti if a eden aga kullanna.Sen dahi git. Gene kadm. Kanuni: . Saadetlu Hunkar'm mubarek ayak tozlanna yuzurmi siirerirn.Her neve memur iseniz yerine getirin. soma hareketsiz kaldi.

bir oduncu kulubesinin onunde idi. bunun uzerine yeniden kuplere bindi.KANUNi'NiN SON ASKI 33 . gene bir erkege dogru uzatnnsti. haksiz yere Gulfam'r kotulemisti. Yuzunden fI§hran nur. Bunda. Demek Simendam kendisine yalan soylemis. Hemen verdigi emir uzerine Simendarn sorguva cekildi. Sarayda Giilfam icin en cok kalfa kadm gaZya§l dokrnusni. Tesbih tutan elini. Kanuni'nin aynca aginna gitrnisti.h bir ormanda..ok zaman glillip geciyorlardi. Kanuni. bu macera da digerleri gibi unutulup gitti. Nihayet Kanuni'ye arz ettiler: "Zihnine bir miktar hafiflik gelrnistir. Soma. Once her §eyi inkar ettiyse de sikisunlmca olayi itiraf etmek zorunda kaldi. agizdan agiza soylenmis ve civar halk: tarafmdan ermislerden sayrlrrusur. Ulu aga<. Kalfa kadin bu rtiyayi oniine gelene anlatn. Butun masrafi kendi cebinden vererek Gulfam'm. Bu ise kendisinin alet edilmis olmasi ise.. Ancak. Kanuni. Gulfam. camiinin yanma gamiilmii§ ve vine Kanuni'nin emriyle mezanrun ustiine bir turbe yapilnustir. baska soz bilmiyordu. Giilfam gorniildukten soma mezanna bir hafta her gece ust uste nur indig. Giilfam'm ugradigi akibetten cok miiteessir olrnus.Simendarn'dan padisalum . hayannm devarni icin Macaristan'da zengin vakiflar kurup gelirini buna tahsis etmisti. obur elinde ise tesbih vardi. 0 zaman meseleyi anlar gibi oldu. kendisine hayran hayran bakan gene bir kadmla. Kalfa kadm ise §ifa yurdunda uzun yillar yasadr ve hikayesini orada bulunan herkese bikip usanmadan anlatn. bir kadm rekabeti oldugu sezilmekteydi. elinde bir Kur'an-i Kerim. 34 KANUNi'NiN SON ASKI . Ye§il elbiseler icinde idi. hatta pisrnanligmdan aglarrusn. ama Simendam vermis. KIrk gun soma riiyasmda gordu. Aslmda Hurrem'den sonra kalbine girebilen tek kadm ovdu. Bunun uzerine 0 gece boynuna tas baglarup Kizkulesi onunden denize anldi. henuz on sekizinci bahannda soldurdugu bu pembe gulun ruhuna mevludler okutmus. gozleri kamastmyordu. bulundugu bolumdeki akil hastalan onu bo§ gozlerle dinliyor ve <. Boynunda bir ip. isinin duzelmesi icin onun ruhuna bir Yasin adardi. Arnk gece-gunduz bunu anlanvor.Ciimle hasekilerden bore isteyip kimse vermernis. Derhal Hassa Mimarbasisi Sinan'a emredip cami ve mektebi tamamlattl. haremde kalmasi caiz degildir" diyerek Suleymaniye Daru's-sifastna (Sifa yurduna) kaldinlrnasma izin aldilar. Kethuda kadm devam etti: . Kim bir haksizliga ugrar ve derdini anlatamazsa. Kanuni.

Kralliklan. kibir ve gururdan yamna vanlnuyordu. memleketleri. §ehzadeligi zamarnnda Manisa'da pek gene bir sancak beyi iken bir aksam sokaklan dolasiyordu. Gaflet icinde. Kanuni ile aym yastaydi. derhal onu dul kadmdan satin alarak i<. bazi §airlerin hakkmda vazdig. Ibrahim. "Frenk". mevkiini saglamlasnrmak icin meshur Vezir Piri Mehmet Pa§a'YI makammdan ettigi gibi. Kanuni zevklerinde. Bir dul kadmm evinden yiikseliyordu. <. hazineleri bana tevdi olunmustur. Bu denemelerde ibrahim cok basanli idi. "Makbul". Kale Ibrahim'i. Kanuni'nin ibrahim Pa§a'YI tanryip saraya aldirmasmm cok enteresan bir hikayesi vardir. 11 ay soma da ktz kardesi Hatice Sultan'la evlendirip onu ailesinin fertleri arasma soktu. onunla konusuyordu. Zaman zaman da vazifeler veriyordu. kisa zamancla ibrahim'i 0 kadar cok sevdi ki. lanetle arulmanusnr. yerlere kadar egilerek evin kapilanru acrmslardi. eglencelerinde daima onu yanmda bulunduruyor. Esirlikten geldigini <. Gittikce nilfuzu artan ibrahim Pasa. oglu Edirne kadisi Mehmet'i de makam vaadiyle zehirletip oldurttu. istikbale ait proje ve planlan birlikte cizryorlardr. muhasibi. padisaha yakm olmarrusnr. Avusturya Arsidukasi Ferdinand'm elcileri geldigi zaman on lara §oyle dernisti: "Benim yapngnn yaptiktir. Koca Osmanh'yi kendisinin idare ettigini samyordu. kralliklar verebilirim. annesi Hafize Sultan ve Ba§ Kadmi Mahidevran'la oturdukIan meclise onu da alryor. "Maktul (katledilmis)" unvanlanyla da arulan ibrahim Pasa. Yine Koprulu Mehmet Pasa haric. Bir evin onunden gecerken nefis bir keman sesi i§itti. Mohac Meydan Savasi'nda gosterdigi cesaret ve kahramanhk onu Kanuni'nin yanmda cok yukseltmisti. cok sevdigi ibrahim'i 1523'te sadrazam yapn. bir seyisi pasa yapabilirim. kaside ve methivelerin. 0 da aym hislerle onlara bagh idi. Keman calamn kim oldugunu ogrenmek istedi ve kapuun onunde durdu. sulh ve harp benim elimdedir. beraber yiyip iciyorlar. Kanuni.:linkli 0 benim hep masraflarnm verir. krzkardesi Hatice Sultan'm da kocasiydi. i§te Kanuni Sultan Suleyman. i§te bu sebepten Kanuni padisah olur olmaz.:abuk unutmustu. Kanuni Sultan Sulevman'm sadece sadrazarru degil. halka bir zafer §eklinde duyurulmus Turk ordusunun. Avrupa'run kalbine kadar ilerlemesinde ibrahim Pasa'nm biiviik rolu oldugu ilan edilmisti. sanki ibrahim de bu ailenin bir ferdi imis gibi onlarla konusuyor. Efendim'in maluman olmadan istedigim gibi memleketler. Sehzadenin mizacma gore soz sovltiyor ve isleri onun arzusuna gore vapryordu. 1529'da yapilan ve iyi netice almamayan Birinci Viyana Kusatmasi. Benim servetim daima el dokunmarms olarak kalir. BunIan istedigim gibi idare ve sarf ederim.: oglanlan arasma katrrusn. Hicbiri ibrahim Pasa kadar iz birakmanus. kemamyla. Bilakis ben emrettigim halde 0 tensip etmezse benim emirlerim iera olunur. Bu vuzden Hafize Sultan ve Mahidevran Kadm ibrahim'i hem begeniyorlar hem de takdir ediyorlardi. kernamru ve sozlerini ilk defa bu kapmm onunde begenmis. devlet hazinesi benim emrim altmdadir. onun verdigi §eyi ben munasip gormezsem iradesi esersiz kahr. Sultan Sulevman sik sik goruvor. Enderun'a alman ibrahim'i. ~ehzadeyi gorenler. Tarihci M uneccimbasi'ya gore Kanuni'nin ayaklanrn ylkadlgl suyu icecek derece ona yaklasan ibrahim Pasa. Onun degil. hicbiri ibrahim Pasa kadar yetkilerle donanlmanus. Dahasi. sohbetleriyle Sehzade Suleyman'm ailesini eglendiriyordu. Sehzade Suleyrnan. etrafmda toplanan dalkavuklann tesiri ile kendisini dey aynasmda gorrneye baslanusn.35 MAKBUL'DU MAKTUL OLDU Osmanh'nm hukum siirdiigii villar boyunca yiizlerce vezir ve vezir-i azam gelip gecrnistir. Gencligimden beri .

Muhsine'ye smlsiklam a§lk olan ibrahim Pasa. "Hazret-i carum ve sevdigim ve gozleri guzel. ansizin sabah rlizgan vavas yava§ eserek guzel cisminizin gomiller acari kelamlanruzr getirip oW vucuduma yeniden hayat verdi. Soma odasma cekilip derin bir uykuya daIan Ibra~im Pasa.Padisah ile beraber yasadun. 40 .. ibrahim Pasa bu sevgisini yazdig. Irak seferinde bircok hatalar yapnus.i§tu. biricik diledigimiz sizin sihhatinizdir. Edime'de iyi egleniniz dive uzuluyorum. .. " Kellesi ile oynayan ibrahim Pasa. 1536 vil. Hatice Sultan'a ihanet etti. Diger yandan emir ve Iermanlara "Serasker Sultan" dive imza atmasi da sabnn tamamen tasmasma neden olrnustu. "Hazret-i carum ve sevdigim". Hurrem Sultan.... adamlan vasitasiyla bunlan haber aldiktan soma. Yenildi. Bir tarafta Hurrem Sultan. Maktul Ibrahim Pasa oldu . mektuplara §oyle basliklar koyarak ispat etmeye calisryordu: "Hazret-i Hatun'ul-muazzam''. Edime'ye avlanarak vardigmm bildiriyorsunuz. " Bu ask ve sevda kokan satirlara ragmen her istedigini elde eden ve kendisini Kanuni'nin yerine koyan ibrahim Pasa. aciz fakiriniz M uhsine . Muhsine de hemen karsthglm veriyordu: "Ozuntli bucaginda ve avnlik ocagmda bas: donmiis ve inlerken. Hatice Sultan': onceleri derin bir askla seviyordu.. Pek cok dusmam ve rakipleri de firsati yakalanuslardi.. Bundan 38 MAKBUCDU MAKTUL OLDU 39 baska ibrahim Pasa. eskiden oldugu gibi ibrahim Pasa saraya ~agnldl.i§mi. ibrahim Pasa'run bu askiru coktan haber alnus ve ortahgi kanstirmaya baslarrusti. bogularak olduruldu. onun dogdugu hafta dogmusum . icildi. fakat elden ne gelir. Muhsine adh bir kadma a§lk oldu. bir tarafta her §eye ragmen sevdigi ibrahim Pasa . seferden donen Kanuni'ye tesir etmeye basladi. Nihayet karanru verdi: Bovunu ve mevkiini ihanet derecesinde asan ibrahim Pasa olecekti.. ozleyen bicare. Bunlar bir darbe ile padisalu tahttan indirebilecegini bile soylemekten cekinmiyorlardi. Sizi istiyakla seven. gittigi seferlerde ona hasret dolu mektuplar yolluyor. tath . Bunlann arasmda Basdefterdar Iskender Celebi'yi Bagdat'ta idam ettirmisti. "Hazret-i carum ve sevdigim ve kiiskunurn''.sohbetler yapildi. gunah~lZ bazi kimselerin karuna girmisti. Hatice Sultan da ona karst derin bir muhabbetle bagli idi. Kanuni zor bir duruma di. korkmadan onunla dusilp kalkmaya basladi. " Aleyhine donen Hurrem Sultan. MakbUl ibrahim Pasa. Ramazan'irun on dordunu on besine baglayan gece..

Boyle bir orduyu kumanda ederek zafer kazanacagmi zanneden Merzifonlu da venicerilerden a§agl kalnuyordu. sonra da arkadan vurulur. Ganimerten baska bir §ey dil§ilnmilyor. Bu yagma ve talan. ziynetin yanmda §an ve §erefe de cok dii§kiindu. Fakat Merzifonlu yarulivordu. Merzifonlu'nun arnacr. Macaristan'dan Viyana'ya kadar biitun §iddetiyle kendini gosterdi. Cok buvuk servete ve malikanelere sahip alan Pasa. Sadrazamliguun ilk senelerinde Lehistan (Polonya) seferine cikan ve Cehrin zaferi ile asked kudretini gosteren Pasa. Merzifonlu'nun bir baska huyu da elcilere iyi davranmamasi ve onlara tepeden bakip zaman zaman hakaret etmesi idi. Ama evdeki hesap <. Padisahm gozune girmisti. Tokeli'nin bu istegini Dorduncu Mehmet'e kabul ettiren Kara Mustafa Pasa.SON AKIN SON DURAK VIYANA Koprulu ailesinin idaresinden hosnut kalan Osmanh Padisalu Dorduncu Mehmet.ar§lya uyacak nuydi? Yeniceriler bozulmaya baslamisn. Fazil Ahmet Pasa'run gene vasta olumu uzerine yerine Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'yi sadrazamliga getirdi. Gozli pek olan Pasa. Bu srrada Avusturya'run Protestan Macarlar'i ezmesi uzerine Macarlar. menzilleri birer birer asarak. Macarlara yardnn etmenin yamnda. hatta onu azarlar. Tokeli. Estergon ve Yamkkale elde edilmeden Viyana ilzerine yilrilmeyelim. §ehri . Tokeli imre baskanligmda isyan ederek Avusturya ile carpisrnaya baslarmslardi. Bu son Krzilelma'va bir an once sahip olmak icin can atan Sadrazam. Osmanh ordusu her gectig. veniceriler ganimet lursi icinde yagrna ve talandan baska bir §ey dii§ilnmilyordu. buyuk bir ordu ile istanbul'dan hareket edip. Kara Mustafa Pasa. Pasarun butun arnaci Osmanh Devleti'ni Kanuni devrinin azametine kavusturmakti. Kanuni'den beri surup gelen anlasmazhklan kokunden halletmek ve en onernlisi Kanuni'nin alarnadigi son "Kizilelrna'' Viyana'yi alarak daha fazla §an ve §ohrete kavusmakti. Butun bu olumsuzluklar alnnda Viyana onlerine gelen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa. Macaristan topraklanna giriyordu. sozlerine aldms etmez. Avrupah ilerleyip gelisirken Osmanh da duraklayip gerilemeye baslarmsti. sadrazam oldugu sirada kirk dort ya§mdaydi. Pasa ve adamlan yenicerilere soz geciremivorlardi. muhtesem konagmda topladtgi maiyetiyle debdebeli bir havan yudumluyordu. Budin Beylerbeyisi ibrahim Pasa'nm. Boyle bir ordu ile zafer kazamlacak ve Viyana dil§lirillebilecek miydi? Viyana her gece Merzifonlu'nun ruvalanna girip dli§lerini stlsluyordu. Avusturya ile yapilan bansi bozarak sefer haztrlrklanna basladi. Avusturya ile basa cikarnaymca Osmanli Devleti'nin himayesine girerek vardnn istedi. verde dehset ve korku sacryor. zaman zaman da kelle alip kelle veriyorlardi.

Tuna'dan gecip Viyana'rnn imdadina yetisecek olan Sobieski'yi Kmm Ham Murat Giray'la durdurmaya calisrr. sen iyi bir savasci degilsin. .ekili§ kademe kademe surtip Ankara'ya kadar devam edecek ve burada "dur" denilecektir. cephane. Hatta bir papagan bile bulduk..ok btiyuk sonuclar doguracaktir. Han da: "Polonya Krah'm biliriz. olacaknr. Osmanli'ya kirgm ve kizgmdir. ekrnegi ile bilylidilgil Osmanh'va §U (onulmaz) sozleriyle ihanet eder: "Sen bu Osrnanh'nm bize ettigi cevri (hakslzhgl) bilmezsin. Polonya (Lehistan) Krah Jean Sobieski'dir. ne yapacagim §a§mlll§ bir halde hungiu: hungur aglamaktachr. " iki ares arasmda kalan Osmanh ordusu. Onlar da gorstmler kendilerini kac akce adam imisler. sen de bir §ey yakalardm. Kacmaktan baska carernia yoktur" cevabiru vermis. diyemeyeceksin. Merzifonlu ise bitkin. Sadrazarmn cadmndaki ziynet ve debdebe tasvirin dismda. kemer ve ok cantalan. cocuklar gibi aglarrus. son durag. Ganimetin neden ibaret oldugunu saymakla bitiremem: Elmash saat. sevincini. cil yavrusu gibi dagrlip kacmaya baslar. fiskiveler. hahlar. Binlerce ceset ve kan deryasuu arkasmda birakarak kendisini guclukle Belgrad'a atar. yedek av atlan var. " 44 . ufak bahceler. Lakin. ikinci Viyana hezimeti. dusrnanm def'i yamnda hicbir §eydi ve bilirim ki bu hal dinimize ihanettir. gayret beni kovmadi. Bu rezilane hezimet. Burada hamamlar.. binlerce esya ve gayet kiymetli kurkler.kusatirsa da bir tiirlu dusuremez. batmakta olan gunesin son l§lklanna karst kansi Mariyet'ine yazip gonderdigi mektupta zaferini. tarihte <. Tatar kadrini bilsinler . her turlu arac ve gerecler ve ordu aglrhklan diisman eline gecmistir. Tatar kadmlannm savastan eli bos donen kocalanna soyledikleri gibi. talihimizin ve tarihimizin son akmi. Buyuk bir bozguna ugrayan Osmanli'run silah. c. Sadrazam karst duramavacagiru anlar anlamaz ogullanm caglrml§. Hiristiyan dunyasi Viyana'nm imdadma kosar. Merzifonlu. Bu. "Mumkunse beni kurtar" dernis. Leh kuvvetlerinin Tuna'dan gecisini seyreder. sevgisini ve Osmanli'nm hazin durumunu §oyle ifade ediyordu: "Muazzez Ruhum! Sen artik bana. gururunu. Eger ileri anlsaydm. yorganlar. Tatar (Kinm) Ham'na. Bunlardan biri de. Simdi Viyana'da teshir edilen Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nm meshur otagi da bunlar arasmda idi. Ona karst 42 SON AKIN SON DURAK ViYANA 43 durmak mumkun degildir.. Bu geri <.linkil bana bir §ey getirmedin. Gorevi istemeye istemeye kabul eden Murat Giray. Merzifonlu'nun cadinna giren Leh Krah Jean Sobieski.

Italyan mimann istanbul'a geldigi siralarda Lale meraki <. minareye ezan okumak icin cikan muezzinin. yesil gozlU ve koyu bir Katolik olan Benedetti. Esmer. felaket de adun adim yaklasryorduo Patrona Halil ve adamlan tetikte bekliyorlardi. Harem dairesi de her renk ve dilden guzellerle dolup tasryordu.11gmlig. Boyle bir calisma Pietro ustaya Gordion'un dugumuni. dunya gailesini biraz olsun unutmaya <. sanan ve sanatkan cok seven birisiydi. Sabahlan saraya geldigi zaman. Venedik senatosuna hitaben bir mektup vererek onu nuikafatlandirrrusn.gururlanan Senato da Bellini'ye. cesitli tablolar ve baska kimselerin portresinin yam sira duvar freskleri yapmak gorevini de ona verrnisti. iki <. Topkapi Saravi'nm bahcelerini tanzim edecekti. mehtapli gecelerde daha da cosup tasryordu.lbyordu. sivasi. Kar§ldaki pencerelerin birinde. bilhassa Fatih devrinde. vaki§lkh. saga-sola bakmadan. Venedikli ressamm fircasmdan cikan eserleri saatlerce buyilk bir hayranhkla seyreden Fatih. iran'la baslavan savas bir bakirna unutuluyor. Bunun nedeni. §uh guzelleri ile cennetten bir kose haline getirilen. Harem dairesinin pencerelerine bakrnamaSl ve iceriyi gormernesidit.egi yiizlerce cesit lale. Basta Padisah O<. kisa zaman soma bir hayali kesfeder.uncu Ahmet. kalbinin atng. Daha dogrusu oyle du§unulUp vapilnusti. "Lale Devri" adim verdigimiz bu donernin bas <.lld1g1 bahcede calisan Pietro. Ahmet. devlet erkaru. Harem dairesinin pencerelerinin ve panjurlanrun a<. sadeliginden ald1g1 hasmetle hem Bogaz'a hem de Halic'e ku§bab§l bakarken. Harem dairesinin mescit ve mimarisi de bu hasmetli vaprya tezat teskil edercesine bodurlasip cucelesiyordu.agnlan Venedikli sanatkar mimar Pietro Benedetti idi.lan. 1710'da Lale Devri'nin baslangicmda. Matteo D'patsi ve Gentile Bellini gibi Venedikli sanarkarlar davet edilerek istanbul'a getirilmisti. istanbul Fatihinin bir vatandasIan hakkmdaki ovgustmden ~ok. daha saraya girmeden evvel vaprlir Once Harem dairesinin bahceleri dtlzenlenecektir. hayatmm son una kadar maas baglarrusn. saadet bahcesi. damadi ise Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa idi. kaplumbagalan. Diger yandan halkm feryadi ayyuka <. Musluman sanatkarlann yanmda Pavli Paola da Ragusa.avu§un refakatinde i§ sahasma gidecek. Osmanh padisahi Ucunci. kapidan <.evresi idi. cesit <.Osmanlilarla Venedikliler arasmda. mutluluk veri manalanna Sadabad adi verilen Kag1thane. kafasiru kaldirmadan vardunci bahcivanlarla cahsacak. Italyan Pietro'ya gerekli butun ikazlar. bir ihtiras gibi §ehri kavuruyordu. Dogu'nun ve Bati'nm kapismda durarak her iki alemin kulturilnil nefsinde toplayan Fatih.i cozmek gibi gelirse de. Deresi. nakislar ve kabartmalarla silslemek istedigini biliyoruz. bu sefer istanbul'a <. zenginler ve Sair Nedim de Sadabad'm havasi ve guzelligi ile kendilerinden gecip. yer ise Sadabad adi verilen Kag1thane ve <. Pietro'nun butun hareketleri kontrol altmda olacaktir. vine gonlU ferrnan dinlemeyecek. 1479'da istanbul'a ge1en ve burada on bes ay kalan Bellini'yi ulkesine ugurlarken.ah§lyorlard1. Fatih Sultan Mehmed'in gilzel sanatlara olan merakirun bir iptila derecesine vardigirn.e§it aga<.1kip gidecektir. ticari iliskilerin yams Ira kulturel iliskiler de luzlannusn. kimbilir hangi diyann hangi agacmdan . Dunyaya hukmedenlerin ya§ad1g1 Topkapi Sarayi. Olilmsilz bir §ohret kazanan Bellini'ye iki portesini yapttran Fatih. gozu de gordugunden §a§mayacakt1r. darnadi Sadrazam Nevsehirli ibrahim Pasa olmak iizere.i<. cicek ve lalesi. saraym her tarafiru res imler. i§ bittikten soma Vine etrafuu merak etmeye veltenmeden. ko§k ve saraylan. ogle uzeri yemegini mutfakta yiyecek ve aksam.

talih az da olsa kendisine gtiler. Sevgileri doruga cikan iki a§lk. Haremde calisip zaman zaman disan cikrnak hakkma sahip olan ve evi Aksaray civannda bulunan bir kadm aracihgiyla. isini bitirmesine ragmen bir tiirlu saraydan. Kim kime ilk de fa vazrrusnr. Pietro'nun bu basanli cahsrnasiru bes kese altmla mukafatlandmr. Saraydan zaman zaman disanya kiz verirlermis. seni bir dakika bile olsa gorebilmern mi. kendisini takip etmektedir. bitiktir. Bildigimiz. diyen Pietro. Italyan mimann gozii alnnda degil. Ferdanesine soruyor: "Colde bir serap." Izin verilir. talihe sitem ederek cariyesi. bana bag1§lamazlar mi? Bir dakika bile olsa. birkac sanrlik mektubunu gonderir. uzgundur. birkac sam name ile mumkun olacaknr. Ferdanesiyle zaman zaman saraym disma cikan araci kadirun evinde bulusurlar. " Pietro'nun Ferdanesine kavusrnasi icin saraym izin vermesi yanmda. alabildigine sikilir. Son bulusmalannda Ferdane Cariye. pencereden aynlmayan bu serabm kendisine vaklastigim gorur. Heyecanh degildir. Istanbul'dan aynlmak istemez. birbirlerine daha da baglarurlar. Sana izin vermezler mil Senin arzunu dinlemezler mil Seni istesem. kahreden bir merakla yuregi ifil ifil olur. Ondan nasil aynlacaktir. Sevdigi erkegin bu ek calismasuu. cigeri pare pare olur. Soma Pietro'dan cariyesine gelen hediye ile harem halki. Pietro'nun i§i bir gun biter.kopartilarak gelmis veya getirilmis olan gene bir kadmm silueti. Bu ancak. . I§ini kisa zamanda bitirecektir. Italyan Mimara bir ipek seccade hediye eder. ilk narnenin Pietro ustadan geldigidir. dinlendirmek istiyorum. Hazin bir sevginin saklanabilecek tek hanrasi bu dokuma parcasidu. bu yasagr nasil delip. buruktur. Bugiin Hazine ve Portreler Dairelerinin arasindan a§aglya dogru inen Amavut kaldmmh dar ~lkI§m uzandigi sahadaki toprak parcasmm uzerinde tek basina cahsrnalara baslar. Umitsiz. kendisinin ugruna ve sevgisi adina yaptiguu haremin kahn duvarlan arasmda once gene kadm bilir. seni dudaklanma degdirmek. 0 gul cemalini gorebilmem mi? . "bin verirseniz" der. Sevgisini ve itimaduu kazandigi Lale Devri'nin Padisahi Ucilncu Ahmet'e. Padisah O~uncu Ahmet. mi demek istemistir dersiniz. nasil ulasnracaknr? Pietro bunun da caresini bulur.. Muslilrnanhgt ve Ttirkive'ye yerlesmeyi kabullenmesi de 46 MASAL GiBi BiR SEVDA 47 §arttlr. isini kisa bir zaman soma bitirir. hayali ile konustugu bu guzele hislerini nasil ifade edecegini du§uniir. Pietro. zirvede bir tutam kar da olsan. Ferdanesindedir. Mektup yazsa bile kim. Italyan usta boyle bir degi§ime ham nudir bilemiyoruz.. deryada bir katre. yasak bir aska giriftar olan Italyan Mimar. Pietro her gun. nefesi darahr. Ferdane bu hediyesi ile. bilmiyoruz. Pietro. Mektubunda. Bir yandan. . "bir eksigimi tamamlamak isterim. kokunu icime cekip bedenimi ve ruhumu yikamak. M iisluman 01 da benimle evlen.

Sehzade Abdiilharnit. Tahn devraldigmda. ne vapacagiru §a§lrml§tl. daha once Cariye Ferdane'nin Pietro'ya hediye ettigi ipek seccadedir.Pietro'nun Ferdanesine birakugr ilk ve son hediye. saf ve kadmlara duskundu. Yuzlerce cariyesi vardi. 1730 Patrona Halil ayaklanrnasi ile tahttan indirilmisti. senelerden beri devam eden savaslardan dolayl perisan olmus vaziyetteydi. Naksidil. Elli yasmdan soma hayata yeniden sanlan Birinci Abdulhamit. doseklere serip oldureceksin" diye SlZlamyor. Burasr. Babasi Ucuncu Ahmet. Abdulharnit. Sonrasi rm? . on iki yilda on yedi cocuk babasi oldu. Cok ge<. terligini bile opmeve razidir: Mektuplannda. askmi. Topkapi Sarayi'nda kafes denilen daireye kapatildi. Dindar. "Glilm sensizlikten bir kat daha havirh billahi" diye and iciyor ve devam ediyordu: . yasta padisah olan Abdulhamit. Ruhsah'm Abdulhamit'in cariyesi degil kansi oldugu. hukumdann ilk iki kansi olan Ay§e ve Humasah hammlardan soma baskadmi oldugu. Osmanh tarihi boyunca iktidan en uzun sure bekleyen ve "kafes"te en uzun stire kalan hanedan mensuplanrun ii~uncusu olabilmek gibi bir rekorun sahibiydi. Italyan Mirnar. Maliye berbatti ve devlet. Evlenme cagina gelen §ehzadelere cariyeler tahsis edilir ama cocuk sahibi olmalanna asIa izin verilmezdi. 0 zaman daha aln yasmda olan Abdulhamit. Hadice Ruhsah'a vaziyor. herhangi bir girisimde bulunmalanm onlernek gayesiyle kullamlan bir daireydi. Burak Cetintas'm 20 Kasim 2002 tarihli Hurriyet Tarih Dergisi'nde yazdlgl vazida. geziye gitmedigi gi. tahtm varisi olan sehzadelenn disarryla irtibanm kesmek. Biitun cocukluk. kirk dokuz yasmda Osmanli tahnna ~lktlgl zaman dag gibi sorunlarla karst karsiya kalrrus. dantel dantel butun motifleri ve renkleri ile Ferdane'nin verdigi seccadesine islernis. 21 Haziran 1779'da daha goztinil acmadan vefat eden bir §ehzade dogurdugu belirtilmektedir. Oyle ki. yakisikh degildi.inlerde Harem'de okuyor. mahzun ve mukadder bir §ekilde iilkesine donmusttir.icesi ve yedi dilsiziyle va kit geciriyordu.. Seniyeperver'in adlanmn gecrnesine ragmen ask mektuplanm nedense baska bir kadma. Binnaz. genclik ve orta vaslilik villan kafeste gecmisti. bes yasmda kapanldigr "Kafes" denilen bu daireden ancak kirk dokuz yasmda.i~ ci. idari hayatta oldugu gibi ask hayatmda da yenilgisini kabul etmis. Hurnasah. bir yangm sarml§ ruhunu teskin etmek icin Ruhsah'm ayagrru degil. Hatice. Yazili kaynaklarda baskadmlan olarak Nuketseza. "Beni. gonlunu kapnrdtgr Ruhsah'mdan az cekmi§ degildir. 48 DIVANE ASIK ~ 177 4-17 89 seneleri arasmda saltanat suren Birinci Abdulhamit. kadmlanyla konusuyor ya da i. Ozi kalesinin Ruslann eline gecmesi uzerine uziintusunden 50 DiIVANE ASK kalp krizi gecirerek ölmüstür.. padisah olarak cikabildi. kalbinde yeseren sevgisini. Birinci Abdulhamit.

Goniluyor ki. Yine bir iki gecede gelirsiniz diye i. " Birinci Abdulhamit. istanbul'a Belgrat ormanlanndan tasman aga~ ve odunlar bile karaborsaya dii§mii§tlir. belki de olmemin sebebi olacaksm. ister oldur. ama sen bana 'gotur' demiyorsun. Yalvannm bu gece gel..irerek senden rica ediyo- " rum .. Allah bana layik oldugumu versin. ister kul. Kainan yaratan Hak Teala bizi de yaratti.lbyor: "Fesubhanallah.yilzilmi. benim bu kederli acilanma ve perisan halime derman ve acilrms yareme merhem olursun ilmidiyle sizden §efkat beklerken. Vallahi silmme billahi. Odunun cekisi "2" paraya kadar cikrrusnr.. benim aglayismnn atesini sondurtirse. Ben kulun. bu iki mektup ilzerine gonill kapilanru acrms olacak ki Koca Hunkar'i bu sefer halinden memnun goniyoruz. Lakin istemezsin diye buna cesaret edemedim.irmek isterim. Ben kulun yanma gelip ayagina yuzumu si. goztim stirerek rica ederim. kurban olsun. ancak sonsuz merhametin sondunir. Ama hicbir mahlukuna kusurundan dolavi azap vermez. Efendim. gideyim. Bu gece de gelmezseniz bildim ki (bilirim ki) bana muhabbetin yoktur. billahi'l-azim.. diye buyurursun diyorum. ister beni darp eyle. iki kisilik bir dunya kurmarun yolu ve koludur . Ruhsah'ma kul. Ayagmm altma yilzilm. Aksarn-sabah gelip birkac dakika oturmak i§ degildir. Sevmek.." Bu mektuba ragmen Ruhsah'm fettanligr tutmus olmah ki. belki beni gotur. kim eder. ayagina.. Billahi hastalarup doseklere dusrnernin. Bir cefaci dilbere gonlunilzil kapnrdmiz rru kendinizden olursunuz.imitlenirken boyle eylemek Allahu Teala razi degildir. "Abdulhamit."Ruhsah'im. Sen bana bu vaktimde merhamet etmezsen. Kendimi zapt edemiyorum. Bir kusur ile beni unutma.inil silrerek gorull yaresine merhem anyor. sana baglanml§ olan bir kulunum. Ruh§ah.i si. Sen de boyle davrandikca billahi olum bana daha havirlidir . 51 DILFEZANIN 'NIN YASAK ASK! 1795 senesinin kt§l istanbul'u kasip kavurmaktadir. Billahi her gece sabahi cikanrnn. Insallahu Teala. omnirnuz oldukca birbirimizin oluruz. Camm efendim. dunvaya nizam veren bir devletin ba§l oldugunu unutrnus. Hamid'in sana kurban ola. Benim vilcudum toprak oluncaya kadar senden vazgecersem. Sana teslimim. sevgilinin e§igine yilzi. Hak degildir. Benim bu halime dusmarurn bile acir. ister §ah 01. onulmaz dertlere dusen bir insan gibi. feryadi ayyuka <. siz efendime bu kadar hasret ve istek ilzre olup. gecelerde vatagmuza gelmemege sebep ne ola? Allah hakki icin. benim halim cok kotudur. Birinci Abdulhamit yine kaleme sanlryor. Efendim. .

cariyeler dairesine acilan kapmm arkasma saklarur ve sabah ezaru okunmadan once pencerenin oniine gel en Dilfeza'yi suciistii yakalamak ister. " Bir zamanlar Hurrem Sultanm yapngi gibi. kizlardau zaman zaman rusvet bile kabul eden kisidir. Galata sahiline aciIan bahcede ise bir cami var. 0 gune kadar en ufak bir hediye degil. tasra e. Her §eyi ogrenen Dilfeza.. itaat etmesini bir turlu ogrenernemis.iincii Selim. sultan krzi. durumu Padisah Uciincti Selim'e anlanr Selim. Soma. Buradaki ezan daha ziyade harem halkma okundugu icin. san sirma sacli. kendisi razi oluncaya kadar. Dilfeza'ya dokunmak kimin haddine? Ostelik Hukurndann saz alemlerine en basta 0 e. Dilfeza. Bu durum. bu itiban goniyor. Ne gelirse. Hareme alman Dilfeza'ya en ince nuanslanna kadar Turkce agretmi§ler. nakis islernesini belletmisler hatta tanbur bile mesk ettirrnisler. bir gece Dilfeza'Yl yanma isternis. padisah visalini reddetmesine ragmen siiriilmiiyor.lkanhp evlendirilmiyor da. ama bir kay a ustundeki kartal kadar yabani. Sair. her taraf tas. imamlar ve muezzinler haremin iist katlanm gorrnesinler dive minarelerin boyunun kisa yaplldlgl soylenir. Cevher Aga'ya ragmen Dilfeza'run §a§kmhktan dilini yutmak iizere . Haremagasi bir bakrma. ertesi gun Harernagasi'na §oyIe demis: "Zinhar ola ki. Bir kisi haric: Dagistan'dan getirilmis olan on yedi vasindaki cariye Dilfeza. bu korpe glizelligi kocasma sunmaya cesaret edernemis ve saraya gondermis.. davudi sesli miiezzine kaptirdigml kulaktan kulaga yayarlar.iinci. ye§il deniz gozltl kizm marifeti ki. Ucuncu Ahmed'in de kiz. Dilfeza'nm bu hareketi de Haremde buvuk bir merak uyandirrrus. Haremagasi Cevher Aga'ya kadar ulasu. Olen saraylilann ve bilhassa saray kadmlanrun cenazeleri de bu camiden kaldmlirdi. sol yanagi dart tirnakla cizilen Cevher Aga. samur kiirkune buruntip. her ezan vaktinde tekrarlanmaktadir.. Padisah Oe. Dilfeza'Yl kiskananlar bir sure kendisini izlemekle kalrnamrs. Oysa Dilfeza. Dilfeza'run odasi Galata sahiline bakryor. yabani mi yabani. daha camiye gelirken Dilfeza pencereye oturmakta ve ezam dinledikten soma odasma cekilmektedir. bin mislini basma gelecek bil. ko§e minderinde agirlaruyor. Caminin minaresi oldukca kisa tutulmus.iinci. kimsenin yiiziine bakmadan odasma cekiliyor. Cihan padisahi ile sohbetlerde bile bulunuyor. huzurda hicbir §eyi gizlemez. ~a§hna donen Ue. Nedir bu Dagistanh. Odalann duvarlan en fazla dart metreye vanyor ve Haremin biiylik bir kisrru haric. ezandan once odasma cikmakra ve minareye acilan pencereye gitmektedir. Fakat Daglstanh kizm bir tokadi ile dart donernecli merdivenden a§agl yuvarlarnr.Bir bakima dunya imparatorlugunun merkezi olan Topkapi Sarayi'nda. Osmanli tahtmm sultam otuz iki yasmdaki Ue. burnundan kil aldirmamacasma. Caminin miiezzini Hos Sed a Merzifonlu Yusuf. Olavi bir de kendisi izlemek isteyen Cevher Aga. onun gonltinii bir erkek guzeline. Dilfeza'ya bir kotuluk gelmeye. Gozu §akagmdan alnma kadar moraran. yliz bile vermemistir. Bir kedi kadar munis. Ta. Dilfeza 0 gece Sultarun yanma nasil geldiyse. Bostancilan ve Enderun'u ile a§agl yukan dart bin can yasamaktadu. .i Selim. Ama Haremde bu odun sikmnsmdan hi~ soz edilmiyor. Dilfeza. §a§mp kahr. alan Zeynep Asime Sultan'a takdim edilmis. birkac dakika soma oyIe donmus hareme. bir kapIan kadar yrrnciydi. 1793 yih Mavis aymm dorduncu Cuma giinii sadrazamhga getirilen Damat Mehmet Pasa'nm kansi. herkes gittikten soma. bestekar ve ruh insaru. Dilfeza 0 kadar guzel ki. 0 zamanlar Haremi ve hizrnetkarlan. Dilfeza. Bu fisiltilar. Bir dag kusu kadar urkek.agnhyor.i Selim .

Ayanlann eskiden oldugu gibi halk tarafmdan secilrnesini kanun haline getirdi. Devletin biiyiik bir tehlike icinde oldugunu. eger suratli bir §ekHde islahat vapilrnazsa. Anadolu ve Rumeli topraklanm yirmi sekiz eyalete ayirdi.olan miiezzine verilmesini ernreder. Fatih gibi sanatkarlan korur. Bulgaristan'm T rrnova §ehrindeki sevgi. hattat ve bestekar olmasidir. en usta miizisyenler ve bestekarlarla dolmustu. mtilki. muhabbet anlanuna gelen Masukiye Camii'ne imam tayin edilir. . her Ramazan ve Kurban bayrammda bu gene cifte. idari. istanbul'da kalmasmda bile sakmca vardu. besteler yapngi gibi ~alardl da. . cok merhametli.. Bozulan Yeniceri ocagimn yanmda. 54 DiLFEZA'NIN YASAK ASKI 55 SADULLAH AGA'NIN ASK! Kabakci Mustafa'nm baslatng. Siirlerinde ilhami mahlasiru kullanan Sultan. Bostanci ocagma bagh olarak modem tarzda Nizam-i Cedid adryla bir ordu kurdu. onlara bol rnaa§ verir ve ihsanlarda bulunurdu. bir isyan sonucu Arz Odasi'nda kihc darbeleri altmda oldunilen D~iincii Selim. Kislalar. yaradihsmdan halim-selim ve cok da zeki bir insan idi. kimsenin haberi olmadan hediyeler gonderilir. Ancak degil sarayda. camiler yanmda sivil ve asked okullar acrldi. Her vil. Padisah'm sanata ve sanatkara ne kadar deger verdigini §u hikaye ile anlanrlat Kendisi. Avrupa'da daimi elcilikler kuruldu. Devrinde saray. istikbalin kotii olacagiru cok iyi biliyorduo Devleti kurtarmak icin biitun kudreti He vapngi askeri. ilk icraatmi aglrhkh olarak asked alanda yapn. Ticari ve iktisadi sahada yenilikler vapilmasim sagladi. §efkatli. Merzifonlu Muezzin Yusuf. ictirnai islahatlan "Nizam-i Cedid" adiyla tatbikat safhasina koydu. D~iincii Selim'in diger bir ozelligi de §air. Bes bin altm ceyiz ve atiye ile gelin edilir gene kiz.

hossohbet bir adamdi. ishak Bey kan. Kapi oniindeki gurultuyu isiten Padisah Selim. mahrem ve gizli manalanna gelen Harem. soz ustatlan ve bestekarlara saraym comert kapismi ardma kadar acari sanatperver Padisah. fasil veri alan Serdar Kasn'na geldigi zaman da fasil coktan baslarrus..istanbul' un en namli sazende. Sadullah Aga'run ihanetini anlaymca hiddet- 58 . edebiyat ve tarih okuyarak zirveye ciknusn. Mihriban'i ilk goniste sevmisti. neseli. bestekar ve hanendelerini fasil yapmak icin saraya davet ennis. Karsismda melekler kadar guzel bir cariye vardi. Senin gibi herif arz iizerinde yuz bin tane vardir. adi da Mihriban idi. ders vermek iizere Meskhane'ye girdigi zaman bir anda vildmm ~arpml§a dondu. Ondan kactikca. dikis. bagmp ~aglmlaya. ter icinde kapidan iceri girmek istemisse de saray bostancilan. Padisah'm Mihriban gibi yuzlerce cariyesi oldugunu hanrlavarak kendini teselli etti. namusunu emanet etmisti. Harem'de bulunan guzel cariyelerin egitimine de onem verir. bir sevgi idi. <. Giizel konusan. atesler icinde yamyardu. kulagma ishak Beyin geldigini. Burada vetiserek terbiye edilmis zeki ve yetenekli. padisahm evi yani ailesinin oturdugu yer demektir. §imdi kendisini iyi tutup iceri biraksaruz . takdir ve itimat ederdi. Sadullah Aga. bostancilann onu dovdugtinu fisildarnasrvla. ilk zamanlarda boyle du§unerek Mihriban'dan kacti. hatta sille tokat atmaya baslamislar. atngi her adimda. kimsenin bir dakikasmm bile bos kalmamasi saglanml§. yerinden hiddetle firlayarak kukremis: "Baka bre Bostanci . guzel konusan ve yazan cariyeler devlet kademesinin en iistiine yukselmeyi bilmislerdir. Ucuncu Selim'in dave tine tam zamanmda vetisememis. Sadullah Aga uz~n muddet bu askm acilarma dayandi. " Duygulu ve sanatkar kiymeti bilir bir ins an alan Ucuncu Selim. basmda §im§ekler cakngiru hissediyor. 1728 yilmda. Aldigt her nefeste. guzel okuyup. ne olup bittigini ogrenmek icin nedimlerinden birisini disanva yollarms. ishak Bey. a siralarda §ohreti her tarafa yayilrrus alan Haci Sadullah Aga'Yl cok sever. prograrm vapilnustir: Dans. miizik. Bu viizden Mihriban'a askmi ilan etmeye karar verdi. Fakat sanralan du§uncesini degi§tirdi. Bu yuzden anu bas muhasip yaparak cariyelerine de miizik dersi vermeye memur etti. Istanbul'un en buyuk musiki ustatlanndan alan ishak da varrrus. egitim.. Cirit oynamakta. Ama bu ka~l§ nereye kadardi? Bir kere ask atesi gonliine du§rniistii. padisahlanrun davetine ge~ gelen bu adama hakaret etmeye. Enderun'da miizik. Sadullah Aga.. severek ve sevilerek olmenin tadma erisecegini hesaba katti.unhi Mihriban. bestelerinde. nuzrabmda. 0 halde ya bu ugurda olmeli. Fakat bu iirnitsiz ve olduruct. Aym zamanda bir akul alan Harem'de. kabiliyetli alan lara saz ve ses ogretmenleri tutardi. ama ishak gibi nadide ruzgar kac asirda vetisir. Bunlann arasinda. Hie almazsa. yahut da askmdan vamp kul oldugu Mihriban'a kavusrnah idi. Ucuncu Selim. Yamna donen nediminin. Hos. O~uncu Selim icin yetistiriliyordu. ata binmekte pek mahirdi.. istanbul'da dog an Sadullah Aga. sazmm tellerinde hep a vardi. Bundan baska Padisah ana itimat etmis. Onemle belirtelim ki. Fatih Camii muezzinlerinden Kerim Efendi'nin aglu idi. Bilhassa saz.

uncu Selim nerede ise aglayacakn. Osmanli padisahlannm otuz ikincisidir.lirket-i Hayriyye'ye imtiyazlar verildi. Beste c. Oc. Ulasima da onern veren padisah. Derhal. yolunda tenkit edilen Sultan Aziz. SaduUah Aga'yi oldurecegi zaman. Aga'y. Nedimlerden biri Sadullah Aga'run hayatta oldugunu soyleyince. Cellar. Idari ve hukuki alanlarda onemli adimlar atildi. Cariyesini seven Sadullah Aga'Yl affetti. olmeden onceki giinlerde bestelemisti. padisahm onu oldurmeyecegini bildirerek elinden aldilar ve hapse koydular. ntifuzlu adamlar ceHada. misline cikardi. gurese. Bu. ata binmeye merakli. kara ve deniz kuvvetlerini guclendirmis. Her tarafmdan hayat. "Boyle bir iistat oldurulur mii?" dive sovleniyordu. bilyiik bir ihtimalle damarlan kesilerek katledilislne kadar on dort VII saltanat surrruistur. Derhal adamlanna. dediler. hap~ste oliirnle pencelesmekten zaviflarms. Galata-Beyoglu arasmda tunel isletmesi kuruldu. Biiyuk bestekar. Siivey§ Kanah acilarak Akdeniz ve Kizildeniz birlestirildi.almdlgl zaman Dc.uncu Selim. Ucuncu Selim'in onunde boynu bukuk durmus. Cok musrif oldugu. Saz heyeti birdenbire Bayati Araban fashm calmaya baslamisn. Sadullah Aga hapiste yatarken "Bayati Araban" fashru bestelemisti. bore para ile saraylar vapnrdig. Yanmdakiler: . fasil geciriyordu. Derhal SaduUah Aga'yr getirmelerini emretti. Ona hediyeler ve ihsanlar vererek gonliinu aldi. annesi Pertevniyal Valide Sultan'dir. "Yakalaym haini. Onun zamanmda yeni yollar yapildi.SADULLAH AGA'NIN ASKI 59 lendi.uncu Selim'in dli§lincesini ogrenmek istiyorlardi. demiryolumuzun uzunlugunu 452 km'den uc. Karakoy'u Erninonu'ne baglayan Mecidiye (Galata) Koprusu yapilarak hizmete acildr. isnrap. ruh ve beden bakimmdan gayet sihhatli bir padisahn. SaduHah Aga'run olum fermam idi. aym zamanda gurese merakli olan Sultan Abdulaziz. adiru ve bestekanru sordu. Padisah. §anma layik buyiikliigu burada da gosterdi. Soma da sevdigi Mihriban ile diigunlerini vapnrarak Sadullah Aga'ya rahat ve mesut bir hayat sagladi. . padisah onunden yaka pac. ava. bir gun vine sanatkarlan toplarms. Ileri goru§lii ve tedbirli. Bu. eski nesesi tekrar yerine geldi. KIrk yasmda Osmanli tahtma oturrnus. Tuna ve Dicle nehirleri uzerinde gemi isletmesi tedbirleri ilk defa baslanldi. yuzii sapsan 01mustu. heybetli.Sadullah kulunuzundur. Sultan Ikinci Mahmud'un ikinci oglu olup. ciride. yuzune bakarruyordu. Oc. 60 MAVI SÜTUNLU SARAY Abdulaziz. goturun" emrini verdi.ok giizel bir parca idi. Padisahm neseli bir gununde bunu caldtrmaya karar verdiler. Huzurunuzda icra etmeye firsar bulamadi.a goturup hapse attilar. Bogazda gerni calrsnrrnak icin . Bu on un en meshur bestelerinden biridir. Sadullah Aga'Yl sevenler. egitim ve ogre time onem vererek asked ve sivil pek cok okul acrrustir. padisahm §imdiye kadar i§itmedigi c. ask ve sanat akryordu.

Kanm gtiler yuzle.ozLim yolu. Sultan'! Ingiltere'ye davet etti.. Sultaniye yatiru Canakkale Bogazi dl§mda karsilayan Fransiz donanmasi. Ege adalannda isyan cikardilar.i binbir dertle dolmarms olarak evime geleyim. Osmanh Devleti'nin durumu son derece kansikti. toplanan divanda goru§uldu ve devletin itiban bakmundan Sultanm kabul etmesi kararlastmldi. Ali Pasa Girit'e gonderildi. Kimsenin derdi bize illet olmasm.. cumle alemin gozleri senin uzerinde. sofranm basma geceyim. Abdulhamit ve Disisleri Bakam Fuat Pasa vardi. kendi halimizde yasayip gideyim. 21 Haziran 1867 Carsamba gunu Dolmabahce Sarayi onunden Sultaniye yatma binerek vola ciku. Adim ansm. yabanci ulkelere seyahate cikan tek padi§ah ve ilk halife Abdulaziz oldu. unvansiz. Abdulaaiz'in yamnda oturan ev sahibi Uctincu Napolyon'un: "Ekselans Hazretleri! Girit icin en guzel <.lkml§tL Balkanlar kaymyordu. Isyaru planlayan Avrupa devletleri. trenle Paris'e gecti. Yunavim. Padisahm maiyetinde §ehzadeler Yusuf Izzeddin.Turk guresinin dunyada soz sahibi olmasmdaki payini hie kimse inkar edememektedir. Isyanlar gu<. isime gideyim. Ordulanmda tek bir asker. Burada asked torenle karsilanan Sultan. 25 Haziran 1861'de Osmanh Padisahi olan Abdulaziz. bu tahnn da esareti var. Hadiselerin bastmlmasmdan bir sure soma. huyiik meselelerden uzak.liikle bastmldi. agir mesuliyetleri olan bir padisah olarak de gil de. amma kafanun i<. atima de gil esegirne bineyim. donanmamda bir tek sandal kalmcaya kadar ata mirasiru korumak ve kollamak kararmdaYlln . Burada da Fransa Krah Ucuncu Napolyon tarafmdan asked torenle karsilandi. Murat. Paris'te acilan milletleraras: sanayi sergisine -bircok devletin idarecilerini davet ettigi gibi. adeta kizgm bir sacm uzerine oturmustu. Misafirler icin verilen yemekte. Boylece Osmanh tarihinde.Sultan Abdulaziz'i de davet icin bir elci gonderdi.uncu Napolyon. hali vakti yerinde. . Ban devletlerinin istegi dogrultusundaki ferman vaymlanarak bazi imtiyazlar verilince. Fransa krah O<.Ekselans. 10 Temmuz'da Paris'ten aynlarak Ingiltere'ye gecmis.ocuklanm sevgiyle karsilasm beni.Lik bir dukkaru olan bir esnaf veya bir zanaatkar olayim. Osmanli'ya bir nota vererek Girit'teki asked harekann durdurulmasrru istediler. Bu davetler. zaman zaman ne istedim bilir misin? Ya Kapalicarsi'da ya da Asmaaln'nda kU <. Aym zamanda Kralice Victoria da. kan dokerek savasti.. asiler isyandan vazgectiler. <. aslmda cok arzu ettigi boyle bir yolculuga. hali vakti verinde bir kimse gibi cikrnayi arzu ettigini Basrnabeyinci Mehmet Bey'e §oyle anlatnusn: "Bak Mehmet. Ben de istemez miyim oralan gormeyi? Amma. Paris'te aklmi basmdan alan bir hammla rarusrrusn: Fransa'run ze- . gelgelelim bu koskoca ulkenin padisahism. Adarun Yunanistan'a terk edilmesidir" sozti uzerine cok sinirlenen Sultan. Girit'in her kans topragi §ehitlerin karuyla sulandi. makamsiz bir kisi olarak Avrupa'ya gitmek. 1867 yihnda. Gelen elcilerin halini gorursun. 29 Haziran'da Fransa'run Toulun lirnaruna girdi. corbarmn zevkle iceyim. Girit icin Osmanh Devleti tam yirmi yedi sene. bakism. " Sultan Abdiilaziz. Sabah evimden cikayun. Diger taraftan. Mall sikmtilar son haddinde olup Karadag ve Hersek'te isyanlar <. Ya onlann memleketlerinde. Ne isterdim bilir misin? Cebinde harcligi olan. Sultan Abdulaziz. Sultan Abdulaziz. dudaklanmn kipirdavis. Yorgun argm. Bu kirk yedi gun siiren Avrupa gezisi esnasmda Abdtilaziz. Yureklerimiz rahat. ciimle halk ortasmda insan rahat nefes alabilir mil Neylersin ki. Aksam Allah ne kar verdiyse onunla coluk cocugumun nafakasiru alaytm. Kral Yedinci Edward tarafmdan karsilannus ve Londra'da on bir gun kalnusnr. §U §amar gibi sozlerle Napolyon'u susturup oziir diletti: . Yunanistan'a verilen baglmslzhktan soma rahat durmayan Rumlar. bile merak uyandmr.

94 vasmda oldu. Sultan Abdulaziz. Alman ordulanna karst ~870'te Sedan'da yenilip esir dusmesi iizerine Paris'i terk ederek Ingiltere'ye slgmmak zorunda kaldi. Dolmabahce'den Beylerbeyi'ne gecmis ve gun aganncaya kadar beraber kalrruslardi. Guzelligi kadar politikaya da merakli idi. kocasml~ 1873'te olumunden soma da politikayla ugra§maya devam etti. Sovlenenlere gore Hukumdann gozti arnk baska bir §ey gormez olmus ve akli hep onda kaln~l§tlr. imparator naibesi olarak Fransa'yi idare etmistir.lh§ davetine kanlmak uzere gerniyle Misir'a giderken. Ingiliz ordusuna katilip Gunev Afrika'ya savasa giden oglunun bir cansmada olmesi uzerine kendini dine verdi ve acilanm unutmak icin diyar diyar dolasn. Hukumdar. 1826'da Granada'da dogdu. Imparatorice. Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karsilarrus ve hediyelere bogmustu. Bir Ispanyol kontunun kizi olan Eugenie (Ojeni). Dahasi. 1853'te Imparator Louis Napolyon'la evlenip imparatorice 01du ve Fransizlann gonlune taht kurdu. tesirinde kaldigi Eugenie'yi iki yil soma tekrar gorebilme mutlulugu yasadi. Eugenie'nin nedimlerini ve yaverini bir gece bahaneyle Imparatorice'nin yanmdan uzaklasnrdrktan soma. Ucuncu Napolyon'un kansi Imparatorice Eugenie (Ojeni). Zaman zaman. Kocasi Ucuncu Napolyon'un. 1920'de Madrid'de. Genclik yillanru Paris'te gecirdi ve burada. soma dan "Imparator Uciincu Napolyon" unvaruni alacak olan Louis Napoleon'la tarusn. 1869'un 13 Ekim'inde altt gtinlUgtine istanbul'a ugradi. Sultan Abdulaaiz. Bir sene soma serbest birakilan kocast ile burada yeniden bir araya geldi. Imparatorice icin Beylerbeyi Sarayi'm hazirlanus.62 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI MAVi SÜTUNLU SARAY 63 kasi ve guzelligiyle meshur. ziyaretin ilk gununde baslarrusn. Tam yanm asrr surgunde yasayan Eugenie. Dedikodular. Siiveys Kanah'nm a<. 64 .

aslmda ikinci Mahmut zamarunda hazrrlanrrus. ilerici ve banhlasrna yanhsi olan ve bu hususta bazi cevrelerce tenkit edilip adi "Gavur" padisaha cikan ikinci Mahmut. Avrupa'daki siyasi ve fikri aknnlan yakmdan izletmis. Kernalettin. Erkek ve kiz olarak otuz aln ~ocugu olmustu. Ancak bunlardan sekiz oglu ve yedi kizi. Kizlann kirni kucagma oturmaya. oglu Abdulmecid'e nasip olmustur. oglu Abdulmecid'i de bir Avrupali prens gibi vetistirrneye ozen gostermisti. 0 sirada on dort yasmda olan Veliaht Abdulmecit de bu gosterileri izlemis ve cok begenmisti. di.inya ve devlet gailesini biraz olsun unutmaya calisryordu. Siileyman ve Nurettin. Fransizca ve Ban mtizigi ogrenmesini saglanusn. Ikinci Abdulhamit. padisah olduktan soma bu topluluk Beyoglu'nda. turlu isveleriyle onu eglendirirlerdi. devleti kalkmdmp. her turlu taassuptan ve tutucu fikirlerden uzak bulundurmaya gayret etmis. "Cariye" dive arulan. Bu sirk. Abdulmecit. Dogu dunvasmm hurafelerinden. Fransa'da cok §ohret kazanmis oldugunu duydugu Louis Seullier'in sirkini davet etmisti. basta Louis Seullier olmak uzere kadrosunda kim varsa. kadm efendileri ve gozdeleri arasmda bos kalan vakitlerini degerlendiriyor. her renk ve iklimden secme. yazm da kir ve korulara giderek zamanlanru degerlendirmeve calisirlardi. Batt ulkelerinden Istanbul'a gelen ve aylarca kalan sirkler. Sultan Ikinci Mahrnut. Besinci Mehrnet Resat. Istanbul halki. onun zamansiz oliimu iizerine ilaru. Eriskin ~aga ulasabilmis cocuklan §unlardl: Besinci Murat. hokkabazhk. Kadm ve kizlara dusktln olan Abdiilmecit'in Harem dairesi. kimi omzuna cikmava kalki§lr. maas baglayarak halka gosteriler yaprnaya deyam etrnelerini sagladi. kisin helva sohbetleri yanmda kahvelere ve orta oyunu seyretrneye. Osrnanli Devleti'ni ve toplumunu Ban uygarhgma vonelten. Abdiilmecit. Digerleri kucuk yasta olrnuslerdir. on aln yasmda iken Osmanli tahnna <. eriskin ~aga ulasabilmistir. Sirki ilk defa Ikinci Mahmut zamamnda gormuslerdi. Abdulmecit. Son derece acik fikirli. Haydarpasa caymnda dtizenledigi cambazhk. Gunluk isleri son a erip Hareme donunce adeta hucuma ugrardr. 1 Temmuz 1839 gtinu babasi ikinci Mahmud'un akciger vereminden vefat etmesi iizerine.:lkml§tl. Bu ilanda Dl§i§led Bakaru Mustafa Resit Pasa'run da tesvik ve katkilan biiyuktur. Istanbul halki icin cok yeni ve gorulmemis bir §ey oldugundan fazla ragbet gortirlerdi. sihirbazlik (illuzyon) gosterileriyle parmaklan agizda btraknusn.ABDÜLMECIT VE CAMBAZ KIZ MADELAiNE Tanzimat doneminin ilk padisahi Abdtllmecit. Onu. kiilturel ve siyasi yonden onun yasamasuu saglayacagma inarulan Tanzimat (Inkilabi) Hareketi. korpe ve guzel gene hzlanyla doluydu. Burhanettin. Alnnci Mehmet Vahidettin. 40 kisilik orkestrasryla . Bu ragbet iizerine Ikinci Mahmut. cariyelere cok ytiz verdigi icin onlan §lmartml§ti.

Louis Seullier'i dorduncu rutbeden Mecidi nisaruyla odullendirdi ve hediyelere bogdu. bu daveti tereddutsuz kabul ederek saraya geldi.igiinli sona erince. iizerine titrerlerdi. dudaklan dolgundu ve Abdulmecit icin tamarnen degi§ik bir tipti. Bacaklan uzun. Abdulmecit'in hicbir §eye uzulmesini istemezler. N urettin ve Kemalettin'in gunlerce surecek olan siinnet dugtinlen icin bilyuk bir hazirhk yapurrrus. Orada gene Sultana vanasip gee saatlere kadar ahkonuldu. bir an once onunla konusrnak ve hatta ba§ basa kalmak istiyordu. Madelaine. beli ince. Ashnda bu gibi hususlarda cok serbest yeti§mi§ olan ve a§k iliskilerini bir oyun gibi goren Madelaine. gi. Saraydan aynlirken aldigi ihsan ve hediyeler ise bir servete bedeldi. Annesi Bezmialem Valide Sultan ve yakmlan. Abdulrnecit. Madelaine bir turlu aklmdan cikmryor. viicudunun biitun guzelligini cornertce sergiliyordu. once degi§ik guzelligiyle Abdulmecit'in dikkatini cekti. agzl biiyukce.i~lii kuvvetli. Seullier sirkini de davet etmisti. Bunun da caresini buldular. Madelaine beyaz tenli. Surekli idrnanlarla sertlesmis olan vucudu cok mutenasipti. Yeni gosterileri halki ile birlikte izleyen Abdulmecit: Louis Seullier'in iivey kizt olup 0 sirada on yedi yaslannda bulunan Madelaine'nin. ogullan Resat. Sunnet di. Abdulmecit. saclan parlak ve giirdii. Yapng: dans nurnaralan ise. onu list tiste birkac kere seyrettikten soma adeta tutuldu. danslar yanmda kendisini de cok begenmisti. Siyah gozlerinin bakislan biraz sert. siyah krvircik sach. omuzlan genis.gosterilerine devarn etti. Madelaine hunerlert cok begenildigi icin bizzat Padisah tarafmdan "taltif" edilmek uzere saraya davet olundu. Saraym nazli ve narin guzellerinin yanmda. pek guzel bir kizdi. at sirtmda biiyuk bir ustahkla vapng. duzenlenen §enlik ve eglencelere. onu daha cok yakmdan tarurnak icin krvraruyor. Ancak. Madelaine onun icin cok yeni ve cok cekici bir tipti. 66 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI ABDOLMECiT VE CAMBAZ Kiz MADELAiNE 67 KIRK YILLIK KANI OLUR MU YANI . Abdiilmecit.

ligi yoksulluk icinde geemisti. istanbul'daki §uh meclislerin aranan aktorleri arasma girince. saclanna aklar dusen Kani. tarihinin en buyuk soguklanndan birini yasryordu. Niyetinin kotu olrnadigtru sovleyip konusmak isterse de umdugunu bulamaz. hicivleri kulaktan kulaga dolasmaya baslamisti. KIZ tarumadigi ve hie. Kalbi de bostu. Yaradandan vardim isteniyordu.Limni Adasi. derse de Kani Efendiye laf anlatamaz. bu kasaba benim. Ali Pasa'nm divan katipligiydi. Tokat'taki Mevlevi dervislerinden ogrendigi zikir ve tespihleri de terk ediverdi. Ebubekir Kani. cami ve kiliselerde tez elden kurtulmak icin dualar ediliyor. bohem hayan once onun kaderini. Limni halkmm iimitleri daha da buzlasrrus. Vur patlasm. nazh nazli akan Tuna hyalannda dolasirken e. isini bitirip yola cikan bu guzelin hizla arkasmdan kosar.lkanlnu~. yaruna yaklasrr.izerine Kani. Tokat'tan gecerken zekasma hayran oldugu Hekimoglu Ali Pasa'run maiyetine katihp istanbul'a geldiginde yirmi bes vasmda bulunuyor. hayran. siyah rahibe elbiseleri He elinde zikir tespihiyle dolasan Despina Anne idi. soma da bedenini caldi. hayvanlanm otlatan bir Rum dilbere rastlar ve akli basmdan gider. Bunlann icinde Ebubekir Kani Efendi de vardi. selvi boylum.ama§lr yikayip. yiyecek ve vardim yerine bir surti mahkum getirmisti. Kalbinde eksik kalan sevgiyi tamamlamanm carelerini aramaya baslayan Kani. idari ve resmi isleri vurutuyordu. sevinci kursagmda kalnusn. "Ya e. Hilal kaslim. gormedigi bu insan karsismda urperir. ask ate§i ile yamp durulanmarrusn. "Basmdan utanrruyorsan. Bir gun Ebubekir Efendi. cevher gibi soz soyleven" mahlasmi kullanmavi tercih etmisti. Turk olsun. Uzaklardan gorunen u<. halki bir anda sevince boguyorsa da. gunden gune erimeye basladi. Ebubekir sair adarndi. Kani. Bunlardan biri de. yuvast da. Ozellikle mikte yuklu gazelleri. "Hakikaten evlensem senin yasmda kiznn olurdu.Aradigm bende degildir. Bu derbederlik. Eli ayagma dolasan Kani Efendi. Cocuklugu ve gen<. ambarh Osmanh kalyonunun aglr aglr Adaya dogru gelmesi. ya selarmrm ahrsm" der. Kizm. Kalbi duracak gibidir. §iirleri. Ali Pasa'run istanbul'a donmesi iizerine. ~a§km. yasindan utan. askmi istiyorum" cevabini verir. . arkasmda hanralar ve dostlar birakarak 0 §ehir sen in. Bir ceyrek saat kadar suren yolculuklannda Ebubekir Kani. benim vasimda kizm olur" demesi i. Ebubekir Kani Efendi.igneyip gecersin. duraganhk katmak istiyordu. Buradaki gorevi.ekiduzen vermek. cal oynasm bir hayat surmeye basladi. yerini daha soma mate me birakryordu. yam basmdaki Tuna Nehri gibi bir dinginlik. Kendisini Kan (cevherin ocagi) He iliskilendirip §iirlerinde Kani. lakin senin gibisini bulamazdrm. "maden ocagmdan e. nihayet kendini kontrol edebilmis. vaslandigirn dii§unerek gencligmin ardmdan agltlar yakrnaya basladi. Daha evlenmemis. Tokat'ta dogmu§tu. KIZ: . Yasr krrki bulan. "Bu gemide olmam buvuk haksizhk" diyen Ebubekir Efendi. halk achktan kmlryordu. Rum olsun. Kalyon. ~imdi ise aradigtrru buldum. bu §ehirde degerini bulacagmm umidiyle sevincinden kabma slgmlyordu. artik bu bohemce hayatma bir e. varasm yoluna gidesin. bir yaprak gibi savrula savrula Silistre'ye kadar vardi. dilsiz. baka kaldigt bu guzele dogru yurtir. Nihayet carevi viiriirnekte olduklan tozlu yolun en dar yerinde boylu boyunca yatmakta bulan Ebubekir Kani. Ulah beylerinden Voyvoda Alekxander'in ozel sekreteri ve tercumaru olarak goreve baslamisn. Soguktan donmayan hemen hemen bir §ey kalrnarrus. Politik ve yoresel sorunlara iliskin yaztlan kaleme alrvor.

§airane ve zengin hayaller ile kizm kalbini vumusatmayi basarrms ama ne adiru.i§te kapimzda bagh kulunuzum. . Ebubekir Kani. ister disanda tutarsimz ama zincire takngrm kilidin anahtan hicbir zaman 01madi. Kani Efendi bu sozleri soylerken. Tirvandafila'run hasretiyle cayrr cayrr yanan Ebubekir Kani her gece yeni bir gazel yazryordu. aksam saatlerinde circrr bocekleriyle konusmaya calisan Kani. Tuna'run durgun sulannda hayaller goren. kendisinin takip edilmesinden gizli bir haz da duymuyor degildi. ne de kim 01dugunu ogrenebilmisti. Ali Pasa'rnn mektupcusu Ebubekir Kani. biiyl'ik elcileri adma. daha soma sozlerini. §lk benim . Yasun belki buyuktur. ister iceride. kizr kiliseye kadar takip etmisti. gonlunde tutusan atesi sondurmek icin daha fazla bekleyemedi. elimden gelen butiin guzellikleri yegane sermayem olan §u inci taneleri gibi ayagmiza serpmeye. Rahip Petraki'ye halini anlatti: .inlerce bakislanru ko§e baslanna zincirleyip beklemis ama sevgiliyi goremernisti. iki Peygamber'in kavli iizere talibim. Mechul sevgiliye de kardesinin adma izafeten Tiryandafila admi vermisti. kimseciklere soyleyemedigi aski. kusagmdaki kucuk bir keseden crkardigt bir avuc inci. Gonlune laf anlatanuyordu bir turlu. gozlerinin icine bakngi Rum dilbere cevirerek Rahip babasmm §a§km bakislan arasmda devam etti: . Bu takip sonunda onun. Ask derdinden saranp solmustu. Beni kabul ederseniz Allah adina. Rum kizi. butiin §iir dizelerimi sizin muhtesem guzelliginiz icin dizmeye yemin ederim . "Kaniya raz-i dili acmak olur dildara Korkumuz nanka esrannuza mahrem olur" 70 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 71 derken.. Beni ondan kurtaracak irade sizin elinizdedir. Silistre Kalesi'nin burclanndan giin banrmru seyreden. krzi babasmdan istemeye karar verdi. Bu arada onun. admi bilmedigi ve kimseciklere soramadigi Rum kizmm yolunu gozluyor. Kani'nin tarudigi Rahip Petraki. Kilisenin yolunu tuttu. Gunlerdir. KIZ onde. uykudan cahsrnadan armdi. Voyvoda Alekxander'den beni sorar. degilse isa adma.. bir yrl evvel Limni'den ozel davet ile buraya getirilmis saygm bir rahipti ve kasabanm Hiristiyan cemaati onun etkili vaazlanna tutku derecesinde baghydl. Kani'nin akh fikri Rum dilberindeydi. ogrenebilirsiniz. Kani arkadagenclik hayali kurarak vuruyorlardi.. Gi. gece hayallerine sanlarak act cekiyordu. Kiziruza Allah'm emri..Tam kirk gun once gormustum sizi ve askim bu gece pervanenin kanatlannda kemale erdi. . Muhammed adina. onu sizden helallige istiyorum. dedikleri avare 3. Rahip Petraki'nin kizi oldugunu ogrendi. ilia yuregim zindedir ve bedenim pektir. buvudukce saklamak daha da zorlasiyordu. Yemeden icmeden kesildi.. Kani. on vaslanndaki erkek kardesini tarunus ve admm Tiryandafil oldugunu ogrenmi§ti.

kirk yillik Kani olur mu Yani . i<. kiliseden kacip Kani'nin evine gelir. Despina'run yiiztinu gonir gormez sesi titrer. bu durum dart uzun yll sunip gitmisti. Ebubekir Kani.kilisenin tashk yolunda. Gozlerinden suzulen steak yaslar da Kani Efendiyi kendine getiremez. Halk merak ve heyecanla gerniyi karsilamak icin iskeleye kosusur. kazanrrus olmarun verdigi giivenden gti<. birbirlerine Turkce-Yunanca mektuplar yazmaya baslanuslardi. sabalun ilk isiklanyla kendine gelirken kizm nefesi kesilmeye. istanbul'a donecegi gun. 0 unlu soziinii patlatti: . Petraki'nin teklifi uzerine kendinden gecen. adeta kiztru kacinrcasma Limni'ye gonderrneye karar verir. sabahm isiklanna ulasan Ebubekir Kani'yi kurtaran Despina. gene a§lklar tag iizerine mumlar dikerek adaklar adadilar. rahibin bir din adanu gibi degil de bir zalim gibi davranmasma icerleyen. 0 gun kiz. Caminin misafir odasma getirilen Kani. Fakat §artl cok agirdi: Kani. Limni'de kaldigi iki YII boyunca her gun bir ttirhi unutarnadigr Despinasi'nm rnezanrun basinda dua eder. gozleri karanr. rahibe olan Despina Anne (Tiryandafila) de vardir. bir kilic. Ortaya bir Kur'an. Dorduncu yilda Rahip Petraki. kirk inciyle birlikte sevgilisinin kirk tel sacim mezanrun basma gomer. Sevgilisi Limni'ye ucurulan Ebubekir Kani.lerinde. parmaklannm hissetmeyecek derecede ii§iidtigtinii bilmeden.lghklar atarak vardim ister. halkm ayiplarnalanndan ve kizt hakkmda cikanlan dedikodulardan bikip usanrrus. 0 da mahkumlan tasiyan kalyonla Limni'ye gelir. Azize Beatrice gibi hiirrnetle ziyaret edildi. Bu zaman zarfmda Rum dilber de Kani'yi sevmis. Despina'nm mezan Limni'de. kalbi ctkarcasma <. kendisini kurtaramaz ve hayata veda eder. iki a§lk ilk defa bir canmn alnnda bas basa kalirlar. Rahip Petraki. Despina. Despina'run kucagmda yatan Ebubekir Kani. yakacak odun bulamaymca ocak sonmii§. ne yapacagrru bilmeyen Ebubekir Kani Efendi. sabaha kadar kendine gelemez. alan Ebubekir Efendi. 72 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI KIRK YILLIK KANi QLUR MU YANi 73 C::Ighklan ayyuka cikan. Despina. kizmi vermeye yanasmarrus..arpmaya baslar. On sekiz yasinda bir gene kiz iken yapamadigiru. Despina. Kani'nin donmamasi icin bedeninin sicakhguu ona vermeye <.. bir Paskalya somunu ve bir avuc tuz koyarak el basip ornur boyu birbirlenni sevmeye yemin ederler. buzlann ustiine ylglhr kahr. Nefesleri 0 gece birbirine kansir. nemli gozlerini hie kirpmadan. Hiristiyanltgt kabul edip vaftiz olacakn. onun buzlar usttine Ylgtlan bedenini kavrar.insaf eyle Petraki Efendi. §imdi kirkim asmis bir rahibe olarak yaprnaktan hem gurur hem de haz duyrnaktadir Gecenin ayazina aldtrmadan. bir Incil. biraz da kizm gonlum. Limni'den geldikten altr ay soma istanbul'da oldu ve Eyup Sultan kabristanma . Dart yilm sonunda Petraki. kizrru Kani'ye venneye razi olmustu.ah§ml§tlr. Silistre'de cok kalmaz. <. Gemiden en son cikan Kani. gene kizm ayaklanna dogru akmaktaydi. basuu buzlardan kaldmp elleri arasma ahr.

Her seyin fersudelestigi gunumuzde. sozil 0 gun bugundiir Tiirkce bir darbimesel (atasozu) olarak dillerde yasryor. Bu sirada yirmi dart vasmdadu. aynliktu. her gun yeni bir askm acismi kadehindeki ickiyle birlikte yudumlarken. virane misal olmus Seyran-i sefalar hep bir hab u (uyku. bir sure soma saray hayanndan sikilarak aynlmak. Ebubekir Kani. ganul yarasmi sarkilara tasumsnr: . "Benim gibi 01 da gar" der . ela gozlu. ruya) hayal olmus Guller saranp solmus. Ogrenimi ortaokulu asrnayan Sevki Bey. Dahasi da.. lepiska sacli sevgilisine gonlumi pek acamaz: hicrarum. kibar tavirlan ile de buyuk bir ilgi toplarrusnr. ask ve meskler de yerini cinsellige. guzel sesi gibi.ildi. en gonulden baglandig: kadm Natuvan Harum'di. <. Dastlann sicakligt. Cok kolay beste yapan bestekanrmz. olur mu Yanii. besteler arka arkasma srralarurdi.ok i<. yakm dostu oldugu icin de ana da.tigi icin de Eminonu Bahk pazanndaki Bedros Efendi'nin meyhanesinden cikmayan Sevki Bey'in a§lk oldugu. §air ve yazar olarak unutuldu ama "KIrk yilhk Kani. gelir a demler ki ehl-i sefarundir'' Cok icen. Natuvan'a da acilamamis. zevk.gomi. Hayati hakkmda pek az §ey bildigimiz Sevki Bey. Gercek ask ise. Kahramanmuz buyitk bestekar Sevki Bev'i de Natuvan Harum'a olan a§b yikrrusti. gezip eglenmenin hayal oldugunu. Onlli Bested. Gul bahcelerinin perisan halini. 1860'da istanbul'un Fatih semtinde dunyava gelmistir. Ruh ordusunun basi. Sevki Bey'de ask. asklanmn yangiru. ~arhlannda renk ise sanbahar gibi sapsandir. Saray fasil toplulugunda hanendelik yaprrus. insam Yaradanma ulasnran bir merdivendir. Bizim neslin insarun cogu: karakasli. ernr-i muhal (olmaz) olmus Sabret. ickisinin atesi. kuvvetli h§ gtlnlerinin giderek yakla§tlglm anlatan eseri (§arhlan) onu adeta olumsuzlestirir: "Gulzara (gulbahcesi) nazar kildim. an un icin cok sayida beste yapmasma neden olmustur. Saraydan aynlan Sevki Bey ne yazik ki ickiye ahsn. sevgisini gonlune gomerdi. halkm cok sevdigi bir besteci olmayi basarrrnsur. istirapttr. belki de en icten. seckinlerin tarudigi.. calismaya ba§lar. bulbillleri lal (dilsiz) olmus Gam mevsimidir §imdi. arnk her gece meyhanelerden ctkmaz olur. cesitli nedenlerle kavusamadigi gontil yaresi karasevda'ya donu§ilr. istanbul gumriigtlne girer.i.ik yasta iken Muzika-i Humayun'a almnusti. Hacip Bey. icindeki bu atesi kullendiremernis. gonuller sultam Mevlana'ya askm tadfini soranlara. diken gulunden §ikayet~idir. rsnrabnu. hatta kacmak ister. arkasmdan alum gelirdi. bulbullerin sustugunu. kelimenin tam anlarmyla hicrandu. doyurnsuz bir hedonizme brraknusut Gul dikeninden. Beylerbeyi'nde. gullerin saranp soldugunu. 74 KARASEVDA Askin ne yaman bir ares oldugunu tadanlar bilir. kil~i. Eczaci Hacip Efendi'nin kizr alan Natuvan Harnm icin yarup tutusan ~evki Bey.

Kl§ geldi. ve Avusturya Fransa'ya karst birlestiler. Isvec.inyada. Piramitler savasiru kazandi ise de 1 Agustos'ta Nelson vonetimindeki Ingiliz donanmaSl FranS1Z donanmasma saldirarak gemilerini banrdi. Avusturya ve Rus ordulanru bir kere daha yendi. Birlesik ordu Napolyon'un ele gecirdigi topraklan geri aldr. 76 KARASEVDA 77 JOZEPiN PETTANLIGI Birinci Napolyon (1769-1821). Korsika'run Ajaccio §ehrinde dogdu. Once Misir seferini hazrrladi. Diger taraftan Napolyon. Akdeniz'deki Ingiliz donanmasrru yenilgiye ugratti. Fransiz donanmasi da Trafalgar'da Nelson tarafindan biiyiik bir yenilgiye ugranldi. Bu sefer.. Osmanh Devleti. meshur meseldir Dunyada gonul yaresine care bulunmaz. Malta'yi aldi. Avusturya ve Rusya. dostu Hacip Bey'in kizi Natuvan Harum'a alan a§h yiizunden viktldt. 1794'te Italya'daki topcu birliklerin komutanligina getirildi. 1805 vihnda Ingiltere. baska bahare" 211 §arhyla ganiillerimize raht kuran Sevki Bey.'nin elivle tac giyerek imparator oldu.. Ingiliz etki alarunm en can ahci noktasina saldirmayi uygun buldu. 1798 Temmuz'unda Iskenderiye'ye ayak basti."Dil yaresini andiracak yare bulunmaz Di. saYlS1Z ask acisi ve ozellikle duygulanm aciklayamadig. gani. kisa zamanda FranS1Z halkirun sevgisini kazandr. Paris'teki asked akademiye vazildt. Napolyon Paris'e dondukten soma. Rusya. Daha soma Milano'ya girdi. halk tarafmdan desteklendi. 1795 Ekim'inde. Ayru vil. Sardinya Krah yenilerek Nice ile Savoia'yi Fransa'ya birakti. Fransa'ya karsi birlestiler.are bulunmaz Her derdin olur caresi. 1799 Ocak'mda Suriye'ye girdi. 1807'de imzalanan .il varesine <. Ordusunu Kleber'e birakarak gemiyle Fransa'ya dondu. Napolyon. Fransa'daki ordunun basma getirildi ve ilk Italya seferini yapti. Nelson'un bu basansi iizerine Ingiltere. heniiz otuz bir yasmda iken kalp krizi sonucu hayata veda etmistir . biraz icki. Dogrudan dogruya ingiltere'ye saldiracagina. Napolyon kanunlan. Napolyon'un iinunun yayilrnasma sebep oldu. Ulm'da Avusturya birliklerini bozguna ugratti. Paris'teki Notre Dame Katedrali'nde Papa Pius VII. Direktuvarhk tarafmdan Ingiltere'yi ele gecirmekle gorevlendirildi. Akka'nm basanyla savunulmasi ve ordusunda beliren salgin hastaliklar vuzunden cekilmek zorunda kaldi. Napolyon. asm hassasiyet. firak (aynlik) acrnadadir sine me yare Vuslat yine mi kaldi guzel. soyle de sen derdime care Vuslat yine mi kaldi guzel. Napoli Krallig. Avusturyahlar Bavyera'ya saldirdilarsa da Fransa. baska bahare Bari bulaynn. Ayru giin. Bu bilyuk besteci.

la para diyorum ve savasm para icin yaplldlglru iddia ediyorum. Her millet. Elbe Adasi'na surgtine gonderildi. Daha soma ihtilal mahkemesi tarafindan giyotinde kafasi kesilince dul kalan [ozefin. ordunun komutasmi Joachim Murat'a birakarak Paris'e dondu. 1840'da cenazesi Paris' e getirildi. Amerika'ya kacmak istediyse de basaramavmca St. ben ha. Paris'te sevgililerinin maddi yardimlan ile lilks bir hayat yasar. soguga yenik dii§mii§tii. Dusman kuvvetleri 1814'te Paris kapilanna dayanmca gorevinden aynlmak zorunda kaldi.Evet. Son yillanru bu kuciik adada geciren ve hanralanru yazan Napolyon. kendisinde olmayan bir §ey icin savasrr.iksek Ingiliz onuru" demesine karsihk Napolyon'un cevabi §ahanedir: "Tebrik ederim. onu daha populer hale getirmistir. Fransa'nm vetistirdigi buyuk devlet adamlanndan biri olan Napolyon'un her sevin temelinde "para" oldugunu soylemesi. 5 Mavis 1821'de oldu. kacaklann sayist ~ogaldl. Napolyon. Bir yandan da Ruslar cete savaslanyla Fransizlan bunalnyorlardi. Paris'e donunce ikinci de fa tahttan indirildi. " Devlet adami ve komutan olarak i§leri yolunda gitmeyen Napolyon'un ask ve sevdada da §anSl yaver gitmedi. para hususunda Ingiliz generallerinden birisi ile konusurken Ingiliz General kendisine. Kansi [ozefin tarafmdan yaverleriyle aldatilan Napolyon'un cilgm ask mektuplan yarunda intikarm da korkunc oldu. yi.ik ve ilk kizi olarak dunyaya gelen [ozefin. Bosanmak isterler. kendisine karst dtizenlenen bir hiikiirnet darbesini bastirdiktan soma yeni bir ordu kurdu. Hemen bir ordu toplayan Napolyon. Napolyon bir giin. top arabasi ve askerden baska bir §ey gorrne- 80 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI JOSEFiN FETTANLIGI . 0 zaman kocasi Rhin ordulan kurnandamdir. olmaz. Fakat Ekim'de cekilmeye basladi. sizin ise onurunuz . 23 Haziran 1783'te Fransiz somurgesi Batl Hint Adalannda bir §eker kanusi tanmcismm en biiyi. "Majeste. Moskova'ya girdi.i. siz ne icin yapryorsunuz? Ingiliz Generalin "San. siz savasi para icin vapngiruzi sovltivorsunuz. Hayatmda kisla. asker ve atlar a~ kaldilar. §eref. Bizim paranuz yok. Napolyon. iki cocugu olur. Napolyon. 7 Mart 1815'te Elbe Adasi'ndan kacarak Paris'e dondu ve buyuk bir sevgiyle karsilandi.. [ozefin'den olan oglunun gayrimesru oldugunu iddia eder. Vikont Bauharneais. Eylul ortalannda Moskova irmagi kryilanndaki kanh bir savastan soma. Ordusu peri§an oldu. 1812 Haziran'mda Napolyon bes yiiz bin kisilik ordusuyla Rusya ilzerine yiirtidii. Vikont Alexander Bauharneais ile evlenir. Kazandigi birkac onernsiz seferden soma Ingiliz ve Rusya kuvvetleri tarafmdan Wateroloo'da buyuk bir yenilgiye ugratildi. Bu kahramanligimzt asagilamryor mu?" der. Helen Adasi'na g6tiiriildi.Tilsit antlasmasi ile Fransiz-Rus ittifakma vol acn. 1810 yilinda Car Aleksandr. Peki. 1813 Ekim'inde Leipzig'de yenik du§tu. Tilsit antlasrnasnu bozarak Rus limanlanru ticaret limanlanna a~lp FranS1Z mallanna gumnik koydu. BlI arada ~e§itli zorluklar bas g6stererek ordunun yiyecegi tukendi. Paris'te. Belcika'ya saldirdi. [ozefin fettan kadmdn. Bunlardan birisi olan Hortense daha soma Hollanda kralligma getirilen Napolyon'un kardesi Louis ile evlendirilir. igneli soruya Napolyon §6yle cevap verir: ..

81 mi§ alan Napolyon: ilk goru§unde §llh bir kadma cilginca a§lk olur. Italya ordulanna baskumandan olarak tayin edilis ve vola <;:1kisindan bir gun once; 9 Mart 1795 Persembe gurui [ozefin ile evlenir, Yirmi yedi vasmdaki Napolyon, kendisinden aln ya§ buyiik alan fettan kansma ilk ask mektubunu 15 Mart 1797 Pazartesi gunu Milano'dan gonderir,

"Madam, dunden ben Milano artik benim, Dunku Pazar gunii, butun Italya gibi Milanolularda buyiik katedralde ve kiliselerde bana §i.ikrettiler. Kadm, erkek, coluk cocuk beni kucaklamak ve opmek istiyor, Oysa ben, Italya'run mutlak hakirni olan ben, dun gece yatak odamda sizi opmek ve kucaklamak istedim. Bana bu lutfu cok gormeviniz. Yoksa karsilasugumz zaman, bana italyanlar kadar bile direnerneveceksiniz, Butun toplanrmzm atesi, sizi saracak olan atesimin hararetinden fazla degil, Siz benim kanmsuuz. Italva'ya de gil, size sahip olmak istiyorum. Italya, oniime servetimi birakti. Ben sizi, vucudunuz ve ruhunuzla <;:ml<;:lplak zapt etmek istiyorum. Napoleone Buonoparte" [ozefin Napolyon'a pek onern verrnez, ona "Benim Tontonum'' dive hi tap eder. Napolyon, atesli ask mektuplan gondere dursun, [ozefin subaylan ile alev alev ask geceleri gecirir, Gene ada nun silah ve suuf arkadaslan fettan kadmdan nasiplerini ahrlar. Napolyon, Misir seferine crkuktan soma Kahire'de kansmm ihanetini, hem de butun avnnnlan ile ogrenir ve cilgma doner, Buna ragmen 1805 yilmda hayatmm en muhtesem seferlerinden birisi olan Avusturya seferini kazamr. Arnk Viyana'run da sahibidir, Her §eye ragmen vine kaleme ve kaglda sanhr: "lmparatoricern, Viyana arnk benim. Butiin Avrupa gibi, Ama siz kimsiniz? Benim mil Hevhat, aldaruyorum. Aksi olmus olsa da, davetlerine 'evet' der ve ask atesi He crldiran imparatorunuzu, geceleri kar altmda unutulan bir tahta parcasi gibi yalruz birakrnazduuz. Geliniz, sizi bekliyorum. Butun Avrupa beklivor, Yoksa, size sahip olamamanm atesi ile dunyay; yikacagim ... " Bu sefer gelir [ozefin. Ama kendisini getiren arabada, kocasiru, Napolyon'un en yakm arkadaslanndan General Dartois ile aldatmaktan da geri kalmaz. Napolyon bir kez daha uyannusnr; [ozefin'in her ihanetinden haberdar olmaktadir, [ozefin'i Viyana'da Fransiz ordusu ve Vivanahlar karsilar, 0 gece balodan soma beraber olacaklardir, [ozefin, Napolyon'un nasil bir hasretle krvrandigtru bilir, Balo biter; [ozefin nedimleri ile 0 ask gecesine hazirlanmaya gider. Atlas, ipek ve kadife perdelerin ardmdaki yatak odasmda Napolyon kendisini beklemektedir. Hazirhk biter. [ozefin butun §uhlllgu ve gtizelligi ile yandaki odaya gecmek iizere ilerler. Elini perdeye atar, Yuzunde en kadirumsi tebessumu ve §uhlugu vardir Ve orada, nedimlerirun kollan arasma duserek bayiltr, Napolyon intikarruru alnus ve perdenin arkasmdaki kapryi, alelade tuglalar ile ordtirmustur,
82

JOZEFiN FETTANLIGI

83

XARL MARX (MARKS)1N ASK!

Dnli.i kapital yazan, marksisizmin kurucusu Karl Marx (Marks) j fiziki bakimdan cok ~irkin bir adamdi, §ekilsiz bir bur' nu, daima kirpisnrdig; miyop gozleri, kocaman agzl, seyrek sakali ile korkunc bir gori.ini.i§i.i vardi. Ailesi pek zengin olmayan Marx'm babasi Hirschel Marx, avukatlik ve hukuk musavirligi yapryordu. Aslen Musevi olan aile, Karl aln yasmda iken din degi§tirmi§ ve Hiristiyan olmuslardi, Ki.i~i.ik Karl, ilk hi.irriyet fikirlerini babasmdan alrrusti. Baba Marx okuyan bir adamdi. En cok sevdigi di.i§i.ini.irler, Fransiz ih, tilali'nin fikir babalan olan Voltaire, Diderot, Jean Jacques Rousseau ve Lessing idi.

o zamarun Alman aydmlan arasmda ozgurhik sevgisiyle birlikte mutlakiyete karst nefret cok yaygm oldugundan, Baba Marx ile meslektasi Baron Von Vestefelya, gayet iyi anlasryorlardi. Bu yi.izden aralanndaki dostluk ve samimiyet ailelerine de sirayet etmis, cocuklan bile birbirinden aynlmaz olmustu.
Heniiz kiicilk bir cocuk olan Karl'm, Baron Von Vestefalya'run kizi Jenny'e havranhgi 0 giinlerde baslar, Jenny, Karl'm ablasi yasmdadir, Onceleri herkesin cocukca bir muhabbet olarak gordi.igii bu yan kardesce sevgi, gitgide alevlenerek bir "ask" halini alnus ve isin tuhafi karsilik da gormilsnlr, Jenny, harikulade guzel bir kizdr. Ince, zarif endarm, nefis ve§il gozleri ve krzrla calan saclanyla Trier'in en glizel kizr olarak lin vaprrusti, Karl'dan dort ya§ buyiiktii, yani yirmi ile;: yasmda idi. [enny'in ailesi, kizlanrun bir gun nasil olsa bu isten vazgececegi umidinde idiler. Ama dusundukleri gibi olmadr ve Jenny sonun a kadar direndi. Hem zaten onlar, kendi aralannda gizlice ni§anlanah lie;: yll oluyordu. Buna Karl'm babasi bile §a§maktaydL Nitekim ogluna yazdlgl mektupta §oyle diyordu: "Bana oyle geliyor ki, onun onune prenslerin §ahl da ciksa yine senden aynlmaz. Ruhuyla ve bedeniyle sana 0 kadar baglanml§. Fakat unutma ki, boyle bir baglmhhk hicbir vakit alelade bir kizm harci degildir ... " Oysa aS11 korkan ve ins am dusunduren [enny'di. Olesiye sevdigi bu e;:irkin adam ya bir gun kendisinden bikarsa ... Bu yersiz endisesini Karl'ma yazdlgl mektubunda dile getiriyordu: "Bilmem senin bugunku askmm sicakltgim son una kadar devam ettirebilecek miyim? Ah Karl,

nasil korkuyorum bilsenJ Senin 0 son derece gtizel, son derece duygulu, son derece atesli sevginin bende varattigi hayallerin heyecaru baska hicbir yerde yok. Bunlar her gene;: kizm kalbini tarif edilmez bir mutlulukla dolduracak §eyler. Beni korkutan ve endiseye sevk eden de bu ya. Havatrrrun tamarru, mevcudiyetimin hepsi seni dusunmekten ibaret ... " Daimi bir araYl§ icinde olan Karl; felsefenin derinligine vararak hukuk tahsilini brrakir, Bu birakis onu Hegel'e gotiirecek, daha kotusu de Allah'; inkar edecektir. Yine ona gore, toplumun en muhtac oldugu §ey ihtilaldir. Bundan soma, Karl Marx'm miicadelesi baslar, Profesorluk dahil her turlti imkam teper. Tepemedigi, olesiye baglandlgl tek dayanagi, a§h Jenny'dir. Onunla Haziran 1843'te, Kreuznach'taki Luter Kilisesi'nde evlenir. Kendi virmi bes, kansi yirmi dokuz yasmdadir. Karl son derece mutludur. Kansma da kendi felsefi dusuncesini asrlamaya baslarnis ve onu Allah'm var olmadigma ikna etmistir, Boylece hayalinde kurdugu bir dunyayi, bir komunist dunyasiru gene kadma gosterrnistir. Marx'lann ilk e;:ocuklan Paris'te, 1844 Mayis'mda dunvaya gelir. Onun admi da Jenny koyarlar. Fransa'da bulunmalannm sebebi, Prusya hukumetinin baskismdan kurtulmaknr. Fakat burada da duramazlar. Bir Alman multecisinin e;:lkardlgl gazeteyi yonetmeye koyulunca srrur dl§l edilir ve Bruksel'e yerlesirler, Yolculuk masraflanru karsilamak icin butun esyalanm satarlar. 1848 ihtilali patlak verince, Belcika polisi ile baslan derde girer. Once Paris'e soma Koln'e giderlerse de burada da tutunamazlar, Londra'ya kacarlar, Orada dorduncu cocuklan dogar, Ayru zamanda muthis bir sefalet hayatr baslar, De;: cocuklan da tuberkilozdan oliir, Butiin aile, bir veya iki odali yerlerde en zor §artlar icinde ya§amaktadlr. Ama biitun bu sefalet ve rezillikler, kan koca arasmdaki sevgiyi oldiireceg; yerde busbtltun kuvvetlendirir. 21 Haziran 1858'de, Karl Marx, [enny'e vazdig; mektubunda askmi, sevgisini §U cumlelerle anlatir: "Sen oniimde etten ve kemikten buttm varliginla durmaktasm. Seni kollanmda tasryorum. Ayaklannm ucundan baslayarak saclanna kadar her yerinden opup, onunde diz cokmekteyim ve 'seni seviyorum' diye inlemekteyim. Sahiden benim hammefendi sevgilim, seni hie;: kimsenin sevmedigi kadar seviyorum ... " Bruksel'de bulunduklan sirada jenny'in annesi, kizma yardrmci olsun diye Helene Demuth adli bir hizmetci kiz gonderir, KIZ, Karl Marx tarafmdan hamile brrakilir ve bir erkek cocugu dunvaya getirir. Karl'm arkadasi Engels, bu cocugu kabul ederek bir skandalm oniine gecer, Ne var ki Jenny, her §eyi ogrenmesine ragmen Karl'iru terk etmez; onu cok sevdigi icin dogan cocuga ve kadma vardimci bile olur. Jenny, vermis yasina gelmesine ragmen guzelliginden bir §ey kaybetmernistir. Karl ise 1880'lere dogru, kahbi yerinde bir ihtiyar

86

KARL MARX (MARKS) 'IN ASKI

87 adamdir, Uzun saclan ve ihtirasla parlayan gozleri vardir, Jenny hastalamp yataga di.i§ti.igi.i zaman, Marx, onun bas ucundan bir an olsun aynlrnarms, onun kanser hastahgiru ve sonra da olilmtlrui bi.iyi.ik bir metanetle karsilamasmt bilmistir,

. gozi. gonltinun boslugundan kurtulmak ihtiyacmdaydi.i Maria'dan baskasim gorrnez olrnustu: . dunyarun §ahdaman istanbul ve Bogazlarda olan Rusya'nm. vakisrkh. halkmi memnun etmek icin bir sira tedbirler almaya baslarmsn. onunla evlenecegim. annesi Carice. Saranp solan ve bir ko§eye cekilen Carice'den Aleksandr yava§ yava§ bikmaya baslanusn. §anma vakisrnayacak boyle bir evlilige onay vermernisti. 0 siralarda Smolny'deki kiz enstitiisunu yeni bitirmisti. Maria da kendisini hayrr islerine adarrusn. Aleksandr. Bir ara saraydaki nedimelerden Polonyalt asil bir ktz olan Olga Kalinovski'ye tutulup evlenmek istemisse de. . kendine karsr oldugu kadar baskalanna kars: da vesveseliydi. 1883'te hayata gozlerini vurnmustur. bans istediler. bir inceleme sirasmda Maria von Hesse'ye rastlarrus. Avrupa'da vapng. kaygrlanndan. Tarih boyunca gozii ve gonlu. Onun da adi. ondan aln cocugu olmustu. Prenses Katerina Katya Dolgoruki idi. hayatmda onernli ral oynayacak gene bir kizla tarusti. maglubiyetin acisuu gidermek. Yenilen Ruslar. Yaverlerine de. bir dedigini iki etmiyordu. ilk cicim aylan fevkalade geciyor. Carice Maria'nm sihharini ~abucak bozdu. gozi. Ingiltere ve Fransa ~lkarlan icabi Osrnanli tarafiru tuttular. on un duygulan degi§memi§.Prenses Maria'yi seviyorum. babasi Car Birinci Nikola sonunda bu evlilige razi olmustu. 1841 vilmm Nisan'mda evlendiler. Aleksandr'm. i§te tam bu siralarda. Hayal kmkhgl icinde §a§mp bocalayan.. 88 CARIN CÖZDESi KATYA ~ Birinci Nikola'nm yerine Rusya tahtma cikan Car ikinci Aleksandr. gittikce bunalan ve Maria'run da pek yilzilne bakmayan Aleksandr. Sansilru gevsetti. 2 Mart 1855'te Car sifatryla Rusya tahtina c. babasi gibi boylu poslu. gonul maceralanyla anne ve babasrm kaygilandmyordu.Kansi ve kizmm arka arkaya olmesine dayanamayan Karl Marx. Rus Prensi. Ama prenseslikle hicbir ilgisi yoktu . ilk olarak koleligi kaldirdi. ailesine geri adim atnrrms. 1838'de Gene. Bu gonul macerasi. Osmanli Devleti icindeki Ortodokslann haklanru korumak bahanesiyle savas acmasi uzerine. adalet islerini duzene soktu. Giri§tigi islahat hareketi birkac yil soma birdenbire duruverdi. Aleksandr kansiru cok seviyor.lkngl zarnan. Boylece. Lehine olmayan Paris Bansi'ru istemeye istemeye imzalamak zorunda kalan Aleksandr. dive diretmesi. prens ailesine mens up olmadigi soylenen boyle bir ktzla evlenmek istemesine Vine ailesi karsi gelmisse de. aydmlarla iiniversite gen~ligi arasmda bir ihtilal hareketinin ilk tohumlanni serpmis oldu. Bu birbirini kovalayan dogurnlar ve Petersburg'un sert iklimi. butun kibar ailelerin gittigi Petersburg'daki devlet parkmda. Katya Dolgoruki. Birlesik kuvvetler Kinm'a asker cikanp Sivastopol Kalesi'ni topa tuttular.i pek bir gencti. Daha gencliginde. ikinci Aleksandr. "Ben ancak bu kizla evlenebilirim" demisti. meshur 1853 Kmm Savasi'nm en civcivli zamanmda tahta ciknusti. iki gene. saraym resrni havasmdan. gorilr gormez ona tutulmustu. Ondan vazgecmektense tahnmdan vazgecerim. Bir bakima goz boyayan ve tutarsiz bir insan olan Aleksandr.

Katya sevgili Car'ma bir oglan dogurdu. Evliliginin ilk yillanndan itibaren verem hastaligma tutulan 90 CARIN G6ZDESi KATYA 91 ve cigerleri iflas eden Carice Maria'nm 1880'de olumu. kisa bir sure kaldiktan soma 1867 vilmm Haziran aymda Paris'e gelerek Aleksandr'la bulustu. her an tehdit alnnda. onu cekmekte oldugu bi. Gercekten Katya. Petersburg salon ve sokaklannda dedikodu girla gidiyordu. gozdesi ile gizlice evlendi. Car'i tarudig. gene kadim Napoli'ye gottirdii. atlan ve arabalan vardi. Ona. Bu olum Car'm. Carin sirdasrvdi ama ogiltler verecek. Daha §imdiden. akil darusilacak capta degildi. Carice Maria'run olumilnden bir ay soma. agzl bicimlivdi. Seckinlerle aydmlar arasmda bir gencler grubu turernisti. Katya. Aristokratlar arasmda beliren bu hosnutsuzluk. halk tabakasmdan olan ihtilalcilerin de ekmegine vag surdu. oliim korkusu icinde vasadi. Hepsi kay komunleri ve curnhuriyetci federalist bir sistemin kurulmasmdan yana idiler. Car Aleksandr. kestane sach. Kirnse. Yillar yih Aleksandr. Butun bunlara ragmen ol~ilsilz. cok guzel bir kadmdi. . ilk zamanlarda Katya. Katya. Bu sartlar altmda Katya'nm a§b onun icin tek Slglnakti. Car'm hasretiyle yanan Katya. Arnk usaklan. tethisciler kishk saraym bir kisnuru bomba ile vikacak kadar i§i azitmaktaydilar. Dedikodulara kulak asmayan Aleksandr. 1872 yilmm Mavis aymda. sedef tenli. bir cocuk daha dogurunca hosnutsuzluk biisbuttin artti. Bunun uzerine ailesi. ihtilal tehlikesi onu cabuk vtpratrmsn. Petersburg sokaklanru 1 Mart 1881 gilni.i§ti. Car ise kirk yaslannda vardi. ikinci Aleksandr'i tahttan indirme cabalan basladi. Ertesi yil. Katva ile evlenmesinin de onunu aciyordu. sirada heniiz yirrni yasma girmisti. Bir taraftan da de vlet idaresini elinde tutanlar arasmda gizli bir cansma alip yi. Katarina Katya tekrar Petersburg'a dondu ve yengesiyle birlikte otunnaya basladi. daha 0 gun anlnus oldu. Dedikodular ayyuka cikrnrsn. pek akilh degildi. Katya'nm ~ari~elige yukseldiginden soz ediliyorduo Ortahk iyice kansnusn. Oglu Grandiik Aleksandr'm cevresinde bir cesit gizli ihtilalci komite turedi. ilk ftrsatta seninle evlenecegim" demesine ragmen tam on bes yil surdii.i.iri. Her aksam Car'la bulusmak icinde Eleysees Sarayi'na gidiyordu. Yuz cizgileri muntazam. haftada il~ dart defa Kl§ Sarayi'na giderek anahtarlanru hep yanmda ta§ldlgl kucuk bir kapidan iceri giriyordu. Suikastlar birbirini kovalamakta.Car Aleksandr'm: "Seni Tann huzurunda rnesru kanm sayryorum. Akli ile bedeni ayn te1den calryordu. Saf bakrslan insarun icine islivordu. bu kendi gelen entrikaCl kadmm yukselmesini. cocuklanna ve torunlanna da Yuriyevski prensi unvarurn verdi. Bu degum Car hanedanmda oldugu kadar aristokrat ailelerde de ofke ve uzuntii yaratti.imi. diinyanm en tatli kadmmi bulduguna inanmaktaydi. Bunlara "Nihilistler" deniliyordu.iti.i kana bulayacak olan suikastm tohumu boylece. sivrilmesini istemiyordu.in acilanndan kurtarmisti. Ostelik iktidar kavgalan.

12 Mart 1881 gi. oldugunu ileri siirduler.. bir ti. Aleksandr. Paket yere duser dusmez biryiik bir gtiri. Baskent'te kendisine karsi yeni bir suikast hazirhgmdan soz ediliyordu. tethiscilerden birisi elindeki paketi atlann ayaklanna dogru firlatn. ilk tarustig: yere gitmek icin kocasim bekliyordu. 92 93 HATICE SULTAN'IN DRAMA TiK A$KI Padisah Besinci Murad'm en bilyiik kizi Hatice Sultan'm dramatik a§kt (romam).irlidi. Melikov.irli. Aleksandr donerken. Car'm arabasi onlerinden gectigi sirada.in de kilisede ayine kanldiktan soma. Facianm son perdesi yaklasmaktavdi.ik bir cocuk verde vatryorlardi.icevherleri idi. hmc ve ofke de son hadde ulasiyordu. Bu seferki bornba yerini bulmustu. Car'a bir §ey olrnanusti. son nefesini verdigi zaman da gozlerini kendi elleriyle kapadi.iylik aski Aleksandr'm olurnuyle carice olamayan Katya.i ile beraber koyu bir kar ve duman bulutu gaklere yukseldi. Fransa'nm gi.(ar Aleksandr. mi. Maiyetindeki Kazaklardan iki kisi ile ki. 1887'de "Toplum Di. ikinci Abdulhamit basta olmak uzere aileleri de perisan etmistir. 1922'de hayata gozlerini yumdu .. her ne yapilirsa yapilsm. Katya. daima tenha olan bir nhum boyunca tedhisciler pusu kurmus. ilk defa seninle orada ramsrrustik hani" dedi. kanunlann hazirlanmasma kanlabilecekti. korkusuz bir eda ile suikastcilere dogru yi. Car yere yuvarlandi. Giinlerden pazardi.ilti.ini. hem Katya sue ortagi savilryordu. ne hurriyetci idi. Ama Aleksandr bu soylentilere aldms etmedi.izerine kanadiru germisti. ikisinin ortasi bir vol tutuyordu. her §eyden habersiz hazirlanrms. cocuklan. onu bekliyorlardi. Aleksandr. Her ne olursa olsun. Fakat daha 0 anda olum. hanralanyla bas basa yasadi. gezintiye ~lkmak. Dramatik romanm basrol oyuncusu Hatice Sultan. bacaklan parcalanmisti. Bu dramatik ask.i~i. Petersburg'dan aynldi.iti. Plevne kahramani Gazi Osman . Aym anda. donuste seninle yazhk bahcede sakin bir gezinti yapanz. il meclisleri tarafmdan secilecek temsilcilerin aracihgi ile bi.i§lincesi kocasi. Fazlaca kan kaybediyordu. ama Aleksandr umursarnadi: "Merak etme. Katya. Mihail saraymm muhafiz kitalannm gecit toreninde hazir bulundu. Yildtz Sarayi'ru alt list etmekle kalmarrus. iki metre ilerisindeki mechul bir adam Car'a dogru bir bomba firlatn. dunyadan elini etegini cekrnis bir halde. ona oksijen verdi.i aksanu Kont Melikov'u kabul etti ve yaymlanacak bir bildiri ile mutabrk oldugunu soyledi.i.iksek Komisyonu"nu kurarak ona genis yetkiler verdi. ilerici fikirleriyle i. halkm gozunde hem Aleksandr. Aleksandr. i. saraydan cikrnamasi icin sevgili Car'ma ~ok valvarrmsn. Bazrlan bu yeni politikaya Katya'run ilham kaynag.ilkede demokrasinin ilk tohumlanru ekmeye kalkisti.izenini Koruma Yi. Felaket haberini agrenir agrenmez deliye donen ve yanma kosan Katya. Car'm i. Harmanisi sirtmdan firlanus. Onun tek di. her zaman yapng. Ertesi gi. Can cekisen hukilmdarr saraya getirdiler.in millet.ineyinde bir yere yerleserek uzun villar orada. Tethisciler kesin darbeyi indirmeye hazirlarurlarken.in salnus Kont Loris Melikov'u getirdi. Baskanliga iyi bir general olan. Bi. digerlerinin asklanna pek benzememektedir.i dinmek bilmeyen karu durdurmak icin cerrahlara vardim etti. gibi. Car'ma ilk vardmu yaparak §akaklanm eterle ovdu. Aslmda Katya ne gerici.

Bu mektuplarda alev alev yanan degil. tahsilden mahrum. bu ask macerasmm nasil basladigirn bi. Hatice Sultan ile. di. melekler sevinc icinde . intikam icinde yaruvordu. Ciragan zindarundan kurtulmak ve mustakil bir daireye yerlesmek istegini arz eder. yekten bir Va~lfPa§a yapihp. Abdi. Muthis bir kin ve intikam da vardi. Bu misafirlik aylarca devam edecektir. Besinci Murad'm buyuk kizi Hatice Sultan. Kemaleddin Pasa'nm da Bursa'ya slirgi. kim in nesi oldugu mechul.imidin arkasmdan kostum.. intikam icin her imkaru kullanacak. masal ve siirleri golgede birakacak §ekilde insanm kanma kansip.ir. sultanda da.Pasa'run oglu. Bu dramatik a§kt. Varhk icinde yalmz ben mahzundum. Enderun'dan yeti§mi§. Diger yandan.ili. Padisah Ahdulhamit.in bu giizelliklerin cinlayan sesi.izlerini gorrneyeceklerdir.ilhamit'in damadi Kemalettin Pa§a'nm aski tiyatrolarda oyun. birbirlerine gonderdikleri buram buram hasret kokan saY1S1Z rnektuplar da bu yasak a§k1 daha cekici hale getiriyordu. Hatice Sultan'm ise daha temkinli. Ikinci Abdulhamit'e.lragan Saravi'nda inleten ve kendisini otuz bir yasma kadar bekar birakan Sultan Hamit'ten nasil intikam almdiginm hikayesi vardi.inii idi. saray ve kulube de de insanlara hakim tek kuvvet halinde yasryor. hikave. uzun kara bryikli Vasif Efendi.i karamus bir a§lk. emelsiz. Her §ey.imsiiyordu. Yirmi bes yasma geldiginde. gozi. Evlendikten soma konaklan van yana olan iki sevgilinin el ayak cekilince gizlice bulusmalan yamnda. damarlarda akryor. mektuplannda sevgilisine kavusmak icin her careye. bizi de kimlere munasip buldu" dive dusunen Hatice Sultan.ini. Her zerre. melekcigimin sarav-i ismetine girmeyi emrediyordu. Abdulhamit'in bir ara Sultan Resat'm vakisrkh oglu Mehmet Ziyaeddin Efendi'ye: daha soma Misir Hidivi Abbas Hilmi Pasa'ya vermek istedigi. Hatice ve Fehime sultanlann Crragan'dan almmalanna razi olur. Pararnparca olan urnitlerimin enkazi alnnda perisan . babalannm yi. Aman aman. amcasi Abdulharnir'e ares puskuruyor.. hatta vakisikh bir gens: bile olmayan. Yine bu mektuplarda. giil rengi ile gi.in yollanmasma sebep olacaknr. cok sevdigi kizi Naime Sultan': yere vurmak icin kurulmus bir plan vardi. Umitsiz. ikinci Abdulhamit'in darnadi Kemaleddin Pasa He sevisiyordu. babasi tahta ciktlgmda aln yasmda idi.iti.in tafsilanyla anlatryor: "Senelerce bir i. Mektuplardaki hitabet. Hatice Sultan'la yirmiyi askm bulunan Fehime Sultan. gok §en. Biiti. Bir imkan bulabilmek icin isnrap ve has ret icinde yuvarlandrm. Atesli mizaci ve guzelligi ile Ciragan Sarayi'ndaki diger kiz kardeslerinden aynlan Hatice. film ve romanlara konu olacak §ekildedir. Kemalettin Pasa'mn.inya durdukca da yasayacak. servette de. Bir Persembe gi. valruz beni azap icinde ktvrandmyordu. Hatice Sultan ile ilk defa 13 Nisan 1904'te bulusan Kemalettin Pasa. hatta cinayete bile basvurmayi goze alan. yanma uzunca bir muddet vaklasnrmarmsu. §ohrette de. bu §artl kabul eder ve Yildiz Sarayi'na misafir giderler. Hatice Sultan. yanardag gibi fl§kmp tutusan bir ask vardi. Dunya mesut. o ask ki. ikilinin birbirlerine vaznus olduklan mektuplann her satmnda gorunlz. ask ve tasvirler degrne roman. Hatice Sultan'a Ortakoy'de verilen saraya damat pa§a olarak yollarur. Arnk kendimi bir nebat gibi hissiz yasamaya mahkurn ettim. "Kendi kizlanru Gazi Osman Pasa'nm ogullanna verdi. Hatice Sultan. hicrarum haykiran cok uzun mektubunda. tarihi ask rornaru da diyebiliriz. Hatice Sultan'm babasuu <. Abdiilharnit'in sectigi ismarlama kocayi his: begenmemis. bu yeis kaplanus omrumun agir yiikli alnnda ezildim. Abdiilhamit'in kizmm kocasmdan aynlmasma. fakat §artl vardir: Bir daha ebediyen Ciragan'a donmeyecekler. Ciragan Saravi'nda adeta bir mahpus gibi yasryor ve bu duruma isyan ediyordu. Bu sevdaya. incelik. daha agrrbash oldugu gori.

. sevgili melekcigim. kalbimin ilstilne koydum. vucudumun askla dolu her zerresi bir maksada tabi idi. " Sevgilisinin yilzilnil gcrunce Tann'nm cernalini gomlil§ gibi olan. ezberledim. ilk defa kendisine bir soz soylemesi ilzerine sevgilisini kendisini yaratan kudretten ilstiln sayan Kemalettin Pasa. " Hazan mevsimi gelmis. inleyen gunahsiz bir mazlum gibi iimitsiz ve talihsiz . Her nefes aldikca vasadigima pisman oluyordum.. komsu oldugu sevgilisinin perdelerinin asih oldugunu gorup cok sevinir. ben asktan vefa gormedigim icin melul. Kemalettin Pasa ko§kiln bahcesine ctkar. yoksa nivada rrnyun? Ya Rabbi. ya Rabbi. camm 0 derece §ilkilr ve nimetle sarsildi ki.i§ butun gucumu. Askim benden care gormedigi icin gam icinde. gunler seneler kadar uzun geliyor. bana hayat verdi. Bir gokyuzune. esaret zincirine vurulmu§. gozume gorunen ey ilah sen misin. Gunler ve haftalarca pencere onunde kendisini gormek icin nasil bekledigini yana yakila anlanr: "Ya Rabbi. " Hatice Sultan'mdan aldigi cevap karsismda deliye donup kendinden gecen. Efendicigim pencere onunde idi. Gozlerimden dokiilen damla damla zehirlerle hayal ettigim saadetim zehirleniyordu. saadetler sacn. sizden bir zerre olsun bakabilmeye §iddetle muhtactrm.oldum. gordilgilm nedir? Esrar rru ictim. Boyle uzun. zihnime. bir size baknm. Bir gi. ulviyetinize hayran ve minnettar oldum. Teneffi. yazdlgl rnektubu Hatice Sultan'a vermesinin hemen ardmdan karsihgiru aliyor: "Mektubunuzu optiim. Yaradihsin tabii kanunu.. yapraklar dallanndan birer birer du§erken olumu hatirlatmaktadu. optiim. 0 kutsal maksat. Tann'mn sifatma yarasan harikulade kudretiniz karsismda kendimden gectim. takatimi kesti. bu haliyle sevgilisine cevap vermekten de kendini alamaz: "Merhametli velinimetim. Beni dunyaya getiren kuvvetten fazla. 0 ilahi hitabmiza kulak verdim. . .. divane mi oldum. Okudum.is 96 T ARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI HATicE SULTAN' IN DRAMATiK ASKI 97 ettigim hava aynhk tozlan ile dolu. Sanki vucudum toprak olmus. vucudumun her zerresi toprak oluncaya kadar efendicigime kul olmaya cabalamalidrr . annesinin kucagmdaki yeni dogmu§ masum bir yavru gibi bitkin. tekrar tekrar okudum. §iddetli huzunlerin dakikalan gunler kadar. karanhk geceler icinde insan gene bir aydmhk nokta bulmaya cahsryor. nurlu viizuniiz karstsmda eridim. Bir umidin parlamasryla ruhum aydmlandi. kendimden mi gectim. olum ve hasretten kurtaran kudretinize. gonlume yerlesti.. ne sonsuz kudretin var? Bogulurcasma kendimden gecerek titreye titreye 0 koseye vaklasnm. Manalar ale min de Tann'nm cemalini gormekten farki olmayan bu fevkalade gori. Gonlum. Sizi gorrneye. Bahcedeki masaya oturarak icindeki ask alevini dokiip biraz olsun ferahlamak icin yine kaleme kaglda sanhr.in sarayrruzin oniinden kayikla gecerken gramofon cahyordu. hastalamp yataga dilsen Kemalettin Pasa. sizi bir §erbet gibi ruhumla iciyordum. nurun mudur? Ilahi.

gosterdiginiz ilgi He iyilesecegim.§lk. cektikce cekiyor: "Dun gece sabaha kadar bir buhran icinde.. bu utanc verici di. Hatice Sultan.. iniltiler ve atesler icinde vandim. kosktin hizmetcilerine bir gun onceden izin vermekte. . hatta ernretmektedir.inku elimde alan bu kadarcik hurriyet ve serbestiyet de olmayacakur. ondan aynlmak istedikce her defasmda "Bizde sultanlann bosanma adeti yoktur. Hatice Sultan'm buldugu ve musaade ettigi §ekilde mektuplasma.i. da olur. Gecirdigi ask buhram ile zaman zaman hastalanan ve mektup iistiine mektup yazan Kemalettin Pasa'nm elliye yakm ask mekrubunda vamp cirpmrualar devam edip gider.i§uncenin bir ise varamavacagim. Bll tedbir bize zarardan baska bir fayda getirmez. saat dart bucukta gonderdiginiz §efkatli fermannarnenizi aldim. uzaktan olsun efendimizin nurlu yilzil karsismda biisbiitun iyi olurum.Merak etmeyiniz. Hatice Sultan. c. ovle bir miknatistir ki. Aynlmalan icin olumumu temenni etsinler" diyen Sultan Abdulhamit karst gelir. " Kemalettin Pasa. Ah velinimetim. Ben sag iken aynlmalan imkansizdu. Gizli bir yoldan ve kapidan . Melegime kars: havatirm tarife nasil soz bulabilirim? ilahi bir sevdamn anlatilmasi ruhsuz kelimelere sigar rru ki? Hie konusmasarn. ne var ki Sul- 98 HATICE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 99 tan Abdulhamit bu evliligin devanuru istemekte.g1thane'de de bulusurlar. Butun kelimelerinde hasret. ne vapacagiru §a§lran Hatice Sultan. taharnmul edilmez hisler ve ne pahasma olursa olsun Hatice Sultan'a sahip olmak arzusu vardir. Hatice Sultan'm sarayma girmektedir.. Kemalettin Pasa gizli yol ve gizli kapidan Hatice Sultan'm saravma gitmektedir. butun bunlardan ve pencereden pencereye isaretlerle anlastiktan sonra. gizli yollardan sevgilisinin koskiine girdigi gibi.. Hatice Sultan da kocasi ile cmgar cikanp stk sik yapngi gibi "Bir daha gelmeyecegim" diyerek cikip gitmekte. padisahm kendisini asia serbest birakmavacagmi soyleyerek devam ediyor: " . Kemalettin Pasa.. Ne var ki. cok goruniir milsilnilz? Sonsuz teessurle ayaklanruzi operim efendicigim . askirm belki daha ivi ifade edebilirim .i§i. Ah efendicigirn. kavruldum . Bu hurriyer... Emirleriniz ilzere butun panjurlann acik bulundurulmasmi suret-i mahsusada tembih ettirdim. Bu cok tehlikeli bulusmalar son derece planli vapilmaktadrr. Hatice Sultan'm kocasi Vasif Pasa isin i~ vuzurui bilrnekte. yaznll§ oldugu son mektubunda. Kernalettin Pasa. Kac gundur gayet derin di. istanbul'un mesire veri alan K5. saat on bucuktan soma yalmz rrusuuz. Ote yandan. Asklanndan neredeyse cilduan iki 5.inerek §u karan verdim. kocasi Vasif Pasa'yi asia sevmemektedir. Yann herhalde ve elbette. boyle bir tesebbusun zarardan baska bir fayda getirmeyecegini. Gene bu mektuplardan nasil bulustuklanru ogreniyoruz.. Vastf Pasa'yi zehirleyerek oldurrnekten bile bahsederler. yan yana olan kosklerin pencerelerinden bahceye sarkinlan iple yapilmaktadu. Yalmz bu hadiselerin bazen aksadig. " Kemalettin Pasa'run mektuplanndan ogreniyoruz ki... efendicigim. Bana bir hayli hasret gozyaslan doktilrdil.

nasil yasanrn? Sayle Kemalettin'cigim. Hatice Sultan. 100 HATicE SULTAN'IN DRAMATiK ASKI 101 .inursen. Bursa'ya surgun edilecektir. Abdulhamit'in eline gecer ve karanni verir: Sevgili damadi Kemalettin Pasa.. Yanaklanmzdan. ondan soruluyor.agnhyor. Bu hal. konsoloslugu sirasmda kansngi kacakcilikran dolayi hapse anlir.onun vucudu ile kaimdir.1ban iken. h5. Peder bir <.. .. iyi du§i. Evimde bir §ey oldugu zaman ne kahyadan soruluyor.i gene ve vakisik]: Rauf Hayri Bey'i begenerek onunla evlenir. pede rim hayatta olmazsa rahat biraktr. kizr Naima Sultan'dan bosatilacak ve Kemalettin Pasa. Hemen a <. bir gezinti yerinde gardugi. Bunlar buyuk saadet degil midir? Bu saadetten de mahrum kahrsak ne yapanz? Ben ne olurum. Bu karannu yerinde bulmazsan. Bu karar ve dii§i. sene . u<. Hatice Sultan'm Rauf Hayri Bey'den bir krz ve bir erkek cocugu olmustur. beni sevmiyorsun. 0 mahvolunca beni Yl1d1Z'a alacaklar. karannu kabul edeceginden §uphem yoktur. dudaklanmzdan istiyak ve muhabbetle operek bu karanrru kabul edip beni kirmamarnzr istirham ederim. hayatim. evlidir. Hie mi hie sevmedigi Vasif Pasa'ya yukluce bir para odeyerek bosamr. Tabii reddedecegim. Kemalcigim . ne de bas agadan. Sultan Hamit'in itimat ettigi bir erkek olmaymca beni serbest birakmasi asia mumkun degildit Bugi.15.. yahut bir kir icindeki kosklerden birinde. " Bir gun iki tarafm yazd1g1 ask mektuplan. ne olacak? Ya geneYildiz'da oturtacak. Kizida Hindistan'da vefat etmistir.incelerimi iyi dusun. Ruhum. Soma tahta cikacak alan Resad Efendi'nin bize son derece teveccuhii ve §efkati vardir.. diyecegim. ne kadar devam eder? Olsa olsa iki. bir muddet oturttuktan soma evlenmeye zorlayacaklar. Artik Kemalettin Pasa ile evlenmesi icin hicbir engel kalmarmssa da iki cilgm sevgili vine birlesernez. Bir sure soma Abdulhamit tahttan indirilir.in rnektuplasabilivoruz. Hatice Sultan ise van a<. Karar derhal tatbik edilir. van tok yasavarak hayanrn bitirir. Cumhuriyet'in ilanmdan soma hal~edan ileri gelenleriyle yurt disma cikan Hatice Sultan'm kocasi Rauf Hayri Bey.. Kemalettin Pasa serbest brrakilir ve Mesrutiyet ilan edilir. Fakat Hatice Sultan.

Pasa'run bir suikastle oldurtilmesi uzerine vonetirne el koyan ittihat ve Terakki'nin asked kanadirun lideri oldu. hatta padisahtan bile gLiS. Maceradan maceraya kosan Pasa. harbi kavbedince Talat ve Cemal Pasalarla birlikte 1 Kasun 1918 gecesi T urkiye'den aynldi. Almanya'dan varia olan Pasa. 24 Temmuz 1908'de ikinci Mesrutivet'in ilarundan soma "Hiirriyet Kahramaru'' olarak tarundi. ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne kanldt. Gonli. Tiirk diinyasmm oldugu kadar islam diinyasmm da yakmdan tamdrgi bir insandir. Sultan Abdulmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. 3 Ocak 1914'te "Pasa'' ve "Harbiye Nazm". ismail Enver. Bu donemde. 23 Ocak 1913'te arkadaslanyla beraber Babiali'yi basarak hukumeti devirdi. "Tiiran Imparatorlugu'' kurma hayaliyle bin bir zorluk icerisinde Rusya'ya gecti. Mesrutiyet'i yeniden ilan etmeye zorlamak icin 24 Haziran 1908 Haziran'mda arkadaslanyla daga ~lktl. Enver Pasa kadar maceralarla gecen bir baska kisi belki de yoktur. Burada Rum ve Amavut cetelerrvle carpisn. Osmanh Devleti'ni Almanya ile muttefik olarak Birinci OLin ya Savasi'na sokanlann basinda gelen Enver Pasa. 104 . Harp Okulu'nu bitirdikten soma Manasnr'a tayin edildi. aym zamanda Hareket ordusu komutam da olan Mahmut Sevket Pasa'ya verdi. Katkasva'ya. Belcivan yakmlanndaki Cegan . Enver Pasa artik devletin en guS. 1909'da Berlin'e asked ate§e olarak gitti ve burada Trablus (Libyal'u isgal eden Italyanlarla carpisn. Sovyetlerden bekledigi destegi gorerneyince Buhara'ya giderek Ruslar'a karst savasan Ozbekleri teskilatlandirmaya calisti. Tarihimizde havati. Bilhassa Almanya'da. Osmanh'dan "Enverland" yani "Enveristan'' (Enver'in Ulkesi) diye bahsediliyordu.lliydii. ~ --ENVER PASA \IE NACiYE SULTAN daha soma da "Ba§ Kumandan Vekili" oldu ve guciinun zirvesine ulasti. Aym senenin Mart aymda.ENVER PASA VE NACiYE SULTAN Enver Pap. ikinci Abdulhamit'i. 4 Agustos 1922'de Ruslarin saldinsina ugravan Enver Pasa. Sadrazamligi. Balkan Savasi'run patlamasi uzerine istanbul'a donen Enver Pasa. Alman cephane sandiklan iizerinde Enverland vazryordu. 1881'de istanbul'da Divanyolu'nda dogan Enver Pasa. orad an Berlin'e gitti. Alman Imparatoru ikinci Wilhelm ve istanbul'daki Alman Buvukelcisi Wangenheim'le dostluklar kurdu. Bu yolculuk esnasmda iki kere tutuklandi ise de ucunctlsunde Moskova'ya ulasrnayi basardi.lu adami olrnustu.

Tepesi'nde on satta carpisrrken §ehit oldu. Bu vucud oyle ki: senin gozunde melekler kadar masum ve butiin askerlerden daha heybetli olan bu viicuttan kopanlrrus (kanlar icerisinde §ehit olmus) . Allah'a emrini yerine getirmede sana olan sevgime dahi boyun egme dim. .. Sen Allah'a once kocamn vapng. Mustafa Kemal ve Turkluk sevgisini de dile getirmesi bakirnmdan son derece onernlidir: "Sevgili N aciye. bir kan ve ares deryasmda kahramanca carpisrnaktayrm. Oysa ben §imdi. zengin olmak veya kendi b. senin sevginle carpan kalbimi paramparca etmekte ise de bu ugurda boyle biiyiik bir imtihan vermekten mutluyum. Bu ise senin ince kalbini uzmektedir. olumden korkmak niye? Bir kimse rahat yatagmda olmektense. Milli Mticadele'nin ba§ladlgl gunlerde Naciye Sulran'a yazdigi mektup. Enver Pasa. esi Naciye Sultan'a yazdlgl mektuplarda hem hasretini. sehit dtisrnesinin 74. bundan senin de ayn bir mutluluk duyman gerekir. Senin 0 sevimli. hem askmi terennum ediyor hem de siyasi ve askeri faaliyetleri hakkmda bilgi veriyordu. Cenab-i Hakk'm omuzlanma vukledig! kudsi bir vazifedir. Bir zarnan benim snclanrm tarayan. Sen yazdrgm mektubunda bana sitem etmis. Oesem de yalan olur. Gercekten beni senden kopanp buralara kadar surukleyen. Vatan ve aile hasretiyle kavrulan Enver Pasa'nm muthis mucadelesinde tek tesellisi. Kemikleri. Onu daima kalbimin ustunde tasryacagun. ~u fani dunyevi sevler icinde. bu harp meydanlanndan sag salim kurtulup gelmesi icin dua etmeyesin. Senin oyle bir hayat arkadasm var ki onun. onu sevmendir. Sevgili N aciye. kilmc ve harbi sevdigim kadar hicbir §eyi sevmedigimi yazrmssm. muzaffer bir komutan olarak donsun veya §ehitlik mertebesine ulassm. Fakat Allah'a §ukurler olsun ki. blum ise mukadderdir. cok sevdigi N acive Sultan'ma vazdtgr ask ve siyaset (Mustafa Kernal'e) mektuplan olmustur. Senin vazdigm 0 son mektubu aldtrn. ben sadece cihada niyetle yetinmivorum. Bir de benim cihad azrnimin daha kuvvetlenmesine yardimci olmandir. yildonumunde 5 Agustos 1996'da Turkiye'ye getirilerek Istanbul'da.. her ne kadar gormern §imdilik mumkun degilse de. ona niyet edenleri bile (yapmasa dahi). BugunkLi Tacikistan smrrlan icerisinde kalan Abiderya koyune defnedildi. hizmetleri kabul buyurmasi icin dua et ki. Soyledigin pek yalan degil. tatli yuzum. senin sevginden baska benim irademi sarsan hicbir §ey yoktur. ilahi cennete girmeye hak kazandinr. Allah's hamd olsun ki. Oyleyse. vine 0 nazik parrnaklar e1egil mi idi. sevgi ve askmm vaninda.. Bu bir nevi kendini du§iinmek olur ki. Bir kere du§lin! Bu bas oyle ki. Bu ise cihad vazifesidir. Sakm sen kocana. Her ne kadar senden ayn kalmak. hakimiyetirni kurmak icin gelmedim. . senden cok uzaklarda. Bu oyle ulu bir vazifedir ki. Allah da bundan memnun olmaz. Fakat sen de bilirsin ki. Hurrivet-i Ebediyye Tepesi'ndeki arnt mezara. §ehit olarak el. 105 Her ne kadar kadmlar iizerinde bi'l-fiil kilmcla cihad etmek farz kilmnussa da onlar kendilerini bu ilahi gorevden muaf tutmazlar. 0 yeni bir hayata. Bundan daha bliyuk bir mazhariyet var nudir? Hayat kisa.. meye niye gayret etmesin? Halbuki sehitlik mutlak olum (yokluk) degildir. benim hakkunda vanlis propagandalar yapan bir kisrm bedbahtlarm iddia ettikleri zibi ben uzak divarlarda servet aramak. hem de ebedi bir hayata kavusrnaktir. diger ittihatci kader arkadaslanrun vamna defnedildi. sana olan askmi Allah'a alan askina feda edecek kadar kuvvetli bir imam var. Ve bir kere daha soyluvorum. 'Ben hicbir seyi degil sadece seni seviyorum' diyemem. butun dunyevi §eylerden yiiz cevirip Allah'a yonelmen. senin her zaman ~ok vakisikh dedigin bir bas . nazik parrnaklanmn bu mektubun kelime ve sanrlanm nasil dizdigini hayal ediyorum. Senin cihad etmen ise.

Fakat Allah buyuktur. sana bir kere daha boyle bir mektup yazarnayacagirm soylernektedir. . Naciye. kalbimin icinden kaynayip gelen bir ses. biraz yuzune vurmak istiyorurn.. Naciye Sultan'a yazdlgl mektubunda. Allah nasip ederse. Sultarum. seninle bir daha hie aynlmamak iizere cennet-i alada bulusacagrz. Mustafa Kemal'e evvelce acik olarak butun iyi niyetimle her §eyi anlarnus iken. belki ben hemen yann §ehitler zumresine kanlacagim. Haydi. Eminim. Zira Allah. Bilmem Allah kederi de. istanbul gazetelerini okudum. benim §ehit olmam senin icin ebedi bir iftihar kaynagi olacaktir. Insallah bu kadar kederden soma sevinc verir. zira Allah onu bu memleketi du§mandan kurtarmak ve korumak icin gondermistir" diyor. Derken. Kim bilir.. Cicerin'in (Sovyet Disisleri Komiseri) bizim istediklerimizi yaplp vapmayacagiru kat'i olarak anlamak istedik. sabirh 01. kendisini Halil ve Kii~lik Talat'm cikanlmast uzerine hakh gostermek ve belki de iyi olacak bir banstan soma yalmz benim degil. 0 da Mustafa Kemal Pasa ile ilgilidir. Kemal Pasa'ya son gonderdigirn mektubun birer suretini gondererek .. bgleden soma aldigim postamn getirdigi 7 Temmuz tarihli kisa fakat sanki inlemelerimi duyarak teselli icin vazdigm kalbi sanrlann elernimi tadil etti (degistirdi). Elbet millet yakmda anlar ve hakikati gorur.Bu arada benim senden ilk istegim. Hele bir dli§un. Onun basanya ulasrnasi icin mumkiin olan hicbir yarduru esirgerne. cocuklanmm da askerlik mesleginde yetistirilmesi ve onlann da vakti gelince Islam'a hizmet icin harp meydanlanna gonderilmesidir. . biitiin Ittihatcilann memlekete gelmemizi engellemek icin yazdlrdlgl sanrlar da carunu sikn. 106 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 ENVER PA~A VE NACiYE SULTAN 107 Istanbul gazetelerine M. Dilnku mektubunun tesiriyle pek muteessir iken. Suallere kacamakli ve olmayacak cevaplar verdi. artik size 'Allah'a ismarladik' diyorum.. Mustafa Kemal Pasa'nm. "0nun basanya ulasmasi icin mumkun olan hicbir yardmu esirgeme. Pekala sevgilim.. senin de orada nasrl carum sikryorJar: Hele. Bakaltm sabaha ne olur? Ah Naciyecigiml Bunlarla bastru agntmak istemem.. Allah bilir. Ah Naciye! Hele bugunler senin §byle ellerinin arasma basirm brrakarak aglayip can sikmnlannu gidermeye ne kadar muhtacrm. sevinci de verince birbiri iistiine veriyor. Allah'a ismarladik . Mahpeyker'in (buyiik kizlan) rahatsizhgma da acidim . ittihatcilarm Turkiye'ye donrnelerine izin verilmeyecegi yolundaki demecine cok lizlilUp hiddetlendigini anlanyor: "Sevgili N aciyecigim. Naciye Sultan'a 16 Temmuz 1921 gunil Moskova'dan gonderdigi mektubunda ise. ikinci bir arzum daha vardir.. Mahpeyker'in rahatsizhgi gecsin . §imdi senden aynlma zamam geldi. Bak benim olurniime sakm uzulmeyesin. " Milli Mucadele oncesi Mustafa Kemal'le arasi limoni olan Enver Pasa. ~u anda sanki seni kucaklar gibiyim.. Bunlan okuduktan soma. onu bu memleketi dilsrnandan kurtarmak ve korumak icin secip gondermistir..

Isvicre'de birkac ay kalmasmm hayan icin vazgecilmez sart haline geldigini soylemisti. Mustafa Kemal'i sadece a oldugu icin seven. hicbir §ey beklemeden. Ve hayalinin hicbir zaman gerceklesmeyecegini anladigi an. agzmdan tek bir §ikayet SOZLj kacirmadan katlanrmsti. yalmz ben oldugum icin. ~imdi on aln yasmda. Fikriye'nin Isvicre'de bir sanatoryumda bakrlmasi gerektigini soylUyorlardl.imince her derdimi unuttum. butun yokluklara. Sofya'da gorevli iken lzmir'e gelen Mustafa Kemal. Fikriye de kollanm be line doladi.Ah ben bunu dLi§i. hicbir §ekilde memuriyette gozi. Cok tatli bir kiz.im anyor. Onceleri hasta oldugu kendisinden saklanmistr.. " diyordu kiz kardesi Makbule'ye. aym rarihte Mustafa Kemal Pasa'ya g6nderdigi oldukca uzun mektubunda.izi. kara uziim gozhi. Onun elini avuclannda birkac kez sikip btrakn. her haltikarda hizmete devam edecegini. Fikriye'vi asla .i olmadrgmi. Vasfiye Harum. oper.ibeyde Harum. kalbi gum gi. Fikrive.. babasi orada kumandandi. Son giln aynhrken yine siki sikrya birbirlerine sanldilar. julide kendisini gozyaslan ile karsiladilar: boynuna sanlip uzun uzun optuler. el sikisnlar... o kadmlardan. memlekete eninde sonunda gelecegini ve bunu hi<. Sen sag ve 0 da mesut olsun. Fikriye'nin yi.ivey babanun yegeni. ince bir kadrndi.ekmek istemedi. Oteki ise. Tiirklugu ve Islamivet'i ezmeye calisan Avrupa canavarlanm percinlernek icin Muslurnanlan harekete gecirmek oldugunu. ikili arasmda ilk steak temas. Fakat hastaligmm gittikce ilerledigi ve mutlaka bir sanatoryum tedavisine muhtac oldugu anlasilmca. mevkiim icin . voksulluklara. sevgi dolu mektuplar yazanm. 108 KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTI ~~ Ulu Onder Mustafa Kemal.. bana cok duskun oldugunu biliyorum. 10 Agustos 1913'te Mustafa Kemal'in istanbul'a donrnesiyle basladi. kizlarla konusurken duygusal sozler ederim.i kipkirrmzi kesilmisti. Yaradilisim boyle. seni Allah'in birligine emanet ederim . Biri. Fikriye.. Mustafa Kemal'i olesiye seven bir kadmdi.. Zi. kimsenin engelleyemeyecegini soyluvordu . vereme tutulmustu.. ben her §eye katlamnm. Doktor Fikret'e bu hususta sunlan sayler: "Ben duygusal bir insarum. Selanik'te ders verdigirn bir kiz vardi. uvey babasmm yegeni Fikriye idi. tek idealinin memleketin kurtulmasi. "Benim camm Kemal Agabeycigim. Ince bir hastaliga. Birinci Dunya Savasi sonundaki faaliyetlerini ve Moskova'daki calismalannr anlatarak. Doktorlar. Ama Fikriye kendisini bir hulyaya kapnrnusn. Soma. Ben de insarum. Fikrive. i. Fikriye'nin ogluna gosterdigi bu asm ilgiden raharsiz olmustu. doktoru kendisine. kendilerini dislamamasmi. elbette sevmis olabilirim. "Beni iki kadm sevdi. kulaklan ugulduyordu.. Mustafa Kemal'in is:i bir hos oldu. Soma 0 ktz da korkunc bir kaza gecirdi: 0 ask defteri feci bir §ekilde kapandi. ~imdilik. " Enver Pasa. Cok hoslaruvorum Fikriye'den ama ben his: evlenecek dunnnda bir adam nuyim? Yann ne olacagi belli mi? Yazik olur co~" cuga .. ilk kez Fikriye'ye dokunmaktan tatli bir haz duydugunu anladi. Fikriye. Fikriye. Buyudukce guzellesti. Pasasirun a dehset gLinlerinde yanmda olmasim bilmis. Mustafa Kernal'in Fikrive'den hoslanmasi daha Sofya'da iken baslanusn. havatina son vermekten cekinrnemisti. size boyle sanlmayi ne kadar cok isternistim'' dedi. elini sevdigi adanun elinden his: <.

Onun kafasmda soylu ve iinlii ailelerden bir kiz vardi. tedavisine orada devam edecekti. Azrail gecmis gibi bir sessizlik vardi. Pasasi icin Paris'ren birkac parca giyecek alnusn.Peki Pasam. hareket edecegi bildirildi. benim carum Pasam.lki§ islemleri tarnamlandi. yanaklanna dokulen gozyaslan.irmeye <. bu isleri gorur §imdilik.gelini olarak gormek istemiyordu. Ah. kendisine biraz olsun gelince. Bir gozleri var guzel olan. Fikriye. AIdlgl haplarla derin bir uvkuya girecekken ruya icinde Mustafa Kemal Pasa'nm adiru sayiklryor. tath tath guluvordu: "Uzi..iIllle sen. gozlerinden yaslar akryordu: . sizinle sefarethaneniz ilgiliclir.Sefarethane. sinirlendirirler seni.ah§lyon::lu: "Benim Pasa oglurn gonlunil kapnrdi galiba §U soguk kiza. Ba§hekimin. clemesi uzerine Fikriye. Benim sofra cavusum. " Mustafa Kemal'i deliler gibi seven Fikrive'nin once saghgml kazanmasi gerekiyordu. iyi kadm ama senin hizmetini gorecek kadar gorgi. Tedavisinin gerisini Turkiye'de yaptirmak istedigini soyleyerek hastaneden aynlmak icin emir verilme- 110 KAVUSAMAYiNCA ÖLÜMÜ SECTi 111 sini istecli. calisma odasma gecerken." Fikriye sevgili Pasasi'run boynuna sanldr.irsiin? Elbette yillarca kalacak degilim ya Isvicre'de.in hi. size de elma yanakh bir kiz gibi kosar gelirim Pasam . huziinle fakat dikkatle . Mustafa Kemal'in Latife Harum ile evlendigini Isvicre'de vattigt sanatoryumda ogrenmi§. Mustafa Kemal'e sik sik: .Ah benim sevgili Pasam. hie kendi degerini bilmez . onlann hepsi olur. Nasil da Fikriyecigini sever. nazlanmaya.. dagilrrusn. Fikriye. Sanki biiti. konsolosluk benim hurriyetirni smirlayamaz. ben gidince sana kim bakacak? Sabah kahvelerini kim getirecek? Elbiselerini kim utuleyecek? Senin hangi elbise ile hangi mendili kullanacagmi bilmezler. gerekeni yapanz. du§uni. Ben ne aptahm. Sanatoryumda..icreleri bir arada tutan bag kopmus. cilgma donmustu. Konsolosluga telefon eclilip. tren bileti almdi. kendisini koyuvermis. Mustafa Kemal'in ablasi Makbule Atadan'm tutumu da annesinden daha farkh degildi.. 0 da biitun kizlarda var. Onun nesini begenir bilmem. Aldigi fraki.ili. Zubeyde Hamm ise Fikriye'yi oglunun gozunden du§i. Her §eye ragmen. Gerekirse Alman makamlanna basvururum ..i degil . Son uncia Fikriye'nin S. Fatma Harum. kesin tavnru koydu: . Isvicre'ye gidecek.. boynundan kayip vastigim islatryordu. kiskanmava hakki yoktu. Saghgml kazanmadan direnmeye. 15-20 gun icinde turp gibi olururn insallah. bir gi. Sen de Isvicre'ye villigma gitmiyorsun ya. "Ne yapiskan kiz §U Fikriye. Mustafa Kernal. kendileriyle goruseyim. cok sevdigi Pasasmdan bir turlu aynlmak istemiyordu. evlenip gitse de kurtulsak" deyip duruyordu. Fikriye.. Hie deger mi? Benim oglum sag olsun. Mustafa Kemal. Fikriye bavilnusn. Fikriye.in kismet ciksa. ani bir kararla kalkarak bashekimin odasma daldi. Fikriye'vi sadece bir mucizenin kurtarabilecegini dusunerek ici sizladi..

Tcpuza gore kitap. Cezayir rneneksesi gozlerini dli§line dli§Line uyudu.ek gibi varasiyla. Fikriye'nin 112 . Cantadaki silahi §akagma clayayarak yalancilar kahvesine veda etti. para istendi. Fikriye'nin sonunda korktugu basma gelmisti 0 aece. caresizlige katlanmak icin . durmadan aghvor. Cankava'nm yesi] salonunu. arkadaslanm. Dostlanru. Mustafa Kemal ile birkac dakika cia olsa konusmaya hrsat bularnadi. benim Pasam nasil soylerl Erenkoy'cle guzel bir evim olacakmis.e ofkeleniyor. Ankara'nm ikindi gline§i.avu§u Ali. Daha sonra yaverlerin onu disan atmasi ise her seyi bitirmisti. iceriye girerek Fikriye Hammm geldigini haber verdi. belgesel ve tarihsel bir kurgu. "Gazi ve Fikriye" adli eserincle daha da orijinal bir hale geliyor.. iyilesrneden sanatoryumdan aynidigma iyi etrnedigini. "Size cok hizmeti gecmis bir kadmdir.' . gozumi bile kirpmadan kencli kendisiyle konustu.bavuluna yerlestirdi. yuksek ve sinirli bir sesle. dU§Lindu. Fikriye'nin odasi onunde. Fikriye. Bu cigerlerini saran vangm.. Emir s. " Sabaha kadar uyumadi. Emir Cavusu Ali'ye. guzel bir evde oturacagim soyluvordu. kendinden gecerek elindeki catal yere dii§tLi.b yi kabuslar icinde gecirdi. soma kara ates gozlerini yumacaku. hangi degerli seyini korumak icin yasamalrydi? Fikriye icin degi§mezdi birkac giinluk soluk.. Fikriye'nin koskte gecirdigi ikinci gun. itibanru. Hifzi Topuz'un. elinden geldigince nazik gorunrueve s. kendisine hos geldiniz" diyelirn.. kan-koca Fikriye'yi aralanna alarak vururluler.. yapacaklan yardim da . koskun bahcesinden cikrrus. gulkurusu bir 1§lkla doldurrnustu. Kenclisi icin bir dunva demek olan Mustafa Kemal Pasasi'ru kavbetmisti. ':5... Fikriye. "Bu hamm MIa nu oturuyor? Ne zaman gidecek?" dedigini duvdugu zaman.. Ev cle onlann olsun. Cankaya'da istenmedigini kesin olarak anlanusn. Fikriye'ye durmadan soruvor. Fikriye icin saray da birdi artik. Cankaya yokusunu inmeye baslamisu. saghgi ne yapacagim? Gunesim sonmiis benim. Bunca rezillige.. saghgrma kavu§acakml§lm. §akagmcla buyuyen bir kirnuzi s. Yemekte soylenen bu sozlere cok uziilen Fikriye. Gorduklerini dLi§Linclub. kulube de . her §eye ragmen maddi bir endise duymasma sebep olmadigim. ziyafet sofrasi da ayru §eydi. Ikindiye dogru Latife Harum'm. Soma Pa§asmin mavi.:'i •. trajeclik bicimde sonlanan bu ask. arabanm icine devriliverdi. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin yasadig. Latife Hammla Mustafa Kemal goz goze gelcliler. Bunu. Bundan soma. Zeytin ekmek de. Ben basimm caresine bakmasmi bilirim . Mustafa Kemal'le Latife Hamm valruzdilar. onu ne kadar yasatirsa yasavacak.ah§IYorduo Hos geldin merasiminden soma. Fikriye. maddi bir endisem olmamalryrms. hele kendisine ba§ goz eclilecek besleme kiz muamelesi yapilrnasina ares puskuruyordu: "Sanki onlardan ev isrendi. Dostlan bile birer birer kendisinden kopmuslardi. birincisinden de cetin olclu. Mustafa Kemal. gokyuzlinden butiin yildizlanm dli§mLi§. Ben evi ne yapacagnu. koskten aynldiktan soma dusenin dostu olmadigmi bir clefa daha ogrendi.• kendisine aynlan odaya cekildi.. sevgisini kaybetmisti. Hemen ..is. Latife Harum kenclisine yaki§lr inceligi gostererek: "Bekletmeyelim Pasam" dedi. Latife Harurn. Ankara'vi cepcevre goren genis koltuklara oturdular. dinlenivorlardi.. kederler icinde yiiregi ve cigerine kezzap du§mu§ gibi yanryordu. Araba.

duygulu. beni anlanlmaz bir heyecanla. ailesinin hasreti de bu valmzligm tuzu-biberi oluyordu. elli kelimeyle sansurlenmis. Miisaade olundu mu? Herhalde olundu demek. her §eye ragmen vuvayi son una kadar terk etmeyen gercek hayat arkadasi Berin Harum'a yazdlgl mektuplar ve cevaplanydi.in cevtesinde olan yakmlan ise. nefes ahp vermesi bile kontrol alnna alman ve sonra da "vatana ihanet" suclamasryla asilan Basbakan Adnan Menderes. yirmi bir. hicbir belge birakmadan bu dunyadan go<. Nikah taruklan da. cile. Bi. Adnan Menderes. Fiziki ve manevi iskence bir yana. son slgmagl alan sevgili esine ihanet ettigini. Ancak Atati.irlugi. §ifa 01mas a bile. Bunun nedeni ise. Yani tutuklandigt andan itibaren di. Cok onurlu. insallah.:. Aydm'mu milyonlarca operirn . onu can evinden vurdugunu dusunup pisrnan (da) oluyor muydu? "Berin'irn. Menderes'in renkli diinvasi ve sivasi hayan Yassiada'ya getirilmesi ile bitiyor. yolunu bekleyerek ope rim . aciklarnarrus... arkadaslanyla konusrnasi. Yassiada'da Menderes'in haber alma ozgi. ekmegi. icine kapali bir yaradilista olan Fikriye de. incelik. olunmasavdi yazmazdm. yirmi ikileri. Bu iskencenin tek recetesi. icimi dolduran bir heyecanla bekliyorum. tezatli duygularla sarsngiru ifade etmek gli<. sabir ve tevekkul gtirul gurii] akarken. telini aldim. dun on dokuz.inya ile ilgisi tamamen kesilmisti. kendisini sirursiz bir askla seven bu kadmla geleneksel bir bicimde evlenmis. istrrap ve hasret. bu evliligi hi<. Oysa bu mektuplar. Tann hayirlisryla nasip etsin..i bir yana gazete okumasi. seni hayulisryla gorebilmek. ne kadar uzmu§ oldugunu on dokuzlu mektubunda kalbini okur gibi hissediyorum.KAVUSAMAYINCA ÖLÜMÜ SECTi 113 hayatta kalan yakmlanna gore Mustafa Kemal. 0 gune kadar renkli ve bohemce bir hayat (da) surmustur. verdigi soze bagh kalarak nikah olayim hi<.iti. Yapngm her §ey icin ve 0 mektubu yazan elini.tfunu esirgemez insallah.irk'i. dun cok hazin ve istiraph gun oldu. Berin Harum'a gonderdigi ve cevabiru aldigi mektuplarda sevgi.. Bliyuk Allah'nn. fakat yine de gormu§ olmanm bile cok acr dahi olsa. cile ve huzun birbirini srrtlarms. Haftaya gelecegiz mujden nasil hevecanlandrrdi beni. Seni Berin'im.in hasret ve sevgiyi 0 elli kelime icine slgdlracaktl. suyu oluvordu. kangt. size kavusabilmek lo. duyrnanuslar ve Fikriye Harurn'm yakmlannm goruslerine katrlrruyorlar.up gitmisler ve olaym aynnnlan tarihin karanhklanna gomulmus. " Berin Harum'm cevabmda ise act. Yassiada'da bir bir hesap (i) sorulmustur. Mustafa Kemal'in Fikriye'yi koruma endisesi. 114 DARAGACINDAKi KALP 27 Mavis 1960 ihtilali'nin ardmdan Yasstada zindaruna anlan. ama bu olay gizli tutulmus. Seni karsidan gormek isnrabmi kat kat fazlasiyla duymak nasil tahammulu gli<. Ne guzel hislerle cevap veriyorsun. sozun kisasi: nefes alip vermesi bile vasaklanrmsn. hasret. Cok iizgim arumda yazdignn mektubun seni nasil. " "Berin'im. Yuce Yaradan'ma . Geleceginiz giinii.: bir aci oldugunu. sirurlandmlnusti. hasret. radyo dinlemesi. Devlet adamhgi yarunda asklanyla da yakm tarihimize damgasmi vuran Menderes'in bu durumu mahkemelere kadar yansurus.

sihhatine. selametine dua eder ve mektup yazanm. Zaten her an nemli gozlerimden vaslar akarken. Turkiye'nin ilk mtihendislerinden Aziz Suver'in kansi.:ok guzel bir kadm olan ve "siyah sacli dilberim" dedigi Mukaddes Hamm'la istanbul vapurlanmn birinde tarusmislardi. seni bize kavusturmasmi niyaz ediyorum. Ucak kazasmdan sonra da donernin emniyet muduruntm hamrru Suzan Sozen'in araya girmesiyle irtibat tamamen kopuyordu. §arhcl Ayhan Aydan ve 1960'h yillann en unlu kadm yazan Suzan Sozen'di. her gun ilk isim sana yazmak. Mukaddes Harum. Muhendis Aziz Suver'in kansi olarak da istanbul'da zenginligin tadmi cikaran Mukaddes Hamm. Bu iliskiyi Menderes'in candan arkadasi Ethem Menderes de bilmektedir. Telefonla yine konusmalar devam etse de eski tadi vermiyordu. Ayhan Aydan'm araya girmesine kadar devam etmistir. issizlere i§ bulmak bir yana. Adnan Menderes. Tempo Dergisi. soma Ye§ilkoy'deki eve sik sik gelmeye baslar. senin sihhat.ogu uykusuz gecen gecelerin §afagmda kalkar. §iddetli gecimsizlik yuzunden bosanrms.. Menderes once Beyoglu. Mustafa Kemal Araturk'un Sivas kongresinde yakm arkadasi olan Konya Valisi Haydar Bey'in ktzi. Basi sikisan kendisine geliyordu. sayi: 06-949. Seni bize selametle kavusturacak . Adnan Menderes. iizuntusunden disleri dokulmesine ragmen yine de ondan nefret etmemisti. Elbette hakikatler anla§llacak. iki cocugunun babasi 1946 yilmda olunce. 10 Subat 2006). Mukaddes Harum'a Berin Hamm'la evliyken 3.. selametle cikacaksm. <. cahsma bakaru Sadi Irmak'm baldtzi Mukaddes Hamm'la Menderes'in aski on iki vil surrnustur. Beni habersiz birakmamak icin her gun yazism beni rninnettar ediyor. Adnan Menderes'in gonliinu Ayhan Aydan'a kapnrmasryla kulleniyor. hayata Menderes'le baslangic vaprmsur. sonunda aska donli§ur.el ve kucak aciyordu: "Adnancigim. Mukaddes Hamm bu "ihaneti'' bir nirlu kaldiramarrus. rest yemis bakanlanyla da arasim buluyordu. selametine biitun varlignnla Cenab-i Hakk'a dualar ediyor.§lk olmustur. ihtilal'den soma Menderes'in sevgilisi olrnasi nedeniyle sik 116 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLARI DARAGACINDAKi KALP 117 . isteklerini yerine getirip adeta uzerlerine titredigi Mukaddes Harum. Gun gectikce has ret ve istiyakuruzm ne derece oldugunu soylemek luzurnsuz. Tarusrna. Bu ask. Allah artik cilernizi kafi gorecek. Menderes'i oyle avucunun icine alnus ki bir dedigini iki etmiyor. On ik] ytl kesintisiz suren iliski. Menderes'in yamnda Fuat Koprulu ve Refik Koraltan da bulunuyordu. C. " Menderes'in hayatma sevgili e§i Berin Harum'dan baska giren gozdeleri (asklan): on iki yil beraber oldugu (Bkz.

. Saghk Sokak'taki eve haftanm 2-3 gunii cicek gondermeye baslarms. Ve bu da telefonla arayacagim saate rastladi. Ne yapnk ettik. ha Istanbul'a ha Adana'ya ne umurumda olur halbuki.. ben gecikmis olursam ya beni beklersin veyahut sen ararsm. Halbuki senin de vaktinde aravamadigm gunler oldu. Menderes'in sorusuna §U ciirnlevle cevap verdi: "Evet. Dun inecektik. bir siire §ehir dismda olacagmi. yoktun. telefon numarasmm gecerli olup olmayacaguu soruyor. ne bekledin ne aradm. Adnan Menderes'in kendi imzasiru tasryan. tarustiklan haftadan itibaren Sihhiye'deki. Aydan 6 vildir evliydi.. Ihtimal ki ofkelendin. boylelikle irribat devam etti.118 T ARiHi A~KLAR VE A~K MEKTUPLAR1 sik sorusturmaya tabi tutulan ve kendisiyle vuzlestirilen Mukaddes Harurn. aslmda bunun imkansiz bir iliski oldugunun farkmdaydi. dontiste mutlaka arayacagmi. Daha soma masaya davet edilen Menderes. Diln Sah gunu teletonlasacaktik. Aydan 25 yasmdaydi. Ancak Menderes'in basbakanhgi yanmda kibarligi ve zerafeti de kendisini etkilernisti. hemen gozune ilisen glizel soprano Ayhan Aydan'm sandalyesine talip olur. iiziililyorurn. Baskent'in goz alici Sopronasi Ayhan Aydan. Sana karst hasmane hisler peyda olmaya baslryor. operacilann masasma dogru vonelmisti. Bir tiirlu icim oturmus degildir.. cok . Menderes'in Mukaddes Harum'a olan ask ve baghhgl dikkat s:ekiyor: "Carurn Mukaddes. Galiba i§ siki oldugu icin inemedik. " Menderes'in hayatma sadece Mukaddes Harum girmedi. Onun icin bekledim ki. Ve bugtine kadar tehir mecburiyeti duyduk. Kendisinden bir de cocugu olan ve alii dogan Ayhan Aydan ve Istanbul Emniyet Muduru Ferit Sozen'in harurru Suzan Sozen de DARAGAC1NDAKi KALP bunlardandi. Bunu senden cok rica ediyorum . Cubuk barajmda akrabast alan Ziraat Bankasi Genel Miidiiril Mithat Dulge'nin vermis oldugu bir davette tarusir. Muhakkak bil ki sana danldim. Bir turlu miisterih olarruyorurn. biraz geciktim. Eglenceli mas a kahkahalarla cmlarken davete Basbakan Menderes de gelmisti. gonlum bu hususlarda rahatlarruyor. seni arayacaknm. "koltugumda goziiniiz var galiba'' dive espriyle cevap verir. bu durum araliksiz devam etrnistir. Telefon defalarca caldi. bu numara her zaman gecerli olacak . kinldim . Aydan'm guzelligt. operadan arkadaslanyla orada bulunuyordu. Basbakan 20. yuregini bir kez daha hoplatnnsn. Bunlan yazmaktan maksadim. Menderes Ayhan Aydan'la. vaktinde aramadim diye .. gayet hararetli muzakereler oldu. " Ikili tarustiklannda Menderes 50. yani kibarca bosanacak rrusiruz demek istiyordu. Ertesi gun telefona sanlan Basbakan. . zariflig! ve hazrrcevapligr Menderes'in ho§una gitmis. Ben cok bekledim ve nihayet ben seni aradim. Menderes. Ayhan Avdan. Ayhan Aydan. TBMM ozel ve Basbakanhk hususi damgah kagltlarda eski Tiirkce'vle yazrlnus ve Mukaddes Hamm'm kizi Tulin Hamm'da bulunan yiiz mektuptan "Tempo" Dergisine verilen (Sayi 06-949. 10 ~ubat 2006) iis: mektupta.. aln yildrr orkestra §efi Hasan Ferit Alnar'la evliydi. Aydan bu ilgiye.. Ancak tedavi goren esinden aynlmak uzereydi.. Ne yapayim. 1953 vilmda olmii§tiir. Bilmem. Carurnm ici. boyle bilerek hareket etmen icindir. Acep nerededir? Ne yapryor? Oziintii ve endisesi her zaman icimdedir.. bugun Vine Istanbul'a indik. ovle olmasa.. Genel Mtidilr Menderes'i karsilanus.

Ferit Sozen'in Gtimtlshane'ye tayini durdurulmus ve istanbul Emniyet Mudur Muavini olarak atanrmsn. eve gelmeye basladi. Basbakanla tarusrnasmi ve sonrasmi. Gizlisi kapaklisi olmayan bu ask meyve vermisse de. "Adnan Menderes'i buyuk bir askla sevdim. 0 gelecegi vakit. Bunu basaramadim. Yassiada tutanaklanna "Bebek Davast" olarak gececek. 1955'te meshur ask mektuplanru kaleme aldlgll1da Adnan Menderes altrrus iki. §U ithaf yer alryorduo "Adnan'im. muhalefete koz olmakla 119 120 DARAGACINDAKi KALP kalmarms. istanbul Emniyet Mi.Aydan. muvafakat etti. i§te bu mektuplar. Alevlenerek devam eden bu ask. Menderes'e bu i§i yaptirmanm carelerini aradim.. Bu talihsiz degum.. Dolmabahce Sarayi'nda sorgulamrken §oyle anlatryordu: "Ferit Sozen. Hasta bunyem musaade etmedi. " 121 . Gumushane'ye tayin edildi. gitmedik. her sannnda sen varsm .. Ayhan Aydan'm tanik kursusunde §U sozleri ile Menderes berat edecektir. Cumhurbaskani Celal Bayar't da rahatsiz eder olmustu. iizerine titredigi bebeginin olmesine razi olabilir . meyve oW dogmu§tu. " Suzan Sozen'in Menderes'e imzaladtgi kitapta bu vazihydt. Bize Basbakaru cok iyi tamdigmi ve bizi Menderes'le tarustirabilecegini soyledi. Menderes telefon ettirdi ve irnzali kitabmu istetti. Suzan Sozen.lkartlhp elden ele dolasnnlan. Kocam anlardi. Ertesi gun. Yine beraberliklerinin bir amsi olarak imzalayip Menderes'e verdigi kendi fotografll1ll1 altina Suzan Sozen §u sanrlan yazrmsu: "Bir kas cansrvla ciham yerinden oynatan Menderes.. Hangi vicdansiz ana. Butun emelim ondan bir <.. donerdi. Ayhan Aydan degum sancilan cektigi srralarda istanbul'da kendisine yeni bir sevgili daha buldu. kocam hasta dahi olsa evden cikardi. Sozen.iduru'ni. orada ges: vakitlere kadar kahyor. Pilic Osman'la tamsnm. Basbakan i§ S:lh§l dogruca sevgilisinin evine gidiyor. " o donernde cikan haberlere gore. 27 Mavis ihtilali'nin ardmdan. Cocugum sekiz ayhk dogdu ve oldu. . Menderes'in ozel kasasmdan <. Bir gun Tarabya'da. Burada kalmak icin cahsnk. renkleri gok mavisi ve kenarlan nrtilh kagltlardaki ask mektuplanydi. Menderes'i her §eyden kiskaruvordu. kendisiyse otuz iki vasmdavdi. yatma vakti kendi evine gidiyordu.ocuk sahibi olmakn.. "Yassiada Durusmalan" gunlerinde. Kocama sordum. Menderes He Suzan Sozen arasmda otuz ya§ vardi.. Yine Menderes'in Taksim Park Otel'deki ozel odasmda bulunan "Sanera" adh rornarun birinci savfasmda.in Harumi Suzan Sozen . Pencerede parolarruz vardi. selam sana . Bu §ekilde tarusnk. sik sik Ankara'dan istanbul'a gelen Menderes.. Suzan ve Ferit Sozen ciftinin Macka'daki evinin ontinde gortiltivordu. Cadillac'iyla. E§i ve cocuklanyla kahvaltida birlikte oluyordu. " Daldan dala konan Adnan Menderes. 0 tarihte istanbul Polis Okulu'nda hoca idi..

Piraye'yi cok sevdi. Simdi muhakkak olan bir §ey varsa. Bunlardan biri elestirmen Mehmet Fuat Bengu'ydu.:ok daha derinsin. Nicin uyutmadi? Neden uyutmadi? Bu nicin'e.: sene yauhr billahi . Nazim. ~imdiye kadar gonderdiklerimin s:ogu neydi zaten Sen benim gozlerimin icine bakarak 124 NAZIM HiKMET'TEN PiRAYE'YE 125 bir kere olsun. Nazim'm en guzel ask §iirlerini vazdigi.:i. icirnden her geli§te sana. karanhk. yalmz senin g6z1erinin l§lltlstnl g6rdLigLim ihk bir odada. her zaman. 1951 yilmda. e. Zati sen bend en e. dememissindir. buyuk §air cezaevindeydi. gens: kadin esinden henuz bo§andlgl srrada tarustilar. diyorsun. Ben. her yerde.§lk oldu. Piraye bir tahta bavulda sakladi. "Sevgili. Sanat elestirmeni Vedat OrEi He on alti yasindavken evlenen Piraye'nin iki cocugu vardi. Oglumla beraber cikanp gonderdiginiz resim uyutmadi beni. Belki ben daha sanatka- nm. mektupla olsun.:am agae. valdizh bir denizin iistiinde. boyle bir mektup icin Lie.isLiy1e. yavrum. Nazun daha soma Munevver'e 8. yasarm boyunca bir cok kez 8. bir hapishanenin g6rLi§me yerinde olsun. Bursa Hapishanesi) Birtanem Son mektubunda Basim sizhyor Yuregim sersem Diyorsun Seni asarlarsa Seni kaybedersem Diyorsun Ya§ayamam Yasarsm kancigim Kara bir duman gibi Dagilu hanram Ruzgarda .. YIlinda. butun bir gece uyurnadigrrndrr. dernisimdir. diyorsun. en uzun sure evli kaldig.:h bir balkonda 01sun. Senin ask mektubun hariku1adeydi. . nesirle olsun. Bana ask mektubu gender. mektupsuz olsun.NAZIM HIKMET'TEN PIRAYE.YE Nazim Hikmet. Nazun He Piraye'nin evliligi sona erdi. Ancak evlilik yasarnlarmm 13. Buramn 61e. Nazim He Piraye. seni seviyorum.§lk oldu. neden'e cevap vermek icin bastanbasa bir §iir kitabi yazmak Iazim. kadin ise Piraye'ydi. Nazim'm 1933'ten 1950'ye kadar on yedi yil boyunca kendisine yazdlgl mektuplan. Sen yaz da bana model olsun. Ben ask mektubu yazmastnl beceremedim. 0 kitap gunun birinde yanlacakur. KARlMA MEKTUP (11 Kaslm 1933. seni seviyorum. siirle olsun. Butiin bir uvkusuz ges:en geceden soma sana bu mektubu sabah sabah vaziyorum.

Bailly. binbir gece §ehrinin altm kakmah kapilanndan muzaffer girmi§ eski zaman kahramam gibi hissediyorum kendimi. istanbul 2004 4.. Banoglu. Ahmet Refik. Nuriye. ka1bimin kizi Sach bacisi En fazla bir ytl surer Yirminci asrrlarda alum aC1Sl Olum Bir ipte sallanan bir 6lii Bu olume bir tiirlu Razi olmuyor g6n1i. Elli Kelime (Menderes'in Mektuplan). 14 Subat 2005 5.im Fakat Emin 01 ki sevgili Zava1h bir e. siyah bir ortimcege Benzeyen eli Gecirecekse eger Ipi bogazlma Mavi g6z1erimde Benden emin olman beni oyle bahtiyar. 1 HaziranTemmuz 1969 . Mavi Sutunlu Saray. Bizans Tarihi. Bir. oyle magrur kildi ki . No: 46 3.. Asure. Ben.inmeli Bir mahpusun kansi 126 TARiHi ASKLAR VE ASK MEKTUPLARI KAYNAKCA 1.irekli Alnn renkli Gozleri baldan tatli Anm benim N e diye yazdim sana istedigini idanunnn Daha dava ilk adimmda Ve bir §algam gibi Koparnllyorlar Kellesini adanun Haydi bunlara bo§ ver Bunlar uzak bir ihrimal Paran varsa eger Bana name bir don al Tuttu bacagunm siyatik Agnsl Ve unutrna ki Daima iyi sevler di. Alaca karanhgindn son Sabahumn Dostlannll ve seni Gorecegim Ve yalruz Yanm kalnus Bir §arkmm Acrsiru Topraga goturecegim Kanm benim Ivi yi. istanbul 2004 2.i§i.Yasarsm. Auguste. Terciiman 1001 Temel Eser. II Korkuyu gormek icin Bosuna bakacaklar Nazun'a. Milliyet Gazetesi Eki. istanbul 1332 3. Hayat Tarih Mecmuasi. Altmay. S: 5-6. "Hance Sultan'm A§k Mektuplan". Aska Mektup. Felaket Seneleri (Viyana Bozgunu ve Sonrasi). Niyazi Ahmet. . Akman.. Paplo Martin.:ingenenin Kilh.

Bardakci. 16 Eylul 2003 16. 14-15 Subat 2006 13. Grunwald. 10 Kasrm-S Arahk 1987 10. Bardakci. Zekeriya. Ihcak. Tarihi Belgeler. "Karl Marx'm Aski". Agustos 1978 12. 3-5 Nisan 2005 10. Tiryakioglu)". "Menderes'in Ailesine Yazdlgl Mektuplar''. Canman. Murat. S: 5. istanbul 2005 14. 1984 8.. Dundar. Enver Pasa'run Son Mektubu ve Ataturk''. Yuzyilin Asklan. Abdiilaziz'in Eugenie'si Dogruymus". Eyliil 1968 15. Bardakci. Tarih Konusuyor. Pasa'rnn E§i Naciye Sultan'a Ask ve Siyaset Mektuplan". Turk . Hiirriyet Gazetesi. Ismet. "Ataturk'un Yuruternedigt Evlilik". Nazh. Murat. Bozdag. "Adnan Menderes ve Ayhan Aydan Aski''. 25 Nisan 2004 8. Milliyet Gazetesi.. Dunden Bugiine Terciiman. " . Constantin.4. Diindar. "Carin Gozdesi (Ceviren S. Terciiman Gazetesi. Terciiman Gazetesi. Can. Yillarboyu Tarih. Can. Hurriyer Gazetesi. S: 56. Ilhan. Ali. Kitapci.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful