MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ DERS NOTLARI

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Ġçindekiler 1. ETĠK 2. PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK 2.1. Pratik Felsefenin Alanları 2.2. Kuramsal Felsefenin Disiplinleri 2.3. Etiğin Alt Disiplinleri 2.4. Etiğin Özerkliği 2.5. Uygulamalı Etik 2.6. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi 3. ETĠĞĠN TEMEL SORUNLARI 3.1. Mutluluk 3.2. Özgürlük ve Determinasyon 3.3. Ġyi ve Kötü 4. YÖNETĠMDE ETĠK 5. YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR 5.1. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler 5.2. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar 6. ETĠK EĞĠTĠMĠ 7. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ 7.1. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları 7.2. Etik Teorileri 7.3. Etik ve Kurumlar 7.4. Etik ve KüreselleĢme 7.5. Mühendislikte Dürüstlük 7.6. Mühendislik Sorumluluğu 7.7. Ürün Sorumluluğu 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme 7.9. AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar 7.10.GörüĢme Stratejileri 7.11.Mühendislik, "ÖTEKĠ" ve SONUÇ 8. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ 8.1.Etik Sorunların Ele verilmesi 8.2.Gerekli KoĢullar 8.3.Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler 8.4.Sorunu Önleyici YaklaĢımlar 9. KAYNAKLAR

• 1. ETĠK • Etik, ahlaki davranış, eylem ve yargıları ilgilendiren bir konu olarak felsefe ve bilimin önemli bir parçası ve sistematik bir çalışma alanı olmuştur. Ahlak, yanlış-doğru, iyi-kötü, erdem ve kusur ile davranışları ve davranışların sonuçlarını değerlendirme ile ilgilidir. Ahlak felsefesi ya da etik, ahlakı konu edinen felsefe dalıdır. Kullanılan ahlak terimlerini ve ahlaki yargıların statüsünü analiz eden etik, takınılan ahlaki tutumların ardında yatan yargıları ele alır [1].

örgütlerin ve toplumun görüş birliğine varma sürecidir [1]. Etik. toplumun bakış açısını da dikkate alarak bireylerin uygun ve uygun olmayan davranışlarını belirler. . yıllarca süren bir gelişmenin sonucunda ortaya çıkarlar. Bu noktada. Ancak yasal düzenlemeler genellikle etik tartışmalardan sonra gerçekleşir.• Bireylerin doğru ve yanlış ya da iyi ve kötü davranışlarının ölçütleri ve kötü-yanlış davranışlarının cezalandırılması yasalara göre belirlenir. eğer yasalar düzenleme ve yaptırımları koymuşsa. uygun bir davranış biçimi üzerinde bireylerin. etiğin ne gibi bir işlevi olabilir diye düşünülebilir. Oysa yasalar ve etik kuralların alanları birbiriden ayrıdır. Etik tartışmaların evrimleşerek yasalaşması. Etik ilkeler.

Ayrıca Türkçe‟de etik kelimesi ahlak kelimesi ile eş anlamlı olarak da kullanılmaktadır [2]. Etik batı geleneğinde zaman zaman ahlak felsefesi olarak da anılmıştır [1]. ahlak kurallarının ve değerlerinin incelenmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. ideal ve soyut olana işaret ederek. Bu anlamda etik.• Etik terimi Yunanca ethos yani karakter sözcüğünden türetilmiştir. toplumda yaygın olan ahlak kurallarından daha özel ve felsefidir. . Türkçe ahlak bilimi olarak da anıldığı olmuştur. Ancak Ethos‟tan türetilen ethics kavramı. Yanlışı doğrudan ayırabilme amacıyla ahlak kavramının doğasını anlamaya çalışır.

ahlakın ise etiğin araştırma konusu olmasındandır. etiğin ahlak felsefesi olması. Basit bir anlatımla etik. bireysel yaşamın amacı ve anlamı üstüne görüşleri dile getirir [1]. kişilerle toplum arasındaki ilişkiler. kuralları. kökeni ve toplumsal yaşamdaki işlevinin yanı sıra. Etik ile ahlakın özdeş olmamasının nedeni. insanların bir arada yaşayabilmelerinin gerekleri. Dolayısıyla ahlak ve etik birbirinden farklı kavramlardır. normları. Etik kuramlar. doğru-yanlış ya da iyi-kötü gibi ahlaksal açıdan araştıran bir felsefe disiplinidir. . insanların kurduğu bireysel ve toplumsal ilişkilerin temelini oluşturan değerleri. ahlakın özü. toplumsal yaşamın normları ve değerleri. doğru ve yanlış ölçütleridir.• Etik.

dünyanın farklı yerlerinde birçok farklı topluluklarda çok eski çağlardan beri etik anlayışının var olduğu bilinmektedir. • Felsefi etik anlayışına. Bunlardan önemli görülenler aşağıda özetlenmiştir. Antik Çağ Çin felsefesinde ve yine Antik Yunan felsefesinde rastlanır.• Her ne kadar etik anlayışının tam olarak ne zaman başladığı bilinmese de. felsefe tarihi ile antropolojik ve arkeolojik bulgular bunu kanıtlar niteliktedir [2]. Dinler tarihi. Bu dönemlerde ortaya çıkan felsefi etik anlayışları. ortaya çıktıkları çağ ve bölgenin kültür ve toplumsal yapısıyla yakından ilişkilidir. • Etik kavramını tanımlamak kolay değildir. . Buna karşın geçmişten günümüze bir çok etik tanımı yapılmıştır.

materyalist etik anlayışında ölçülü olmak huzur ve dinginliği getirir. . 460-370) etik görüşü doğa felsefesine dayanır. dinginlik ise mutluluğu ve insanın temel hedefi mutluluktur [2].• Demokritos‟un (İ.Ö.

Ö. Popüler kültürde. madde veya maddenin hareketleri ile değişimleri haricinde hiç bir şeyin var olmadığına dair felsefi teori ve inanç sistemidir. Bu görüşü benimseyene maddeci veya materyalist denir. yüzyılda ortaya çıkmış. maddi varlıklara ve fiziksel rahatlığa ruhani değerlerden daha fazla önem verme anlamında kullanılır [2].• Materyalist : Maddecilik veya materyalizm. . insan felsefesi olarak adlandırılan felsefenin kurucuları olan filozofları ifade etmek için kullanılır [2]. şehirlerde dolaşarak insanlara eğitim veren. • Sofistler: M. 5.

onlar etik açısından gelişemeyecek insanlardır [2]. etiğin ölçüsü de kişiye bağlıdır. kölelerin de erdem sahibi olabileceğini belirtmeleriydi. Sofistlerin etik anlayışlarını özgür yurttaşlarla sınırlamayıp genelleştirmeleri. doğru olabilecek hiçbir ölçü yoktur. Oysa Demokritos‟un ve daha sonraki bir çok ünlü Yunan filozofunun etik görüşlerinde kölelere yer verilmemiştir. Her şeyin ölçüsü kişiye bağlı olduğu gibi. Etikte görecelilik ve öznelliği savunan ilk düşünce Sofistlerindir. Sofistlerin etik yaklaşımını önemli kılan bir başka nokta da. .• Sofistler ise daha farklı ve göreli bir etik anlayışını benimsemişlerdir. Bu da sofistlerin etik düşüncesini önemli kılar. genel anlamda kabul görebilecek.

etik açısından üstün olmak bilgiye dayalıydı.Ö.• Sokrates ( M. Yunan felsefesinin kurucularındandır). . Sokrates‟in etik düşüncesi bilgiye dayalı etik düşüncelerinin ilk örneklerindendir [2]. Sofistlerin göreceliliğine karşı çıkmış. erdemin ve bilginin kaynağının kişinin içinde bulunabileceğini öne sürmüştür Burada bilgi erdemdi. 470-399.

Bu nedenle bu toplumsal etikte. Ona göre toplumun çoğunu oluşturan kitle ahlaklı olma. . bireysel etikten ziyade toplumsal etik üzerine yoğunlaşmıştır. köle olmayan özgür yurttaşlara yöneliktir. erdem edinme gibi yeteneklerden yoksundu. Platon‟un etik anlayışı da çoğu Yunan filozofu gibi soylulara.• Platon (M.Ö. sınıflar arasında bir ahlaksal bağ olduğu söylenemez [2] . 427-347. Antik Yunan filozofu) etik sorunlarını devlet ve toplum kavramlarıyla birlikte ele almıştır.

Özünde erdem sahibi olabilme yetisine sahip insan. vasatı. sosyal insandır. Aslında Aristoteles‟de kölelerin diğer vatandaşlarla bir tutulamayacağı fikrindeydi ve ona göre köleler birer cansız nesneden farksızdılar. İki uç kötü davranışın ortası. erdemli olan durumdur[2]. İnsan varlığının toplumsal oluşunun kabulü açısından bu ilk adımdı. Aristoteles‟in etik anlayışındaki en önemli noktalardan biri onun zoon politikon kavramıdır. vasat olursa ideal etik seviyesine ulaşır. Antik Yunan filozofu) etik anlayışı da yine yoğun toplumsal unsurlar barındırmış. . 384-322. Zoon politikon özgür insandır. Örneğin kendini çok küçük görme ile kendini çok büyük görme arasındaki orta nokta.• Aristoteles‟in (M. erdemdir. dönemin tarihsel ve toplumsal gelişmelerinden de büyük oranda etkilenmiştir.Ö.

• Doğu felsefelerindeki erdem ve ahlak anlayışına benzer unsurlar taşıyan bir etik anlayışı da ünlü filozof Spinoza (1632-1677) tarafından ortaya atılmıştır. Bu sebeple akli davranmak ile ahlaki davranmak aslında aynıdır [2]. Bu anlayışta kişi doğal durumunda tutkularının esiridir. . aklının yardımıyla bu esaretten kurtulabilir.

• Kant ( 1724-1804. Alman filozofu) ise etiği davranış. eylem ve tutkuların bulunduğu düzlemde değil fenomenlerin (fenomen: felsefe de somut. algılanabilir ve denenebilir olay ve nesne demektir) ötesindeki düzlemde tanımlar [2]. .

. neyin yapılacağı ya da yapılamayacağının.• Etik her şeyden önce istenilecek bir yaşamın araştırılması ve anlaşılmasıdır. neyin isteneceği ya da istenemeyeceğinin neye sahip olunacağı ya da olunamayacağının bilinmesidir [1]. Daha geniş bir bakış açısı ile bütün etkinlik ve amaçların yerli yerine konulması.

2. PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK • Pratik ile ilişkisi bakımından etik. siyaset ve hukuk felsefesini de kapsayan pratik felsefenin klasik alanlarından biridir. eylem adına geliştirir ve bu da etiğin bir başka özelliğidir.1. bir ahlaki eylem kuramıdır. salt ahlaki eylemler olarak tanımlanan özel bir eylemler sınıfı etiğin alanına girer. Ancak burada insan pratiğinin bütünü değil. ama bu kuramı öncelikle bilgi adına değil. bir pratik felsefesi ya da pratik bilimidir.• 2. O halde etik. . Pratik Felsefenin Alanları • Pratik niyet ve hedeflere yönelik bir kuram olarak etik.

• 1. Görüldüğü gibi bir pratik siyasal kuram. Siyaset • Etik insan pratiğinin ahlaki boyutunu. siyaset ise onun siyasi boyutunu yansıtır. insancıllığı açısından da meşru ve haklı kılmak gibi bir ahlaki talebi yerine getirir. çünkü ahlaki normların yönelttiği talepler sadece özel eylem alanıyla sınırlı olmayıp. etik öncüller olmadan bir fayda sağlayamaz. kamusal irade oluşturma süreçleri için de bağlayıcıdır [3]. Demokrasi ilkesi üzerine kurulu bir siyaset. kendini yine ahlaki temel değerlere karşı yükümlü görür ve bu nedenle de amaçlarını yalnızca siyasal etkisi açısından değil. .

Demek ki ahlakın normları genellikle yazılmamış yasa anlamına gelirken. felsefenin pratiğe yönelik alanlarından biridir. bir yandan özgürlük ilkesine.• 2. onlarla sıkı ilişki içinde olan hukuksal yanıyla ilgilenir. ahlak normlarından farklı olarak. aykırı eylemler karşısında cezai yaptırımlarla tehdit eden yasalar olarak ortaya konur. Hukuk Felsefesi • Hukuk felsefesi ya da felsefi hukuk öğretisi de. Hukuk düzeninin normları. . ama etik ve siyasetten farklı olarak pratiğin ahlaki ve siyasal boyutuyla değil. bu normları benimsemesiyle etik temellerine kavuşur. hukuk normları da siyasal düzeyde hem belirlenir hem de işler hale getirilir ve insanın ahlaki kişi olarak. hukuk normları yasalara bağlanmış. bir yandan da hukuk ve anayasaya bağlanmıştır. Siyasal eylem. yazılı olan ve yaptırımlarıyla birlikte dile getirilmiş kurallardır [3].

gibi [3]. bir sözleşmede sahtecilik yapılması vb. . ahlaki normun ihlali aynı zamanda hukuksal bir yasanın ya da normun zedelenmesine yol açıyorsa. Ancak hukuk normlarından farklı olarak ahlaki normlar çiğnendiklerinde dava edilemezler. hoş görmeme ve hor görme ahlakdışı davranışı cezalandırmak için çok önemli olabilir.• Örneğin ayıplama. dava edilebilirlik özelliği gösterir: mahkemede bilerek yanlış ifade verme. ne var ki.

Kuramsal Felsefenin Disiplinleri Etik. nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu bilmek zorundadır. tartışmaya değer her kuramın karşılaşacağı bilimsel talepleri de karşılaması gerekir. siyaset ve hukuk felsefesiyle sıkı bir iliĢki içindedir. kuramsal felsefeyle. normlarının haklılığını ve meĢruiyetini eleĢtirel olarak sorguladığı. metafizik ve mantıkla da iliĢki içindedir. Bu bağlamda da metafiziğe yönelir. özellikle de antropoloji. Ancak insan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisini yeterli derecede kurabilmek için etik. bunun için ise mantığa yönelir [3]. normatif yasaların yapılandırılması için hangi akıl araçlarından yararlanabileceğini bilmesi gerekir. pratik felsefenin temel alanı olarak.• • 2. ahlaki talebin adresi olarak insanın kim olduğunu ya da ne olduğunu bilme zorundadır.2. ahlak ilkesi aracılığıyla. Üçüncü olarak. Bu yönüyle de etik. Ayrıca insanın “bütün bir olma durumu” içinde nasıl bir rol oynadığını. eylem değil. normatif felsefe disiplinleri içinde en temel olanıdır. Bundan dolayı etik. Bu nedenle etik antropolojiye yönelir. . Kuramsalın buradaki anlamı şudur: Bu disiplinlerin ağırlık noktasını bilgi oluşturur. Ayrıca etiğin.

• 1. Antropoloji • Felsefi antropoloji insan özünün ne olduğu sorusuyla uğraşır. İnsan varlığının bütün tarihsel dönüşümlerinin önünde yer alan doğal. . antropoloji bu dayanakları yönüyle her zaman insanı açıklayan bir doğa felsefesidir [3]. değişmez karakteristik özellikleri felsefi antropolojinin dayanağını ve çıkış noktasını belirler.

Etik böyle bir çizgide. metafiziğin bir parçasına dönüşüp bağımsız bir disiplin olma özelliğini yitirir [3]. Klasik metafizik sistemler. insanın ve onun Tanrısal faaliyete benzer pratiğinin de yer aldığı bütüncül geçekliğin spekülatif anlam tasarımlarıdır. Metafizik • Antropoloji insanın özü üzerinde düşünürken. .olan” ın “olma – durumu”nun üzerinde düşünür ve aynı zamanda “salt olma” durumunun ilkeleri üzerine kafa yorar.• 2. klasik metafizik “var olmakta . Bu insan “olma-durumu”na ilişkin antropolojik sorunun kapsamının büyük ölçüde geliştirilmesi anlamına gelir.

Bir diğer deyişle. çelişkisiz) ya da yanlış olan bilginin biçimini araştıran biçimsel bir bilimdir. Mantıkta ne belirli nesneler ne de nesne olma özellikleri söz konudur. yargılar vb. cümleler. maddi disiplinlerdeki önermeleri yargı ve argümantasyon yapıları açısından sınayıp değerlendiren ve bundan dolayı doğru (kendi içinde mantıklı. tutarlı. . tezler. tersine tutarlı. Dolayısıyla mantık. Mantık. yani bilginin ne olası ve ne de gerçek nesneleri araştırılır.• 3. mantık bunlardan farklı formel bir bilimdir. Mantık • Antropoloji ve metafizik insanın özünü ya da “olma” durumunda olanın ilkelerini ele alan ve bilginin belli konuları ya da nesne alanları üzerine önermeler kurduğu ölçüde maddi temelli birer disiplin oldukları halde. mantığın araçlarıyla önermeler. sistematik argümanlar halinde formüle edilebilir. doğru ve bilimsel olarak dile getirilebilir. her bilim için biçimsel araçları hazır kılan disiplindir ve bu araçlar sayesinde bilimsel önermeler isteğe bağlı ya da keyfi olmayan.

Bir “etik mantığı”nın görevi. böyle yargıların karakteristik özelliklerini açıklamaktır.Arkadaşına haksızlık ettin. etik gerçekleşmiş ya da henüz planlanan eylemler hakkındaki ahlaki yargılarla ilişkilidir. ihanet edilemeyecek temel bir etik ilkedir. Örneğin. . esas olarak yöntem eleştirisidir. kendi önermelerinin doğruluklarını kontrol etmek için mantığa ihtiyaç duyar. . . dolayısıyla doğru olma yeteneği taşıyorlar mı. göstermesi gereken budur. Örneğin. . Mantıksal ölçütlere uyuyorlar mı. Birincisi.Özgürlük. . etik.• • • • • • • • • Etik açısından mantık iki nedenle önemlidir.Oğlum sana karşı ne yapmış olursa olsun gene de ona bir şans tanı. .Bastonlu yaşlı adama yerini ver! “Etiksel mantık” olarak etiğin görevi burada. İkincisi.Ahlaki yargılar bir gerçeği öne sürmez. aksine belli bir eylemi yasaklar ya da ona izin verir [3]. Mantığın ürettiği ifadeleri. yöntemsel olarak nasıl kazanıldıkları ve bu ifadelerin argümanlarla nasıl kanıtlandığı açısından araştırır.

.3. ancak konusunun ya da konusu hakkındaki bilginin etik açıdan önemli yanlarını aydınlatmaya yarayan diğer kuramsal ve pratik felsefe disiplinlerinin bilgilerine başvurur [3]. felsefe içinde bağımsız bir disiplindir. tek başlarına etikle ilintili olmayan. Etiğin Alt Disiplinleri • İnsan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisi üzerinde düşünen etik.• 2. Bununla birlikte etik.

bir pratiğin ahlakiliği olarak kavradığı niteliğine değil. Hedef ve amacın ahlaki olup olmadığı. birini öldürmek için iyi bir araçtır. eylemin niteliğini etkilemez. Pragmatik • Pragmatik. yapıp etme. hedeflenen amaca gerçekten de ulaşmaya en uygun olan tekil eylemlere yönelir. mevcut araçları değerlendirip vereceği sonuçlar bakımından en iyi aracı seçen akıldır. . Pragmatik düşünceler. yani hedeflenen amaca ulaşılmasını sağlamak için. faaliyet). istenene. istenilen başarıya götürüyorsa o zaman iyidir. etiğin.• 1. Örneğin arsenik. araçsal akıldır. • Pragmatik açıdan bakıldığında bir eylem. öte yandan suya düşen ve yüzme bilmeyen birini boğulmaktan kurtaracak bir tekne de iyi bir araçtır [3]. Pragmatik akıl. etik alanındaki anlamıyla doğru eylem öğretisidir (Yunanca Pragma: Eylem.

etiğin inceleme konusu ise. Meta-etik • • • • • • Etik üzerinde düşünmeyi eleştirel maksatlarla etiğin talepleri ve sınırları açısından inceleyen düşünce meta-etiktir. Etik. ama değer ve normlar hakkında bir şeyler öne süren önermelerin gündeme geldiği yerde meta-ahlaki önermeler söz konusudur. eleştirel olarak kendi çözümlemesini yöntemsel-sistematik açıdan sorguladığında ve ilkelerinin doğruluğundan emin olduğunda meta-etik olur [3]. Örneğin.• 2.Kötü sonuçlara yol açmaması için şimdi doğruyu söylemen gerekir. sistemler hakkında konuşur. Meta-etik önermeler ise meta-ahlaki önermelerden farklı olarak ahlak ve onunla bağlantılı konular hakkında herhangi bir iddiada bulunmayıp etik (bilimsel) cümleler. kuramlar. .Ahlaki önermeler normatif (değerlendirici) önermelerdir. günlük yaşam pratiğinde genel bağlayıcılık talebiyle ortaya çıktıkları ve belirli bir eyleme çağırdıkları şekilleriyle içerir. . etik de meta-etiğin konusudur. Değerlendirme yapmayan ya da normatif talepler içermeyen. Bunlar. Etik için önemli olan dört farklı ifade boyutunu ve mantıksal-kuramsal düşünme düzeyini birbirinden ayırt ederek aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. . tekil ya da genel buyrukları ve değer yargılarını. Diğer deyişle nasıl ahlak.

özgürlüğün özgürlük adına gerçekleştirilmesi gerekir. • • • . çözümler. • • • . Kızılderililerde. kişisel ahlaki yargıdan kaçınarak betimler. ikinci dereceden betimleyici önermelerdir. bir eylemin olası sonuçları içinden mümkün en çok yararı niceliksel yönden kesin olarak sağlamak istediği yerde zorluklarla karşılaşmaktadır [3].Meta-ahlaki önermeler. ama muhatapların hepsine.Doğrunun işi rast gider. Bu önermeler gerçek ahlaki ya da ahlaki açıdan önemli davranış biçimlerini. yeniden kurar ve açıklar. etik kuramlar ve sistemler betimlenir çözümlenir. Bunlar aracılığıyla kişi bir eyleme çağrılamaz. ondan şöyle ya da böyle bir eylem talep edilemez. Faydacı etik. Etik önermeler. Her zaman ve her yerde. Meta-etik önermeler. Örneğin. dolayısıyla da genel olarak kişiyi herhangi bir eyleme girişmeden önce eleştirel bilinç ve irade oluşturmaya zorlayan ikinci dereceden normatif önermelerdir. yüzülen kafa derisi. kahramanlık ve zafer simgesidir. yararlılık ilkesinin ahlakın ölçütü olduğunu ileri sürmektedir. Örneğin. Bunlar aracılığıyla eylem ve davranışlar değil. Örneğin. doğrudan bir eylem talebinde bulunmayıp eylemlerin ahlakiliğini değerlendirme ölçütüne yönelen.• . yeniden kurulur ve bilimsel açıdan eleştirel olarak değerlendirilir. betimleyici önermelerdir.

Etik antropolojiyle. antropolojinin.• • 2. metafizikle. evrende insanın konumunun ne olduğu sorunsalını. özerk bir bilimdir. pratik felsefenin tüm diğer alanlarının temel bilimidir. mantıkla.ahlakilik ilkesinin kayıtsız şartsız geçerli olma talepleri açısındanölçtüğü için de etik. felsefenin pratik bir disiplini olarak diğer pratik ve kuramsal disiplinlerle yakın bir ilişki içindedir. ahlakilik ilkesi açısından insan eyleminin anlamı üzerine yansıtarak özerkliğini korur [3]. kendine özgü. Etiğin Özerkliği Etik. ama ahlakla ahlakilik ilişkisi üzerinde gerek kavramsal gerekse kategorik olarak akıl yürüten tek bilim olduğundan. metafizik ve mantığın salt kuramsal bilgilerini.4. Siyasi ve hukuki taleplerin insan eylemini ne kadar belirleyici ve bağlayıcı olduğunu . Etik. siyaset ve hukuk felsefesinin konusu olan insan pratiğini felsefe ve hukukla paylaşır. insana duyulan merak ve ilgiyi. insan bilgisinin (özellikle de ahlaki bilginin) biçimsel yapıları sorununu ve bilimsel argümantasyonu paylaşır. Etik. bu kuramsal felsefe alanları karşısında. • • .

makam. uygulamalı bir bilim olarak da yapılabilir. insanların yaşamsal çıkarları hakkında kararlar veren bireylerdir. olanakları koruyabilmek için bütçeyi. Politikada Etik • • Politikanın en önemli sorunlarından birisi “bölüşüm” dür. Politikacılar. yeniden seçilebilmek için oylarını. kimin neyi. Politik ortamda seçmenler. ne zaman ve nasıl alacağına veya alamayacağına ilişkin kararlar bütünüdür. siyasal partiler. kamusal mal ya da hizmetlerden elde edecekleri faydayı. Politik kararların ve uygulamaların haklı ve adil olup olmadığına ilişkin etik yargılar. bürokratlar. Bu durumda. politikada etiğin en temel öğelerinden biridir [1]. baskı ve çıkar grupları ise devletten elde edecekleri kazanç ya da rantları maksimize etmeye çalışırlar.• 2. nerede. 1. Uygulamalı Etik • Etik sadece özerk (kuramsal) bir bilim olarak değil.b. Genel etik ilkelerinin belirli yaşam ve eylem alanlarına uygulanmasıyla özel somut bir etik olur. prestij v. . Bireylerin yaşamsal çıkarları ile böylesine doğrudan ilgili kararlar verilirken.5. işin sonunda fiziksel mücadeleye. çatışmaya dönmesini önlemenin tek yolu. Politika. politikanın en temel özelliklerinden birisi. bu kararların çok sağlam bir haklılık zeminine oturtulması olabilir. çıkar çatışmaları ile dolu olmasıdır.

üzerinde ciddiyetle durulması gereken bir konudur [1]. En genel anlamıyla hukuk. toplumu düzenleyen ve kamu gücü ile desteklenen kuralların bütünüdür. . Toplum düzenini ve adaletin işlemesini sağlama görevlerini üstlenen bir sistem olan hukukta etik.• 2. Hukukta Etik • Hukuk. Hukuk düzeninin amacı. toplumda düzen sağlamaktır. toplumun bireylerine adalet dağıtan. yasaların uygulanması sürecinde ortaya çıkan haksızlıkları düzeltme işlevini yüklenen ve bağımsız olarak işlemesi gereken bir sistemdir.

ırk. öğrencilerin mutlu. Okullar. topluma ve yeni kuşaklara verdiği zararlar da ciddi etik tartışmalarını gerektirmektedir . bu amaçlara ulaşmada izlenecek yöntemlerin belirlenmesi de etik tartışmaları gerekli kılmaktadır. cinsiyet. kişilerin eşitliğinin kabul edilmesini ve kaynakların adil olarak dağıtılmasını içerir [1]. toplumun bütün üyelerine saygılı olmayı. Etik ilkeler. herkese potansiyel gücünü optimum düzeyde üretime dönüştürecek nitelik ve nicelikte bir eğitim verilmesidir. Eğitim yönetiminde etik ilkeler. Eğitimde fırsat eşitliği. Okul yöneticisinin eylemleri. Eğitimde Etik Eğitim bir haktır ve hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz. zihin ve beden özrü farkı gözetilmeksizin herkese açıktır.• • 3. Eğitimin amaçları kadar. Her öğrencinin öğrenebilmesi için çalışmaktan çok. yönetici ve öğretmenlerin davranışları ile yansımaktadır. din. felsefi düşünce. sağlıklı ve özgür biçimde yaşayarak kendilerini gerçekleştirdiği yerler olmalıdır. Eğitim kurumları dil. farklı kültürlere ve düşüncelere karşı hoşgörüyü. demokratik bir toplumun değerleri ile bütünleşmeli ve evrensel etik ilkeler tarafından yönlendirilmelidir. • . öğrencileri başarısızlığa iten uygulamalar ve eğitim standartlarının düşürülmesi ile eğitimde reform hareketleri olarak sunan politikaların.

Bunun dışında Dünya Sağlık Örgütü‟nün 1948 Cenova bildirisinde yeniden kaleme alınan ve bugün de hala geçerli olan Hipokrat Yeminine göre de doktorlar hastalarına salt onarılacak bir teknik nesne gibi davranmamakla yükümlüdür. doktorun faaliyetlerini. Yardıma gereksinim duyanlar. Tıbbi etiğin önemli sorunları olarak bugün öncelikle tartışılan konulardan bazıları şunlardır: Ötanazi. Yani doktorun öncelikli ödevi. [3]. Tıp ya da doktorluk etiği. Yapay yoldan insan yaşamı üretme. • . Bilgilendirme yükümlülüğü vb. yardıma muhtaç olanlara gerektiği şekilde yardım etme biçimindeki genel normun somutlaştırılması olarak görür. Tıbbi Etik Tıp alanında hekimlerin tutum ve davranışlarını etik yönden belirleyen alan “Deontoloji”dir. bu durumda hastalardır ve onlara yapılması gereken yardım esas olarak tıbbidir. hastaya zarar vermeden ya da hastanın iradesine karşı bir davranışa girmeden.• • 4. Organ nakli. Bitkisel yaşam. doktorun kendisine insancıl davranmasını ve kendisiyle ilgilenmesini beklemek gibi haklı bir talebi olan bir insan olarak saygı duymakla da yükümlüdür doktor. onun sağlığını korumak ve hastanın yeniden sağlığına kavuşması için gerekli araç ve yollara başvurmaktır. Eski Yunanca‟dan gelen bu sözcük “yükümlülük bilgisi” anlamına gelmektedir [1]. hastaya. İnsan üzerinde deneyler.

İnsan.• 5. doğada var olan tüm organizmaların hayatıdır. sadece tıp etiğinin ana konusu olan insan hayatı değil. Teknoloji sayesinde yapılabilir ve mümkün olanın peşine çılgınca takılıp sorumsuzca davranmak yerine. bilimsel araştırmalarda. genelin çıkarını dikkate alarak teknolojik müdahalenin sınırlarının çizilmesi şarttır. Biyoetik • Biyoetiğin konusu hayattır. gerek insan hayatının gerekse de insanın özgürlük ve onurunun. bu ilkenin zedelenmesi ancak müdahaleye muhatap olacak yurttaşların rıza göstermesi şartıyla mümkündür [3]. günümüzde giderek endişeyle karşılanır olmuştur. hayvan ve bitkilerin daha iyi bir yaşama kalitesine ulaşmaları için kalıtımın özünü iyileştirmek amacıyla geliştirilen gen teknolojileri. özellikle gen teknolojileri aracılığıyla gündeme gelmiştir. • Biyoetik. Çünkü kötüye kullanılma ya da önceden görülemeyen zararlara yol açabilme olasılıkları nedeniyle tehlikeli olmaları söz konusudur. sonuçları tahmin edilemeyen modern teknolojiler nedeniyle tehlike altına girdiği her yerde gereklidir. . Biyoetik.

toplumun üyelerinin sadece fiziksel olarak yaşayabilmelerine değil. eşitlik. Bencillik. özünde koşulsuz. nefret ve benzer doğal eğilimlere ve mizaca karşı sosyal etik. adalet ve insan onuru) türemiş olup. kıskançlık. Sosyal Etik Tek tek kişilerin. toplum. mutlak bir talebe cevap verebilen ahlaki bir gelişme olarak da gerçekleştirebilmek üzere başkalarını sevmeyi. aile.). toplumsallaşma sürecini sadece doğal bir gelişme olarak değil. Düzen ilkeleri ise temel etik ilkelerden (özgürlük. bir ölçüde bireysel etiği tanımlayan karşı parçadır. iktidar hırsı. İnsan. • . devlet vb. ihtiyaçlarını gidermek için diğer insanların yardımına ve onlar tarafından kabul edilmeye muhtaç bir sosyal varlık olduğundan. merhameti. aynı zamanda hepsinin olabildiğince mutlu olmasına ve refaha ulaşmasına katkıda bulunacak bir davranışı öngörmektedir.• • • 6. içinde yaşadıkları topluluğa karşı sahip oldukları hakları ve yükümlülükleri vurgulayan sosyal etik. hoşgörüyü. saygı ve barışı gündeme getirir [3]. insanların birlikte yaşamalarından ve eylemlerinden belli biçimler ortaya çıkıp kurumsallaşmıştır (evlilik.

Ekonomik ve etik mal üretme öğretisi • .Serbest pazar ekonomisi içinde etik yükümlülükler • . yararlılık artırımı. • Bugün ekonomi etiği içinde şu özel konular tartışılmaktadır: • . .Ekonomik iktidar ve gücün sınırlandırılma imkanları • .Ekonomik ve etik değer kuramları • . değer yükseltme gibi iktisadi eylemin talepleriyle birleştirmeye çalışır.rasyonel ve teknokratik faaliyetlerin meşruluğu • .Ekonomik ve ahlaki yetkinlik • .Amaç.• 7. Ġktisat Etiği • Ekonomi etiği ya da iktisat etiği sosyal etiğin bir alt alanını oluşturur ve iyi bir hayatın etik ilkelerini verimlilik.Özgürleşimci sosyal politikalar [3].

bir kişi.• 8. Bu araçlar bir iletiyi. . Örneğin. • Doğruluk • Tekzip ya da yanıt verme olanağı • Ayrımcılık • Gizlilik • Gerçek dışı yansıtma ya da kötü temsil etme v. [1]. Kitle ĠletiĢiminde Etik • Basın ve yayın organları genel olarak kitle iletişim araçları olarak adlandırılabilir. Toplumda önemli işlevleri yerine getirmesi beklenen kitle iletişim araçları ile ilgili meslekleri yerine getiren iş görenlerin bazı mesleki etik ilkelerine uygun davranması gerekmektedir. kurum ya da topluluktan geniş kitlelere aktarırlar.b.

haklı ve meşru kılma yükümlülüğü getirir. her özgürlük gibi sorumluluk gerektirir ve bundan dolayı da bu özgürlüğü kullanana. Bilim adamına tanınan serbest araştırma ve öğretim/öğrenme hakkı. İçe karşı sorumluluğunu. zararlı olabileceği tahmin edilen ya da beklenen getirisiyle mantıklı bir ilişkisi olmayacak sonuçlara götürebilecek araştırmalardan vazgeçmek gibi davranış ve tutumlar yer alır [3]. kötü niyetli kullanıma karşı uyarmak. Bilim adamının sorumluluğu hem içe hem de dışa karşıdır. bilim insanının bilim yaparken uyacağı ahlaki talepleri yansıtır. Gerçeği. kesinlik ve güvenilirlik gibi centilmenlik ve dürüstlük ilkelerini uygulamak bilim adamının ahlakını oluşturan tavır ve tutumlardır. kendisi ile arasına eleştirel mesafe koymak. meslek ahlakı dikte eder. yani araştırdıklarının hakiki durumlarının ne olduğunu ortaya çıkarmakla yükümlüdür. Bilim Etiği Bilim etiği.• • 9. Öte yandan rüşvet kabul etmemek. her çeşit bilimsel araştırma ve deneye izin verileceği anlamına gelmez. Bilim özgürlüğü. doğruyu aramak ve bulmak için uluslar arası geçerli standartlara uygun bilimsel çalışma yöntemi izlenmesi şarttır. yani dışa yönelik sorumluluğu içinde ise projelerin potansiyel riskleri üzerine dikkati çekmek. Bilim adamının topluma karşı. • .

• 10. Böyle bir çevre etiği. dünyayı sürekli ve düzenli biçimde sömürdükten ve bunun zararlı sonuçları zaman içinde artık görmezlikten gelinemeyecek boyutlara ulaştıktan sonra. • İnsan dışındaki doğanın ve insana özgü doğanın birbirine sıkı sıkıya bağlı olması nedeniyle. “çevreye karşı yeni bir ahlaki sorumluluk etiği” özellikle kaçınılmaz olmuştur. bugün yaşayan canlı varlıklar bir ekosistem olarak yerküreyle ilişkileri açısından yükümlülükler altına girmektedir. Bu yükümlülükler sonraki kuşakları da içeren bir dayanışma topluluğunun bağrından türemektedir. Ekoloji etiği bu açıdan esas olarak geleceğin etiğidir [3]. doğaya bakışı değiştirmeyi gerekli kılmaktadır. . Ekoloji Etiği • İnsan.

Ancak barış etiği aslında. Bilindiği gibi çevreciler ve Yeşiller sadece doğayla barışı değil. Bütün inanlar için küresel ölçekte bağlayıcı olan insan haklarında ifadesini bulduğu biçimiyle. insanların birbirleriyle de barış içinde (dünya barışı) yaşamasını hedeflemişlerdir. . “haklı” amaçları gerçekleştirmenin aracı olarak gösterilmek istenen silahı ve savaşı yasaklar [3]. BarıĢ Etiği • Barış etiği çoğu kez ekolojik etik kapsamında görülmektedir. temel ilkesi adalet olan siyasal etiğin kapsamı içinde yer alır. bütün insanlığı bir dayanışma topluluğu olarak kavrayan adalet anlayışı.• 11.

Sporda etik dışı davranışların temel nedeni olarak. Yüzeysel olarak bakıldığında spor ve etik dışı davranışlar birbirine zıt kavramlar olarak görülebilir. fizik kondisyonu iyileştirmeyi amaçlayan. şöhret. Sporda Etik • Spor. Çünkü. spor dünyasında ahlaki değerlerin yerini parasal değerlerin alması gösterilmektedir. oyun. yarışma ve mücadele anlayışıyla yapılan fiziksel etkinliktir. galibiyetle elde edilen maddi ve manevi kazançlar çok büyüktür.• 12. davranışların etik açıdan kontrolünü ortadan kaldırmaktadır [1]. . Bir çok spor olayında ne olursa olsun kazan felsefesi. bir çok sporcu ve spor kuruluşları şike yapmakta bir sakınca görmemektedirler. Sporcular yarışmalara katılabilmek için bazı şartları yerine getirmek zorundadırlar ve belli standartlara uygun davranmalıdırlar. rekor ve sporla ilişkili büyük maddi kazançlar getirebilmektedir. Çünkü spor karşılaşmaları belirli kurallara bağlanmıştır. Galibiyet sporcuya aşırı övgü. Bununla birlikte.

her gün kendilerinin kişisel ve mesleki dürüstlüklerinin ve erdemlerinin denendiği durumlarla karşılaşırlar. . • Konu 4. bölümlerde daha detaylı olarak incelenecektir. Kamu Yönetiminde Etik • Kamu görevlileri. Bu yüzden her düzeydeki kamu görevlilerinin etik dışı davranışları reddetmesi gerekir [1]. ve 5. savurganlık ve yetkiyi kötüye kullanma gibi etik dışı davranışların devlet yönetiminde yeri yoktur ve bunun bedeli yetersiz ve niteliksiz hizmettir.• 13. Dolandırıcılık.

özgürlük düşüncesini. Kişi uygulamada. yeri değişmez referans noktası olarak göstermesi. İnsanın günlük pratiğinde etiğin sağlayacağı fayda açısından sonuç olarak şu söylenebilir: Etik. gerekli eylem olarak belirlememizi mümkün kılan.6. ama yapmayabilir de. hatta sonuçta ahlaka aykırı olarak davranabilir. böylece ulaşılması arzu edilen yere götürecek yolun belirlenmesini mümkün kılması durumunda olduğu gibi. kuzey yönünü.• • 2. İnsan özgürlüğü. Pusula kişiye yalnızca doğru yolu bulmasında yardımcı olur. etik de. etik de kişiyi. iyi olmayanı da yapmaya kalkışabilir. çıkış noktası ve hedefi arasındaki ilişkiye bakarak.bir eylemi. yalnızca iyi olanı yapma özgürlüğü değildir. • . pratikte doğrudan eylem ve davranışları tayin etme anlamında etkin değildir. sabit. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi Tıpkı pusulanın. İnsan iyi olanı yapabilir. ahlaki açıdan yapılması gereken davranışı gerçekleştirmeyi reddedebilir.koşulsuz. kötülük yapma özgürlüğü olarak da tezahür edebilir. ahlaki olarak görülen eylemi gerçekten de yapmaya zorlamaksızın sadece eylem yapma iradesini ahlaki açıdan belirlemesinde yardımcı olur. mutlak referans noktası olarak önümüze koyar. ama onu bu doğru sayılan yolu fiilen izlemeye zorlayamaz. ama aynı zamanda insan pratiği açısından büyük önem taşımaktadır [3].

• 3. ahlak filozoflarının hepsince etiğin temel ve sabit sorunları olarak kabul edilen sorunlardan söz etmek mümkündür. ETİĞİN TEMEL SORUNLARI • Ele alınan konular ve ağırlık verilecek noktalar birbirinden çok farklı olmalarına rağmen. çözüm önerileri geliştirmek durumunda olduğu üç temel sorun alanı bulunmaktadır [3]. Ahlaki eylem bilimi olarak etiğin. • mutluluk • özgürlük • iyi ve kötü .

Burada mutluluk. beklenmedik bir şekilde. ulaşmak için planlı bir şekilde tüm gücümle çabaladığım. ama gerçekten olabilmesi için bir parça da olsa şans gerekir. ama gene de yalnızca bana bağlı değildir [3]. Şans ve mutluluk kavramlarının yerleşik çağrışımlarına tamamen aykırı kullanıldığı kavramlar da vardır. herkes mutlu olmayı farklı da yorumlasa.• 3. haz veren bir şeyin. doğal olan mutluluk çabasının ahlaki açıdan açıklanıp açıklanmayacağını ve nasıl açıklanacağını göstermek için onu sorun olarak ele alması gerekmektedir. insanın doğası gereği mutlu olmaya çalıştığı şüphe götürmez bir gerçektir.1. Örneğin mutluluk insanın elindedir deyişi böyle bir bağlama örnektir. Gerçi mutluluğu yaratmak için bizzat çok şey yapılması gerekir. benim yapıp etmemden bağımsız olmayan. kişisel çaba göstermeden insanın kucağına düşmesi demektir. ama normal bir çaba göstererek ulaşamayacağı şeylere sahip olduğunda o kişinin şanslı olduğu söylenir. O halde etiğin. aksine. olmaz mıyım. Ama bu “yaratılabilir” mutluluğa büyük çabalarla da olsa kolayca erişmek mümkün değildir. Mutluluk • • • İnsanoğlu mutlu olmayı ömür boyu başaramasa da. insana özgü. şansı yaver gittiği için bir tehlikeden kurtulduğunda ya da çok arzu edilen. Gerçekten mutlu olur muyum. Şanslı olmak demek sevinç. Günlük hayatın dilinde “mutluluğun” iki temel anlamı söz konusudur: Bir insan. benim üretmediğim ya da denetimimde olmayan bir durum değildir. büyük ölçüde bana bağlıdır. . gerçekleşmesine amaçlı bir şekilde çalışarak ciddi ölçüde katkıda bulunduğum bir şeydir.

ve özgürlüğü ötekilerin özgürlükleriyle birleştirerek onu.• • • 3. tepeden tırnağa doğasınca belirlenmiş olup olmadığı sorunuyla hem ahlak hem de ahlakın bilimi olan etik doğrudan ilişkilidir. Neyi istediğine ve arzuladığına bakılmaksızın. . Keyfilik kavramı.2.başkalarının özgürlükleriyle bağlantılı olan. • • • • .ilkece başkasının özgürlüklerini kollayan. ahlaki özgürlük. . meşru olarak isteyebileceği şeyi bağımsızca belirlemek için kişi ahlaki özgürlüğünü bizzat kendisi. dışarıdan belirleyici baskılardan kurtularak kullanmalıdır. henüz farklılaşmamış. herkesin istek ve ihtiyaçlarını giderme baskısına hemen boyun eğmeyeceğini ve bu baskının arkasında kendisini sürükleyen şeyin ne olduğunu soracağını umabiliriz. iradi özgürlüğü tanımlarken. Özgürlük ve Determinasyon Özgürlük ve determinasyon sorunuyla. . mutlak pratik ilke (kesinlikle bağlayıcı) olarak gören bir özgürlük anlamına gelir. (kişinin kendisi ya da başkaları aracılığıyla oluşabilecek) her türlü belirlenimden önce gelen kuralsız. yani insanın doğuştan.

doğası gereği sınırsız. Örneğin. üç beş kişinin özgürlüğü ve geri kalanların bu özgürlüklerden yoksunluğu değil. Kant’a göre iradenin bizzat özgürlükten hareketle özgürlük adına kendine bir yasa koymasında kendini belli eder. . ama aynı zamanda özgürlük adına başkalarının özgürlüğünün sınırında kendini sınırlama ve şartlı olma çelişkisini içermektedir. herkesin özgürlüğüdür. Demokratik anayasalarda belli temel özgürlükler yasal olarak güvence altına alınmıştır. mutlak özgür olma. hegemonya ve baskı amacıyla kötüye kullanılan mülkiyet özgürlüğü gibi amacından saptırılmış özgürlükler.• • • • • • • • • • • • Özgürlüğü bu şekilde “ahlaki istemenin içindeki mutlak olan şey olarak benimsemek” . tersine özgürlüğü asıl ahlaki anlamda otaya koyup korumaktır. düşünce terörüne dönüşen düşünce özgürlüğü. düşünce ve basın özgürlüğü toplanma ve seçim özgürlüğü din ve vicdan özgürlüğü bilimsel araştırma ve öğretim özgürlüğü seyahat özgürlüğü. artık özgürlük olarak tanımlanamaz ve ahlaki açıdan yargılanmaları gerekir [3]. kuralsız başıboş olduğu düşünülen keyfi irade özgürlüğünün. Bu özgürlükler de sınırsız ve kuralsız değildir ve ahlaki özgürlük ilkesine tabi ve bu ilkeye göre yükümlüdürler. gerçekleri çarpıtan basın özgürlüğü. mülk edinme özgürlüğü. amacı özgürlüğü ortadan kaldırmak değil. yalnızca kişisel çıkarı göz önünde bulunduran vicdan özgürlüğü. diğer deyişle. Ahlaki özgürlük. kastedilen özgürlük. kendi kendini sınırlamasını sağlayan bir buyruktur bu.

kendisi bizzat iyi olan demektir. Etik bu kavramların ağırlıklı olarak ahlaksal niteliğiyle ilgilenir. bir başka şey açısından ya da bir başkası için bunlara uygun amacı temsil etme anlamında değil. yalan söylemek. Bu. Örneğin. iyi bir eylem. becerikli ve hızlı. “Kötü” ise. İyi ve Kötü “İyi” sıfatını günlük yaşantımızdaki değer yargıları içinde çok sık kullanırız. Araçsal anlamıyla iyi olarak tanımlanan her şey. yani ağız tadını ve yemek ihtiyacını tatmin ediyorsa yemek iyi yemektir. iyi bir müzik. dolayısıyla kendi başına “iyi” değildir.• • 3. iyi olma ölçütünü kendi içinde barındıran başka bir şeye uygun ve denk düştüğü için iyidir. kötülüğün kendisi. iyi bir insan der dururuz. Eğer lezzetli ve kolay sindirilebiliyorsa. “kötü not” ahlaki bir yargı oluşturmazken. • • • . kötü niyet ve hoşa gitmeyen gibi anlam bağlantıları kurar. işlevini gereğince yerine getirebilmesi için bir şeyin nasıl olması gerektiğini belirleyen iyi ölçütü ya da standardı açısından. o şey iyi ya da kötü olarak değerlendirilebilir. İyi bir yemek.3. iyi bir araba. yani çalma işinde iyiyse iyi bir hırsızdır. Araba hızlı ve güvenli. Hırsız. “kötü”dür ve “kötü” burada ahlaki bir yargıyı ifade eder.. yani kullanımı iyiyse iyi bir arabadır. Ahlaki iyi ise.

mutlaka iyi olması gerekmez (Örneğin. Ya da ters yönden ifade edilirse: Her doğru eylemin. ölüme mahkum bir hastayı acı vermeden öldürmek için biraz fazla dozda ilaç vermek. aksine kaynağını oluşturan iyi/kötü iradesiyle ilişkili olarak iyi ya da kötüdür. yanlıştır. bu eylemin ahlaki değeri yalnızca türetilmiş bir anlam içerir. ama büro kapalı olduğu için geri döndükten sonra olayı unutup eşyayı bir kenara atan kişinin durumunda) [3]. zengin birinin çocuğu olduğunu bildiği ve o kişiden yüklü miktarda para almayı umduğu için kurtarması). eylem ahlaki değil de pragmatik bakış açısından. kendiliğinden iyi ya da kötü değildir. Ama tersine. başka deyişle eylemin kendisi. çocuğu sadece kurtarması gerektiği için değil. . bulduğu bir eşyayı kayıp eşya bürosuna götüren. Amacına ulaşmazsa. yardım etmek için çok geç kalınmış olabilir ya da yapılan yardım yeterli olmayabilir). diğer bir deyişle. Bir eylem iyi ya da kötü olarak değerlendirildiğinde.• • • • • • • İyi ve kötü ilk ve en eski (ahlaki) anlamıyla. Ahlaki bakımdan iyi bir eylemin mutlaka doğru olması gerekmez (Örneğin. Ahlaki bakımdan kötü bir eylemin de mutlaka yanlış olması gerekmez (Örneğin. bizzat kendini (özgür olma ya da olmama bakımından) belirleyecek iradenin nitelikleridir. doğrudur). irade aracılığıyla belirlenen amaca gerçekten götürüp götürmemesi açısından ele alındığında ( bu amacın kendi başına ahlaki olup olmadığına bakılmaksızın). suya düşen çocuğu kurtaran birinin. eylem doğru ya da yanlış olarak değerlendirilir. Bir eylem amacına ulaşırsa doğrudur. Ve her yanlış eylemin de mutlaka kötü olması gerekmez (Örneğin.

örgütsel ve bireysel gereksinimlerin karşılanmasını. örgütte yapılması gereken görevlerin iş görenlere adil olarak paylaştırılmasını. ister nadiren otaya çıkan durumlar olsun. çağdaş ve demokratik bir anlayışla yönetilmeyi beklerler. İşte iş görenlerin davranışlarına yön veren ve iyi-kötü. örgütün kaynaklarının bir kişi ya da grup için değil örgütsel amaçları gerçekleştirmek için kullanılmasını. insan olmalarından dolayı kazandıkları hak ve özgürlükleri kullanmak isterler. Çağdaş toplumun. Emeklerinin karşılığını almak ve kendilerine ilişkin olarak verilen kararlara katılmayı arzu ederler. sorunların çözümünde yaratıcılık gerektirir ve bazı genel kuralların davranışlara rehber olarak alınmasını zorunlu kılar. iş görenlerin yansız olarak değerlendirilmesini.• 4. . çağdaş yönetim üretim ve verim kavramları kadar iş görenlerin gereksinimlerinin karşılanmasını da temel amaçlar arasına katmıştır. özgür bireyleri olarak iş görenler. YÖNETĠMDE ETĠK • • Yönetim süreci sürekli olarak. emeğin değerinin verilmesini. hakların ve sorumlulukların adil olarak paylaşımını gerektirir. karar ve politikaları herkesin yararına olacak şekilde uygulamayı. evrensel kabul gören ölçülere göre belirlenmesinde etik ilkeler çok önemli bir işlev görmektedir. Birey olarak tek ve değerli olmalarından dolayı saygı beklerler. İş görenler. Klasik yönetimde temel amaç. üretim ve verimin artırılması iken. ister tekdüze. çatışmaların örgüt ve bireylerin yararlarını gözetecek şekilde çözümlenmesini. doğru-yanlış ayrımının kişiye görelikten çok. Bu süreç içinde yerine getirilmesi gereken işlevler ise. başkalarını yakından ilgilendiren ve etkileyen kararlar almayı.

Yönetsel etik üç bölümde ele alınabilir. yöneticileri sürekli olarak etik sorunlarla yüz yüze getirmektedir. iş görenlere olumlu ve örnek davranışlar sergilemek gibi bir toplumsal sorumluluğa da sahiptirler. Örneğin. örgütlerin ve bireylerin şekillendirilmesi. doğru değerlerin kararlaştırılması. * Kişisel uygulamalar ve ahlaki sorunlar : Bu bölümdeki etik sorunlar. arkadaşları ve etkileştikleri diğer bireyler yoluyla yaymaktadırlar. gücün adil bir şekilde kullanılıp kullanılmadığının ve uygulanan seçimlerin haklılığının yargılanmasını içerir [1]. sorun çıkmasını önlemek için ilgili tarafların baskılarına boyun eğme. iş görenlerin işten atılmaları bu tür örneklerdir * Günlük yönetim işleri: Bu grup. * Mesleki eylemler: Bu grup. orta düzey yöneticilere aktarılmalı ve örgütün tüm iş görenlerine yayılmalıdır. yöneticilerin mesleki konularla ilgili olarak yaptığı etik seçimleri içerir. yöneticilerin yasadışı olan ancak kişisel doyum veya kazançla sonuçlanan etik seçimlerini içerir. Bu açıdan yöneticiler. İş görenler.• • • • • Mesleki ve toplumsal değişmeler. . adam kayırma. işyerinde biçimlenen ideallerini. kaynakların yanlış kullanımı veya bazı çıkar çatışmaları bu gruba girmektedir. tutumlarını ve inançlarını topluma taşımakta ve aileleri. Etik davranışların benimsenmesi üst yönetimde başlamalı. gücün kullanımı. Örneğin.

İkinci gruptaki sorunlar ilişkili tüm taraflar için olağanüstü karmaşık. Bununla birlikte bu gruptaki sorunlar kısa dönemlidir. belirli bir seçim yapılana kadar yoğunlaşır ve daha sonra seçeneğin uygulanması ve aşamalı olarak kabul edilmesi ile ortadan kalkar. çıkar sağlama. bencillik. yansızlık. etik kararların alınmasında en az sorun yaşanan gruptur. Bu sorunlar ortaya çıkar. Ancak bu sorunlar sürekli. Doğruyu yanlıştan ayırmak ve doğru olanı seçip. Çeşitli olasılıklar ve durmadan değişen koşullara göre en uygun tepkileri ve davranışları geliştirmek. kavramlar. mesleki etik konusundaki duyarlılıklarının geliştirilmesi ve etik ilkeleri bir davranış biçimi haline getirmeleri. eşitlik v. daha yaygın ve örgüt üzerinde daha uzun dönemli etkileri olan sorunladır. Çünkü kişisel bakış açılarına göre iş görenler bu kavramların içini diledikleri gibi doldurmak eğiliminde olabilirler [1]. Tüm kamu görevlilerinin ve yöneticilerinin. ikinci gruptakiler kadar yoğun. rüşvet.• • • Birinci grup. Üçüncü gruptaki sorunlar. iş görenlerin kişiliklerinin gelişimi ile yakından ilgilidir. yolsuzluk. Etik ilkeler içinde yer alması gereken. etik dışı davranışlardan ne anlaşılması gerektiğinin açıkça tanımlanmasında yarar vardır. v. acil ve tehlikeli tepkiler yaratacak türden olmayabilir. yoğun ve ortaya çıktığında üzerinde durulması gereken etik sorunlardır. .b. uzun süren deneme ve yanılmalardan sonra gerçekleşir. yaranma. yasal düzenlemeler ve toplumsal beklentilerin zaten mevcut olması nedeniyle. dürüstlük. Erdemlerin kazanılması.b. uygulamak kolay kazanılan bir nitelik değildir. adalet. iş yaşamı ve örgütsel amaçlara ulaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. ya da kayırma.

1. herkese temel eşit hak ve ödevler tanınmış olmasını. kişinin erdemlerinin toplumca ve toplumun tüm üyelerince güvence altına alınmış bulunmasını öngören ve dile getiren etik ve hukuk ilkesidir. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler • Bu kısımda. • 1. YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR • 5. eşit hak ve sorumluluğun paylaşıldığı bir toplulukta kişilerin yaratıcı olarak iş görebilmesini. .• 5. Adalet • Temelinde eşit toplumsal koşullar ve olanaklar içinde tüm insanların özgürce ve çok yönlü gelişmesini. her meslek için ortak sayılabilecek ancak yönetimde de mutlaka uyulması gereken etik ilkeler ve bu ilkelerin dayandığı temel kavramlar tanıtılmaya çalışılmıştır.

yükümlülüklerin. • 2. sorumlulukların ve yararların eşit bir şekilde dağıtılmasından sorumludurlar. Bu şekilde. hak dağıtıcı adaleti yerine getirirler [1]. örgüte katkıları oranında haklarını. yararların. hizmetlerin dağıtılmasında uygulanacak sınırların belirlenmesini içerir. Eşitlik. . dürüstlük ve adalet kavramları ile bütünleşmiş bir kavramdır [1]. iş görenlere. Örgüt açısından adalet. EĢitlik • Eşitlik.• Genel olarak adalet. • Yöneticiler. örgütte görevlerin. sıkıntıların. eşitlere eşit davranmayı içerir. kurallara aykırı davranmaları oranında da ceza verilmesini içerir.

• Doğruluk. Doğruluk gerçeği söylemek. Oysa güven ilişkilerin temel unsurudur. her dönemde ahlak dışı. Dürüstlük ve Doğruluk • Etik davranış. ilişkilerde kendi sonlarını hazırlarlar ve güven ortamı ortadan kalkar. ama ondan farklı bir kavramdır. yani sözümüze bağlı kalmak ve beklentileri gerçekleştirmektir [1]. doğruluğu içerir. . düşünce. tüm yaşamın ve eylemlerin gerçekler üzerine kurulmasını gerektirir. gerçeği sözlerimize uydurmak. • Dürüstlük. yani sözlerimizi gerçeğe uydurmaktır. inanç ve yararları doğrultusunda çarpıtılması. Yalan.• 3. İçten ve dürüst davranmayan yöneticiler. doğruluk ise ahlaklı davranışın temel ilkelerinden biri olarak kabul edilmiştir. daha sonraki eylem ve işlemlerin doğruluğunu da ortadan kaldırır. bireyin kendi duygu. Gerçeklerin. Dürüstlük ise. başkaları ile ilişkilerde dürüst olmayı ve içtenliği gerektirir.

Yöneticilerin astlarına taraflı davranması. iş görenlerin üstlerine karşı kapalı bir tavır içine girmelerine ve daha da önemlisi iş görenlerin adalet ve güven duygularının zedelenmesine yol açmaktadır [1]. • Yönetici bir kamu görevlisi olarak. Nesnel olarak kişinin duygularını değil. Özellikle siyasal tarafsızlık. aklını kullanmasını gerektirir. yöneticinin en önemli sorumluluklarından biridir. vatandaşlarla ve iş görenlerle ilişkilerinde yansız olarak davranmak ve hizmet sunmak zorundadır. .• 4. insanın bireyleri ya da nesneleri oldukları gibi görebilmesi ve bu görüntüyü bireyin kendi istek ve korkuları ile oluşturduğu görüntüden ayırabilmesidir. Tarafsızlık • Tarafsızlık ya da nesnellik.

insanın insan olma özelliği nedeniyle sahip olduğu. kişiliğe bağlı haklardır. İkincisi ise bir işi yapmayı üstlenmek anlamına gelen “sorumluluk alma” dır [1]. İnsan haklarının iyi anlaşılması ve bireylerin bu haklarına saygılı olmak. dokunulmaz. Genellikle iki tür sorumluluk vardır. üstlere hesap vermeyi içeren “sorumlu olma” dır. . Sorumluluk • En genel anlamda sorumluluk.• 5. • 6. belirli bir görevin istenilen nitelik ve nicelikte yerine getirilmesidir. devredilmez ve vazgeçilmez nitelikte. Ġnsan Hakları • İnsan hakları. Bunlardan birincisi. bir yöneticinin etik değerleri arasında öncelikle yer alması gereken unsurdur [1].

insanın çok yönlü yetişmesini. insan varlığının insani erdemlerce biçimlendirilmesi. insanın erdemleriyle.• 7. kişiliğinin göz önünde tutulmasından yola çıkılarak. insancıllık çabası. . insanların yetişme ve gelişme yeteneğinden. insan toplumunun gelişmesine ve insan soyunun daha da yetkinleşmesine ve özgürleşmesine yönelik düşünce ve çabaların bütünüdür [1]. özgürce etkinlikte bulunmasını. insanın insancıl bir biçimde eğitilmesi öğretisi. Hümanizm • Hümanizm. yaratıcı güçlerini ve yeteneklerini kullanabilmesini amaçlayan.

Mesleğe bağlılık. bir lider olarak hem kendi mesleki bağlılık ve gelişmesini hem de astlarının mesleki bağlılık ve gelişmesini sağlamaya çalışmalıdır. Ayrıca örgüt olanaklarının çevre yararına kullanılmasını sağlamak ve eğitim sorunlarına gönüllü olarak yeterli zaman ayırmak da bağlılığın gerekleri arasında sayılabilir [1] . örgütten etkilenirler ve kendileri de ortak amaçların gerçekleştirilmesi için ortaklaşa bir çaba gösterirler. Örgüte bağlı iş görenler. iş görenlerin örgüt üyeliklerini sürdürmeleri ve örgütte kalmak istemeleri olarak tanımlanabilir. bu amaçla alana ilişkin yayınları izlemeyi ve eğitim programlarına katılmayı gerektirir. • Yönetici. Bağlılık • Örgütsel bağlılık. meslekte gelişme ve ilerlemeye istekli olmayı.• 8.

hukuk düzeninin toplumda egemen kılınması. suçlunun kısa sürede yakalanıp cezalandırılması. yasaların kişilere göre çifte standartlı olarak uygulanmaması. yetkili kişi ve kuruluşların yasalara saygılı olması. huzur. Hukukun Üstünlüğü • Hukukun üstünlüğü ilkesinin yaşama geçirilmesi. mutluluk ve rahatlık verir [1]. hukuk üzerinde politik baskı olmaması. yargısız uygulama yapılmaması.• 9. hukuk sisteminin sağlıklı ve düzenli çalışmasını sağlar. . Bireye ve topluma güven.

. İş. insanın kendisiyle ve başkalarıyla yaratıcı bir ilişki kurması demektir. sorumluluğu. Sevgi. ilgi ve bakımı. başkasının yetişme ve gelişmesi için istek duymayı gerektirir. insanlarla birlikte çalışma gerekliliği. sürekli olarak insanlar için. saygı ve bilgiyi. Sevgi. Sevgi • Sevgi. yalnızca insanlara yöneltilen bir duygu değildir. başkalarına hizmet etmenin bir aracı olarak görülmelidir. mesleğini de sevmesi gereklidir [1]. insanları sevmesini de gerekli kılar. • Yöneticinin. başkalarına egemen olmanın değil. Yöneticinin.• 10.

• Hoşgörü. HoĢgörü • Hoşgörü Batı dillerinde “tolerance” sözcüğü. .• 11. sevilmeyen ya da onaylanmayan şeylerin varlığına tahammül göstermektir. dayanmak şeklinde karşılık bulmaktadır. hatta bunun da ötesinde aykırı görüş ve düşüncelere sıcak ve sevecen bir yaklaşım içinde olmak hoşgörünün çerçevesini çizer [1]. tahammül edebilmek ve bunlara özgürlük tanımak. Başkalarının düşünceleri çok aykırı ve ters olsa bile. yasalara ve etik kurallara aykırı olmadıkça. Latince “tolerate” kökünden gelmektedir. Türkçe‟de bu kavramın karşılığı katlanmak. tahammül etmek.

• 12. iş görenlerin din ve inanç özgürlüğüne karışmamalı ve Anayasal düzende güvenceye alınmış olan din ve inanç özgürlüğünü zedeleyici bir davranışa girmemelidir [1]. Yöneticiler. halktan aldıkları bir yönetim biçimidir. kimsenin inanç ve düşünce özgürlüğüne karışılmaması ve din ve vicdan özgürlüğünün devletçe güvence altına alınmasıdır.Laiklik • Laiklik. . Laiklik. yönetme yetkilerinin Tanrıdan ya da dinden değil. yönetenlerin.

tutumluluğun en önemli öğelerindendir. örgüt kaynaklarının amaçlara uygun tüketilmesini. birçok kişinin bildiği ve beklediği gibi korkmak. Saygılı olmak. çekinmek değildir. kıt kaynakların etkin ve verimli kullanımı olarak tanımlanabilir. ekonomik. Tutumluluk Örgütü amaçlarına uygun olarak yaşatmak. lüksten uzak ve işlevsel olanlardan seçilmesini gerektirir [1].• • 13. donanım ve araç-gereçlerin kullanışlı. her şeyden önce insan olduğu için değerlidir. 14. örgütteki insan ve madde kaynaklarını en verimli biçimde kullanmakla gerçekleşir. Tutumlu olmak. örgütsel amaçlara yöneltilmesi ve kurumsal kaynakların bireysel çıkarlar için kullanılmaması. Tutumluluk. İnsanın değeri ve onuru. Saygı İnsan. insan ilişkilerinde köşe taşı niteliği taşır. bir insanı olduğu gibi görebilme yetisini ve onu özgün bireyselliği içinde fark edebilmeyi anlatır [1]. Örgütsel kaynakların. Saygı. • • • .

Örgüt içinde demokratik bir ortam oluşturulmasında. Bu nedenle demokrasi eğitim süreci içinde öğretilebilir. insana bir değer olarak önem veren ve insan kişiliğinin özgürce ve eksiksiz olarak geliştirilmesine olanak sağlayan bir yönetim biçimidir. yönetici tutumlarının büyük bir rolü vardır [1]. Öğrenilebilmesi ve bir yaşam biçimine dönüştürülebilmesi için demokrasinin eğitime gereksinimi vardır ve eğitim demokrasinin ön koşuludur. .• 15. Demokrasi • Demokrasi.

hem amaçlanan üretimin gerçekleştirilmesi. . zayıf yanlarının ve gereksinimlerinin neler olduğunun anlaşılması gerekir. Sağlıklı insan ilişkileri için. başarı ya da başarısızlığın belirleyicisi olmaktadır [1]. insanlar için. Olumlu Ġnsan ĠliĢkileri • Yönetimde olumlu insan ilişkileri. yönetimde insan ilişkileri.• 16. bireylerin yetenek ve güçleri kadar. hem de iş görenlerin doyumunun sağlanması açısından gereklidir. insanlarla birlikte etkili biçimde çalışabilme becerisidir. İnsan ilişkilerinin niteliği. Bu anlamda.

Yöneticilerin açık davranabilmeleri için. Eleştiriler amaçlı. inandırıcı ve güven verici. İletişim.• 17. karşılıklı iletişim gerektirir. eylemleri hakkında ilgili kişi ya da gruplara hesap verme açıklığını da gösterebilmelidir [1]. eleştiriye açık olmaları gerekir. bilgi üretme. gözlenen bir davranışı. Yönetici. gerçekçi. . aktarma ve anlamlandırma süreci olarak tanımlanabilir. beklenen davranış ile kıyaslamak. Eleştirinin amacı. anlamlı. yapıcı. eylemlerinde açık olmak kadar. benimsenen ya da benimsenmeyen yönlerini açıklamaktır. nesnel. Açıklık • Açıklık. çıkarsız ve kişiye özel olmalıdır. kısaca. esnek.

Hak kavramı ise. özgürlükten daha geniş bir anlam taşır. baskı altında tutulmamayı ifade eder. bunun yanı sıra devletten ya da toplumdan bazı istemlerde bulunmayı içerir. iş görenlerin hak ve özgürlükleri vardır. herhangi bir şey için zorlanmamayı. Devlet ya da başka herhangi bir güç tarafından. Hak ve Özgürlükler • Hak ve özgürlükler bir arada kullanılan ancak birbiri ile karıştırılan kavramlardır. . yetkilerini kullanarak iş görenleri zorlayamazlar. Ayrıca iş görenler. bir şeyi yapma ya da yapmama serbestliğidir. Örneğin yöneticiler.• 18. Özgürlük kavramı. örgütten ve yöneticilerden bazı şeyleri isteme hakkına da sahiptirler [1]. • Örgütlerde. yasa dışı eylem ve işlemler için. Bu terim. yalnızca serbest olmayı değil. İş görenlerin belli bir özgürlük alanları olmalıdır.

• 19. örgütün yapacağı ödeme ile verilir. Emeğin Hakkını Verme • Emek. . iş görenin örgütsel edinimini elde etmek için harcadığı kafa ve kol gücüdür. başkalarının emek verdiği şeyleri kendine mal etmemeyi de gerektirir [1]. başkalarına ait mal. İş görenin emeğinin hakkı. • Yöneticiler. sahibinin iznini almadan kullanmamalıdırlar. Ödeme. iş görenin üretim için örgüte harcadığı emekle yarattığı değer artışından hak ettiği değerin kendisine döndürülmesidir. Emeğe saygılı olmak. hizmet ya da düşünce şeklinde yaratılmış ürünleri.

• Oysa. bu aykırılığı üstüne bildirmesi ve emrin yazılı bir şekilde kendisine verilmesini sağlamalıdır. hukuken suç teşkil eden emirlerin yerine getirilmemesi konusunda yöneticiler kesin bir tavır içinde olmalıdırlar. bu emrin verilmesinden veya yerine getirilmesinden doğan sorumluluğu üstlenmesi sağlanır [1]. üstler tarafından yerine getirilmesi istenen emirlerle karşı karşıya kalmakta ve bunları yerine getirmektedirler. Böylece hukuka aykırı emir veren üstün. Yasa DıĢı Emirlere KarĢı Direnme • Yasalarda da açıkça belirtilmesine karşın. kamu görevlileri zaman zaman yasa dışı ancak. Verilen emrin hukuka aykırı olduğu kanısına varan yöneticinin. .• 20.

ayrımcılık ise bir eylemdir. önyargılı tutumlarla davranmaktır. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar • 1.• 5.2. ayrımcılık olarak tanımlanır. Ayrımcılık • Ayrımcılık. Kayırma • Para ya da mal gibi ekonomik güçler yerine aile-akrabalık bağları gibi maddesel olmayan etkileme araçlarının kullanılarak. kamu görevlilerinin yetkilerini bazı kişilere kamu işlemlerinde ayrıcalık sağlamak amacıyla kullanmalarına kayırma denir. Bir grup insana karşı. adaletsiz ve zarar verecek biçimdeki her türlü davranış. Önyargı bir duygu. • 2. .

mal. görünerek çevresine meydan okuma davranışı ile astların yıldırılmaya çalışılması etik dışı bir davranıştır. yılmaz. • 4. hediye gibi birtakım maddesel çıkarlar karşılığında bunu sağlayan kişi ya da gruplara ayrıcalıklı bir kamu işlemi ile çıkar sağlaması rüşvet olarak tanımlanır. RüĢvet • Kamu görevlilerinin para. .• 3. Yıldırma .Korkutma • Kabadayılık olarak tanımlanan ve kimseden korkmaz.

. Sömürü. görevlerin savsaklanması ve geciktirilmesi.• 5. yöneticinin görevini ihmal etmesi anlamını taşır. insan ya da nesnelerin adaletsiz kullanımıdır ve çıkar sağlama amacına yöneliktir. Nedeni ne olursa olsun. Sömürü (istismar) • Sömürü. Görevi ihmal hem yasal olarak cezalandırılmayı gerektirir hem de meslek etiğinin ciddi bir biçimde ihlali anlamına gelir. yasalarla kendilerine verilen görevleri yerine getirmek ve yetkilerini sınırları içinde kullanmakla sorumludurlar. Ġhmal • Yöneticiler. • 6. insanın başka insanları kendi amaçları için bir araç olarak kullanması ve kaynakların adaletsiz kullanımını niteler.

vermekten hiçbir zevk duymaz.• 7. yalnızca almaktan hoşlanır. kamu yetkilerinin yasa dışı kullanımı olarak tanımlanabilir. kimi kez onlara zarar vererek. yöneticinin başkalarının yararını düşünmeden. davranışlarını yalnız kendi gereksinimlerini giderecek. Burada sağlanması amaçlanan kazançlar maddi ya da parasal olmayan özel amaçlara yönelik olabilir. bir çıkar karşılığında. Ayrıntılı olarak bakıldığında yolsuzluk aşağıdaki biçimlerde tanımlanabilir: . kendine çıkar sağlayacak biçimde yönlendirmesidir. Bencil bir insan yalnızca kendisiyle ilgilenir. • 8. Yolsuzluk • En genel anlamıyla yolsuzluk. her şey kendisinin olsun ister. Bencillik • Yönetimde bencillik.

• Para ya da mal karşılığında, kamu görevlisinin ayrıcalıklı işlem yapmasıdır. • Kamu görevlisinin parasal ya da diğer ödüller karşılığında, bu çıkarı sağlayanlar yararına işlem yapmasıdır. • Kamu görevlilerinin yapılmaması gereken işlemleri yapmaları ya da yapmamaları gereken işlemleri çabuklaştırmaları karşılığı çıkar sağlamalarıdır. • Parasal olan ya da olmayan kişisel kazançlar için yetkinin kötüye kullanımıdır. • Kişisel ya da politik kazanç amacıyla devlet yetkisinin yasa dışı kullanımıdır. • Kamu hizmeti gören kişilerin, özel amaçları ya da maddesel çıkarları için normal görev davranışlarından sapmalarıdır. • Kişisel amaçlar için, kamu görevlilerin kurallara aykırı biçimde davranışlarıdır.

• 9. ĠĢkence (Eziyet) • İşkence, bir insana maddi ya da manevi olarak yapılan aşırı eziyet anlamında kullanılır. Yöneticilerin kendi görüşlerini paylaşmayan iş görenleri hedef seçerek eziyet etmeleri kabul edilemez bir davranıştır. • 10. Yaranma – Dalkavukluk • Rahatsız edici ve sahtekarlık olmasına rağmen yöneticiye yaranma ve dalkavukluk yapmanın, başarı için ödenmesi gereken bir bedel olarak görülmesi yaygın bir davranış biçimidir. Etik olarak kabul edilemeyecek bir davranış şeklidir.

• •

11. ġiddet - Baskı – Saldırganlık Şiddet sözcüğü, aşırı duygu durumunu, bir olgunun yoğunluğunu, sertliğini, kaba ve sert davranışı nitelendirir. Saldırgan davranışlar, kaba kuvvet, beden gücünün kötüye kullanılması, yakan, yıkan, yok eden eylemler şiddetin kapsamındadır. Yönetici, önünü tıkayan engelleri ortadan kaldırmak için şiddet kullanmamalıdır. 12. ĠliĢkilerine Politika KarıĢtırma Her uzman gibi, yöneticinin de tarafsız davranması ve politik yöneticilere tarafsız bilgi sunması gereklidir. Yöneticinin politize olması durumunda, başında olduğu kurum politik bir kurum olarak görülecek ve öyle davranış görecektir. Böylece, yöneticinin astları ve başında bulunduğu örgütün üyeleri de, yöneticiden çok politikacıyı aracı olarak görecekler ve birçok sorunlarını politikacıya götüreceklerdir. Böylece politik ilişki ve kayırma, yönetimsel yeterliğe üstün tutulacaktır.

• •

En sık karşılaşılan bedensel taciz türü ise dayaktır. Başkalarına küfür ya da hakaret ederek saldıran insanlar. Bedensel Taciz • Bedensel taciz. Hakaret ve Küfür • Sözlü taciz olarak değerlendirilebilecek olan hakaret ve küfür. astları konumundaki kişilere. yetkilerinin arkasına sığınarak ve itiraz edemeyecek konumdaki kişilere karşı. her türlü tacizden özenle kaçınmalıdırlar. şiddetin bir ürünüdür. saldırganlık içerir. örseleyerek kendi bencil kişiliklerini yücelttiklerine inanırlar.• 13. • 14. Yöneticiler. Taciz. . aciz olana yapılan haksız ve kötü niyetli davranışları çağrıştırır. sözel bir şiddet gösterisidir ve tüm şiddet gösterileri gibi. onların kişiliğini küçültüp.

kişisellikten çıkarak. kendine ya da başkalarına çıkar sağlar. alkol. yetkinin veriliş amacından başka bir amaç için kullanılmasıdır. Yetkisini kötüye kullanan bir yönetici. . Ancak. kumar v. Örgüt açısından yetkinin kötüye kullanımı. Kötü AlıĢkanlıklar • Özellikle eğitim kurumlarının yöneticileri. kamu alanını ilgilendiren davranışlar olmaktadır.b. başkalarına ya da örgüte zarar verirse yetkisini kötüye kullanıyor demektir. kamu görevlilerince kötüye kullanılamaz.• 15. sigara. Görev ve Yetkinin Kötüye Kullanımı • Bir makam adına elde edilmiş olan yetkiler. bu yetkiyle yapılacak işleri bir yana bırakarak. gibi kötü alışkanlıkları astları ve öğrencilerin gözü önünde sergilemekten kaçınmalıdırlar. bu alışkanlıklar işyerine taşındığı zaman. • 16. Kişisel açıdan bakıldığında. kötü alışkanlıklar bireyi ilgilendiren bir konudur.

bozmakta ve bireylerin birbirlerine güven ve saygı duygularını yok etmektedir. Bu durum özellikle işyerlerinde büyük ölçüde zaman ve enerji kayıplarına neden olduğu gibi insan ilişkilerini de gerginleştirmekte. insanları kötülemek. Zimmet Kamu görevlisinin para ya da mal niteliği taşıyan kamusal bir kaynağı. İnsanlar kendi başarısızlıklarını. yasalara aykırı olarak kişisel kullanımı için harcaması ya da kullanması olarak tanımlanabilir. 18. Zimmetin bir yolsuzluk türü olmasına karşın rüşvetten farkı.• • 17. bir takas süreci olmaması. suçlamak amacıyla yapılan konuşmalardır. başkalarını arkadan çekiştirerek. Bu durumda dedikodu denilen ve genellikle yanlı ve amaçlı yorumları içeren bir yanlış iletişim tarzı gelişmektedir. ancak iş görenin kamu kaynaklarını tek taraflı olarak kişisel kullanımına geçirmesidir. yetersizliklerini. kınamak. gerçek olup olmadığı bilinmeden başkalarına kara çalmak. davranışlarına kendilerine göre anlamlar yükleyerek gidermeye çalışmaktadır. • • . yani alıcı ve verici olmaması. Dedikodu Genel olarak dedikodu.

bir inanca. Dogmatik bir kişi. kendi gibi düşünmeyenlere en ağır biçimde saldıran.• 19.Bağnazlık • Yobazlık ve bağnazlık. Dogmatik DavranıĢ • Dogmatik. mesleğinde kazandığı kavramlara ve inançlara zamanla ondan kopamayacak derecede bağlanabilmektedir. Yobazlık . inanç düşünceleri konusunda tartışmaya yer vermeyen. Yöneticinin bağnaz tutumu iş görenlerin ve örgütlerin gelişme ve yenileşmesini engeller [1]. • 20. tek doğru şeyin kendi doğrusu olduğuna inanan. . Dogmatik bir yönetici. daha önce doğru olan bir kavrama. kendi kavram ve inançlarını değiştirmeye ve yenilikleri benimsemeye karşı sonuna dek direnme gösterir. zamanla doğruluğu ortadan kalksa bile bağlı kalmaktır. hoşgörüsüz ve sevgisiz insanları niteler.

Her insan kendi kararlarını. ETĠK EĞĠTĠMĠ Etik. Bireylerin amaçlarına ulaşmak için etik dışı yollara başvurmaları açgözlülükten.• • 6. • • . akıl yürütecek ideal bir toplumun hangi tür ilkeler üstüne kurulabileceği sorunları ile ilgilenmektir. Etik eğitiminin amacı. Ulaşılması istenen ilkeler bireylere içinde yaşadıkları toplum. kendi özgür düşüncesi ile verebilmelidir. bir eğitim konusu mudur? Bu sorunun yanıtı kuşkusuz evet olmalıdır. insanları. bireyin içinde yaşadığı toplumun norm ve kurallarının ötesinde. Etik eğitiminin amacı. ideolojik nedenlere kadar yayılan çok çeşitli sebeplerden kaynaklanmaktadır. O halde iyi düzenlenmiş eğitim çalışmaları ile bireylerin etik değerler ve ilkeler konusunda bilgilendirilmesi büyük önem taşımaktadır [1]. ahlak üzerinde kendi kendine yargılama yapabilecek duruma getirmek olmalıdır. bağlı oldukları inanç sistemi ve taşıdıkları özelliklere bakılmaksızın temel insan hakları ve insan onuruna yaraşır biçimde doğru ve adil davranmayı içerir. Ancak bunlar arasında önemli etkenlerden biri de bilgisizliktir.

Etik eğitimi. Kamu görevlilerinin. Etkili biçimde gerçekleştirildiğinde etik eğitimi üç amacın gerçekleştirilmesini sağlar: 1. yöneten ve yönetilen olarak çalıştıkları iş yaşamı içinde icra ettikleri mesleğin etik değerlerinin kazandırıldığı hizmet içi eğitim programlarıdır. ikincisi ise çalışan bireylere. bireylerin kişisel. öğrencilere o mesleğin etik değerlerinin de kazandırıldığı hizmet öncesi eğitim programları. Etik eğitimi. değerlerin iş yaşamındaki farklı seçenekler üzerindeki etkilerini tartmalarına yardım eder. 2. bir mesleğin bilgi ve becerilerinin yanında. iyi düzenlenmiş eğitim programları ile önemli ölçüde azaltılabilmektedir. örgütsel ve başkalarına ait değerleri anlamalarını sağlar.• Etik eğitimi iki düzeyde ele alınmaktadır. Etik eğitimi. 3. Bunlardan birincisi. etik ilkelere aykırı davranışları. • • • • . insanların kararlarda etik bir boyut olduğunu kavramalarına yardım eder.

Etik eğitimi programlarının aşağıdaki amaçları gerçekleştirmesi beklenmektedir. mali denetimler ile araştırmalar sırasında saptanan özel sorunlar ile iş görenlerin karşılaşabileceği sorunlara ilişkin örnek olayları ve ikilemleri içermelidir. Bu durum örgütlerin. Etik eğitimi. Mesleki etik konusundaki eğitim programları. yönetsel. etik eğitiminin bireylere bir meslek kazandıran üniversitelerin eğitim programları içinde de önemle vurgulanması üzerinde odaklaşmaktadır. Medyada her gün artan etik dışı eylemlere ilişkin haberler. etik konusuna ve etik eğitimine karşı duyarlılıklarının artmasını sağlamaktadır. örgütlerin hizmet içi eğitim programlarının önemli bir parçası olmak zorundadır. onlara önlenmesi gereken tuzaklara ilişkin olarak deneyimlerden kaynaklanan yararlı örnekler sağlar.• Mesleki etik konusundaki eğitim programları. Belli bir mesleğin etik değerleri. eylemlerini ahlaki açıdan gerçeklendirmeleri ve etik yargılamaları üzerinde olumlu bir etki yaratmaktadır. meslek eğitiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Hatta son yıllardaki eğilimler. bireylerin etik açıdan duyarlılık kazanmaları. Etik eğitimi. • • . örgütlerin toplumda saygınlıklarını yitirmelerine neden olmaktadır. iş görenleri belirlenmiş etik ilkelere karşı duyarlı kılar.

13. 12. Yöneticinin etik açıdan yerine getirmesi gereken rollerinin gücünü ve önemini tanıtmak. . 4. Batılı gelenekleri yerleştirmek. Etik kararların verilmesinde analitik beceriler kazandırmak. 2. 3. 14. Kamu hizmetlerinde etik davranışları beslemek ve karakter gelişimine yardımcı olmak. 5. Kamu hizmetlerinde görev alacak bireyleri. 10. Bireylerde meslek alanında yaşanan etik sorunlara ilişkin duyarlılık geliştirmek.Anayasal çerçevede. 6. 7. Ahlak felsefesi ve politik düşüncede. Kamu yönetiminde etik standartlar hakkında bilgi kazandırmak.Çıkar çatışmaları.Örgütsel kültür ve bürokratik normlar hakkında bilgi vermek. kamu yönetiminin demokratik değer ve yükümlülükleri hakkında bilgi vermek. örgütsel normlar ve kurallar hakkında bilgi vermek.Etik ilkeleri öğretmek. 9. 8. 11. kişisel sorumluluk ve ahlaki yükümlülüklerin üstlenilmesi konusunda eğitmek.• • • • • • • • • • • • • • 1.Bir lider olarak etik davranışlar sergilemenin önemi ve etik sorunların çözümü konusunda beceri kazandırmak [1] . Ahlak felsefesini geliştirmek. Bireyler arasındaki görüş ve anlayış farklılıklarına karşı hoşgörü geliştirmek.

* mesleki davranış ve sorumluluklar için bir çerçeve oluşturmak. daha önce anlatılanlara ilave olarak. * bir mesleki olgunluk standardı oluşturmak. şeklinde sayılabilmektedir [4]. kendi disiplinlerinin mesleki ve teknik prestijini arttırmaya çalışarak yüceltir ve geliştirirler [5]. Bunun nedenleri. . mühendislik mesleğinin niteliği ve prestijini arttırarak.• 7. • • • • • • • Mühendisler. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ • Son yıllarda. çalışanlar ve müşteriler bilinçli olarak temel etik kuralları tanımlayanları aramaktadırlar. iş ve mesleki alanda mesleki etikten beklentiler dramatik biçimde artmıştır. * kabul edilmiş/edilebilir davranışları belirlemek. doğruluğunu. yaşaması için bilgi ve becerilerini kullanarak. * öz eleştiri yapmak için yol göstericilik sağlamak. * bir mesleki kimlik (statü) aracı oluşturmak. dürüst ve tarafsız olarak halka ve kendi işlerine sadakatle hizmet ederek. * uygulamanın standartlarını yükseltmek. insanların rahat. onurunu ve değerini. mühendislik mesleğinin. İşverenler.

Literatürde. “Mühendislik. matematiksel ve doğal bilimlerden. akademisyenler ve diğer profesyonel kişiler tarafından yapılmış değişik mühendislik tanımları bulunmaktadır. • • . Teknik eğitimin yanı sıra iyi çevre ve iyi etik eğitimi almış olmaları da gerekmektedir [6].” Mühendislik ürünleri günlük yaşamımızı o kadar etkilemektedir ki toplumumuz. ders çalışma (study). diğerleri ise bir meslek olarak kabul eder. mühendislerimizden büyük beklentiler içine girmektedir. deneyim (experience) ve uygulama yolları ile kazanılmış bilgileri akıllıca kullanarak. geçen yüzyılda ve daha öncesinde düşünürler. mühendislerin sadece iyi teknik eğitim almış olmaları yetmemektedir. Tanımlardan bazıları mühendisliği bir sanat.• İleri toplumlarda mühendisler ve mühendislik mesleği hep tartışma konusu olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Mühendislik ürünleri genellikle aynı anda çok kişiye hizmet verebildiği gibi. diğer dünya toplumları gibi. Burada mühendisliğin bir meslek olarak kabul edildiği ve söz konusu mühendislerin mühendislik fakültelerinde formal eğitim almış öğrencilerden oldukları düşünülmektedir [6]. Bu nedenle. bu ürünlerde ve/veya hizmetlerde herhangi bir mühendislik hatasının topluma ve/veya çevreye (yakın ve/veya uzak) büyük zararlar vermesi mümkündür. doğanın madde ve kuvvetlerini insanoğlu yararına sunmak üzere ekonomik yöntemler geliştiren bir meslektir.

mühendisler.8]. ASME (American Society of Mechanical Engineers) tarafından “Basınçlı Kazan ve Kaplar Kuralları” (Boiler and Pressure Vessel Codes) ile başlanmıştır.D‟de buharlı tekne kazalarının artması sonucu. Fakat. • . 1800‟lerde. bilgi ve yetenekleri ile özel sorumluluklara sahip olduklarını daha sonra anlamışlardır.• • 7. Yazılı kuralların ancak bir bölümü olan teknik standartların oluşturulmasına. standartlarla getirilen çözümler de. mühendislerin teknik donanımları ve bilimsel bilgi birikimleri ile diğerlerinden olan faklılıklarının geniş anlamda ilk örnekleridir. Dolayısıyla. Mühendisin özel sorumluluğu. bir meslek grubunun üyesi olarak etkilenir. Tasarımda ilk akla gelen kısıtlar bilimsel ve ekonomik koşullardır.B.1 . mühendislik tasarımında yapılması gerekli seçimlerle ilgilidir. yine bir grubun üyesi olarak koşulların getirdiği yazılı ve yazısız kurallara uymak zorunda kalır. önce tasarlayanın özgür olup olmadığını sormak gerekir. bu koşullardan bir topluluğun. A. Söz konusu kazalar da. etiğin farklı boyutlarını da gündeme getirmektedir [7. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları “Mühendislikte etik neden gereklidir?” sorusunun yanıtı. Mühendis.

4.• Örneğin. Erdem. 2. dolayısıyla erdem göstermiş olur. Telif ve patent haklarına saygılı olmak. etiğin. etik olana karar vermek. Mühendis. 7. 8. Dürüst ve güvenilir olmak. alışkanlık ve özdenetim gerektirir. kamunun güvenliğini. Mülk haklarına saygılı olmak. 6. Yukarıdaki kurallara uyulduğunda. 3. Çünkü doğru olanı yapmak (doğru olduğuna inandığımızı yapmak) kolay değildir. Gizliliğe saygılı olmak. . etik olanı yapmak ve yapılana olumlu/olumsuz tepki göstermek şeklinde özetlenebilecek boyutları üzerinde genelleme sağlanabilir mi? Hayır. 5. Entelektüel haklara saygılı olmak. ACM (Association for Computing Machinery) genel etik kurallarını şöyle sıralar: • • • • • • • • • 1. sessiz kalma yolundaki ekonomik ve siyasi baskılara karşın koruyabildiğinde ahlaki cesaret. Ayrımcılığa karşı tavır almak. Toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. sağlığını ve refahını. Başkalarına zarar vermekten kaçınmak.

• 4. Bir fabrikada. Çözümler analiz edilir ve bir tanesi seçilir. . tıpkı din ve ahlak kuralları gibi. • İkilem. kaçınılan “yanlış”ın yerine konacak “doğru”nun sunulması. • 3. Problem tanımlanır. mühendislikte en çok karşılaşılan sorunlardan biridir. Seçilen çözüm test edilir. rakip firmalardan gizlenen yeni bir üretim tekniği. yanlış yapmamayı öğütler. • 5. Çözümler üretilir. Her ikisi de etik anlayışa uygun iki eylem birbirleri ile çeliştiklerinde ikilem oluşur. çevreye zararlı kimyasalların yayılmasına neden olurken mühendis ne yapmalıdır? İkilemleri çözmek için mühendislik tasarımındaki adımlar kullanılmalıdır: • 1. etik gerekliliktir. • 2. beklenen amaç çözüm olduğuna göre. Örneğin. Mühendislikte. yanlıştan kaçmak yeterli değildir.• Zaten etik kurallarının bir bölümü. Problemle ilgili bilgi toplanır. toplum sağlığı ve gizliliğe saygı kuralları bazı koşullarda ikilem yaratabilirler. Fakat.

Aynı mühendis. başkalarına zarar vermekten kaçınmak. etik bilincine sahipse ve etiğin teorisini biliyorsa. Ancak. üçüncü adımda çözüm üretilirken eylemin doğruluğunun da değerlendirilmesi gerekir. • Termodinamiğin Birinci Yasası gözlemleri açıklar. tasarlanan santral. teoriler de kuralları açıklar. Enerji santrali tasarlayan mühendis. . Sonuç olarak. teoriler yasaları. mülk haklarına saygılı olmak şeklindeki kuralların da farkındadır. etikte kurallar eylemleri. toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. Örneğin. Bu değerlendirmeyi yapmak için gerekli olan benzeşim şöyle özetlenebilir: Bilimde yasalar gözlemleri. teoriyi bildiği için bu yasayı kullanır.• Tasarım yapılırken farkında olmadan atılan bu adımlar ahlaki ikilemlerin çözülmesinde de etkilidir. ülke kaynaklarını verimli kullanır ve kurulduğu çevrenin doğasına zarar vermez [7].

Mühendisler. makinelerin. toplum yaşamının. güvenliğinin. . kabul edilen mühendislik standartlarına uygun olanları kullanacaktır. sağlığının ve refahının. • b) Mühendisler. sağlığını ve refahını en önde tutacaklardır. toplumun sağlığı ve refahının güvenliğini tasarlamayan planlar ve benzerlerini kullanmayacak. güvenliğini. mesleki görevlerini yerine getirirken. yapıların.• Mühendislik Etiği Ġlkeleri [4] • 1. işlemlerin ve donanımların üretilmesindeki mühendislik kurallarına. kararlarına ve uygulamalarına bağlı olduğunu bilmelidir. toplumun • a) Mühendisler.

tasarım için planlama onaylarını vermeden önce sorumlu oldukları sistem veya üretimlerinin tasarım güvenirliliğini inceleyecek ve güvenlik eleştirisini yapacaklardır. • c–3) Mühendisler. . sorumlu oldukları sistemlerin tasarımı ve üretiminin kullanılmasına ilişkin güvenlik veya yaşam beklentisini halkın anlamasını sağlayacak yayınlanmış standartları.• c) Mühendisler toplumun güvenliğini. halkın güvenliği veya sağlığını tehlikeye düşüreceğine inanılan koşulları gözleyecek ve durum hakkında yetkilileri bilgilendireceklerdir. • c–2) Mühendisler. • c-l) Mühendisler. test kodlarını ve kalite kontrol işlemlerini her durumda gerçekleştirecek ve temin edeceklerdir. sağlığını ve refahını tehlikeye sokan mesleki kararların devreden çıktığı durumlarda. müşterilerini veya işverenlerini bilgilendirmeli ve durum hakkında diğer otoritelerin dikkatini çekmelidirler.

• e) Mühendisler.2) Mühendisler. yaşamın kalitesini artırmak için çevreyi iyileştirmelidirler. diğer kişilere veya firmalara tasarım güvenirliği ilkelerinin herhangi bir maddesinin ihlalinde olabileceklerin bilgisini veya nedenlerini bildirmek zorundadırlar. topluma ilişkin olaylarda yapıcı hizmet olanakları arayacaklar ve kendi toplumlarının güvenliği. bu durumu yetkililere bildireceklerdir. • f) Mühendisler. . üretim veya üretim sistemlerinin kontrolü yapılmamış veya güvenirliliği sağlanmamış ise veya tasarım onu kullanan halka zarar verecekse.l) Mühendisler. • d.• d) Mühendisler. sağlığı ve esenliğinin geliştirilmesi için çalışacaklardır. • d. üretim veya sistemlerin güvenliği ve performansını etkileyecek değişimlerin veya düzenlemelerin onayını vermeyeceklerdir. Bu gibi bilgiyi özel yetkiliye yazarak sunacaklar ve bu gibi bilginin elde edilmesinde yetkili ile işbirliği yapacak ve gerektiğinde yardımcı olacaklardır.

• 2. Mühendisler, sadece kendi uzmanlık alanlarındaki hizmetleri vermelidirler. • a) Mühendisler, mühendisliği içeren bir özel teknik alanda eğitim veya deneyle kazanmış oldukları mühendislik etkinliklerini yerine getirmeyi üstleneceklerdir.

• b) Mühendisler, kendi ihtisas alanlarının dışında eğitim ve deneyim gerektiren bir etkinliği kabul edebilirler, ancak hizmetleri projenin kendi uzmanlık sınırına kadar olmalıdır. Projenin aşamalarında uzmanlarla işbirliği, onlara danışma veya onlardan yararlanma sağlanmalıdır. • c) Mühendisler, kendi uzmanlık alanları dışında veya kendilerinin doğrudan kontrolü altında hazırlanmamış herhangi bir mühendislik planı, projesi veya belgeyi imzalamayacaklardır.

3. Mühendisler, yalnızca objektif ve gerçek resmi raporlar yayınlayacaklardır.


a) Mühendisler, resmi bilgilerini yaymaya ve mühendislik başarılarının yanlış anlaşılmasını önlemeye gayret edeceklerdir
b) Mühendisler, tüm mesleki raporlarda, beyanatlarda veya şahitliklerde tamamen objektif ve gerçekçi olacaklardır. Raporlar, beyanatlar veya şahitlikler konusunda gerekli ve uygun bilgiye sahip olacaklardır. c) Mühendisler, herhangi bir mahkeme veya komisyonda uzman veya teknik şahit oluyorlarsa görüşlerini; kendilerini ilgilendiren, yeterli, doğru, tam, teknik bilgi sahibi olduklarına inandıkları zaman bildirmelidirler. d) Mühendisler, herhangi bir gruba veya gruplara ilişkin ödeme veya duyumların söz konusu olduğu mühendislik konularında, kesin kanaate ulaşmadıkları sürece, grup veya grupların kimliklerini açıklayarak beyanat, eleştiri veya tartışma konusu yapamazlar. e) Mühendisler, kendi çalışmalarını ve değerlendirmesini ağır başlı ve alçak gönüllülükle yapacaklar ve kendilerinin yükselmeleri karşılığında mesleğini, onurunu, dürüstlüğünü tehlikeye atacak herhangi bir eğilimden kaçınacaklardır.

• •

4. Mühendisler, mesleki konularda, her iĢveren veya müĢteri için güvenilir vekil olarak davranacaklar ve çıkar çatıĢmalarından kaçınacaklardır. a) Mühendisler, kendi işverenleri veya müşterileriyle ilgili tüm anlaşmazlıklardan kaçınacaklar ve kendi işlerini veya hizmet kalitelerini etkileyen herhangi bilgi veya durumu işveren müşterilerine vakit geçirmeden bildireceklerdir. b) Mühendisler, kendileri ile işveren veya müşteriler arasında bir potansiyel anlaşmazlık yaratacak herhangi bir anlaşmayı bilerek (kasıtlı olarak) taahhüt etmeyeceklerdir. c) Mühendisler, ne aynı proje hizmetleri için ne de aynı projeyle ilgili farklı hizmetler için, tüm ilgili tarafların açık ve anlaşmaya dayanan şartları dışında ücret, mal veya benzeri şeyleri kabul etmeyeceklerdir. d) Mühendisler, kendi üretimlerini gerçekleştirmek için gerekli malzeme veya donanım dışında, ücretsiz mühendislik hizmetlerini içeren konularda maddi veya diğer değerlendirilebilir şeyler istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir.

• h) Mühendisler. işverenlerine veya elamanlarına bilgi vereceklerdir. • g) Mühendisler. • f) Mühendisler.• e) Mühendisler. memur veya işçi gibi resmi kişilerden bir anlaşma istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir. üstlerinden. etkinliklere. kendi firmalarından veya sorumlu oldukları işle ilgili elemanlardan veya işçilerden doğrudan veya dolaylı olarak hediye (bahşiş) istemeyecek ve kabul etmeyeceklerdir. bir resmi komisyon üyesi. kendi çalışmalarının sonucu olarak bir projenin başarılı olamayacağına inandıklarında. . kontrolörü veya hükümet memuru olarak kendisi tarafından sağlanan hizmetlere karşı olan açıklamalara. yönetici. organizasyonlara veya mühendislik uygulamalarına katılmayacaklardır. kendi organizasyonlarının bir elemanı olarak.

• i) Mühendisler. önceki işveren. mevcut teknik işlemlere. çalışma konusunda gerilimi artırıcı davranışlara ve tartışmalara girmeyecekler veya yönetici olarak diğer işçiler için anlaşmalar yapmayacak veya tüm ilgililerin rızası olmaksızın hususi ve özel bilgileri içeren özel projelere ilişkin uygulamalara girmeyeceklerdir. i–3)Elemanları tarafından kendisine verilen fikirleri (tasarımları) kullandıklarında. işverenlerinin veya kamunun çıkarına ters düşse bile bu bilgiyi kişisel çıkarları için kullanmayacaklardır. i-l) İş ilişkilerine. i–4) Mühendisler çalışma esnasında. i–2) Üyesi bulundukları herhangi bir komisyonun veya heyetin ne bilgilerini ve ne de kararlarını açıklamayacaklardır. eleman veya değerlendirilen tekliflere ilişkin güvenilir bilgileri. • • • • . bu tasarımları açık izin almaksızın diğer çalışmalarda kullanmayacaklardır. bir jürinin atanan üyesi olduklarında kendilerine ulaşan bilgileri inceleyecekler ve bu etkinlik kendi elamanlarının. ilgililerin rızaları olmaksızın açıklamayacaklardır.

bir inşaatın (veya diğerlerinin) kontrolünü yaparken tüm taraflara dürüst ve adaletli olarak davranacaklardır. yanlışlarda kendi hatalarını yok edecek ve kendi kararlarını doğrulamak hususunda tahrifattan ve değişikliklerden sakınacaklardır. bir iş üstlenmeden önce bu sahiplenmeye ilişkin bir pozitif anlaşma sağlayacaklardır. iyileştirmeler. • m) Mühendisler. hile ile veya aldatarak diğer işverenlerden bir eleman elde etme girişiminde bulunmayacaklardır. . • 1) Mühendisler.• j) Mühendisler. tasarımlar. icatlar veya telif hakkı veya patent ortaya çıkarabilecek diğer kayıtlar konusunda. • n) Mühendisler. planlar. • k) Mühendisler. kendi işverenlerinin bilgisi olmaksızın kendi düzenli işlerinin dışındaki mesleki görevleri kabul etmeyeceklerdir.

• o–2) Pazarlamada ve endüstride çalışan mühendisler. diğer üretimlerle kendi üretimlerinin karşılaştırmalarını yapmaya yetkilidirler. kendileri tarafından satılan veya satışa sunulan teçhizat. bitirilmiş bir iş için anlaşma veya kontrat olmaksızın. . • o–3) Pazarlamada çalışan mühendisler. • o-l) Kamudaki. endüstrideki veya eğitim işindeki mühendisler. görüş bildirmeye yetkilidirler ve görevleri gerektirdiğinde diğer mühendislerin işlerini değerlendirirler.• o) Mühendisler. ilgililerin bilgileri dışında görüş bildiriminde bulunmayacaklardır. materyal veya sistemlerin dışındakiler için mühendislik danışma hizmeti sunmayacak ve vermeyeceklerdir.

c) Mühendisler. sadece istenen mesleki hizmet için belirlenen yetenek ve liyakat esasına göre ve gerekli mesleki hizmetler için anlaşmalar düzenlemelidir. mühendislik hizmetinin maliyetinin uygun ve kabul edilebilir olmasını gerektirir. c-l) Bu ilkeler diğer mesleklere ait hizmetlerin elde edilmesinde. hediye veya diğer benzeri şeyleri ödemeyecek. Anlaşmaya tarafların katılımda karşılıklı güven zorunludur. ancak bu hizmeti sağlayacak kişilerin veya firmaların seçimindeki kararı kontrol etmeyi gerektirmez. politik destek. a) Mühendisler. hizmetlerinin geçerliliği konusunda mesleki itibarlarını oluĢturacak ve diğerleriyle haksız rekabete girmeyeceklerdir. ödeme teklifinde bulunmayacaklardır. hizmetin amacına uygun ücret miktarında ve yöntemde anlaşmalıdırlar. • • . Genel durum. mühendisler tarafından uygulanacaktır. Mühendisler. b) Mühendisler. işi ele geçirmek amacıyla doğrudan veya dolaylı olarak herhangi bir komisyon.• • 5.

işleri. ilişkileri veya çalışmaları ve yeteneklerini artırmak amacı ve niyeti ile geçmişteki başarıları konularında yanlış beyanlarda bulunmayacaklardır. kendi akademik ve mesleki yeteneklerini tahrif etmeyecek ve bunların yanlış olarak temsil edilmesine hizmet etmeyeceklerdir. e) Mühendisler. üyelikleri.• • • d) Mühendisler. çalışırken veya çalışmaları kesinleşmişken diğer mühendislerin yerlerini almak (ayağını kaydırmak) için görüşmede bulunmayacaklardır. mesleki komisyon üyeliklerini istemeyecekler. mesleki şereflerini tehlikeye atabilecek bir terfi aracı olarak kullanılacak veya mesleki komisyonu ele geçirmeye yönelecek durumlarda. Tayinlerine ilişkin konularda veya sorumluluklarında yanlış beyanlar veya abartmalar yapmayacaklardır. f) Mühendisler. d-l) Aynı iş için kontratlı bulundukları müşterilerinden iş istemeyeceklerdir. • • . İş istemeye ilişkin broşür veya diğer gösterimlerde. d-2) Kontratlı bulundukları iş tamamlanmadan veya ödemeler tamamlanmadan veya varsa açılmış davalar tamamlanmadan müşterilerinden iş kabul etmeyeceklerdir. teklif etmeyecekler ve de kabul etmeyecekler.

• g) Mühendisler. projeye katılanlara göre yanlış olmayan ifadelerle ve gelişigüzel olmayan düzenlemeler olması koşuluyla • g-4) Sınırlı ad. telefon numaraları ve çalışılan firmaların özellikleri. firma adları. listeler ve yayınlar. • tanımlayabilir ve g-l) Değerlendirilmiş programlar. hizmete ilişkin kişisel kapasite ve olanaklar. özel veya koyu yazı tipine başvurmaksızın . çalışma programlan. deneyimlere ilişkin diğer gösterimler. adres. adresleri. adresler. görevler ve donanımlara ilişkin olarak. uygun boyutlarda ve bu gibi mesleki programları ve listeleri düzenli olarak yayınlayan yayının bir parçası olmak koşuluyla yazılan bilgi. uygun sembol ve katılanların adları ve değerlendirmede bulunan firmanın uygulama alanı • g-2) Çalışılan projelerin tarafları. telefon numaraları. telefon numaralan ve hizmetin türü • g-3) Broşürler. firma adı. mesleki hizmetlerini aşağıdaki gibi aşağıdaki koşullarla sınırlandırabilirler.

Buradaki bilgi. ticari yayınlarda ve bilgilendirme yayınlarında adlarının kullanılmasına izin verebilirler. işin paylaşımı için başkalarına verilen güveni ve itimadı sarsmadan doğrudan kendisinin katkılarını içermelidir. özel proje amaçlı yarışmalara. • • . Bu gibi yazılar. katılım ve katkılarını gerçek olarak ifade eden. projede veya belirtilen üretimdeki katkılarını alçak gönüllülükle ifade eden. gerçek ve değerlendirilmiş olarak yazılan veya teknik yayınlar için gösterişten uzak ve övgüyü içermeyen yazılar (makale) hazırlayabilirler. • • j) Mühendisler. firma adını.• h) Mühendisler. i) Mühendisler. değerlendirilmiş iş ve mesleki yayınların tanıtımında gereksiz gösterişe. çalışma alanını diğer katılanların adlarını. k) Mühendisler. adresini ve telefon numaralarını içeren biçimde olmalıdır. 1) Mühendisler. tescilli üretimlerin genel bir onayını içermeyecektir. methiyeye veya abartıya kaçmadan. Bu gibi izin. kişisel üyeliklerini özel yayınlarla ilan edebilirler. projenin diğer tasarımcılarının onayı olmadan giremez. söz konusu hizmet ve projenin içeriğine ters düşmeyen gerçek ve sadece mühendisliğe ilişkin görüntüler kullanabilirler.

o) Mühendisler. kar amacı olmayan özel profesyonel birliklerin dışındaki herhangi bir mühendislik kuruluşunu destekleyemezler. n) Mühendisler. mesleki doğruluğunu. mesleki itibara. çalışanların olanaklarını kendi özel çalışmaları için kullanamayacaktır. . uygulamaya veya diğer mühendislerin işlerine kötü niyetle veya yalan yere kötülük etmeyecek ve diğer mühendislerin çalışmalarını fark gözetmeden (tarafsız olarak) irdeleyeceklerdir. mühendisliğin dışındaki iş birliklerini. öğrenci indirimlerinden yararlanmazlar. geliĢtirmek için çalıĢacaklardır. Mühendisler. 6.• m) Mühendisler. üyeliklerini etik olmayan etkinliklerde paravan olarak kullanmayacaklardır. görünüşe. onurunu ve değerini yüceltmek ve • • • • • a) Mühendisler. bilerek adlarının veya firmalarının başka firmalar veya kişiler tarafından kullanılmasına izin vermeyecekler ve hileli veya aldatıcı mesleki uygulamalara veya işlere angaje olmayacaklardır. b) Mühendisler. p) Mühendisler.

• 7. Mühendisler, mesleki geliĢmelerini kendi kariyerleriyle devam ettirecekler ve kendi kontrolleri altındaki mühendislerin mesleki geliĢmeleri için olanaklar sağlayacaklardır. • a) Mühendisler, yanlarında çalışan elemanlarının daha da eğitilmesi için çalışacaklardır.

• b) Mühendisler, etik dışı olaylarda herhangi bir birlik ve beraberliği desteklemeyeceklerdir.
• c) Mühendisler, yanlarında çalışan elamanları mesleki yazılar yazmak ve teknik toplantılara katılmak konusunda destekleyeceklerdir. • d) Mühendisler desteklemelidirler. disiplinlerinin meslek ve teknik birliklerini

e)Mühendisler, mühendislik çalışmaları için diğer elemanlara gereken güveni verecekler ve gereken ilgiyi göstereceklerdir. Mümkünse tasarım, icat, yazma veya diğer etkinlikler için sorumlu kişi veya kişiler olarak görevlendirileceklerdir. f)Mühendisler, mühendislik bilgilerinin yayılmasına gayret edecekler, gerçek olmayan abartılmış veya haksız durumları içeren mühendislik etkinliklerine katılmayacaklardır. g)Mühendisler, mühendislik onaylayacaklardır. çalışmalarında, uygun ve yeterli ücretler ilkesini

• • •

h)Mühendisler, mühendislik mesleğinin mümkün olan tüm eğitim ve deneyiminden yararlanmayı doğal bir görev kabul etmelidirler ve birlikte çalıştıklarına daha az sorumluluk yüklemelidirler. i) Mühendisler, işe alacakları kimselere çalışma koşulları ve çalışmadaki statüleri hakkında tüm bilgiyi verecekler ve sonradan bu konuda herhangi bir değişiklik yapmayacaklardır [4].

• 7.2. Etik Teorileri • Mühendislerin ahlaki felsefe hakkında bilgi sahibi olmaları, pratik düşünebilme yetilerini de geliştirir. Bu nedenle, etik teorilerine kısaca göz atmakta fayda vardır. Örnek olarak, marketten şekerleme çalan çocuklara eylemin yanlışlığının anlatılması için üç farklı yoldan gidilebilir:

• •

1.Çalan insanlara bakınız. Saygın insanlar değildirler. 2.Çalma eylemine bakınız. Çalmak başkalarının sahip olduğu bir şeyi izinsiz almaktır. Sahipleri çalınan şeyi istediklerinde ne olacaktır? Ya da başkalarının sizin sahip olduğunuz bir şeyi almalarını ister misiniz? Kendinize yapılmasını istemediğiniz bir şeyi başkalarına yapmayınız. • 3.Çalma eyleminden sonra ne olacağına bakınız. Herkes istediği bir şeyi çalarsa market iş yapamayacak hale gelecektir. Çalmanın sonucu toplum için kötü olacaktır.

. en çok kişinin mutluluğu ile ilgilidir. otomobillere kirlilik önleyici cihaz yerleştirmek hava kirliliğini önleme açısından iyi. Mill'e göre en fazla mutluluk prensibi. Sorun tabiî ki herkesin mutlu olma yolunun değişik oluşudur [7]. Karar. erdem (virtue). Eylemin kendisinin doğru ya da yanlış olduğunu değerlendirmek. • Yüksek teknolojinin egemen olduğu toplumlarda sonuç teorisi daha fazla önem kazanır. otomobil maliyetini arttırma açısından kötüdür. görevcilik (deontology) ve sonuç (consequentialism) teorilerini temsil etmektedir.8]. bu iki sonucun karşılaştırılması yapıldıktan sonra verilir. eylemler mutluluğu sağladıkları ölçüde iyidirler.• Bu üç açıklama biçimi. Modelleme. sırasıyla. Örneğin. yapan açısından değerlendirmek ise erdemsel yaklaşımdır [7. eylemi kendisi değil de. Faydacılık (utilitarianism) teorisinin kurucusu John Stuart Mill ( 1806-1873) için. etiğe görevci anlayışla yaklaşımdır. Sonuç teorisinin en önemli biçimlerinden biri "faydacılık”tır. eylemi yapan-eylem-sonuç şeklindedir. Eylemin sonuçları üzerinde değerlendirme yapmak sonuçsal.

Bu konudaki somut bir örnek. bu arıza nedeni ile oluşabilecek kazalar sonunda ödenecek tazminat ile otomobillerin yeniden tasarımının maliyeti arasında bir karşılaştırma yapmış. Şirket. sonuçta. Ford Pinto otomobilleri ile ilgilidir. etiği kar zarar dengesi yaparak ekonomiye indirgediği yönündedir. 1960'larda üretilen bu otomobillerin yakıt tanklarının patlamaya eğimli oldukları anlaşılmıştı.• Faydacılıkla ilgili bir eleştiri. tasarımın bu önlem olmaksızın yapılması da istenebilir. tazminat ödemenin daha az külfetli olduğuna karar verilmişti. . Örneğin. bir mühendis cihaz tasarımında alınacak olan güvenlik önlemlerinin maliyetini açıkladığında.

görevci anlayışla yaklaşıldığında etik kurallarla bağdaşmadığı açıktır. Buna göre. kuralın ya da niyetin iç yapısının önemli olduğunu vurgular. . Bu teorinin mimarı Immanuel Kant (17241804). Etik açıdan üreticinin amacı ona bu hakkı vermektir. Kant şöyle der: • "Yalnızca. güvenilir bir otomobil kullanmayı hak eden insandır. Ford Pinto tüketicisi. sonucu kötü de olsa doğruyu söylemek gerekir. sonuçlarından bağımsız değerlendirilmelidir. Eylem."[7]. 2+2=5). şirkete kar getiren bir araç değil. amaç olarak yaklaşınız. İnsanlara (siz ya da başkası fark etmez) araç olarak değil. (Örneğin. • Yukarıda sözü edilen Ford Pinto olayında uygulanan yöntemin. aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını istediğiniz kurallara göre davranınız. Zaten her yalan mutlaka akıl dışıdır.• Görevci anlayışta ise eylemin kendisi önemlidir.

erdem teorisine giren bu yaklaşımda. uygar ve uygar olmayan mühendisi tartışmak gerekir. Gerçekten de. en karmaşık hesapları yapanlar arasından değil. eleştirerek şunu söylemektedir: "Mühendisliğin etiğini tartışmak yerine.” Dolayısıyla. en iyi mühendis olarak kabul edilenler. bizim ve başkalarının niyetlerini bilmek olanaklı mıdır? Eylemler sıklıkla dürtülerin etkisinden kaynaklanmaz mı? Duyguların rolü nedir? • İnşaat mühendisi Samuel Florman. Uygar mühendis aynı zamanda erdemli olandır. mühendislik özelliklerini erdemli bir biçimde sürdürenler arasındadır [7]. . eylemin kendisi ya da sonucu değil. etik üzerine yazılan kitapları. mühendislerin nasıl davranması beklenir? Görevci teoriyi uygulayabilirler mi? Gerçekte.• Peki. gerçekleştiren kişi vardır. yazıları vs.

. ikincisinde ise iç özellikler rol oynar. İsviçreli psikolog Jean Piaget'nin 1932'de yazdığı "Çocuğun Moral Yargıları" kitabında. • * Görev teorisi (kuralın akılcılığından hareket eder). sonuç teorisi ile aynı anlama gelirken. • Etik teorinin bir başka boyutu da psikoloji ile ilgilidir. kural amaçlı bir faydacılık da görev teorisine girebilir. moral gelişim dış kaynaklı (heteronomous) ve iç kaynaklı (otonomous) olarak ikiye ayrılır. eylem amaçlı bir faydacılık. Mühendislik etiğinde pazar kuralları. mühendisin içinden gelen kendiliğinden oluşmuş kurallar da vardır. politik baskılar gibi dış etkilerin yanı sıra. Örneğin. Etik ve mühendislik ilişkisi de bu bağlamda ele alınabilir.• Aşağıdaki şekilde özetlenebilecek olan teorilerden hangisi doğrudur? • * Erdem teorisi (insanın yapısından hareket eder). • Aslında bu üç teori iç içedir. • * Sonuç teorisi (karşılaştırmalı akılcılıktan hareket eder). Birincisinde dıştan gelen kurallar.

• . . Topluluk öncesi dönem. Topluluk üzeri dönemde ise idealler ve teoriler vardır. üçüncü dönem ise düşünsel (teorik) gereksinimlerin karşılanması çabaları olarak özetlenebilir. Bu dönemde başkalarının değer yargıları da önem kazanır.Düşünsel (teorik) aşama : Mühendisin etik kurallara uygun teknoloji geliştirip uygulayabilmesi [7]. Bu modelleme mühendislik etiğine şöyle uygulanabilir: . Birinci dönem fiziksel. 2. ikinci dönem sosyal. . Topluluğa katılım dönemi. Bu dönemde yalnızca fiziksel acıdan kaçınma vardır. 3.Fiziksel aşama: Temel gereksinmelerin karşılanması.• • • • • • • • Bir başka psikolog ise Moral Gelişimi şöyle özetlemiştir: 1.Toplumsal aşama: Mühendisin ürettiği cihazla müşteri memnuniyetini sağlayabilmesi. Mühendisin üretim ya da tüketim araçlarını tasarlayıp üretebilme yetisini kazanabilmesi.

Bu sorunların çözümü kazanmak/kazanmak ilkesi üzerine kurulmuştur. malzemeyi azaltırken daha dayanıklı cihaz üretmektir [7]. Etik ve Kurumlar • Etik. Çünkü. O zamana kadar aile şirketleri gibi kişisel ve dolaysız denetimlere bağlı iş ilişkileri. maliyeti düşürürken ürünü iyileştirmek. karmaşıklaşan sosyo-ekonomik yapı nedeni ile kurumsallaşmak zorunda kaldı.• 7. Etik sorunlar kurumsal yapılara göre çeşitlilik gösterir. Bu ilkeye göre. Kurumsallaşma. "Uzmanlaşma" ve "Merkezileşme" kavramları üzerine kurulur. yani Endüstri Devrimi (1750-1850 olarak düşünülebilir) ile birlikte gelişmiştir. mühendisin amacı. mühendisliğin resmi bir meslek olması ile birlikte. . Aynı zamanda ve daha da önemlisi kurumları ilgilendirir. yalnızca kişisel bir konu değildir. ekonomik ortaklıklar bu kavramlar üzerinde temellenmiştir.3. Kurum anlayışı. enerji tüketimini azaltırken daha verimli makina yapmak.

Ürün hakları. bazı hataların yapıldığı anlaşıldı.Anlaşma kuralları. gerçekten de. demiryolu yapımında. • Bu başlıklarla ilgili etik davranışlar bazen çelişebilmektedir. .Sadakat. Örneğin: 1957‟de yapılan demiryolu projesinde bazı eksiklikler gören mühendisler. • . görüşlerini açıkladıklarında. • . anlaşmaya uymadıkları için işten atılmışlardı. Fakat. daha sonra.Patent hakları ve entelektüel haklar • . Meydana gelen bir kazadan sonra mühendislere yapılan haksızlık telafi edildi.• Kurumların etik ile ilgili konu başlıkları genellikle şunlar olmaktadır: • .

Mühendis. bazı işçiler sıcak metallerin oluşturduğu kötü kokular nedeni ile solunum sorunları yaşadıklarını söylüyorlar. söz konusu standartların henüz test edilmemiş malzemeler için geçerli olmadığını ve o işyerindeki malzemelerin çok azının test edilmiş olduğu ortaya çıkıyor.• Örnek 1: Sıcak metallerle işlem yapılan bir yerde danışman olarak çalışan kimya mühendisine. fabrikadaki işlemlerde standartlara uyulduğu yanıtını alıyor. . Ne yapmalı? [7]. bu durumu üst kademedeki kişiye ilettiğinde. Araştırma sonucunda.

• Örnek 2: Trafik kurallarına aykırı davranışlara caydırıcı yaptırımların uygulanmadığı. karayollarının bakımlarının yapılmadığı ve trafik denetimlerinin sürekli olmadığı bir ülkede. çok yolcu alabilen bir otobüs kaza yapmış ve kaza sonucu çıkan yangında kurtulan olmamıştır. yolculuklar sırasında kaybolmaktadır. Ancak. çekiçlerle birlikte. aracın camlarının tehlike anında çıkışa izin vermemesi de yer almaktadır. bu çekiçler. Kazanın olabilecek en kötü biçimde sonuçlanmasının nedenleri arasında. ki gerçek de budur. Öte yandan. . otobüs camlarının küçük bir çekiç darbesi ile parçalanabilecek yapıda olduğunu ve “tehlike anında camı çekiçle kırınız” uyarısının yazılmış olduğu levhaların. her camın yanında asılı olduğunu söylemiştir. konfor koşulları en iyi teknoloji ile sağlanmış. otobüsün üretildiği firmanın yetkilileri.

çok başarılı olmayı amaçlamaktadır Ayrıca. A. yeni bir tasarım geliştirmeye karar verir. aldığı eğitim ve kültürü de. daha iyi konumlara gelme potansiyeline sahip uzman mühendislerdir. uzun süre iş aramıştır. verilen işi en iyi biçimde yapması gerektiği düşüncesini onun kafasında yerleştirmiştir. yakında yapılması olası görülen şirket içi yükseltmelerde. girdiği bu ilk işinde. söz konusu otobüsleri üreten firma.. yeni tasarımla görevli ekip ile çalışacaktır. mezuniyetinden sonra yaptığı lisans üstü çalışmalarına ve biri söz konusu firmanın yabancı ortağının dili olmak üzere çok iyi konuştuğu iki yabancı dile karşın. A. Bu nedenle. Tasarım ekibinin diğer araştırmacıları ise. .• Kazanın ve tartışmaların üzerinden uzun bir süre geçtikten sonra. İşe yeni alınmış olan makina mühendisi..

• Tasarım çalışmaları hızla sürerken. Fakat.’dan. Ne yapmalı? [7].. B. A.'nın aklına bir süre önce olan kaza gelir ve yeni tasarımda otobüslerin pencerelerine. kendisinin de işi uzatmamak için ısrarcı davranmaması üzerine tasarıma eklenmediğini söyler. Yeni Müh. pencerelerle ilgili bir değişiklik yapılıp yapılmadığını sorar. Tasarımla ilgili rapor üst yönetime teslim edilir. önerisinin üzerinde çok fazla durulmaz. A. yeni bir mekanizmanın (pencerenin altındaki sabit çubuğun yukarı doğru çok az hareketi ile açılabilmesine olanak veren) yerleştirilmesini önerir. önerdiği yeni pencere tasarımının teknik ayrıntılarını ertesi gün getirmesini ister. Aynı günün akşamı. Böylece. Uzman Müh. önerinin çok yerinde olduğunu ve iki gün içinde teknik ayrıntılı öneriyi hazırlarsa. yöneticiye sunar ve daha önce gündeme getirdiği bu görüşün projenin diğer çalışanları tarafından üzerinde durulmaması. ekibin yükselme bekleyen uzman mühendislerinden biri. Bunun üzerine. kaza anında pencerelerin açılmaması riski ortadan kalkmış olacaktır. yaklaşan yükseltmeler konusunda etkisi büyük olan bir yönetici. • Daha sonra.’nın önerisini. B. yeni tasarımda. yeni mühendis A. . Yönetici... aylık toplantı sırasında. kendi önerisi imiş gibi. kendisi de yeni olmanın verdiği çekingenlik nedeni ile ısrarlı davranmaz. uzman müh. projeye ekletebileceğini söyler.

Nasıl? Verimli bir sonuç elde etmek için izlenmesi önerilen yol şöyledir: . kimya vd. bakım. Kısaca düdük çalınmalı ve oyun durdurulmalıdır. satış. her branşın içerisinde de görev ve uzmanlıkları (tasarım. Etik açıdan bu dal ve bölümlerin uyum içerisinde çalışmaları gerekir. mühendisliğin bir ekip işi olduğudur. makina. tekstil. • Kurumlar etik kurallardan uzaklaşmışlarsa. Bu ekip içerisindeki mühendisler. Bunun anlamı güvenli olmayan. “dur” denmelidir.• Bu türden çelişkilerin çözülmesi için üzerinde durulması gereken konu. toplumsal faydayı göz ardı eden ürün ya da proseslere karşı çıkmaktır. AR-GE) ayrıdır.) oldukları gibi. ÜR-GE. inşaat. çeşitli branşlarda (Örneğin. üretim.

• . yakın geçmişteki örnekler de incelenerek öğrenilmelidir. .Çözüme alt basamaklardan başlanmalıdır. • Konu 8.Abartma yapılmamalıdır [7].• • • • . .Sorun ya da yanlış uygulama belgelenmelidir. -“Dur” diyenlerin ne gibi yaptırımlarla karşı karşıya kalacakları.Sorun.Yetkili veya sorumlu kişi bilgilendirilmelidir.) bilgilendirilmelidir. ilgili örgütler (meslek örgütleri v. .s. Bölümde daha detaylı olarak incelenecektir. kurum içinde çözülmüyorsa ve tek çözüm o kurumdan ayrılmaksa. • .

4. Öte yandan.Başarının ve kabul edilebilirliğin nesnel ölçütleri. Küreselleşme nedeni ile. yani standartlar. "zamanında üretim" ve benzeri kavramlara bıraktı ve mühendisliğin kendisi gibi etiği de değişmek zorunda kaldı. yerini "toplam kalite yönetimi". ekonomi ya da siyaset normunun. tek değer yargısı ya da tek kurumsal yapı haline gelmesini ifade etmektedir. belli bir kültür. • • • • . Ancak gerçekte durum biraz daha farklı olmaktadır. Hatta. Etik ve KüreselleĢme Küreselleşme. Endüstri Devrimi ile yerleşen uzmanlaşma ve merkezileşme de.Bireysel kazanç toplumsal fayda ile birleştirilmelidir. yabancı kültürlerdeki davranışı anlamak da mühendislik mesleğinin bir parçası haline gelmiş ve az gelişmiş ülkelere gelen yabancı şirketlerin literatürüne "sosyal refah payı" (rüşvet) tamlaması da katılmıştır. hiç bir öznel yargıya izin vermeyecek düzeyde ve çoklukta oluşturulmalıdır. Bu değişim içerisinde kurumun ve mühendislerin göz önünde bulundurmaları gereken noktalar şunlar olmalıdır: . . kurumlardan çok "işin akışı" önemli olmaya başladı. . olumlu anlamıyla.Gerek bu oluşum.• • 7. değer yargısının ya da kurumsal yapının küresel ölçekte yaygınlık kazanarak o alanda geçerli tek norm. gerekse üretim sırasında bağlı kalınan değer yargıları bütününden vazgeçilmemelidir [7].

Onur kodları.D. onur kodları “centilmenler”in yaşamlarını düzenlemeye başlamışlardı. mühendisler açısından teknik bilgi ve yetenek eksikliği kadar önemli bir tehlikedir. Daha da ötesi. Bu iki kavram aynı kökenden türemişlerdir. askerlerden toprak sahiplerine geçtiğinde. aşağıda verilen maddelerden oluşan University of Michigan College of Engineering Honor Code‟dur: . Sosyal güç. Mühendislikte Dürüstlük Dürüstlük (honesty) ve onur (honour) içiçe kavramlardır. En yaygın iki türü. Dolayısıyla. Bu kodlara uymayanlar dışlanıyorlardı. etik kurallardan öte "onur kodları"na gereksinimi vardır. özellikle ordu ve dinle ilgili bölümleri olanlarda bu tür kodlar vardır.5. mühendislik mesleğinin. mühendis olamamıştır. yalan ve kopya olan onursuzluk. mühendis dürüst değilse. düşmanlar arasındaki ilişkileri bile çeşitli kurallara göre düzenliyordu.• • 7. Ortaçağ‟da asker sınıfı arasında oluşmaya başlamıştır.‟de bir çok üniversitede.B. Bunlardan biri de. İyi bir mühendis dürüst olmak zorundadır. Bu kodlar. • • • Bugün A.

Aşağıda dürüstlükle ilgili iki örnek verilmiş. .Mühendisler. Güvenlik. gerek profesyoneller. • . öğretim üyeleri ve idari personel Onur Kodu‟na uymaları konusunda birbirlerine tam olarak güvenirler.Öğrenciler. • .Mühendislik Bölümü‟ndeki öğrenciler onurlu. mühendisliği tüm yönleri ile benimsemelidirler.Kendi katkısının olmadığı bir çalışma sonucunda kredi sağlayan öğrenci onursuzluğu kabul etmiş sayılır. sağlık ve refahı sağlamakla yükümlü olan dürüst insanlar olmalıdırlar.• . sorular tartışmaya açılmıştır. dürüst ve güvenilir kişiler olarak baştan kabul edilmişlerdir. gerekse öğrenciler olarak. • .

Bu konuda B. . son sınıf.• Örnek 3: A. üçüncü sınıf öğrencisidir. A. bir makaleden yardım alsaydı. Her yıl bölümde en iyi Bitirme Projesi yarışması düzenlenmektedir. ödülü kazanır. nasıl davranması gerekirdi? [7]. A. projenin ana bölümlerinden birini oluşturmaktadır. B'den değil de. gelecek yıla hazırlık yapma fırsatını bulacağı düşüncesi ile yardım eder ve A. Fakat. B.. İstediği yardım. bu kazançta B'nin katkısından söz edilmez. B.'den yardım ister.. bu yarışmayı kazandığında iş bulma açısından iyi bir avantaj yakalayacağını düşünmektedir..

'nin test ettiği modellere göre yapılmış ürünlerde çatlama şikayetleri gelmeye başlar. B. C. testleri yapması için C.'nin bir kaç deney yapıp sonuçları ekstrapolasyonla genişlettiğini düşünür. Stajyer bir öğrenci olan C. staj süresi bitinceye kadar da testleri tamamlaması zordur. Fakat.'ye vererek okuluna geri döner. Oluşturulan prototip. Bu görüşmede profesöre. öğrencilere test sonuçlarının öneminin anlatılıp anlatılmadığını da sorar. B. Profesör. "rastgele" özellik taşımadıkları dikkatini çeker. üniversite Staj Komisyonu Başkanı olan profesörü arar. prototiplerin gerilme dayanımlarının çok yüksek olduğu bilgisini içeren bir raporu B.. Fakat. C. C. C.'nin deney defterini kontrol eder ve verilerin gerçekten de çok iyi olduğunu görür. çalışkan bir öğrencidir.'nin süresi gitgide azalmaktadır.• Örnek 4: B. Sektördeki diğer şirketlerin de geliştirmeyi amaçladıkları bir prototip üzerinde çalışmaktadırlar. C. B. testleri bitirir ve stajının son gününde.. gerilme testlerinden birinde sorun çıkarmaktadır.’nin C. Bu nedenle. ile konuyu görüşmeden profesöre anlatması doğru muydu? Profesör ne yapmalıdır?Etik dersi ilk yıl mı verilmelidir? .. Bu şekilde pratiğini geliştireceğini söyler. okulda bir Onur Kodu olduğunu ve öğrencilerin son sınıfta Mühendislik Etiği dersi aldıklarını söyler.’ye ısrar eder.. Kısa bir süre sonra. seri üretime geçildiğinde. B. durumu anlatır. Ayrıca. kaydedilen deneysel verilerin. B.'den yardım ister. Fakat.. bir şirkette proje lideridir. staj konusu sözü edilen testler değildir..

bir tasarımın ya da ürünün olabileceğinden fazlasını yaptığını belirtmenin reddi anlamındadır. Dürüst insan gerçekçidir. Burada bir art niyet söz konusu olmasa da. Evet. • Bir başka ayrıntı da. söylediklerimiz kadar söylemediklerimizden de sorumlu olduğumuz gerçeğini unutmamalıyız. Fakat.• Burada sorulan soruların yanıtları ne olursa olsun şu gerçek üzerinde anlaşmaya varılmalıdır: Dürüstlük. bu koruma eylemi. insan kendisini korumalıdır. başkalarını da özgür ve değerli bireyler olarak görme biçimi ile dengelendiğinde geçerlidir. • İnsanın kendisini savunması için gerçeği çarpıtmak zorunda kalması ise ayrı bir tartışma konusudur. var olanı farklı göstermeyi reddeder. . Mühendislik anlamında bu. unutkanlık ya da üzerinde durmamak nedeni ile bir gerçeğin olduğundan farklı yansıtılması ya da gündeme hiç getirilmemesidir.

kullanıcıyı farklı bilgilendiren mühendis de kaybeder. Çünkü. Ama insanların tümünü sürekli aldatmanız olanak dışıdır. Bütün insanları bazen aldatmanız da olanaklıdır.• İş hayatında yalan veya aldatma bazen başarının anahtarı olarak görülür. uzun dönemde. bir özdeyiş: “Bazı insanları her zaman aldatabilirsiniz. • Aslında. Dolayısıyla. mühendisin başarısı. aldatan tüm insanlar gibi. İş görüşmelerinde. . dünyanın gerçekte nasıl olduğunu bilmesine ve o bilgiye göre yaptığı tasarımın çalışmasına bağlıdır. “Böyle bir ortamda mühendisler neden dürüst olsunlar?” sorusu gündeme gelir. Fakat. ödediğinden daha fazlasını almayı bilen insan olarak kabul edilir.” der. dürüstlük saygınlık kaybettirir. Kişisel uyum ve bütünlük kısa dönemli başarıdan çok daha önemlidir [7]. Yalanın kısa dönemli faydalarının yanında. başarılı işadamı.

8]. Bu tür durumlarda. Yasal sorumluluk yasalarla düzenlenmiştir. • • . ahlaki vd. eylemlerinin sonucunda hangi durumlarla karşılaşacağını iyi hesaplamalıdır. ahlaki olarak ayıp sayılmayan nedenlerden ötürü yasal yaptırımlar uygulanabilir. Yaptırımları hukuksaldır. aynı anlama gelen iki kavram üzerinde durulmalıdır: Farkındalık ve sorumluluk [7. Kişi. karmaşık ve çok işlevli bir ortamda yapıldığı için. ahlaki ve yasal sorumluluklar örtüşebilir. Bu nedenle.6. seçimini kendisinin yapmadığı etkenlerden dolayı suçlanamaz. moral sorumluluğu yerine getirmemenin cezası toplumdan alman tepki ile belirlenir. Mühendislik Sorumluluğu Mühendislik. bilgisizliği gerekçe olarak gösterme hakkını mühendislik hukuku da kabul etmez. Hiç kimse. Karmaşık kavramlar olan farkındalık ve sorumluluk (mali.) kişi ve sosyal kuruma bağlı farklılıklar gösterirler. Fakat.• • 7. Bu açıdan. içerisinde başarıyı etkileyen birçok öğeyi de barındırır. Bazen. doğal yasalar ahlaki düzenin temeli sayılırlar. yasal. Bazen da. insanların koyduğu yasalara göre daha üstün sayılabilecek kuralları göz önüne almak gerekir. fakat.

• Ayrıca; üstlenilen rollere göre de sorumluluk, farklı özellikler gösterir. Örneğin, yurttaşların devlete, mühendislerin mesleklerine, müşterilerine, işverenlerine ve kamuya karşı sorumlulukları gibi. • Sorumlu insanın gerekçeleri değil; nedenleri vardır. Mühendis, elinde olmayan durumlarda bile sorumluluklarını yerine getirmelidir. Sorumluluklarını yerine getirmesini engelleyen durumların oluşmasından da bireyin kendisi sorumlu kabul edilmelidir. • Bu nedenle, mühendisler, kodların ve yönetmeliklerin söylediklerinden çok daha fazlasını göz önüne ve göze almalıdırlar [7].

• •

7. 7. Ürün Sorumluluğu Ondokuzuncu yüzyıla kadar, alışverişlerde Latince 'alıcı sorumluluğu' anlamına gelen caveat emptor ilkesi geçerli idi. 1800'lerin ortasından itibaren (mühendisliğin ticari açıdan önemli bir meslek olmaya başlaması ile birlikte), bu kabul değişmeye başladı. Buhar makinası, otomobil, elektrikli cihazlar gibi ürünler çok karmaşıktı. Karmaşık olmaları , diğerlerine göre daha fazla mühendislik bilgisi gerektirmeleri demekti. Bu nedenle, alıcıyı sorumlu tutmak olanaksızlaşmıştı. Latince, satıcının sorumluluğu anlamına gelen caveat vendidor ve üreticinin sorumluluğu anlamına gelen caveat inventor ilkeleri benimsenmeye başlandı. Bu dönemde; endüstriyel makinaların, ticari karla birlikte işçi güvenliğini de gözetmesi gündeme geldi. Ürünlerin kamu sağlığı açısından güvenilirliği konuşulur oldu. Böylece; 1850'lerde ABD'deki buharlı gemi kazaları, ASME standartlarının geliştirilmesinin nedeni oldu. 1883'de ABD Tarım Bakanlığı'nın Kimya Bürosu, yiyeceklerin hijyeni ile ilgili çalışmalar başlattı ve 1906'da Food and Drug Administartion (FDA) kuruldu. Bu yönelişin sonucunda, 1916 yılında görülen bir davada, yargıcın şu görüşü dikkat çekicidir: Eğer bir şey onu üreten dışında biri tarafından kullanılacaksa, sözleşmede yazsın ya da yazmasın, üretici o şeyi dikkatli yapmak zorundadır [7,8].

• 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme • Tıp etiğinde, eskiden beri var olan “bilgilenerek kabul etme” (informed consent) kavramının, anlaşılacağı gibi iki yönü vardır: Bilgilenme ve kabul etme. Mühendislik alanında, birincisi için, müşteri, projenin yapısını ve olası sonuçlarını, risklerini, sponsorunu, yöntemini bilmelidir. İkincisi için de, müşteri, onayını aldatma ve zorlama olmaksızın özgürce verebilmelidir. • Üretici veya satıcının ürünüyle ilgili bilgileri, riskleri ile birlikte müşteriye sunmasının ötesinde etik kodlarından birinde şu da yazar: Mühendis, kamu sağlığının ve refahının yaptıkları iş nedeni ile tehlikeye girdiğini hissettiğinde, bunu işverenine ve diğer otoritelere bildirmek zorundadır. Bu konuda iki örnek aşağıda verilmiştir:

. Yaşadığınız kentin belediyesine bir trafik düzenlemesi için danışmanlık yapmak için anlaşmak üzeresiniz. bu bilgiyi istemekte haklı mıdır? Kamunun böyle bir hakkı var mıdır? [7].• Örnek 5: Bir ulaşım mühendisi olduğunuzu düşünün. yaşadığınız bölgenin neresi olduğunu belediyeye açıklar mısınız? Belediye. Trafiğin bir bölgede azaltılması bir başka bölgede artmasına neden olacaktır ve siz trafiğin artacağı bölgede yaşamaktasınız. kentin bir bölgesindeki trafik akışını azaltmak için yeni bir plan yapmakta ve sizin danışmanlığınıza başvurmak istemektedir. Belediye. Olayı profesyonelce değerlendiriyorsanız.

yerli yapım yeni bağlantı elemanını tasarlayıp müşteri firmaya göndermek için sözleşmenin zamanı yetersiz olsun. . Ne yapmalısınız? [7]. Bunu yapmak. Tamir gerektiğinde zaten sizin firmanız yüklenici olarak yapacaktır. yerli yapım elemanlarla değiştirebilirsiniz. Bunlar cihazın görünmeyen bir yerinde olabilirler.• Örnek 6: Bir mühendislik firmasında kalite kontrol mühendisi olarak çalışmaktasınız. tüm parçaların yurtiçinde yapıldığı bir cihazı getirtmek üzere anlaştı. Müşteri firmanın. size sözleşme zamanına uymamaktan daha doğru gelebilir. Fakat. Bu durum söz konusu olduğunda. Bu cihazı getirmek için anlaştığınız şirket ise cihazın iki özel bağlantı elemanının bir başka ülke yapımı olduğunu belirtmemiş olsun. iki bağlantı elemanının yerli yapım olmadığını anlama olasılığını düşük olarak görebilirsiniz. Şirketiniz bir başka şirketle.

• Şimdi bir kaç ay sonra. şirketinizin işten atılmış eski bir elemanının bu durumu bir kokteylde anlattığını düşünün.Tüm seçenekler müşteriye anlatıldı mı? . sizden aldığı cihazda yabancı yapımı bir parça olduğunu incelettirmek için çalışmalara başlasın. risklerini de biliyor mu? .Riskler.Olası anlaşmazlıklar açıklandı mı? . riskler kamuya anlatıldı mı? . Bu çalışan ertesi gün.Müşterinin projenin sponsorluğundan haberi var mı? . sonuç daha farklı olmaz mıydı? Bu tür örneklerin mühendisi açmaza düşürmemesi için şu sorular sorulmalıdır: .Tüm sorumluların bilmeyi isteyeceği her şeyi açıkladım mı? . Orada müşteri firmanın bir çalışanı da olsun. projeden yararlanacaklar tarafından mı yaratıldı. üstlerinizi durumdan haberdar etse idiniz.Müşteri projenin yararlarının yanı sıra.Müşteri proje hedeflerini gerçekleştirmek için kullanılacak yöntemleri biliyor mu? . başka etkenler mi neden oldu? • • • • • • • • • .Varsa. Siz en başında.

örgüt temsilcileri vd. Ayrıca. yapılan araştırma sonucunda Y'nin daha ucuz olduğu anlaşılırsa. Örneğin bir proje liderinin X malzemesini Y malzemesine karşı önerdiği düşünülsün. Y daha az güvenilir. Fakat. X ise daha güvenli. mühendisler işlerini egolarıyla değil. Fakat. Örneğin. Bunlar. anlaşmazlık yalnızca. teknik parametrelerle yönetirler. olabilir. mühendisler ile işin mühendis olmayan tarafları arasında da yaşanabilir. resmi kurumlardaki kişiler. Anlaşmazlıkların genellikle teknik parametrelerle çözülmesi. Çünkü. Teknik parametreler her zaman yeteri kadar kesin olmayabilir.• • 7. ekip lideri kendi egosunu bir yana bırakıp Y'yi tercih eder. Bu konuda yaşanmış bir örnek aşağıda verilmiştir: • • • • . AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar Mühendislik mesleği ekip çalışmasına en fazla dayanan alanlardan biridir. mühendislik için üstünlük ve kolaylıktır.9. fakat daha az pahalı. iki sorun vardır: Teknik parametrelerle hareket etmeyi başaramayan mühendisler de olabilir. mühendisler arasında değil. fakat daha pahalı ise ne olacaktır? O zaman güvenlik ile bedel tartışılacaktır.

Bu örnek. sigorta eden şirketler. mühendislik etiğinin uygulamalı bir dal olduğunu. William sessiz kalmak yerine. binanın mühendisleri.• Örnek 7: William LeMessurier. uygulamalar üzerinde düşünmeyi ve yeni davranış yöntemleri geliştirmeyi gerektirdiğini de göstermektedir [7]. Burada yapılan hata. 1978 yılında. sahipleri. mimarları. kendi saygınlığının azalması pahasına. • . kentin Yapı İşleri Daire Başkanlığı ve halk arasında bir tartışma başladı. ayrıca.) güçlendirilmişti. bir felaketin önlenmesi için ortak bir çözüme gidilmesini sağlamıştı. tasarım koşullarının titiz bir şekilde belirlenmemesi idi. 1977 yılında tamamlanan binanın hiç de fazla olmayan rüzgar hızlarında bile yıkılabileceğini. New York'un beşinci yüksek binasının yapılmasında görev almış bir yapı mühendisiydi. Konunun ilgili taraflarını bir araya getirerek. Mimarın etik davranışı sonucu. Yapının elemanları (kolonlar vd. bir rastlantı sonucu anladı. teknik olmayan birçok taraf arasında uzlaşı sağlandı ve büyük bir tehlike önlendi. sorunu çözmeye çalışmıştı. hatasını kabul etmiş. William bunu söylediğinde. Fırtına (hortum) dönemi başladığında tehlike daha da artmıştı.

yol geçeceği için evleri yıkılacak olanlar vb.Kişisel istek ve konumlara değil.10. Barajların inşasından. yarışan kişiler olarak değil. kişisel bakış açılarının birleştirilmesine ve başarılı görüşme-tartışma stratejilerinin uygulanmasına bağlıdır. Bu sorunların çözümü.Sorunların insanlardan ayrılması. Örneğin. mümkün olduğu kadar. iş yönetimine kadar uzanan geniş bir yelpazedir. Bu stratejiler şöyle özetlenebilir: . bir sorunun. . . Bu inşaatın en son onayı ile ilgili olan kişiler ise. Sorunun. Diğer bir deyişle. yarışan veya çelişen konular olarak ele alınması. • • • • . mali danışmanlar. politikacılar.Son çözümün nesnel dayanakları olduğu konusunda herkesin ikna olması [7]. makina ve inşaat mühendisleridir. iki kişi arasındaki çelişme olarak değil. Dolayısıyla. atıkların değerlendirilmesine. . kişilerle ilgili olmayan konulara yoğunlaşılması. bir otoyol inşaatının planlayıcısı ve çalışanları elektrik. görüş farklılığı olarak yorumlanması. uçakların tasarımına. GörüĢme Stratejileri • Mühendislik sorun çözmeye yönelik bir meslektir. Tüm bu alanlar disiplinler arasıdır.Olası çözümler için birlikte çalışılması.• 7. gibi mühendislik mesleğinin dışındadırlar. anlaşmazlıklar ortaya çıkacaktır.

Yani. kararlılığına ve güzelliğine zarar vermeden yürütülmelidir. mühendislik etkinlikleri. "ÖTEKĠ" ve SONUÇ • Topluma önemli hizmetlerde bulunmak üzere eğitim görmüş olan mühendisler. “ötekiler‟”e saygı göstermelidirler. „Ötekiler. yasalarla tanımlanmaya (Amerika Birleşik Devletleri'nde Environmental Protection Agency. gürültü kirliliğine neden olan cihazlar. hayvanlar ve hatta bitkiler. biyolojik dengenin bütünlüğüne.11. . Mühendislik... insanlar.) ve çevreye zararlı üretim yöntemleri ve üretim sonuçları (atıkların arıtılmaması. hava kirliliğine neden olan yakıtlar vb.) yaptırımlarla engellenmeye çalışılmaktadır. Dolayısıyla. „Acı ve zevki hissedebilen‟ her şeydir. ülkemizdeki çevre yönetmelikleri vb. Çevrenin mühendislik çalışmaları ya da diğer etkenler nedeni ile göreceği zarar.• 7.

• Ancak. Bugün. çoğu kez. soğutucularda kullanılmak üzere yeni akışkanlar üzerinde çalışılmaya başlandı. iyi bir tasarımın bilimsel araştırma temeline dayandığını. bu yaptırımların uygulanmasındaki karmaşa. Bu örnek. tasarım ürününün yaygınlaşmasından sonra fark edilmesi. yeni tasarımlarda yeni geliştirilen akışkanlar kullanılmaktadır. Teknik nedenlerle. Bu nedenle. soğutucu tasarımında kullanımları (buharlaşma basınç ve sıcaklıklarının uyumu nedeni ile) verimli olan CFC‟Ierin. Ozon tabakasını inceltici etkileri artık kanıtlanmış olan CFC‟Ier bu belirsizlik için ilginç bir örnektir. yasal düzenlemelerin teknolojik gelişmelerin hızına uymalarında yaşanan zorluk ve en önemlisi çevreye verilen zararın. CFC‟lerin kullanımına aşamalı olarak son verilmekte. tasarımda çevre bilinci konusunun yasalardan önce mühendislik düzeyinde ele alınmasını gerektirir. bu zararlı etkisi sonradan anlaşıldı. teknolojik üretimin bilimsellik olmadan yürütülemeyeceğini de göstermektedir. .

Bu saygınlığın bizim gereksinmelerimizle bir ilgisi yoktur. “kazanmak/kazanmak” ilkesini uygular. ki bunu da yapacak olanlar yine mühendislerin kendileridir [7]. • . doğayı dönüştürürken çevreye zarar vermemek için tasarımlarında. doğru olanı mutlaklaştırabilmiş sistemin kurulması ile olanaklı olacaktır. insanlara etik davranmayı öneren her düşüncenin odağında insanların sahip oldukları asalet ve bu asaletin nereden kaynaklandığı konusunda öneriler vardır. teknik donanım ve bilgi birikiminin geliştirilerek sürdürülmesini. İkinci. mühendisin içinde yetiştiği göreceli ve mutlak koşullara bağlıdır. Kısa erimli uygulamada böyle bir sistemin kurulması. Çünkü. ahlaki değerlerin ve yurttaşlık bilincinin meslek kavramına yerleştirilmesini gerektirir. İnsanlar ya kendi gereksinmeleri için çabalarlar. Birincisinde. seçimini göreceli doğrudan yana yapabilmesi. Ötekiler onlar için “kullanım değeri” olan kişilerdir. Birey olarak mühendisin. standartların ve kuralların tam uygulanmasını.• Mühendis. yaklaşımda ise ötekiler de saygıyı hak etmektedirler. Bunlardan hangisinin seçileceği. ya da başkalarına duydukları saygı için. diğerlerine kendi gereksinmelerini giderecek bir araç olarak yaklaşırlar.

Daha sonra kazayı araştırmak üzere kurulan soruşturma komisyonuna ifade vererek. 28 Ocak 1986 günü Uzay Mekiği Challenger‟ın fırlatılmasından 73 saniye sonra infilak etmesi tüm dünyayı şaşkınlığa uğratmıştır. kazanın mühendislik etiğine aykırı kararlar alınması sonucunda meydana geldiğinin ortaya çıkarılmasında büyük rol oynayan Roger Boisjoly (katı yakıt roketlerini üreten Morton-Thiokol firmasının bir çalışanı).1. Mühendislik etiği ile ilgili hemen hemen tüm kaynaklarda. mühendis kökenli bir eleverendir. Etik Sorunların Ele verilmesi • Mühendislik etiği açısından bir kilometre taşı sayılabilecek “Challenger Faciası” 1986 yılında meydana gelmiştir. Bilindiği gibi.• 8. . bu olaya atıfta bulunulmaktadır. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ • 8.

. Mühendislerin her ne kadar işverene karşı “güvenilir ve sadık olma” zorunlulukları varsa da. Aşağıda özetlenen türleri tanımlanmaktadır. bu değerlere zarar verecek davranış ve girişimleri “ele verme” zorunluluğunu hissedebilirler.• Bir kimsenin. • Konunun iyice anlaşılabilmesi için. Mühendisler. çalıştıkları firma veya kurumların bünyesindeki yanlış davranışları açığa vurmak ve yetkililerden bu konuda uygun önlemlerin alınmasını beklemek hakları da vardır [9]. etik sorunların ele veriliş şekilleri üzerinde durmakta yarar vardır. halen veya daha önce çalıştığı firma/kurum yöneticilerinin sebep olduğu zarar veya yolsuzluklarla ilgili öne sürümleri yazılı ya da görsel basına vermesinden kaynaklanan çarpıcı haberler günümüzde çok yaygındır. öncelikle. toplumun sağlığını ve güvenliğini koruma görevini üstlendikleri için.

çalışanın etik sorunu kendi amirinin daha üstündeki yöneticilere bildirmesidir. • Dışarıya ele verme. kuruluşun en üst yöneticisine veya yönetim kuruluna da gidebilir. çalışan tüm yönetim kademelerini atlayarak ve alışılmış kanalların dışında. Bazen. çalışanın etik sorunu yazılı veya görsel basına ya da ilgili (adli) makamlara bildirmesidir. firmanın veya kurumun içinde tutmaktan daha sakıncalı olduğu düşünülür. Bu biraz da “kol kırılır.• İçeriden ele verme. . • Aslında. Ne şekilde olursa olsun. her iki türün de “sadakatsizlik” olarak algılanma eğilimi varsa da. içten ele verme firma veya kurumun içinde kalır. yen içinde kalır” geleneğinin sonucudur [9]. genellikle sorunu dışarıya açıklamanın.

Fledderman‟a göre. TMMOB Mesleki Davranış İlkeleri bu konuda şu sorumluluğu getirmiştir: “Mühendisler ve mimarlar. “ele verebileceğimiz” ve “ele vermemiz gereken” durumların ayırımını yapmak gerekir. doğal olarak. . kendilerine hizmet verilenleri uyarmak.2. kendilerinden istenen işin toplum ve doğa için ciddi bir tehlike yaratacağı sonucuna varırlarsa ve bu konudaki mesleki yargıları hizmet verilen gerçek ve tüzel kişiler tarafından dikkate alınmıyorsa. “Etik sorunlar ne zaman ele verilmelidir?” sorusunun yanıtı çok önemlidir. gerektiğinde meslek örgütlerini ve hatta kamu oyunu bilgilendirmek gibi hak ve yükümlülükler getirdiğini dikkate alırlar.• • 8. onların talimatlarına kayıtsız şartsız uymayı reddederler.” • • Öncelikle. meslek yaşamları sırasında yasal veya etik olmayan çeşitli davranışlarla karşılaşabilirler. Bu bağlamda. Gerekli KoĢullar Mühendisler. ancak aşağıdaki dört koşulun yerine gelmesi durumunda ele verme girişiminde bulunulmalıdır [9]. bu durumun.

geçekten hatalı bir davranışın olup olmadığına karar vermek için de bu ilke uygulanmalıdır. 2) Yakınlık: Eleveren. yalnızca önemli hususlarda ihbarlar yapılmalıdır. • . mühendislik etiği kurallarından biri de mühendisin “yalnızca yeterli olduğu alanlardaki” işleri kabul etme zorunluluğudur. Ayrıca. Bilindiği gibi. ufak ama çok sayıda ve sistematik yolsuzluklar varsa. Her şey hakkında değil. eleverenin konu hakkında gerçekçi bir değerlendirme yapabilecek düzeyde mesleki yetkinliğe sahip olması gerektiği de unutulmamalıdır. bunların zamanla birikerek çok önemli sorunlara yol açabileceği de unutulmamalıdır. Öte yandan. Hatalı davranış veya uygulama hakkında etkin bir şekilde şikayette bulunabilmek için birinci elden veya çok güvenilir bilgilere ve belgelere sahip olmak gerekir. etik sorun hakkında bilgi vermek üzere çok açık bir konumda olmalıdır. Topluma açıklama yapıp yapmama konusunda çalışanın nicelik ve nitelik duygusunun olması gerekir.• 1) Zorunluluk: Ele verme ile “açık ve önemli” bir zarar önlenebilmelidir. Dedikodu ve duyumlar üzerine hareket etmek doğru değildir. Bu nedenle.

firma veya kurum içinde tüm diğer yolların denendiği ve sonuç vermediği zaman. şikayetin gerekli önlemi alacak veya sorunu ortadan kaldıracak makamlara kadar ulaşmasını sağlayacak olanaklar yoksa. son çare olarak düşünülmelidir. ele verme kaçınılmaz olur.• 3) Yetenek / Olanak: Eleverenin zararlı davranışı veya etik olmayan uygulamayı durdurmak için kabul edilebilir bir başarı şansının olması gerekir. şu iki ölçüt bize yardımcı olabilir [9]: • . Sizden daha yetkin ve olaya daha yakın kimselerin bulunmaması durumunda. Bu dört koşul. kişinin kariyerini ve ailesinin parasal güvenliğini tehlikeye atması gereksizdir. Buna göre. • 4) Son Çare: Ele verme. Diğer taraftan. etik bir sorunu ne zaman ahlak açısından ele vermek zorundadır? Sorusunun yanıtı da önemlidir. “Bir mühendis. Aksi taktirde. etik sorunun ele verilmesinin ne zaman ahlak açısından kabul edilebileceğini bize söyler.

yanlışlığın sürmesi birisi için yakın ve açık bir tehlike oluşturuyorsa. “etik sorunu mutlaka ele vermeliyiz”. “etik sorunu ele verebiliriz” • . kendisini bu yola sevk eden dürtülerini ve duygularını iyi değerlendirmeye çalışması yerinde olacaktır. “ileride o konuda kitap yazmak veya söylevler vermek” yoluyla maddi kazançlar elde etmek umuduyla ele verme de artık toplumca hoş görülmemektedir [9]. bireylerin çok etkili bir şekilde iç gözlem ve fikir değerlendirmesi yapması gerekir. Ayrıca. son yıllarda moda olan.Hatalı bir davranışın farkında olduğumuz ve yukarıdaki dört koşulun da yerine geldiği durumda. • Ele verme girişiminde bulunmadan önce. amirinden veya çalıştığı firmadan/kurumdan öç alma gibi bir neden asla kabul edilemez.Yukarıdaki dört koşulun sağlanmasına ek olarak.• . Unutulmamalıdır ki toplumun yararı için yapılan ele vermeler kabul edilebilir hatta desteklenirse de iş arkadaşından. olayın yeterince önemli olduğunu düşündüğümüz zaman. eleverenin bu yola baş vurmadan önce. Özellikle. .

Bu zararın mutlaka önlenmesi gerekir. Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler • İşveren açısından bakılırsa. Yanlış bir davranışın topluma açıklanması firma/kurum açısından olumsuz bir görüntü oluşturacak. organizasyonun geleceğini etkileyecektir. çalışanların etik sorunları ele verme zorunluluğunda kalmaması sağlanmalıdır. • Etik sorunların ele verildiği firmaların tipik yaklaşımı.3. Bu yüzden. Böyle bir yaklaşım. bu davranışın ve ondan kaynaklanan firma içi kötü görüntünün önüne geçmek için eleverenlerin işine son vermektir. hem etkili değildir hem de etik açıdan kabul edilemez. .• 8. “ele verilmiş olmak” çok olumsuz bir konumdur. Bu şekilde bir taşla iki kuş vurulmaktadır: eleveren cezalandırılmaktadır ve diğer çalışanlara gözdağı verilmektedir.

“Beyanat verme yasağı” gerekçesi kullanılarak ve işine son verme tehditleriyle. Daha önce kusursuz sicil almış olan eleverenler.Tehditle sessizliğe zorlamak: Bu taktik genellikle. elevereni “kronik sorunlu bir çalışan” olarak damgalamak üzere kayıtlar oluşturmak için bazen aylar veya yıllar harcarlar. Bu yaklaşımlar şu şekilde özetlenebilmektedir: . . . güvenilebilirliğine. . mesleki yetkinliğine ve hatta özel yaşamına saldırılarak. Eleverenin güdülerine.• • • • İşverenler ya da yöneticilerin eleverenlere karşı uyguladıkları tipik misilleme ve öç alma yaklaşımlarını bilmekte yarar vardır. eleverenin açıklama yapması dolaylı olarak engellenir. zamanla üstlerinden düşük sicil notu almaya başlarlar. ortaya attığı sorunları geri plana itecek hemen her şey kullanılır ve asıl etik sorun gizlenmeye çalışılır.Zayıf bir sicil /geçmiş üretmek: Etik olmayan uygulamaları alışkanlık haline getiren işverenler ya da yöneticiler. gerçek veya uydurma olaylar hakkında iç yazışmalar biriktirilmeye başlanır. Yetersiz veya sorunlu başarımı yansıtan.Dikkatin eleverenlere çekilmesi : Bu tipik misilleme stratejisinde. “Bir daha bu şehirde veya sektörde çalışamazsın!” türünde tehditlerle kendini gösterir. işveren veya kusurlular eleverenin mesajı yerine kendisini tartışma konusu yapmaya çalışırlar.

Bu tür taktikler. bazen de işine son verme hazırlıklarına dönüşebilir. işverenler veya yöneticiler.Dava etmek: Etik sorunları eleverenlerin en çok karşılaştıkları misilleme. eleverene altından kalkamayacağı görev yükü ve sorumluluklar vererek.Yalnız bırakmak veya aşağılamak: Bir başka misilleme yaklaşımı. • . eleverenin etkili bir ele verme eylemini gerçekleştirmesi için gerekli olan bilgi kaynaklarından da uzaklaştırılması sağlanabilir.Bu yolla. elevereni şikayet ettiği sorunu çözmekle görevlendirmek ama başarılı olması için gerekli yetkileri.• . başarısızlığına zemin hazırlamaktır. eleverene aşağılayıcı görevlerde verebilirler. . Ayrıca. eleverenin bazı görevlerinden alınmasıyla. • . Benzer bir art niyetli yaklaşım da. kaynakları ve desteği ona vermemek şeklinde olmaktadır. sorunu açığa çıkartmak için kullanılan kanıtların “çalındığı” veya “yasal olmayan yollardan elde edildiği” yönünde yapılan suçlamalar ve dava etme tehditleridir.Başarısızlığa zemin hazırlamak: Yaygın uygulanan diğer bir misilleme taktiği ise. elevereni çalışma arkadaşlarından ayırarak bir örnek oluşturmaktadır.

. Yanlış davranış hakkında rahatsız olan başka görgü tanıklarının olup olmadığını öğrenmek için uyanık olun ve onları sakıngan bir şekilde araştırın. şeklinde) girişimlerde bulunulur. aykırı görevlere verilmesi veya her türlü atanma taleplerinin geri çevrilmesi de yaygın yıldırma taktiklerindendir. • Ele verme eylemini akıllı ve bilinçli bir şekilde yapabilmek için önerilen 12 hayatta kalma stratejisi ise aşağıda sıralanmıştır [9]: • 1. ele verme kararınız hakkında aileniz ve yakın arkadaşlarınızla görüşün.Kariyeri yok etmek: eleverenlerin “yeniden yapılanma” gibi sözde nedenlerle işten çıkartılması.• . Bazen. kendi dallarında bir daha çalışma olanağı bulmamaları için (olumsuz referans vermek. Geriye dönüşü olmayan adımlar atmadan önce. diğer işverenleri etkilemek vb. işten çıkartılmaları yeterli görülmeyerek. • 2.

kimliğinizi gizlemeden açıklama yapmayı veya anonim kalmayı mı isteyeceğiniz konusunda dikkatlice düşünün.• 3. Eğer açıklama yapmaya karar verdiyseniz. Planlarınızı o şekilde yapın ki ele verdikleriniz sizin eylemlerinize karşı önlem düşünsünler. • .Kanıtlarınızın niteliği ve niceliğine. • . siz onlarınkine karşı değil. • • 4. ilk yetkili makama giderek olayın sistem içinde halledilme şansını araştırın. Resmi olarak fikir ayrılığını açıklamadan önce. • 5. İdareciler ve yardımcı personel ile iyi ilişkilerinizi sürdürün. Her iki stratejinin de kendine özgü sıkıntıları vardır.Göze almaya hazır olduğunuz risklere ve • . yetkililere bilgi aktarımının stratejik olarak zamanlamasına dikkat edin. Örneğin. . Kararınız.Toplumun yoğun irdelemesine katlanmaya istekli olup olmadığınıza bağlıdır.

Ele verme girişimlerinizi. Ele verme eyleminden önce ve sonra. gelişen olayları kayıt edin. gazeteciler ve eylemciler gibi potansiyel yandaşları araştırın ve belirleyin. Suçlamalarınızı ilginçleştirmek veya eklememeye dikkat edin. güçlendirmek için hayal ürünü unsurlar • • • • • • 11. 10. 7. Herhangi bir yasal işlem durumunda işverenin kayıtlarınıza giriş hakkı olacağını akılda tutarak. 9. Kaygılarınıza dikkati çekmeden önce. işverenin değil de yalnızca kendinize ait zaman kaynaklarla yapın. kopyalarını alın. gerekli tüm kanıtları ve dayanakları belirleyin.• 6. 12. ve . 8. işinizle ilgili etkinliklerin ve olayların açık ve doğru kayıtlarını tutmaya çalışın. Yetkililerle çalışırken eleştirel ve alaycı tavırlar takınmayın [9]. Yetkin bir avukattan yasal görüşler alabilmek için parasal kaynak ayırın. Yalnızlık döngüsünü kırın. seçimle göreve gelmiş yetkililer.

Tüm yöneticiler. Aslında. Tüm çalışanların. • • . 2. organizasyonda güçlü bir etik kültürü oluşmalıdır. gerekirse. Organizasyonda tüm iletişim hatları açık olmalıdır. etik sorunların ele verilmesi nedeniyle ortaya çıkabilecek sıkıntıları çözmek için başlıca dört yol vardır [9]: 1. Bu. Tüm çalışanların zorunlu bir etik eğitimi alması sağlanmalıdır. düzeltilmesi gereken bir durum olduğunu düşünen çalışanlara. etik konularda çalışanlara örnek olmalıdırlar.• 8. kaygılarını dile getirmek için üst düzey yöneticilere anlamlı erişim olanakları olmalıdır. Her şeyden önce. öne çıkmayı göze alan çalışanlar. eleverene karşı “misilleme veya ayrımcılık yapılmayacağı garantisini” de birlikte getirmelidir. Sorunu Önleyici YaklaĢımlar • • Bir firmada veya kurumda. Açık kapı politikası adı verilen bu yaklaşım. Lafta kalmayan erişim olanağı.4. her seviyede etik kurallara açık bir bağlılıkla mümkündür. ödüllendirilmelidirler. kendi firma veya kurumlarındaki etik davranışı geliştirmek için yaptıkları bu girişimden dolayı. en üst düzeydeki yöneticiden en alt kademedeki çalışana kadar. 3. kaygılarını iletmek için kolaylık sağlar.

Ayrıca. tüm çalışanların etik davranması ve gerektiğinde de etik sorunları ele verebilmesi için gerekli ortamı sağlayacaktır. yöneticilik vasıflarından biri olmalıdır. kurula baş vurmayı düşünen eleverenleri olumsuz yönde etkileyebileceği unutulmamalıdır. Bu olgunluğu göstermek. geçmişteki ya da mevcut davranışlarının. bunun kaçınılmaz olduğunu kabul etmek. . ısrarla aksini ileri sürmekten daha akılcıdır. tüm yanlışlıkların ortadan kaldırılmasına imkan olmadığı gerçeği kabul edilmelidir. bir firma/kurum bünyesinde oluşturulan “etik kurul”da görev yapan bireylerin. Yönetim tarafından. etik kurullarının oluşumuna özen gösterilmesi gerekir [9]. • • Yukarıda kısaca özetlenen bu tutumlar. arada sırada etik olmayan davranışlarda bulunanlar veya bu yönde ayartılanlar olabilir. böyle bir erdemli davranışta bulunabilmek. Ayrıca. gerektiğinde topluma açık olarak.• 4. Bu nedenle. Böyle bir durumda. ele verme eyleminin doğru ve nesnel bir şekilde değerlendirilmesi konusunda kuşkuların oluşması kaçınılmazdır. uygulamalarının veya kişisel ilişkilerinin etik açıdan sorunlu olmasının. Çok güçlü etik kültürüne sahip organizasyonlarda bile. “hatayı kabul etme istemi” olmalıdır.

Ayrıntı Yayınları. [7] Onbaşıoğlu S. Etik ve Mühendis Sorumluluğu. Baskı. Basım. 2938. Pegem A Yayınları. [9] Gerçek H.. Ankara.karto.org/wiki/Etik. Vikipedi. [4] Deniz R. Ulusal Mühendislik Kongresi. Şubat 2007. Şubat 2007.. http://tr.wikipedia. 1. İstanbul.tr .. Doğa Yayınları. 2003. Şubat 2007. Mühendislikte Etik Sorunların Ele Verilmesi. (Çevirenler: Veysel Atayman. Mühendislik Etiği. [8] Onbaşıoğlu S. www. Teknoloji. I. Elektrik Elektronik Bilgisayar Mühendisliği Mesleğinde Etiksel İsterler. 2002. U.edu. Aralık 2005. KAYNAKLAR • • • • • • • • • [1] Aydın İ. Yönetsel Mesleki ve Örgütsel Etik. Sayı 4.• 9. [3] Pieper A.. U. Etiğe Giriş. P. 1999.itu. Sazak N. İpbüker C.tr/derslerimiz/etik/bilg_etik. [5] Mühendislik Eğitimi ve Etik. [6] Abdullah H. [2] Etik. ve Yıldız M.. İstanbul. www. 3..jmo. 20-21 Mayıs 2004.org.pdf . 1. özgür ansiklopedi. Eski Foça-İzmir. ve Göksel Ç.Gönül Sezer).. Nisan 2004. Madencilik Cilt 44. . JDF 262 Mühendislik Etiği (Ders Notları) İTÜ İnşaat Fakültesi Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü. Basım..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful