MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ DERS NOTLARI

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Ġçindekiler 1. ETĠK 2. PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK 2.1. Pratik Felsefenin Alanları 2.2. Kuramsal Felsefenin Disiplinleri 2.3. Etiğin Alt Disiplinleri 2.4. Etiğin Özerkliği 2.5. Uygulamalı Etik 2.6. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi 3. ETĠĞĠN TEMEL SORUNLARI 3.1. Mutluluk 3.2. Özgürlük ve Determinasyon 3.3. Ġyi ve Kötü 4. YÖNETĠMDE ETĠK 5. YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR 5.1. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler 5.2. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar 6. ETĠK EĞĠTĠMĠ 7. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ 7.1. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları 7.2. Etik Teorileri 7.3. Etik ve Kurumlar 7.4. Etik ve KüreselleĢme 7.5. Mühendislikte Dürüstlük 7.6. Mühendislik Sorumluluğu 7.7. Ürün Sorumluluğu 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme 7.9. AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar 7.10.GörüĢme Stratejileri 7.11.Mühendislik, "ÖTEKĠ" ve SONUÇ 8. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ 8.1.Etik Sorunların Ele verilmesi 8.2.Gerekli KoĢullar 8.3.Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler 8.4.Sorunu Önleyici YaklaĢımlar 9. KAYNAKLAR

• 1. ETĠK • Etik, ahlaki davranış, eylem ve yargıları ilgilendiren bir konu olarak felsefe ve bilimin önemli bir parçası ve sistematik bir çalışma alanı olmuştur. Ahlak, yanlış-doğru, iyi-kötü, erdem ve kusur ile davranışları ve davranışların sonuçlarını değerlendirme ile ilgilidir. Ahlak felsefesi ya da etik, ahlakı konu edinen felsefe dalıdır. Kullanılan ahlak terimlerini ve ahlaki yargıların statüsünü analiz eden etik, takınılan ahlaki tutumların ardında yatan yargıları ele alır [1].

Etik. uygun bir davranış biçimi üzerinde bireylerin.• Bireylerin doğru ve yanlış ya da iyi ve kötü davranışlarının ölçütleri ve kötü-yanlış davranışlarının cezalandırılması yasalara göre belirlenir. yıllarca süren bir gelişmenin sonucunda ortaya çıkarlar. . Etik tartışmaların evrimleşerek yasalaşması. Ancak yasal düzenlemeler genellikle etik tartışmalardan sonra gerçekleşir. eğer yasalar düzenleme ve yaptırımları koymuşsa. Etik ilkeler. örgütlerin ve toplumun görüş birliğine varma sürecidir [1]. toplumun bakış açısını da dikkate alarak bireylerin uygun ve uygun olmayan davranışlarını belirler. Oysa yasalar ve etik kuralların alanları birbiriden ayrıdır. Bu noktada. etiğin ne gibi bir işlevi olabilir diye düşünülebilir.

Ayrıca Türkçe‟de etik kelimesi ahlak kelimesi ile eş anlamlı olarak da kullanılmaktadır [2]. toplumda yaygın olan ahlak kurallarından daha özel ve felsefidir. Ancak Ethos‟tan türetilen ethics kavramı. ideal ve soyut olana işaret ederek. . Bu anlamda etik. ahlak kurallarının ve değerlerinin incelenmesi sonucu ortaya çıkmaktadır.• Etik terimi Yunanca ethos yani karakter sözcüğünden türetilmiştir. Etik batı geleneğinde zaman zaman ahlak felsefesi olarak da anılmıştır [1]. Yanlışı doğrudan ayırabilme amacıyla ahlak kavramının doğasını anlamaya çalışır. Türkçe ahlak bilimi olarak da anıldığı olmuştur.

doğru ve yanlış ölçütleridir. Etik kuramlar. insanların kurduğu bireysel ve toplumsal ilişkilerin temelini oluşturan değerleri. kuralları. Etik ile ahlakın özdeş olmamasının nedeni. ahlakın ise etiğin araştırma konusu olmasındandır. bireysel yaşamın amacı ve anlamı üstüne görüşleri dile getirir [1]. insanların bir arada yaşayabilmelerinin gerekleri.• Etik. kökeni ve toplumsal yaşamdaki işlevinin yanı sıra. kişilerle toplum arasındaki ilişkiler. toplumsal yaşamın normları ve değerleri. Dolayısıyla ahlak ve etik birbirinden farklı kavramlardır. . normları. ahlakın özü. doğru-yanlış ya da iyi-kötü gibi ahlaksal açıdan araştıran bir felsefe disiplinidir. etiğin ahlak felsefesi olması. Basit bir anlatımla etik.

• Felsefi etik anlayışına. . dünyanın farklı yerlerinde birçok farklı topluluklarda çok eski çağlardan beri etik anlayışının var olduğu bilinmektedir. Buna karşın geçmişten günümüze bir çok etik tanımı yapılmıştır. Antik Çağ Çin felsefesinde ve yine Antik Yunan felsefesinde rastlanır. Bunlardan önemli görülenler aşağıda özetlenmiştir. Dinler tarihi. Bu dönemlerde ortaya çıkan felsefi etik anlayışları. felsefe tarihi ile antropolojik ve arkeolojik bulgular bunu kanıtlar niteliktedir [2]. • Etik kavramını tanımlamak kolay değildir.• Her ne kadar etik anlayışının tam olarak ne zaman başladığı bilinmese de. ortaya çıktıkları çağ ve bölgenin kültür ve toplumsal yapısıyla yakından ilişkilidir.

dinginlik ise mutluluğu ve insanın temel hedefi mutluluktur [2]. materyalist etik anlayışında ölçülü olmak huzur ve dinginliği getirir.Ö. . 460-370) etik görüşü doğa felsefesine dayanır.• Demokritos‟un (İ.

şehirlerde dolaşarak insanlara eğitim veren. insan felsefesi olarak adlandırılan felsefenin kurucuları olan filozofları ifade etmek için kullanılır [2]. 5. • Sofistler: M. Popüler kültürde. madde veya maddenin hareketleri ile değişimleri haricinde hiç bir şeyin var olmadığına dair felsefi teori ve inanç sistemidir. yüzyılda ortaya çıkmış. Bu görüşü benimseyene maddeci veya materyalist denir. maddi varlıklara ve fiziksel rahatlığa ruhani değerlerden daha fazla önem verme anlamında kullanılır [2].• Materyalist : Maddecilik veya materyalizm. .Ö.

genel anlamda kabul görebilecek. Sofistlerin etik yaklaşımını önemli kılan bir başka nokta da. Bu da sofistlerin etik düşüncesini önemli kılar. etiğin ölçüsü de kişiye bağlıdır.• Sofistler ise daha farklı ve göreli bir etik anlayışını benimsemişlerdir. doğru olabilecek hiçbir ölçü yoktur. . Oysa Demokritos‟un ve daha sonraki bir çok ünlü Yunan filozofunun etik görüşlerinde kölelere yer verilmemiştir. kölelerin de erdem sahibi olabileceğini belirtmeleriydi. onlar etik açısından gelişemeyecek insanlardır [2]. Sofistlerin etik anlayışlarını özgür yurttaşlarla sınırlamayıp genelleştirmeleri. Her şeyin ölçüsü kişiye bağlı olduğu gibi. Etikte görecelilik ve öznelliği savunan ilk düşünce Sofistlerindir.

.• Sokrates ( M.Ö. Yunan felsefesinin kurucularındandır). Sofistlerin göreceliliğine karşı çıkmış. erdemin ve bilginin kaynağının kişinin içinde bulunabileceğini öne sürmüştür Burada bilgi erdemdi. Sokrates‟in etik düşüncesi bilgiye dayalı etik düşüncelerinin ilk örneklerindendir [2]. etik açısından üstün olmak bilgiye dayalıydı. 470-399.

• Platon (M. 427-347. bireysel etikten ziyade toplumsal etik üzerine yoğunlaşmıştır. köle olmayan özgür yurttaşlara yöneliktir. Platon‟un etik anlayışı da çoğu Yunan filozofu gibi soylulara. Bu nedenle bu toplumsal etikte. . Antik Yunan filozofu) etik sorunlarını devlet ve toplum kavramlarıyla birlikte ele almıştır. Ona göre toplumun çoğunu oluşturan kitle ahlaklı olma. erdem edinme gibi yeteneklerden yoksundu. sınıflar arasında bir ahlaksal bağ olduğu söylenemez [2] .Ö.

Ö. sosyal insandır.• Aristoteles‟in (M. vasatı. . Zoon politikon özgür insandır. Aslında Aristoteles‟de kölelerin diğer vatandaşlarla bir tutulamayacağı fikrindeydi ve ona göre köleler birer cansız nesneden farksızdılar. erdemdir. 384-322. İki uç kötü davranışın ortası. Özünde erdem sahibi olabilme yetisine sahip insan. vasat olursa ideal etik seviyesine ulaşır. Örneğin kendini çok küçük görme ile kendini çok büyük görme arasındaki orta nokta. erdemli olan durumdur[2]. dönemin tarihsel ve toplumsal gelişmelerinden de büyük oranda etkilenmiştir. Antik Yunan filozofu) etik anlayışı da yine yoğun toplumsal unsurlar barındırmış. Aristoteles‟in etik anlayışındaki en önemli noktalardan biri onun zoon politikon kavramıdır. İnsan varlığının toplumsal oluşunun kabulü açısından bu ilk adımdı.

aklının yardımıyla bu esaretten kurtulabilir. Bu sebeple akli davranmak ile ahlaki davranmak aslında aynıdır [2].• Doğu felsefelerindeki erdem ve ahlak anlayışına benzer unsurlar taşıyan bir etik anlayışı da ünlü filozof Spinoza (1632-1677) tarafından ortaya atılmıştır. . Bu anlayışta kişi doğal durumunda tutkularının esiridir.

• Kant ( 1724-1804. eylem ve tutkuların bulunduğu düzlemde değil fenomenlerin (fenomen: felsefe de somut. . algılanabilir ve denenebilir olay ve nesne demektir) ötesindeki düzlemde tanımlar [2]. Alman filozofu) ise etiği davranış.

neyin isteneceği ya da istenemeyeceğinin neye sahip olunacağı ya da olunamayacağının bilinmesidir [1].• Etik her şeyden önce istenilecek bir yaşamın araştırılması ve anlaşılmasıdır. Daha geniş bir bakış açısı ile bütün etkinlik ve amaçların yerli yerine konulması. neyin yapılacağı ya da yapılamayacağının. .

siyaset ve hukuk felsefesini de kapsayan pratik felsefenin klasik alanlarından biridir. bir pratik felsefesi ya da pratik bilimidir.1. . bir ahlaki eylem kuramıdır. O halde etik.• 2. eylem adına geliştirir ve bu da etiğin bir başka özelliğidir. salt ahlaki eylemler olarak tanımlanan özel bir eylemler sınıfı etiğin alanına girer. Ancak burada insan pratiğinin bütünü değil. PRATĠĞĠN BĠLĠMĠ OLARAK ETĠK • Pratik ile ilişkisi bakımından etik. Pratik Felsefenin Alanları • Pratik niyet ve hedeflere yönelik bir kuram olarak etik. ama bu kuramı öncelikle bilgi adına değil. 2.

kendini yine ahlaki temel değerlere karşı yükümlü görür ve bu nedenle de amaçlarını yalnızca siyasal etkisi açısından değil. . çünkü ahlaki normların yönelttiği talepler sadece özel eylem alanıyla sınırlı olmayıp. Demokrasi ilkesi üzerine kurulu bir siyaset.• 1. etik öncüller olmadan bir fayda sağlayamaz. Görüldüğü gibi bir pratik siyasal kuram. Siyaset • Etik insan pratiğinin ahlaki boyutunu. siyaset ise onun siyasi boyutunu yansıtır. insancıllığı açısından da meşru ve haklı kılmak gibi bir ahlaki talebi yerine getirir. kamusal irade oluşturma süreçleri için de bağlayıcıdır [3].

. Hukuk Felsefesi • Hukuk felsefesi ya da felsefi hukuk öğretisi de. aykırı eylemler karşısında cezai yaptırımlarla tehdit eden yasalar olarak ortaya konur. bir yandan da hukuk ve anayasaya bağlanmıştır. bu normları benimsemesiyle etik temellerine kavuşur. Demek ki ahlakın normları genellikle yazılmamış yasa anlamına gelirken. Hukuk düzeninin normları. bir yandan özgürlük ilkesine. ahlak normlarından farklı olarak.• 2. felsefenin pratiğe yönelik alanlarından biridir. hukuk normları yasalara bağlanmış. ama etik ve siyasetten farklı olarak pratiğin ahlaki ve siyasal boyutuyla değil. yazılı olan ve yaptırımlarıyla birlikte dile getirilmiş kurallardır [3]. Siyasal eylem. onlarla sıkı ilişki içinde olan hukuksal yanıyla ilgilenir. hukuk normları da siyasal düzeyde hem belirlenir hem de işler hale getirilir ve insanın ahlaki kişi olarak.

ahlaki normun ihlali aynı zamanda hukuksal bir yasanın ya da normun zedelenmesine yol açıyorsa. bir sözleşmede sahtecilik yapılması vb.• Örneğin ayıplama. . dava edilebilirlik özelliği gösterir: mahkemede bilerek yanlış ifade verme. gibi [3]. hoş görmeme ve hor görme ahlakdışı davranışı cezalandırmak için çok önemli olabilir. ne var ki. Ancak hukuk normlarından farklı olarak ahlaki normlar çiğnendiklerinde dava edilemezler.

Bu bağlamda da metafiziğe yönelir. normatif felsefe disiplinleri içinde en temel olanıdır. Kuramsalın buradaki anlamı şudur: Bu disiplinlerin ağırlık noktasını bilgi oluşturur. Üçüncü olarak. normlarının haklılığını ve meĢruiyetini eleĢtirel olarak sorguladığı. Bu yönüyle de etik. Ayrıca etiğin. eylem değil. .2. nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu bilmek zorundadır. ahlak ilkesi aracılığıyla. tartışmaya değer her kuramın karşılaşacağı bilimsel talepleri de karşılaması gerekir. kuramsal felsefeyle. özellikle de antropoloji. normatif yasaların yapılandırılması için hangi akıl araçlarından yararlanabileceğini bilmesi gerekir. ahlaki talebin adresi olarak insanın kim olduğunu ya da ne olduğunu bilme zorundadır. siyaset ve hukuk felsefesiyle sıkı bir iliĢki içindedir. Bu nedenle etik antropolojiye yönelir. Kuramsal Felsefenin Disiplinleri Etik.• • 2. Ayrıca insanın “bütün bir olma durumu” içinde nasıl bir rol oynadığını. metafizik ve mantıkla da iliĢki içindedir. pratik felsefenin temel alanı olarak. bunun için ise mantığa yönelir [3]. Bundan dolayı etik. Ancak insan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisini yeterli derecede kurabilmek için etik.

.• 1. antropoloji bu dayanakları yönüyle her zaman insanı açıklayan bir doğa felsefesidir [3]. İnsan varlığının bütün tarihsel dönüşümlerinin önünde yer alan doğal. değişmez karakteristik özellikleri felsefi antropolojinin dayanağını ve çıkış noktasını belirler. Antropoloji • Felsefi antropoloji insan özünün ne olduğu sorusuyla uğraşır.

insanın ve onun Tanrısal faaliyete benzer pratiğinin de yer aldığı bütüncül geçekliğin spekülatif anlam tasarımlarıdır.• 2.olan” ın “olma – durumu”nun üzerinde düşünür ve aynı zamanda “salt olma” durumunun ilkeleri üzerine kafa yorar. Klasik metafizik sistemler. Metafizik • Antropoloji insanın özü üzerinde düşünürken. . Bu insan “olma-durumu”na ilişkin antropolojik sorunun kapsamının büyük ölçüde geliştirilmesi anlamına gelir. klasik metafizik “var olmakta . Etik böyle bir çizgide. metafiziğin bir parçasına dönüşüp bağımsız bir disiplin olma özelliğini yitirir [3].

sistematik argümanlar halinde formüle edilebilir. Mantıkta ne belirli nesneler ne de nesne olma özellikleri söz konudur. tutarlı. yani bilginin ne olası ve ne de gerçek nesneleri araştırılır. maddi disiplinlerdeki önermeleri yargı ve argümantasyon yapıları açısından sınayıp değerlendiren ve bundan dolayı doğru (kendi içinde mantıklı. Mantık. Dolayısıyla mantık. . her bilim için biçimsel araçları hazır kılan disiplindir ve bu araçlar sayesinde bilimsel önermeler isteğe bağlı ya da keyfi olmayan. Bir diğer deyişle.• 3. doğru ve bilimsel olarak dile getirilebilir. yargılar vb. tersine tutarlı. tezler. Mantık • Antropoloji ve metafizik insanın özünü ya da “olma” durumunda olanın ilkelerini ele alan ve bilginin belli konuları ya da nesne alanları üzerine önermeler kurduğu ölçüde maddi temelli birer disiplin oldukları halde. mantık bunlardan farklı formel bir bilimdir. cümleler. çelişkisiz) ya da yanlış olan bilginin biçimini araştıran biçimsel bir bilimdir. mantığın araçlarıyla önermeler.

• • • • • • • • • Etik açısından mantık iki nedenle önemlidir. . ihanet edilemeyecek temel bir etik ilkedir. aksine belli bir eylemi yasaklar ya da ona izin verir [3].Ahlaki yargılar bir gerçeği öne sürmez. Mantıksal ölçütlere uyuyorlar mı. . esas olarak yöntem eleştirisidir. dolayısıyla doğru olma yeteneği taşıyorlar mı. etik gerçekleşmiş ya da henüz planlanan eylemler hakkındaki ahlaki yargılarla ilişkilidir. yöntemsel olarak nasıl kazanıldıkları ve bu ifadelerin argümanlarla nasıl kanıtlandığı açısından araştırır. .Arkadaşına haksızlık ettin. Mantığın ürettiği ifadeleri. böyle yargıların karakteristik özelliklerini açıklamaktır. . . göstermesi gereken budur.Oğlum sana karşı ne yapmış olursa olsun gene de ona bir şans tanı. Örneğin. İkincisi.Bastonlu yaşlı adama yerini ver! “Etiksel mantık” olarak etiğin görevi burada. Bir “etik mantığı”nın görevi. .Özgürlük. Birincisi. etik. Örneğin. kendi önermelerinin doğruluklarını kontrol etmek için mantığa ihtiyaç duyar.

felsefe içinde bağımsız bir disiplindir. ancak konusunun ya da konusu hakkındaki bilginin etik açıdan önemli yanlarını aydınlatmaya yarayan diğer kuramsal ve pratik felsefe disiplinlerinin bilgilerine başvurur [3]. .• 2.3. tek başlarına etikle ilintili olmayan. Etiğin Alt Disiplinleri • İnsan pratiği bağlamında ahlak ve ahlakilik ilişkisi üzerinde düşünen etik. Bununla birlikte etik.

bir pratiğin ahlakiliği olarak kavradığı niteliğine değil. Pragmatik akıl. istenene. yapıp etme. . araçsal akıldır. Örneğin arsenik. eylemin niteliğini etkilemez. hedeflenen amaca gerçekten de ulaşmaya en uygun olan tekil eylemlere yönelir.• 1. Pragmatik • Pragmatik. etik alanındaki anlamıyla doğru eylem öğretisidir (Yunanca Pragma: Eylem. etiğin. faaliyet). • Pragmatik açıdan bakıldığında bir eylem. öte yandan suya düşen ve yüzme bilmeyen birini boğulmaktan kurtaracak bir tekne de iyi bir araçtır [3]. istenilen başarıya götürüyorsa o zaman iyidir. mevcut araçları değerlendirip vereceği sonuçlar bakımından en iyi aracı seçen akıldır. Hedef ve amacın ahlaki olup olmadığı. yani hedeflenen amaca ulaşılmasını sağlamak için. birini öldürmek için iyi bir araçtır. Pragmatik düşünceler.

Meta-etik • • • • • • Etik üzerinde düşünmeyi eleştirel maksatlarla etiğin talepleri ve sınırları açısından inceleyen düşünce meta-etiktir.Ahlaki önermeler normatif (değerlendirici) önermelerdir. Bunlar. Diğer deyişle nasıl ahlak. etiğin inceleme konusu ise. . . Etik için önemli olan dört farklı ifade boyutunu ve mantıksal-kuramsal düşünme düzeyini birbirinden ayırt ederek aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. Örneğin. ama değer ve normlar hakkında bir şeyler öne süren önermelerin gündeme geldiği yerde meta-ahlaki önermeler söz konusudur. tekil ya da genel buyrukları ve değer yargılarını. Meta-etik önermeler ise meta-ahlaki önermelerden farklı olarak ahlak ve onunla bağlantılı konular hakkında herhangi bir iddiada bulunmayıp etik (bilimsel) cümleler.• 2. kuramlar. eleştirel olarak kendi çözümlemesini yöntemsel-sistematik açıdan sorguladığında ve ilkelerinin doğruluğundan emin olduğunda meta-etik olur [3].Kötü sonuçlara yol açmaması için şimdi doğruyu söylemen gerekir. günlük yaşam pratiğinde genel bağlayıcılık talebiyle ortaya çıktıkları ve belirli bir eyleme çağırdıkları şekilleriyle içerir. . sistemler hakkında konuşur. Değerlendirme yapmayan ya da normatif talepler içermeyen. etik de meta-etiğin konusudur. Etik.

Örneğin. çözümler. bir eylemin olası sonuçları içinden mümkün en çok yararı niceliksel yönden kesin olarak sağlamak istediği yerde zorluklarla karşılaşmaktadır [3]. yüzülen kafa derisi.• . Faydacı etik. ondan şöyle ya da böyle bir eylem talep edilemez.Doğrunun işi rast gider. etik kuramlar ve sistemler betimlenir çözümlenir. ama muhatapların hepsine. • • • . • • • . Örneğin. yeniden kurar ve açıklar. kahramanlık ve zafer simgesidir. Bu önermeler gerçek ahlaki ya da ahlaki açıdan önemli davranış biçimlerini. kişisel ahlaki yargıdan kaçınarak betimler. Kızılderililerde. ikinci dereceden betimleyici önermelerdir. Her zaman ve her yerde. Bunlar aracılığıyla eylem ve davranışlar değil. dolayısıyla da genel olarak kişiyi herhangi bir eyleme girişmeden önce eleştirel bilinç ve irade oluşturmaya zorlayan ikinci dereceden normatif önermelerdir. Etik önermeler. betimleyici önermelerdir. özgürlüğün özgürlük adına gerçekleştirilmesi gerekir. doğrudan bir eylem talebinde bulunmayıp eylemlerin ahlakiliğini değerlendirme ölçütüne yönelen. Meta-etik önermeler. yararlılık ilkesinin ahlakın ölçütü olduğunu ileri sürmektedir. Örneğin.Meta-ahlaki önermeler. Bunlar aracılığıyla kişi bir eyleme çağrılamaz. yeniden kurulur ve bilimsel açıdan eleştirel olarak değerlendirilir.

metafizikle. evrende insanın konumunun ne olduğu sorunsalını. ama ahlakla ahlakilik ilişkisi üzerinde gerek kavramsal gerekse kategorik olarak akıl yürüten tek bilim olduğundan. Etik. insana duyulan merak ve ilgiyi. metafizik ve mantığın salt kuramsal bilgilerini.ahlakilik ilkesinin kayıtsız şartsız geçerli olma talepleri açısındanölçtüğü için de etik. Etik. siyaset ve hukuk felsefesinin konusu olan insan pratiğini felsefe ve hukukla paylaşır. mantıkla. pratik felsefenin tüm diğer alanlarının temel bilimidir. özerk bir bilimdir. Siyasi ve hukuki taleplerin insan eylemini ne kadar belirleyici ve bağlayıcı olduğunu .4.• • 2. Etik antropolojiyle. kendine özgü. insan bilgisinin (özellikle de ahlaki bilginin) biçimsel yapıları sorununu ve bilimsel argümantasyonu paylaşır. felsefenin pratik bir disiplini olarak diğer pratik ve kuramsal disiplinlerle yakın bir ilişki içindedir. • • . antropolojinin. Etiğin Özerkliği Etik. ahlakilik ilkesi açısından insan eyleminin anlamı üzerine yansıtarak özerkliğini korur [3]. bu kuramsal felsefe alanları karşısında.

Genel etik ilkelerinin belirli yaşam ve eylem alanlarına uygulanmasıyla özel somut bir etik olur. çıkar çatışmaları ile dolu olmasıdır. . politikanın en temel özelliklerinden birisi. çatışmaya dönmesini önlemenin tek yolu. Politik ortamda seçmenler.5. kimin neyi. ne zaman ve nasıl alacağına veya alamayacağına ilişkin kararlar bütünüdür. kamusal mal ya da hizmetlerden elde edecekleri faydayı. işin sonunda fiziksel mücadeleye. Bireylerin yaşamsal çıkarları ile böylesine doğrudan ilgili kararlar verilirken. baskı ve çıkar grupları ise devletten elde edecekleri kazanç ya da rantları maksimize etmeye çalışırlar. Politik kararların ve uygulamaların haklı ve adil olup olmadığına ilişkin etik yargılar. olanakları koruyabilmek için bütçeyi. Politikacılar. politikada etiğin en temel öğelerinden biridir [1]. bürokratlar. nerede.b. prestij v. siyasal partiler. Politika. yeniden seçilebilmek için oylarını. Uygulamalı Etik • Etik sadece özerk (kuramsal) bir bilim olarak değil. 1. Politikada Etik • • Politikanın en önemli sorunlarından birisi “bölüşüm” dür. insanların yaşamsal çıkarları hakkında kararlar veren bireylerdir.• 2. Bu durumda. makam. bu kararların çok sağlam bir haklılık zeminine oturtulması olabilir. uygulamalı bir bilim olarak da yapılabilir.

Toplum düzenini ve adaletin işlemesini sağlama görevlerini üstlenen bir sistem olan hukukta etik. toplumda düzen sağlamaktır. . üzerinde ciddiyetle durulması gereken bir konudur [1]. Hukuk düzeninin amacı. toplumun bireylerine adalet dağıtan. En genel anlamıyla hukuk. toplumu düzenleyen ve kamu gücü ile desteklenen kuralların bütünüdür.• 2. yasaların uygulanması sürecinde ortaya çıkan haksızlıkları düzeltme işlevini yüklenen ve bağımsız olarak işlemesi gereken bir sistemdir. Hukukta Etik • Hukuk.

Okul yöneticisinin eylemleri. demokratik bir toplumun değerleri ile bütünleşmeli ve evrensel etik ilkeler tarafından yönlendirilmelidir. topluma ve yeni kuşaklara verdiği zararlar da ciddi etik tartışmalarını gerektirmektedir .• • 3. Eğitimde Etik Eğitim bir haktır ve hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz. Eğitimde fırsat eşitliği. bu amaçlara ulaşmada izlenecek yöntemlerin belirlenmesi de etik tartışmaları gerekli kılmaktadır. Her öğrencinin öğrenebilmesi için çalışmaktan çok. öğrencileri başarısızlığa iten uygulamalar ve eğitim standartlarının düşürülmesi ile eğitimde reform hareketleri olarak sunan politikaların. yönetici ve öğretmenlerin davranışları ile yansımaktadır. toplumun bütün üyelerine saygılı olmayı. ırk. cinsiyet. Eğitimin amaçları kadar. sağlıklı ve özgür biçimde yaşayarak kendilerini gerçekleştirdiği yerler olmalıdır. kişilerin eşitliğinin kabul edilmesini ve kaynakların adil olarak dağıtılmasını içerir [1]. herkese potansiyel gücünü optimum düzeyde üretime dönüştürecek nitelik ve nicelikte bir eğitim verilmesidir. • . Okullar. farklı kültürlere ve düşüncelere karşı hoşgörüyü. öğrencilerin mutlu. Etik ilkeler. zihin ve beden özrü farkı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eğitim kurumları dil. Eğitim yönetiminde etik ilkeler. felsefi düşünce. din.

doktorun kendisine insancıl davranmasını ve kendisiyle ilgilenmesini beklemek gibi haklı bir talebi olan bir insan olarak saygı duymakla da yükümlüdür doktor. • . bu durumda hastalardır ve onlara yapılması gereken yardım esas olarak tıbbidir. Tıp ya da doktorluk etiği. hastaya. Organ nakli. Yapay yoldan insan yaşamı üretme. Tıbbi Etik Tıp alanında hekimlerin tutum ve davranışlarını etik yönden belirleyen alan “Deontoloji”dir.• • 4. İnsan üzerinde deneyler. Tıbbi etiğin önemli sorunları olarak bugün öncelikle tartışılan konulardan bazıları şunlardır: Ötanazi. Yani doktorun öncelikli ödevi. Bunun dışında Dünya Sağlık Örgütü‟nün 1948 Cenova bildirisinde yeniden kaleme alınan ve bugün de hala geçerli olan Hipokrat Yeminine göre de doktorlar hastalarına salt onarılacak bir teknik nesne gibi davranmamakla yükümlüdür. doktorun faaliyetlerini. Bitkisel yaşam. [3]. Yardıma gereksinim duyanlar. onun sağlığını korumak ve hastanın yeniden sağlığına kavuşması için gerekli araç ve yollara başvurmaktır. yardıma muhtaç olanlara gerektiği şekilde yardım etme biçimindeki genel normun somutlaştırılması olarak görür. Eski Yunanca‟dan gelen bu sözcük “yükümlülük bilgisi” anlamına gelmektedir [1]. hastaya zarar vermeden ya da hastanın iradesine karşı bir davranışa girmeden. Bilgilendirme yükümlülüğü vb.

• Biyoetik. bu ilkenin zedelenmesi ancak müdahaleye muhatap olacak yurttaşların rıza göstermesi şartıyla mümkündür [3]. özellikle gen teknolojileri aracılığıyla gündeme gelmiştir. hayvan ve bitkilerin daha iyi bir yaşama kalitesine ulaşmaları için kalıtımın özünü iyileştirmek amacıyla geliştirilen gen teknolojileri. günümüzde giderek endişeyle karşılanır olmuştur. Biyoetik. genelin çıkarını dikkate alarak teknolojik müdahalenin sınırlarının çizilmesi şarttır. Biyoetik • Biyoetiğin konusu hayattır. bilimsel araştırmalarda. gerek insan hayatının gerekse de insanın özgürlük ve onurunun. Çünkü kötüye kullanılma ya da önceden görülemeyen zararlara yol açabilme olasılıkları nedeniyle tehlikeli olmaları söz konusudur. sadece tıp etiğinin ana konusu olan insan hayatı değil. doğada var olan tüm organizmaların hayatıdır.• 5. Teknoloji sayesinde yapılabilir ve mümkün olanın peşine çılgınca takılıp sorumsuzca davranmak yerine. . İnsan. sonuçları tahmin edilemeyen modern teknolojiler nedeniyle tehlike altına girdiği her yerde gereklidir.

iktidar hırsı. Sosyal Etik Tek tek kişilerin. merhameti. mutlak bir talebe cevap verebilen ahlaki bir gelişme olarak da gerçekleştirebilmek üzere başkalarını sevmeyi. insanların birlikte yaşamalarından ve eylemlerinden belli biçimler ortaya çıkıp kurumsallaşmıştır (evlilik. eşitlik. nefret ve benzer doğal eğilimlere ve mizaca karşı sosyal etik. adalet ve insan onuru) türemiş olup. toplum. içinde yaşadıkları topluluğa karşı sahip oldukları hakları ve yükümlülükleri vurgulayan sosyal etik. özünde koşulsuz. aynı zamanda hepsinin olabildiğince mutlu olmasına ve refaha ulaşmasına katkıda bulunacak bir davranışı öngörmektedir. devlet vb. ihtiyaçlarını gidermek için diğer insanların yardımına ve onlar tarafından kabul edilmeye muhtaç bir sosyal varlık olduğundan. saygı ve barışı gündeme getirir [3]. bir ölçüde bireysel etiği tanımlayan karşı parçadır. toplumun üyelerinin sadece fiziksel olarak yaşayabilmelerine değil. hoşgörüyü. toplumsallaşma sürecini sadece doğal bir gelişme olarak değil.• • • 6. Düzen ilkeleri ise temel etik ilkelerden (özgürlük.). kıskançlık. aile. İnsan. • . Bencillik.

.Amaç. • Bugün ekonomi etiği içinde şu özel konular tartışılmaktadır: • .Serbest pazar ekonomisi içinde etik yükümlülükler • . değer yükseltme gibi iktisadi eylemin talepleriyle birleştirmeye çalışır.Ekonomik ve etik mal üretme öğretisi • .Ekonomik ve etik değer kuramları • .Ekonomik ve ahlaki yetkinlik • . Ġktisat Etiği • Ekonomi etiği ya da iktisat etiği sosyal etiğin bir alt alanını oluşturur ve iyi bir hayatın etik ilkelerini verimlilik. yararlılık artırımı.Özgürleşimci sosyal politikalar [3].Ekonomik iktidar ve gücün sınırlandırılma imkanları • .• 7.rasyonel ve teknokratik faaliyetlerin meşruluğu • .

Toplumda önemli işlevleri yerine getirmesi beklenen kitle iletişim araçları ile ilgili meslekleri yerine getiren iş görenlerin bazı mesleki etik ilkelerine uygun davranması gerekmektedir. [1]. kurum ya da topluluktan geniş kitlelere aktarırlar. Kitle ĠletiĢiminde Etik • Basın ve yayın organları genel olarak kitle iletişim araçları olarak adlandırılabilir. Örneğin. bir kişi. • Doğruluk • Tekzip ya da yanıt verme olanağı • Ayrımcılık • Gizlilik • Gerçek dışı yansıtma ya da kötü temsil etme v. Bu araçlar bir iletiyi.• 8.b. .

kesinlik ve güvenilirlik gibi centilmenlik ve dürüstlük ilkelerini uygulamak bilim adamının ahlakını oluşturan tavır ve tutumlardır. • . Bilim adamının topluma karşı. meslek ahlakı dikte eder. doğruyu aramak ve bulmak için uluslar arası geçerli standartlara uygun bilimsel çalışma yöntemi izlenmesi şarttır. Bilim özgürlüğü. Bilim adamına tanınan serbest araştırma ve öğretim/öğrenme hakkı. zararlı olabileceği tahmin edilen ya da beklenen getirisiyle mantıklı bir ilişkisi olmayacak sonuçlara götürebilecek araştırmalardan vazgeçmek gibi davranış ve tutumlar yer alır [3]. İçe karşı sorumluluğunu. Bilim adamının sorumluluğu hem içe hem de dışa karşıdır. Öte yandan rüşvet kabul etmemek. bilim insanının bilim yaparken uyacağı ahlaki talepleri yansıtır. kötü niyetli kullanıma karşı uyarmak. kendisi ile arasına eleştirel mesafe koymak.• • 9. yani dışa yönelik sorumluluğu içinde ise projelerin potansiyel riskleri üzerine dikkati çekmek. yani araştırdıklarının hakiki durumlarının ne olduğunu ortaya çıkarmakla yükümlüdür. Gerçeği. her çeşit bilimsel araştırma ve deneye izin verileceği anlamına gelmez. haklı ve meşru kılma yükümlülüğü getirir. her özgürlük gibi sorumluluk gerektirir ve bundan dolayı da bu özgürlüğü kullanana. Bilim Etiği Bilim etiği.

.• 10. “çevreye karşı yeni bir ahlaki sorumluluk etiği” özellikle kaçınılmaz olmuştur. Ekoloji Etiği • İnsan. doğaya bakışı değiştirmeyi gerekli kılmaktadır. bugün yaşayan canlı varlıklar bir ekosistem olarak yerküreyle ilişkileri açısından yükümlülükler altına girmektedir. • İnsan dışındaki doğanın ve insana özgü doğanın birbirine sıkı sıkıya bağlı olması nedeniyle. dünyayı sürekli ve düzenli biçimde sömürdükten ve bunun zararlı sonuçları zaman içinde artık görmezlikten gelinemeyecek boyutlara ulaştıktan sonra. Bu yükümlülükler sonraki kuşakları da içeren bir dayanışma topluluğunun bağrından türemektedir. Böyle bir çevre etiği. Ekoloji etiği bu açıdan esas olarak geleceğin etiğidir [3].

• 11. Bilindiği gibi çevreciler ve Yeşiller sadece doğayla barışı değil. Ancak barış etiği aslında. insanların birbirleriyle de barış içinde (dünya barışı) yaşamasını hedeflemişlerdir. “haklı” amaçları gerçekleştirmenin aracı olarak gösterilmek istenen silahı ve savaşı yasaklar [3]. . bütün insanlığı bir dayanışma topluluğu olarak kavrayan adalet anlayışı. Bütün inanlar için küresel ölçekte bağlayıcı olan insan haklarında ifadesini bulduğu biçimiyle. BarıĢ Etiği • Barış etiği çoğu kez ekolojik etik kapsamında görülmektedir. temel ilkesi adalet olan siyasal etiğin kapsamı içinde yer alır.

Çünkü spor karşılaşmaları belirli kurallara bağlanmıştır. şöhret. Yüzeysel olarak bakıldığında spor ve etik dışı davranışlar birbirine zıt kavramlar olarak görülebilir. galibiyetle elde edilen maddi ve manevi kazançlar çok büyüktür.• 12. oyun. Sporda etik dışı davranışların temel nedeni olarak. fizik kondisyonu iyileştirmeyi amaçlayan. Galibiyet sporcuya aşırı övgü. bir çok sporcu ve spor kuruluşları şike yapmakta bir sakınca görmemektedirler. . Çünkü. rekor ve sporla ilişkili büyük maddi kazançlar getirebilmektedir. spor dünyasında ahlaki değerlerin yerini parasal değerlerin alması gösterilmektedir. Sporda Etik • Spor. Bununla birlikte. davranışların etik açıdan kontrolünü ortadan kaldırmaktadır [1]. yarışma ve mücadele anlayışıyla yapılan fiziksel etkinliktir. Bir çok spor olayında ne olursa olsun kazan felsefesi. Sporcular yarışmalara katılabilmek için bazı şartları yerine getirmek zorundadırlar ve belli standartlara uygun davranmalıdırlar.

Dolandırıcılık. • Konu 4. bölümlerde daha detaylı olarak incelenecektir. ve 5. savurganlık ve yetkiyi kötüye kullanma gibi etik dışı davranışların devlet yönetiminde yeri yoktur ve bunun bedeli yetersiz ve niteliksiz hizmettir. Kamu Yönetiminde Etik • Kamu görevlileri. Bu yüzden her düzeydeki kamu görevlilerinin etik dışı davranışları reddetmesi gerekir [1]. . her gün kendilerinin kişisel ve mesleki dürüstlüklerinin ve erdemlerinin denendiği durumlarla karşılaşırlar.• 13.

İnsan özgürlüğü. sabit. ama onu bu doğru sayılan yolu fiilen izlemeye zorlayamaz. yeri değişmez referans noktası olarak göstermesi. • .6. Ġnsan Pratiğinde Etiğin Önemi Tıpkı pusulanın. kuzey yönünü.koşulsuz. Pusula kişiye yalnızca doğru yolu bulmasında yardımcı olur.bir eylemi. ama aynı zamanda insan pratiği açısından büyük önem taşımaktadır [3]. Kişi uygulamada. özgürlük düşüncesini. etik de. hatta sonuçta ahlaka aykırı olarak davranabilir. yalnızca iyi olanı yapma özgürlüğü değildir. böylece ulaşılması arzu edilen yere götürecek yolun belirlenmesini mümkün kılması durumunda olduğu gibi. İnsan iyi olanı yapabilir. kötülük yapma özgürlüğü olarak da tezahür edebilir. ahlaki olarak görülen eylemi gerçekten de yapmaya zorlamaksızın sadece eylem yapma iradesini ahlaki açıdan belirlemesinde yardımcı olur. mutlak referans noktası olarak önümüze koyar. çıkış noktası ve hedefi arasındaki ilişkiye bakarak. pratikte doğrudan eylem ve davranışları tayin etme anlamında etkin değildir. gerekli eylem olarak belirlememizi mümkün kılan. ahlaki açıdan yapılması gereken davranışı gerçekleştirmeyi reddedebilir. etik de kişiyi.• • 2. İnsanın günlük pratiğinde etiğin sağlayacağı fayda açısından sonuç olarak şu söylenebilir: Etik. iyi olmayanı da yapmaya kalkışabilir. ama yapmayabilir de.

ahlak filozoflarının hepsince etiğin temel ve sabit sorunları olarak kabul edilen sorunlardan söz etmek mümkündür. ETİĞİN TEMEL SORUNLARI • Ele alınan konular ve ağırlık verilecek noktalar birbirinden çok farklı olmalarına rağmen. • mutluluk • özgürlük • iyi ve kötü . Ahlaki eylem bilimi olarak etiğin. çözüm önerileri geliştirmek durumunda olduğu üç temel sorun alanı bulunmaktadır [3].• 3.

O halde etiğin. insana özgü. büyük ölçüde bana bağlıdır.1. ama gerçekten olabilmesi için bir parça da olsa şans gerekir. kişisel çaba göstermeden insanın kucağına düşmesi demektir. ulaşmak için planlı bir şekilde tüm gücümle çabaladığım. Örneğin mutluluk insanın elindedir deyişi böyle bir bağlama örnektir.• 3. gerçekleşmesine amaçlı bir şekilde çalışarak ciddi ölçüde katkıda bulunduğum bir şeydir. Gerçekten mutlu olur muyum. Ama bu “yaratılabilir” mutluluğa büyük çabalarla da olsa kolayca erişmek mümkün değildir. benim üretmediğim ya da denetimimde olmayan bir durum değildir. herkes mutlu olmayı farklı da yorumlasa. olmaz mıyım. Şanslı olmak demek sevinç. Burada mutluluk. aksine. insanın doğası gereği mutlu olmaya çalıştığı şüphe götürmez bir gerçektir. ama gene de yalnızca bana bağlı değildir [3]. ama normal bir çaba göstererek ulaşamayacağı şeylere sahip olduğunda o kişinin şanslı olduğu söylenir. doğal olan mutluluk çabasının ahlaki açıdan açıklanıp açıklanmayacağını ve nasıl açıklanacağını göstermek için onu sorun olarak ele alması gerekmektedir. Şans ve mutluluk kavramlarının yerleşik çağrışımlarına tamamen aykırı kullanıldığı kavramlar da vardır. Mutluluk • • • İnsanoğlu mutlu olmayı ömür boyu başaramasa da. haz veren bir şeyin. . şansı yaver gittiği için bir tehlikeden kurtulduğunda ya da çok arzu edilen. Gerçi mutluluğu yaratmak için bizzat çok şey yapılması gerekir. beklenmedik bir şekilde. benim yapıp etmemden bağımsız olmayan. Günlük hayatın dilinde “mutluluğun” iki temel anlamı söz konusudur: Bir insan.

başkalarının özgürlükleriyle bağlantılı olan. iradi özgürlüğü tanımlarken. Keyfilik kavramı. Özgürlük ve Determinasyon Özgürlük ve determinasyon sorunuyla. henüz farklılaşmamış. (kişinin kendisi ya da başkaları aracılığıyla oluşabilecek) her türlü belirlenimden önce gelen kuralsız. Neyi istediğine ve arzuladığına bakılmaksızın.• • • 3. ahlaki özgürlük. dışarıdan belirleyici baskılardan kurtularak kullanmalıdır. herkesin istek ve ihtiyaçlarını giderme baskısına hemen boyun eğmeyeceğini ve bu baskının arkasında kendisini sürükleyen şeyin ne olduğunu soracağını umabiliriz.ilkece başkasının özgürlüklerini kollayan. meşru olarak isteyebileceği şeyi bağımsızca belirlemek için kişi ahlaki özgürlüğünü bizzat kendisi. . . mutlak pratik ilke (kesinlikle bağlayıcı) olarak gören bir özgürlük anlamına gelir.ve özgürlüğü ötekilerin özgürlükleriyle birleştirerek onu. yani insanın doğuştan.2. tepeden tırnağa doğasınca belirlenmiş olup olmadığı sorunuyla hem ahlak hem de ahlakın bilimi olan etik doğrudan ilişkilidir. . • • • • .

hegemonya ve baskı amacıyla kötüye kullanılan mülkiyet özgürlüğü gibi amacından saptırılmış özgürlükler. Bu özgürlükler de sınırsız ve kuralsız değildir ve ahlaki özgürlük ilkesine tabi ve bu ilkeye göre yükümlüdürler. herkesin özgürlüğüdür. . üç beş kişinin özgürlüğü ve geri kalanların bu özgürlüklerden yoksunluğu değil. artık özgürlük olarak tanımlanamaz ve ahlaki açıdan yargılanmaları gerekir [3].• • • • • • • • • • • • Özgürlüğü bu şekilde “ahlaki istemenin içindeki mutlak olan şey olarak benimsemek” . doğası gereği sınırsız. kendi kendini sınırlamasını sağlayan bir buyruktur bu. düşünce terörüne dönüşen düşünce özgürlüğü. düşünce ve basın özgürlüğü toplanma ve seçim özgürlüğü din ve vicdan özgürlüğü bilimsel araştırma ve öğretim özgürlüğü seyahat özgürlüğü. Ahlaki özgürlük. ama aynı zamanda özgürlük adına başkalarının özgürlüğünün sınırında kendini sınırlama ve şartlı olma çelişkisini içermektedir. mutlak özgür olma. mülk edinme özgürlüğü. diğer deyişle. tersine özgürlüğü asıl ahlaki anlamda otaya koyup korumaktır. Demokratik anayasalarda belli temel özgürlükler yasal olarak güvence altına alınmıştır. gerçekleri çarpıtan basın özgürlüğü. Örneğin. amacı özgürlüğü ortadan kaldırmak değil. kuralsız başıboş olduğu düşünülen keyfi irade özgürlüğünün. kastedilen özgürlük. Kant’a göre iradenin bizzat özgürlükten hareketle özgürlük adına kendine bir yasa koymasında kendini belli eder. yalnızca kişisel çıkarı göz önünde bulunduran vicdan özgürlüğü.

kötü niyet ve hoşa gitmeyen gibi anlam bağlantıları kurar. iyi bir insan der dururuz. İyi bir yemek. • • • . Bu. bir başka şey açısından ya da bir başkası için bunlara uygun amacı temsil etme anlamında değil. İyi ve Kötü “İyi” sıfatını günlük yaşantımızdaki değer yargıları içinde çok sık kullanırız.. o şey iyi ya da kötü olarak değerlendirilebilir. yani kullanımı iyiyse iyi bir arabadır. Hırsız.3. yani çalma işinde iyiyse iyi bir hırsızdır. Araçsal anlamıyla iyi olarak tanımlanan her şey. Ahlaki iyi ise. kendisi bizzat iyi olan demektir. “kötü not” ahlaki bir yargı oluşturmazken. iyi bir eylem. dolayısıyla kendi başına “iyi” değildir. Etik bu kavramların ağırlıklı olarak ahlaksal niteliğiyle ilgilenir. “kötü”dür ve “kötü” burada ahlaki bir yargıyı ifade eder. Örneğin. işlevini gereğince yerine getirebilmesi için bir şeyin nasıl olması gerektiğini belirleyen iyi ölçütü ya da standardı açısından. iyi bir müzik. yalan söylemek. iyi bir araba. iyi olma ölçütünü kendi içinde barındıran başka bir şeye uygun ve denk düştüğü için iyidir. becerikli ve hızlı. Eğer lezzetli ve kolay sindirilebiliyorsa. kötülüğün kendisi. Araba hızlı ve güvenli.• • 3. yani ağız tadını ve yemek ihtiyacını tatmin ediyorsa yemek iyi yemektir. “Kötü” ise.

eylem doğru ya da yanlış olarak değerlendirilir. bizzat kendini (özgür olma ya da olmama bakımından) belirleyecek iradenin nitelikleridir. bu eylemin ahlaki değeri yalnızca türetilmiş bir anlam içerir. Ahlaki bakımdan kötü bir eylemin de mutlaka yanlış olması gerekmez (Örneğin. yardım etmek için çok geç kalınmış olabilir ya da yapılan yardım yeterli olmayabilir).• • • • • • • İyi ve kötü ilk ve en eski (ahlaki) anlamıyla. çocuğu sadece kurtarması gerektiği için değil. suya düşen çocuğu kurtaran birinin. bulduğu bir eşyayı kayıp eşya bürosuna götüren. zengin birinin çocuğu olduğunu bildiği ve o kişiden yüklü miktarda para almayı umduğu için kurtarması). Ve her yanlış eylemin de mutlaka kötü olması gerekmez (Örneğin. Bir eylem iyi ya da kötü olarak değerlendirildiğinde. doğrudur). Ya da ters yönden ifade edilirse: Her doğru eylemin. Bir eylem amacına ulaşırsa doğrudur. irade aracılığıyla belirlenen amaca gerçekten götürüp götürmemesi açısından ele alındığında ( bu amacın kendi başına ahlaki olup olmadığına bakılmaksızın). eylem ahlaki değil de pragmatik bakış açısından. aksine kaynağını oluşturan iyi/kötü iradesiyle ilişkili olarak iyi ya da kötüdür. ama büro kapalı olduğu için geri döndükten sonra olayı unutup eşyayı bir kenara atan kişinin durumunda) [3]. kendiliğinden iyi ya da kötü değildir. yanlıştır. mutlaka iyi olması gerekmez (Örneğin. diğer bir deyişle. ölüme mahkum bir hastayı acı vermeden öldürmek için biraz fazla dozda ilaç vermek. Ahlaki bakımdan iyi bir eylemin mutlaka doğru olması gerekmez (Örneğin. . Ama tersine. başka deyişle eylemin kendisi. Amacına ulaşmazsa.

örgütün kaynaklarının bir kişi ya da grup için değil örgütsel amaçları gerçekleştirmek için kullanılmasını. . evrensel kabul gören ölçülere göre belirlenmesinde etik ilkeler çok önemli bir işlev görmektedir. çağdaş ve demokratik bir anlayışla yönetilmeyi beklerler. üretim ve verimin artırılması iken. başkalarını yakından ilgilendiren ve etkileyen kararlar almayı. Emeklerinin karşılığını almak ve kendilerine ilişkin olarak verilen kararlara katılmayı arzu ederler. karar ve politikaları herkesin yararına olacak şekilde uygulamayı. iş görenlerin yansız olarak değerlendirilmesini. özgür bireyleri olarak iş görenler. hakların ve sorumlulukların adil olarak paylaşımını gerektirir.• 4. Klasik yönetimde temel amaç. çağdaş yönetim üretim ve verim kavramları kadar iş görenlerin gereksinimlerinin karşılanmasını da temel amaçlar arasına katmıştır. ister nadiren otaya çıkan durumlar olsun. İş görenler. çatışmaların örgüt ve bireylerin yararlarını gözetecek şekilde çözümlenmesini. YÖNETĠMDE ETĠK • • Yönetim süreci sürekli olarak. ister tekdüze. Çağdaş toplumun. doğru-yanlış ayrımının kişiye görelikten çok. emeğin değerinin verilmesini. Birey olarak tek ve değerli olmalarından dolayı saygı beklerler. insan olmalarından dolayı kazandıkları hak ve özgürlükleri kullanmak isterler. örgütsel ve bireysel gereksinimlerin karşılanmasını. örgütte yapılması gereken görevlerin iş görenlere adil olarak paylaştırılmasını. sorunların çözümünde yaratıcılık gerektirir ve bazı genel kuralların davranışlara rehber olarak alınmasını zorunlu kılar. İşte iş görenlerin davranışlarına yön veren ve iyi-kötü. Bu süreç içinde yerine getirilmesi gereken işlevler ise.

Örneğin. adam kayırma. Örneğin. sorun çıkmasını önlemek için ilgili tarafların baskılarına boyun eğme. iş görenlere olumlu ve örnek davranışlar sergilemek gibi bir toplumsal sorumluluğa da sahiptirler. İş görenler. Bu açıdan yöneticiler. orta düzey yöneticilere aktarılmalı ve örgütün tüm iş görenlerine yayılmalıdır. tutumlarını ve inançlarını topluma taşımakta ve aileleri. * Kişisel uygulamalar ve ahlaki sorunlar : Bu bölümdeki etik sorunlar.• • • • • Mesleki ve toplumsal değişmeler. . gücün kullanımı. Etik davranışların benimsenmesi üst yönetimde başlamalı. gücün adil bir şekilde kullanılıp kullanılmadığının ve uygulanan seçimlerin haklılığının yargılanmasını içerir [1]. doğru değerlerin kararlaştırılması. Yönetsel etik üç bölümde ele alınabilir. arkadaşları ve etkileştikleri diğer bireyler yoluyla yaymaktadırlar. yöneticilerin yasadışı olan ancak kişisel doyum veya kazançla sonuçlanan etik seçimlerini içerir. yöneticilerin mesleki konularla ilgili olarak yaptığı etik seçimleri içerir. yöneticileri sürekli olarak etik sorunlarla yüz yüze getirmektedir. iş görenlerin işten atılmaları bu tür örneklerdir * Günlük yönetim işleri: Bu grup. * Mesleki eylemler: Bu grup. kaynakların yanlış kullanımı veya bazı çıkar çatışmaları bu gruba girmektedir. örgütlerin ve bireylerin şekillendirilmesi. işyerinde biçimlenen ideallerini.

Çünkü kişisel bakış açılarına göre iş görenler bu kavramların içini diledikleri gibi doldurmak eğiliminde olabilirler [1]. ya da kayırma. daha yaygın ve örgüt üzerinde daha uzun dönemli etkileri olan sorunladır. yolsuzluk. Ancak bu sorunlar sürekli. Doğruyu yanlıştan ayırmak ve doğru olanı seçip.b. yaranma. uzun süren deneme ve yanılmalardan sonra gerçekleşir. yansızlık. belirli bir seçim yapılana kadar yoğunlaşır ve daha sonra seçeneğin uygulanması ve aşamalı olarak kabul edilmesi ile ortadan kalkar. v. etik dışı davranışlardan ne anlaşılması gerektiğinin açıkça tanımlanmasında yarar vardır. dürüstlük. ikinci gruptakiler kadar yoğun. uygulamak kolay kazanılan bir nitelik değildir. Bununla birlikte bu gruptaki sorunlar kısa dönemlidir. yoğun ve ortaya çıktığında üzerinde durulması gereken etik sorunlardır. iş yaşamı ve örgütsel amaçlara ulaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu sorunlar ortaya çıkar. .• • • Birinci grup. Tüm kamu görevlilerinin ve yöneticilerinin. çıkar sağlama. bencillik.b. Etik ilkeler içinde yer alması gereken. eşitlik v. yasal düzenlemeler ve toplumsal beklentilerin zaten mevcut olması nedeniyle. adalet. acil ve tehlikeli tepkiler yaratacak türden olmayabilir. iş görenlerin kişiliklerinin gelişimi ile yakından ilgilidir. Çeşitli olasılıklar ve durmadan değişen koşullara göre en uygun tepkileri ve davranışları geliştirmek. mesleki etik konusundaki duyarlılıklarının geliştirilmesi ve etik ilkeleri bir davranış biçimi haline getirmeleri. kavramlar. İkinci gruptaki sorunlar ilişkili tüm taraflar için olağanüstü karmaşık. rüşvet. Erdemlerin kazanılması. etik kararların alınmasında en az sorun yaşanan gruptur. Üçüncü gruptaki sorunlar.

YÖNETĠMDE ETĠK ĠLKELER VE ETĠK DIġI DAVRANIġLAR • 5. Yönetimde Uyulması Beklenen Etik Ġlkeler • Bu kısımda. kişinin erdemlerinin toplumca ve toplumun tüm üyelerince güvence altına alınmış bulunmasını öngören ve dile getiren etik ve hukuk ilkesidir. Adalet • Temelinde eşit toplumsal koşullar ve olanaklar içinde tüm insanların özgürce ve çok yönlü gelişmesini. herkese temel eşit hak ve ödevler tanınmış olmasını. • 1. her meslek için ortak sayılabilecek ancak yönetimde de mutlaka uyulması gereken etik ilkeler ve bu ilkelerin dayandığı temel kavramlar tanıtılmaya çalışılmıştır. eşit hak ve sorumluluğun paylaşıldığı bir toplulukta kişilerin yaratıcı olarak iş görebilmesini. .• 5.1.

dürüstlük ve adalet kavramları ile bütünleşmiş bir kavramdır [1]. örgütte görevlerin. Bu şekilde. • Yöneticiler. sorumlulukların ve yararların eşit bir şekilde dağıtılmasından sorumludurlar. EĢitlik • Eşitlik. hizmetlerin dağıtılmasında uygulanacak sınırların belirlenmesini içerir. iş görenlere.• Genel olarak adalet. eşitlere eşit davranmayı içerir. sıkıntıların. hak dağıtıcı adaleti yerine getirirler [1]. Eşitlik. Örgüt açısından adalet. kurallara aykırı davranmaları oranında da ceza verilmesini içerir. yükümlülüklerin. • 2. örgüte katkıları oranında haklarını. yararların. .

bireyin kendi duygu. doğruluk ise ahlaklı davranışın temel ilkelerinden biri olarak kabul edilmiştir. doğruluğu içerir. Oysa güven ilişkilerin temel unsurudur. her dönemde ahlak dışı. inanç ve yararları doğrultusunda çarpıtılması. • Dürüstlük.• 3. yani sözlerimizi gerçeğe uydurmaktır. daha sonraki eylem ve işlemlerin doğruluğunu da ortadan kaldırır. Yalan. gerçeği sözlerimize uydurmak. düşünce. yani sözümüze bağlı kalmak ve beklentileri gerçekleştirmektir [1]. Doğruluk gerçeği söylemek. İçten ve dürüst davranmayan yöneticiler. Dürüstlük ve Doğruluk • Etik davranış. tüm yaşamın ve eylemlerin gerçekler üzerine kurulmasını gerektirir. ilişkilerde kendi sonlarını hazırlarlar ve güven ortamı ortadan kalkar. başkaları ile ilişkilerde dürüst olmayı ve içtenliği gerektirir. • Doğruluk. Gerçeklerin. ama ondan farklı bir kavramdır. Dürüstlük ise. .

iş görenlerin üstlerine karşı kapalı bir tavır içine girmelerine ve daha da önemlisi iş görenlerin adalet ve güven duygularının zedelenmesine yol açmaktadır [1].• 4. Yöneticilerin astlarına taraflı davranması. Nesnel olarak kişinin duygularını değil. yöneticinin en önemli sorumluluklarından biridir. Tarafsızlık • Tarafsızlık ya da nesnellik. insanın bireyleri ya da nesneleri oldukları gibi görebilmesi ve bu görüntüyü bireyin kendi istek ve korkuları ile oluşturduğu görüntüden ayırabilmesidir. Özellikle siyasal tarafsızlık. . aklını kullanmasını gerektirir. vatandaşlarla ve iş görenlerle ilişkilerinde yansız olarak davranmak ve hizmet sunmak zorundadır. • Yönetici bir kamu görevlisi olarak.

• 5. . dokunulmaz. devredilmez ve vazgeçilmez nitelikte. Sorumluluk • En genel anlamda sorumluluk. Bunlardan birincisi. İkincisi ise bir işi yapmayı üstlenmek anlamına gelen “sorumluluk alma” dır [1]. Genellikle iki tür sorumluluk vardır. bir yöneticinin etik değerleri arasında öncelikle yer alması gereken unsurdur [1]. insanın insan olma özelliği nedeniyle sahip olduğu. • 6. belirli bir görevin istenilen nitelik ve nicelikte yerine getirilmesidir. kişiliğe bağlı haklardır. üstlere hesap vermeyi içeren “sorumlu olma” dır. Ġnsan Hakları • İnsan hakları. İnsan haklarının iyi anlaşılması ve bireylerin bu haklarına saygılı olmak.

Hümanizm • Hümanizm. insanın çok yönlü yetişmesini. insancıllık çabası. yaratıcı güçlerini ve yeteneklerini kullanabilmesini amaçlayan.• 7. insan varlığının insani erdemlerce biçimlendirilmesi. . insanların yetişme ve gelişme yeteneğinden. insan toplumunun gelişmesine ve insan soyunun daha da yetkinleşmesine ve özgürleşmesine yönelik düşünce ve çabaların bütünüdür [1]. insanın insancıl bir biçimde eğitilmesi öğretisi. kişiliğinin göz önünde tutulmasından yola çıkılarak. insanın erdemleriyle. özgürce etkinlikte bulunmasını.

örgütten etkilenirler ve kendileri de ortak amaçların gerçekleştirilmesi için ortaklaşa bir çaba gösterirler.• 8. iş görenlerin örgüt üyeliklerini sürdürmeleri ve örgütte kalmak istemeleri olarak tanımlanabilir. • Yönetici. meslekte gelişme ve ilerlemeye istekli olmayı. Bağlılık • Örgütsel bağlılık. Mesleğe bağlılık. bu amaçla alana ilişkin yayınları izlemeyi ve eğitim programlarına katılmayı gerektirir. Ayrıca örgüt olanaklarının çevre yararına kullanılmasını sağlamak ve eğitim sorunlarına gönüllü olarak yeterli zaman ayırmak da bağlılığın gerekleri arasında sayılabilir [1] . Örgüte bağlı iş görenler. bir lider olarak hem kendi mesleki bağlılık ve gelişmesini hem de astlarının mesleki bağlılık ve gelişmesini sağlamaya çalışmalıdır.

yetkili kişi ve kuruluşların yasalara saygılı olması. Hukukun Üstünlüğü • Hukukun üstünlüğü ilkesinin yaşama geçirilmesi. hukuk üzerinde politik baskı olmaması. Bireye ve topluma güven. yasaların kişilere göre çifte standartlı olarak uygulanmaması. hukuk düzeninin toplumda egemen kılınması. . huzur. hukuk sisteminin sağlıklı ve düzenli çalışmasını sağlar. mutluluk ve rahatlık verir [1].• 9. yargısız uygulama yapılmaması. suçlunun kısa sürede yakalanıp cezalandırılması.

• Yöneticinin. insanlarla birlikte çalışma gerekliliği. başkalarına egemen olmanın değil. saygı ve bilgiyi. insanın kendisiyle ve başkalarıyla yaratıcı bir ilişki kurması demektir. Yöneticinin. yalnızca insanlara yöneltilen bir duygu değildir. ilgi ve bakımı. başkalarına hizmet etmenin bir aracı olarak görülmelidir. Sevgi • Sevgi.• 10. . Sevgi. başkasının yetişme ve gelişmesi için istek duymayı gerektirir. mesleğini de sevmesi gereklidir [1]. insanları sevmesini de gerekli kılar. sürekli olarak insanlar için. sorumluluğu. İş. Sevgi.

Başkalarının düşünceleri çok aykırı ve ters olsa bile. sevilmeyen ya da onaylanmayan şeylerin varlığına tahammül göstermektir. HoĢgörü • Hoşgörü Batı dillerinde “tolerance” sözcüğü. . Latince “tolerate” kökünden gelmektedir. Türkçe‟de bu kavramın karşılığı katlanmak. tahammül edebilmek ve bunlara özgürlük tanımak. yasalara ve etik kurallara aykırı olmadıkça. • Hoşgörü. hatta bunun da ötesinde aykırı görüş ve düşüncelere sıcak ve sevecen bir yaklaşım içinde olmak hoşgörünün çerçevesini çizer [1]. tahammül etmek. dayanmak şeklinde karşılık bulmaktadır.• 11.

• 12. halktan aldıkları bir yönetim biçimidir. iş görenlerin din ve inanç özgürlüğüne karışmamalı ve Anayasal düzende güvenceye alınmış olan din ve inanç özgürlüğünü zedeleyici bir davranışa girmemelidir [1]. . kimsenin inanç ve düşünce özgürlüğüne karışılmaması ve din ve vicdan özgürlüğünün devletçe güvence altına alınmasıdır. Yöneticiler.Laiklik • Laiklik. yönetme yetkilerinin Tanrıdan ya da dinden değil. Laiklik. yönetenlerin.

örgütsel amaçlara yöneltilmesi ve kurumsal kaynakların bireysel çıkarlar için kullanılmaması. Saygı İnsan. örgüt kaynaklarının amaçlara uygun tüketilmesini. ekonomik.• • 13. Saygılı olmak. donanım ve araç-gereçlerin kullanışlı. örgütteki insan ve madde kaynaklarını en verimli biçimde kullanmakla gerçekleşir. İnsanın değeri ve onuru. çekinmek değildir. bir insanı olduğu gibi görebilme yetisini ve onu özgün bireyselliği içinde fark edebilmeyi anlatır [1]. Örgütsel kaynakların. birçok kişinin bildiği ve beklediği gibi korkmak. Tutumlu olmak. kıt kaynakların etkin ve verimli kullanımı olarak tanımlanabilir. • • • . insan ilişkilerinde köşe taşı niteliği taşır. 14. Saygı. her şeyden önce insan olduğu için değerlidir. tutumluluğun en önemli öğelerindendir. Tutumluluk Örgütü amaçlarına uygun olarak yaşatmak. lüksten uzak ve işlevsel olanlardan seçilmesini gerektirir [1]. Tutumluluk.

. Bu nedenle demokrasi eğitim süreci içinde öğretilebilir. yönetici tutumlarının büyük bir rolü vardır [1]. insana bir değer olarak önem veren ve insan kişiliğinin özgürce ve eksiksiz olarak geliştirilmesine olanak sağlayan bir yönetim biçimidir. Demokrasi • Demokrasi. Öğrenilebilmesi ve bir yaşam biçimine dönüştürülebilmesi için demokrasinin eğitime gereksinimi vardır ve eğitim demokrasinin ön koşuludur.• 15. Örgüt içinde demokratik bir ortam oluşturulmasında.

Bu anlamda. insanlarla birlikte etkili biçimde çalışabilme becerisidir. zayıf yanlarının ve gereksinimlerinin neler olduğunun anlaşılması gerekir. bireylerin yetenek ve güçleri kadar. başarı ya da başarısızlığın belirleyicisi olmaktadır [1]. hem de iş görenlerin doyumunun sağlanması açısından gereklidir. yönetimde insan ilişkileri. Sağlıklı insan ilişkileri için. Olumlu Ġnsan ĠliĢkileri • Yönetimde olumlu insan ilişkileri. insanlar için. hem amaçlanan üretimin gerçekleştirilmesi. . İnsan ilişkilerinin niteliği.• 16.

. yapıcı. gözlenen bir davranışı. inandırıcı ve güven verici. eylemleri hakkında ilgili kişi ya da gruplara hesap verme açıklığını da gösterebilmelidir [1]. çıkarsız ve kişiye özel olmalıdır. beklenen davranış ile kıyaslamak. kısaca. aktarma ve anlamlandırma süreci olarak tanımlanabilir. Eleştirinin amacı.• 17. Yöneticilerin açık davranabilmeleri için. Açıklık • Açıklık. Yönetici. Eleştiriler amaçlı. nesnel. bilgi üretme. gerçekçi. eylemlerinde açık olmak kadar. eleştiriye açık olmaları gerekir. İletişim. esnek. anlamlı. karşılıklı iletişim gerektirir. benimsenen ya da benimsenmeyen yönlerini açıklamaktır.

bir şeyi yapma ya da yapmama serbestliğidir. Özgürlük kavramı. Ayrıca iş görenler. iş görenlerin hak ve özgürlükleri vardır. Bu terim.• 18. herhangi bir şey için zorlanmamayı. İş görenlerin belli bir özgürlük alanları olmalıdır. baskı altında tutulmamayı ifade eder. örgütten ve yöneticilerden bazı şeyleri isteme hakkına da sahiptirler [1]. Hak ve Özgürlükler • Hak ve özgürlükler bir arada kullanılan ancak birbiri ile karıştırılan kavramlardır. • Örgütlerde. yalnızca serbest olmayı değil. Devlet ya da başka herhangi bir güç tarafından. Örneğin yöneticiler. Hak kavramı ise. bunun yanı sıra devletten ya da toplumdan bazı istemlerde bulunmayı içerir. yasa dışı eylem ve işlemler için. . yetkilerini kullanarak iş görenleri zorlayamazlar. özgürlükten daha geniş bir anlam taşır.

iş görenin üretim için örgüte harcadığı emekle yarattığı değer artışından hak ettiği değerin kendisine döndürülmesidir. • Yöneticiler. İş görenin emeğinin hakkı. iş görenin örgütsel edinimini elde etmek için harcadığı kafa ve kol gücüdür. Emeğin Hakkını Verme • Emek. başkalarının emek verdiği şeyleri kendine mal etmemeyi de gerektirir [1]. başkalarına ait mal. Ödeme. örgütün yapacağı ödeme ile verilir. Emeğe saygılı olmak.• 19. sahibinin iznini almadan kullanmamalıdırlar. . hizmet ya da düşünce şeklinde yaratılmış ürünleri.

üstler tarafından yerine getirilmesi istenen emirlerle karşı karşıya kalmakta ve bunları yerine getirmektedirler. . kamu görevlileri zaman zaman yasa dışı ancak. Yasa DıĢı Emirlere KarĢı Direnme • Yasalarda da açıkça belirtilmesine karşın. Böylece hukuka aykırı emir veren üstün. • Oysa.• 20. Verilen emrin hukuka aykırı olduğu kanısına varan yöneticinin. hukuken suç teşkil eden emirlerin yerine getirilmemesi konusunda yöneticiler kesin bir tavır içinde olmalıdırlar. bu emrin verilmesinden veya yerine getirilmesinden doğan sorumluluğu üstlenmesi sağlanır [1]. bu aykırılığı üstüne bildirmesi ve emrin yazılı bir şekilde kendisine verilmesini sağlamalıdır.

Kayırma • Para ya da mal gibi ekonomik güçler yerine aile-akrabalık bağları gibi maddesel olmayan etkileme araçlarının kullanılarak. Ayrımcılık • Ayrımcılık.2. Önyargı bir duygu. Bir grup insana karşı. • 2. önyargılı tutumlarla davranmaktır. kamu görevlilerinin yetkilerini bazı kişilere kamu işlemlerinde ayrıcalık sağlamak amacıyla kullanmalarına kayırma denir. Yönetimde Etik DıĢı DavranıĢlar • 1. ayrımcılık ise bir eylemdir.• 5. ayrımcılık olarak tanımlanır. . adaletsiz ve zarar verecek biçimdeki her türlü davranış.

yılmaz. mal. RüĢvet • Kamu görevlilerinin para. • 4. .• 3. Yıldırma . hediye gibi birtakım maddesel çıkarlar karşılığında bunu sağlayan kişi ya da gruplara ayrıcalıklı bir kamu işlemi ile çıkar sağlaması rüşvet olarak tanımlanır.Korkutma • Kabadayılık olarak tanımlanan ve kimseden korkmaz. görünerek çevresine meydan okuma davranışı ile astların yıldırılmaya çalışılması etik dışı bir davranıştır.

insan ya da nesnelerin adaletsiz kullanımıdır ve çıkar sağlama amacına yöneliktir. Sömürü (istismar) • Sömürü. . Ġhmal • Yöneticiler. Görevi ihmal hem yasal olarak cezalandırılmayı gerektirir hem de meslek etiğinin ciddi bir biçimde ihlali anlamına gelir.• 5. yasalarla kendilerine verilen görevleri yerine getirmek ve yetkilerini sınırları içinde kullanmakla sorumludurlar. insanın başka insanları kendi amaçları için bir araç olarak kullanması ve kaynakların adaletsiz kullanımını niteler. yöneticinin görevini ihmal etmesi anlamını taşır. • 6. görevlerin savsaklanması ve geciktirilmesi. Nedeni ne olursa olsun. Sömürü.

• 8. kendine çıkar sağlayacak biçimde yönlendirmesidir. kimi kez onlara zarar vererek. Ayrıntılı olarak bakıldığında yolsuzluk aşağıdaki biçimlerde tanımlanabilir: . yalnızca almaktan hoşlanır. vermekten hiçbir zevk duymaz. Bencil bir insan yalnızca kendisiyle ilgilenir. bir çıkar karşılığında. Burada sağlanması amaçlanan kazançlar maddi ya da parasal olmayan özel amaçlara yönelik olabilir.• 7. yöneticinin başkalarının yararını düşünmeden. kamu yetkilerinin yasa dışı kullanımı olarak tanımlanabilir. Yolsuzluk • En genel anlamıyla yolsuzluk. davranışlarını yalnız kendi gereksinimlerini giderecek. Bencillik • Yönetimde bencillik. her şey kendisinin olsun ister.

• Para ya da mal karşılığında, kamu görevlisinin ayrıcalıklı işlem yapmasıdır. • Kamu görevlisinin parasal ya da diğer ödüller karşılığında, bu çıkarı sağlayanlar yararına işlem yapmasıdır. • Kamu görevlilerinin yapılmaması gereken işlemleri yapmaları ya da yapmamaları gereken işlemleri çabuklaştırmaları karşılığı çıkar sağlamalarıdır. • Parasal olan ya da olmayan kişisel kazançlar için yetkinin kötüye kullanımıdır. • Kişisel ya da politik kazanç amacıyla devlet yetkisinin yasa dışı kullanımıdır. • Kamu hizmeti gören kişilerin, özel amaçları ya da maddesel çıkarları için normal görev davranışlarından sapmalarıdır. • Kişisel amaçlar için, kamu görevlilerin kurallara aykırı biçimde davranışlarıdır.

• 9. ĠĢkence (Eziyet) • İşkence, bir insana maddi ya da manevi olarak yapılan aşırı eziyet anlamında kullanılır. Yöneticilerin kendi görüşlerini paylaşmayan iş görenleri hedef seçerek eziyet etmeleri kabul edilemez bir davranıştır. • 10. Yaranma – Dalkavukluk • Rahatsız edici ve sahtekarlık olmasına rağmen yöneticiye yaranma ve dalkavukluk yapmanın, başarı için ödenmesi gereken bir bedel olarak görülmesi yaygın bir davranış biçimidir. Etik olarak kabul edilemeyecek bir davranış şeklidir.

• •

11. ġiddet - Baskı – Saldırganlık Şiddet sözcüğü, aşırı duygu durumunu, bir olgunun yoğunluğunu, sertliğini, kaba ve sert davranışı nitelendirir. Saldırgan davranışlar, kaba kuvvet, beden gücünün kötüye kullanılması, yakan, yıkan, yok eden eylemler şiddetin kapsamındadır. Yönetici, önünü tıkayan engelleri ortadan kaldırmak için şiddet kullanmamalıdır. 12. ĠliĢkilerine Politika KarıĢtırma Her uzman gibi, yöneticinin de tarafsız davranması ve politik yöneticilere tarafsız bilgi sunması gereklidir. Yöneticinin politize olması durumunda, başında olduğu kurum politik bir kurum olarak görülecek ve öyle davranış görecektir. Böylece, yöneticinin astları ve başında bulunduğu örgütün üyeleri de, yöneticiden çok politikacıyı aracı olarak görecekler ve birçok sorunlarını politikacıya götüreceklerdir. Böylece politik ilişki ve kayırma, yönetimsel yeterliğe üstün tutulacaktır.

• •

her türlü tacizden özenle kaçınmalıdırlar. astları konumundaki kişilere. yetkilerinin arkasına sığınarak ve itiraz edemeyecek konumdaki kişilere karşı. şiddetin bir ürünüdür. Bedensel Taciz • Bedensel taciz. Yöneticiler. örseleyerek kendi bencil kişiliklerini yücelttiklerine inanırlar. • 14. onların kişiliğini küçültüp. sözel bir şiddet gösterisidir ve tüm şiddet gösterileri gibi. . En sık karşılaşılan bedensel taciz türü ise dayaktır. saldırganlık içerir. aciz olana yapılan haksız ve kötü niyetli davranışları çağrıştırır. Başkalarına küfür ya da hakaret ederek saldıran insanlar. Taciz. Hakaret ve Küfür • Sözlü taciz olarak değerlendirilebilecek olan hakaret ve küfür.• 13.

• 15. bu alışkanlıklar işyerine taşındığı zaman. yetkinin veriliş amacından başka bir amaç için kullanılmasıdır. bu yetkiyle yapılacak işleri bir yana bırakarak. başkalarına ya da örgüte zarar verirse yetkisini kötüye kullanıyor demektir. kişisellikten çıkarak. kumar v. Görev ve Yetkinin Kötüye Kullanımı • Bir makam adına elde edilmiş olan yetkiler. kamu alanını ilgilendiren davranışlar olmaktadır. kötü alışkanlıklar bireyi ilgilendiren bir konudur. Örgüt açısından yetkinin kötüye kullanımı. sigara. gibi kötü alışkanlıkları astları ve öğrencilerin gözü önünde sergilemekten kaçınmalıdırlar. kamu görevlilerince kötüye kullanılamaz. . Kişisel açıdan bakıldığında. • 16. Yetkisini kötüye kullanan bir yönetici. kendine ya da başkalarına çıkar sağlar. Ancak.b. alkol. Kötü AlıĢkanlıklar • Özellikle eğitim kurumlarının yöneticileri.

• • 17. insanları kötülemek. suçlamak amacıyla yapılan konuşmalardır. bir takas süreci olmaması. yetersizliklerini. yani alıcı ve verici olmaması. Dedikodu Genel olarak dedikodu. yasalara aykırı olarak kişisel kullanımı için harcaması ya da kullanması olarak tanımlanabilir. bozmakta ve bireylerin birbirlerine güven ve saygı duygularını yok etmektedir. başkalarını arkadan çekiştirerek. Bu durumda dedikodu denilen ve genellikle yanlı ve amaçlı yorumları içeren bir yanlış iletişim tarzı gelişmektedir. Bu durum özellikle işyerlerinde büyük ölçüde zaman ve enerji kayıplarına neden olduğu gibi insan ilişkilerini de gerginleştirmekte. İnsanlar kendi başarısızlıklarını. • • . Zimmet Kamu görevlisinin para ya da mal niteliği taşıyan kamusal bir kaynağı. Zimmetin bir yolsuzluk türü olmasına karşın rüşvetten farkı. 18. kınamak. gerçek olup olmadığı bilinmeden başkalarına kara çalmak. ancak iş görenin kamu kaynaklarını tek taraflı olarak kişisel kullanımına geçirmesidir. davranışlarına kendilerine göre anlamlar yükleyerek gidermeye çalışmaktadır.

Bağnazlık • Yobazlık ve bağnazlık. Dogmatik DavranıĢ • Dogmatik. mesleğinde kazandığı kavramlara ve inançlara zamanla ondan kopamayacak derecede bağlanabilmektedir. • 20. Yöneticinin bağnaz tutumu iş görenlerin ve örgütlerin gelişme ve yenileşmesini engeller [1]. zamanla doğruluğu ortadan kalksa bile bağlı kalmaktır. Dogmatik bir yönetici. daha önce doğru olan bir kavrama. Dogmatik bir kişi. kendi gibi düşünmeyenlere en ağır biçimde saldıran. Yobazlık . . kendi kavram ve inançlarını değiştirmeye ve yenilikleri benimsemeye karşı sonuna dek direnme gösterir. tek doğru şeyin kendi doğrusu olduğuna inanan. inanç düşünceleri konusunda tartışmaya yer vermeyen.• 19. hoşgörüsüz ve sevgisiz insanları niteler. bir inanca.

Etik eğitiminin amacı. ahlak üzerinde kendi kendine yargılama yapabilecek duruma getirmek olmalıdır. bireyin içinde yaşadığı toplumun norm ve kurallarının ötesinde. Ulaşılması istenen ilkeler bireylere içinde yaşadıkları toplum. ideolojik nedenlere kadar yayılan çok çeşitli sebeplerden kaynaklanmaktadır. O halde iyi düzenlenmiş eğitim çalışmaları ile bireylerin etik değerler ve ilkeler konusunda bilgilendirilmesi büyük önem taşımaktadır [1]. Ancak bunlar arasında önemli etkenlerden biri de bilgisizliktir. bir eğitim konusu mudur? Bu sorunun yanıtı kuşkusuz evet olmalıdır. Her insan kendi kararlarını.• • 6. Bireylerin amaçlarına ulaşmak için etik dışı yollara başvurmaları açgözlülükten. ETĠK EĞĠTĠMĠ Etik. Etik eğitiminin amacı. insanları. bağlı oldukları inanç sistemi ve taşıdıkları özelliklere bakılmaksızın temel insan hakları ve insan onuruna yaraşır biçimde doğru ve adil davranmayı içerir. • • . kendi özgür düşüncesi ile verebilmelidir. akıl yürütecek ideal bir toplumun hangi tür ilkeler üstüne kurulabileceği sorunları ile ilgilenmektir.

bir mesleğin bilgi ve becerilerinin yanında. Etkili biçimde gerçekleştirildiğinde etik eğitimi üç amacın gerçekleştirilmesini sağlar: 1. • • • • . etik ilkelere aykırı davranışları. yöneten ve yönetilen olarak çalıştıkları iş yaşamı içinde icra ettikleri mesleğin etik değerlerinin kazandırıldığı hizmet içi eğitim programlarıdır. iyi düzenlenmiş eğitim programları ile önemli ölçüde azaltılabilmektedir. 2. ikincisi ise çalışan bireylere. Bunlardan birincisi. Etik eğitimi. öğrencilere o mesleğin etik değerlerinin de kazandırıldığı hizmet öncesi eğitim programları. insanların kararlarda etik bir boyut olduğunu kavramalarına yardım eder. 3. Etik eğitimi. Etik eğitimi. değerlerin iş yaşamındaki farklı seçenekler üzerindeki etkilerini tartmalarına yardım eder.• Etik eğitimi iki düzeyde ele alınmaktadır. örgütsel ve başkalarına ait değerleri anlamalarını sağlar. bireylerin kişisel. Kamu görevlilerinin.

Medyada her gün artan etik dışı eylemlere ilişkin haberler. örgütlerin toplumda saygınlıklarını yitirmelerine neden olmaktadır. bireylerin etik açıdan duyarlılık kazanmaları. Etik eğitimi. eylemlerini ahlaki açıdan gerçeklendirmeleri ve etik yargılamaları üzerinde olumlu bir etki yaratmaktadır. Hatta son yıllardaki eğilimler. Etik eğitimi. iş görenleri belirlenmiş etik ilkelere karşı duyarlı kılar. örgütlerin hizmet içi eğitim programlarının önemli bir parçası olmak zorundadır. yönetsel. Belli bir mesleğin etik değerleri. Bu durum örgütlerin. etik eğitiminin bireylere bir meslek kazandıran üniversitelerin eğitim programları içinde de önemle vurgulanması üzerinde odaklaşmaktadır. meslek eğitiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Etik eğitimi programlarının aşağıdaki amaçları gerçekleştirmesi beklenmektedir.• Mesleki etik konusundaki eğitim programları. onlara önlenmesi gereken tuzaklara ilişkin olarak deneyimlerden kaynaklanan yararlı örnekler sağlar. Mesleki etik konusundaki eğitim programları. etik konusuna ve etik eğitimine karşı duyarlılıklarının artmasını sağlamaktadır. mali denetimler ile araştırmalar sırasında saptanan özel sorunlar ile iş görenlerin karşılaşabileceği sorunlara ilişkin örnek olayları ve ikilemleri içermelidir. • • .

Kamu hizmetlerinde görev alacak bireyleri. 6. Ahlak felsefesi ve politik düşüncede. 8. 10.Çıkar çatışmaları. kişisel sorumluluk ve ahlaki yükümlülüklerin üstlenilmesi konusunda eğitmek. örgütsel normlar ve kurallar hakkında bilgi vermek. Bireylerde meslek alanında yaşanan etik sorunlara ilişkin duyarlılık geliştirmek. 13. Kamu hizmetlerinde etik davranışları beslemek ve karakter gelişimine yardımcı olmak. 7. Batılı gelenekleri yerleştirmek.Bir lider olarak etik davranışlar sergilemenin önemi ve etik sorunların çözümü konusunda beceri kazandırmak [1] . 4. Etik kararların verilmesinde analitik beceriler kazandırmak. 2. Yöneticinin etik açıdan yerine getirmesi gereken rollerinin gücünü ve önemini tanıtmak. 12. 3. Ahlak felsefesini geliştirmek. 11. 9.• • • • • • • • • • • • • • 1.Etik ilkeleri öğretmek. 5.Anayasal çerçevede.Örgütsel kültür ve bürokratik normlar hakkında bilgi vermek. 14. . Bireyler arasındaki görüş ve anlayış farklılıklarına karşı hoşgörü geliştirmek. kamu yönetiminin demokratik değer ve yükümlülükleri hakkında bilgi vermek. Kamu yönetiminde etik standartlar hakkında bilgi kazandırmak.

mühendislik mesleğinin niteliği ve prestijini arttırarak. * öz eleştiri yapmak için yol göstericilik sağlamak. onurunu ve değerini. kendi disiplinlerinin mesleki ve teknik prestijini arttırmaya çalışarak yüceltir ve geliştirirler [5]. mühendislik mesleğinin. yaşaması için bilgi ve becerilerini kullanarak. dürüst ve tarafsız olarak halka ve kendi işlerine sadakatle hizmet ederek. insanların rahat. iş ve mesleki alanda mesleki etikten beklentiler dramatik biçimde artmıştır. şeklinde sayılabilmektedir [4]. MÜHENDĠSLĠK ETĠĞĠ • Son yıllarda. * uygulamanın standartlarını yükseltmek. * kabul edilmiş/edilebilir davranışları belirlemek. çalışanlar ve müşteriler bilinçli olarak temel etik kuralları tanımlayanları aramaktadırlar. • • • • • • • Mühendisler. * mesleki davranış ve sorumluluklar için bir çerçeve oluşturmak. * bir mesleki olgunluk standardı oluşturmak. Bunun nedenleri. * bir mesleki kimlik (statü) aracı oluşturmak.• 7. doğruluğunu. . İşverenler. daha önce anlatılanlara ilave olarak.

Tanımlardan bazıları mühendisliği bir sanat. mühendislerin sadece iyi teknik eğitim almış olmaları yetmemektedir. geçen yüzyılda ve daha öncesinde düşünürler. doğanın madde ve kuvvetlerini insanoğlu yararına sunmak üzere ekonomik yöntemler geliştiren bir meslektir. “Mühendislik. Teknik eğitimin yanı sıra iyi çevre ve iyi etik eğitimi almış olmaları da gerekmektedir [6]. matematiksel ve doğal bilimlerden. akademisyenler ve diğer profesyonel kişiler tarafından yapılmış değişik mühendislik tanımları bulunmaktadır. Burada mühendisliğin bir meslek olarak kabul edildiği ve söz konusu mühendislerin mühendislik fakültelerinde formal eğitim almış öğrencilerden oldukları düşünülmektedir [6]. diğer dünya toplumları gibi. Bu nedenle. • • .” Mühendislik ürünleri günlük yaşamımızı o kadar etkilemektedir ki toplumumuz. mühendislerimizden büyük beklentiler içine girmektedir. bu ürünlerde ve/veya hizmetlerde herhangi bir mühendislik hatasının topluma ve/veya çevreye (yakın ve/veya uzak) büyük zararlar vermesi mümkündür. ders çalışma (study). Literatürde.• İleri toplumlarda mühendisler ve mühendislik mesleği hep tartışma konusu olmuştur ve olmaya devam etmektedir. diğerleri ise bir meslek olarak kabul eder. Mühendislik ürünleri genellikle aynı anda çok kişiye hizmet verebildiği gibi. deneyim (experience) ve uygulama yolları ile kazanılmış bilgileri akıllıca kullanarak.

B. önce tasarlayanın özgür olup olmadığını sormak gerekir. Mühendislik Etiği ve Etiğin Farklı Boyutları “Mühendislikte etik neden gereklidir?” sorusunun yanıtı.8]. mühendislik tasarımında yapılması gerekli seçimlerle ilgilidir. Dolayısıyla. 1800‟lerde. Söz konusu kazalar da. etiğin farklı boyutlarını da gündeme getirmektedir [7. ASME (American Society of Mechanical Engineers) tarafından “Basınçlı Kazan ve Kaplar Kuralları” (Boiler and Pressure Vessel Codes) ile başlanmıştır. bir meslek grubunun üyesi olarak etkilenir. Mühendis.1 . Fakat.D‟de buharlı tekne kazalarının artması sonucu. Mühendisin özel sorumluluğu. yine bir grubun üyesi olarak koşulların getirdiği yazılı ve yazısız kurallara uymak zorunda kalır. Yazılı kuralların ancak bir bölümü olan teknik standartların oluşturulmasına. bilgi ve yetenekleri ile özel sorumluluklara sahip olduklarını daha sonra anlamışlardır.• • 7. • . bu koşullardan bir topluluğun. mühendislerin teknik donanımları ve bilimsel bilgi birikimleri ile diğerlerinden olan faklılıklarının geniş anlamda ilk örnekleridir. Tasarımda ilk akla gelen kısıtlar bilimsel ve ekonomik koşullardır. mühendisler. A. standartlarla getirilen çözümler de.

dolayısıyla erdem göstermiş olur. Gizliliğe saygılı olmak. Telif ve patent haklarına saygılı olmak. Erdem. ACM (Association for Computing Machinery) genel etik kurallarını şöyle sıralar: • • • • • • • • • 1.• Örneğin. 4. Mühendis. Toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. 3. etik olana karar vermek. sağlığını ve refahını. 8. etiğin. alışkanlık ve özdenetim gerektirir. sessiz kalma yolundaki ekonomik ve siyasi baskılara karşın koruyabildiğinde ahlaki cesaret. kamunun güvenliğini. Ayrımcılığa karşı tavır almak. 2. Dürüst ve güvenilir olmak. Başkalarına zarar vermekten kaçınmak. . Mülk haklarına saygılı olmak. Yukarıdaki kurallara uyulduğunda. Çünkü doğru olanı yapmak (doğru olduğuna inandığımızı yapmak) kolay değildir. etik olanı yapmak ve yapılana olumlu/olumsuz tepki göstermek şeklinde özetlenebilecek boyutları üzerinde genelleme sağlanabilir mi? Hayır. 6. 7. 5. Entelektüel haklara saygılı olmak.

çevreye zararlı kimyasalların yayılmasına neden olurken mühendis ne yapmalıdır? İkilemleri çözmek için mühendislik tasarımındaki adımlar kullanılmalıdır: • 1. yanlış yapmamayı öğütler. Fakat. kaçınılan “yanlış”ın yerine konacak “doğru”nun sunulması. tıpkı din ve ahlak kuralları gibi. Problemle ilgili bilgi toplanır. Problem tanımlanır. mühendislikte en çok karşılaşılan sorunlardan biridir. beklenen amaç çözüm olduğuna göre. toplum sağlığı ve gizliliğe saygı kuralları bazı koşullarda ikilem yaratabilirler. • 2. Çözümler analiz edilir ve bir tanesi seçilir. Çözümler üretilir.• Zaten etik kurallarının bir bölümü. • 3. etik gerekliliktir. • 4. Bir fabrikada. Seçilen çözüm test edilir. Her ikisi de etik anlayışa uygun iki eylem birbirleri ile çeliştiklerinde ikilem oluşur. • 5. rakip firmalardan gizlenen yeni bir üretim tekniği. Mühendislikte. Örneğin. . • İkilem. yanlıştan kaçmak yeterli değildir.

• Termodinamiğin Birinci Yasası gözlemleri açıklar. ülke kaynaklarını verimli kullanır ve kurulduğu çevrenin doğasına zarar vermez [7]. mülk haklarına saygılı olmak şeklindeki kuralların da farkındadır. tasarlanan santral.• Tasarım yapılırken farkında olmadan atılan bu adımlar ahlaki ikilemlerin çözülmesinde de etkilidir. Bu değerlendirmeyi yapmak için gerekli olan benzeşim şöyle özetlenebilir: Bilimde yasalar gözlemleri. Örneğin. Enerji santrali tasarlayan mühendis. toplum ve insanlığın refahı için çalışmak. . üçüncü adımda çözüm üretilirken eylemin doğruluğunun da değerlendirilmesi gerekir. etikte kurallar eylemleri. Ancak. Aynı mühendis. teoriler de kuralları açıklar. etik bilincine sahipse ve etiğin teorisini biliyorsa. teoriler yasaları. Sonuç olarak. teoriyi bildiği için bu yasayı kullanır. başkalarına zarar vermekten kaçınmak.

toplumun • a) Mühendisler. işlemlerin ve donanımların üretilmesindeki mühendislik kurallarına. kararlarına ve uygulamalarına bağlı olduğunu bilmelidir. makinelerin. kabul edilen mühendislik standartlarına uygun olanları kullanacaktır. Mühendisler.• Mühendislik Etiği Ġlkeleri [4] • 1. . sağlığını ve refahını en önde tutacaklardır. güvenliğinin. sağlığının ve refahının. yapıların. güvenliğini. mesleki görevlerini yerine getirirken. • b) Mühendisler. toplumun sağlığı ve refahının güvenliğini tasarlamayan planlar ve benzerlerini kullanmayacak. toplum yaşamının.

• c–3) Mühendisler.• c) Mühendisler toplumun güvenliğini. sorumlu oldukları sistemlerin tasarımı ve üretiminin kullanılmasına ilişkin güvenlik veya yaşam beklentisini halkın anlamasını sağlayacak yayınlanmış standartları. halkın güvenliği veya sağlığını tehlikeye düşüreceğine inanılan koşulları gözleyecek ve durum hakkında yetkilileri bilgilendireceklerdir. • c-l) Mühendisler. müşterilerini veya işverenlerini bilgilendirmeli ve durum hakkında diğer otoritelerin dikkatini çekmelidirler. • c–2) Mühendisler. sağlığını ve refahını tehlikeye sokan mesleki kararların devreden çıktığı durumlarda. tasarım için planlama onaylarını vermeden önce sorumlu oldukları sistem veya üretimlerinin tasarım güvenirliliğini inceleyecek ve güvenlik eleştirisini yapacaklardır. test kodlarını ve kalite kontrol işlemlerini her durumda gerçekleştirecek ve temin edeceklerdir. .

sağlığı ve esenliğinin geliştirilmesi için çalışacaklardır. • d. üretim veya üretim sistemlerinin kontrolü yapılmamış veya güvenirliliği sağlanmamış ise veya tasarım onu kullanan halka zarar verecekse.• d) Mühendisler. üretim veya sistemlerin güvenliği ve performansını etkileyecek değişimlerin veya düzenlemelerin onayını vermeyeceklerdir. diğer kişilere veya firmalara tasarım güvenirliği ilkelerinin herhangi bir maddesinin ihlalinde olabileceklerin bilgisini veya nedenlerini bildirmek zorundadırlar. yaşamın kalitesini artırmak için çevreyi iyileştirmelidirler. bu durumu yetkililere bildireceklerdir. • d. . Bu gibi bilgiyi özel yetkiliye yazarak sunacaklar ve bu gibi bilginin elde edilmesinde yetkili ile işbirliği yapacak ve gerektiğinde yardımcı olacaklardır.2) Mühendisler.l) Mühendisler. • f) Mühendisler. • e) Mühendisler. topluma ilişkin olaylarda yapıcı hizmet olanakları arayacaklar ve kendi toplumlarının güvenliği.

• 2. Mühendisler, sadece kendi uzmanlık alanlarındaki hizmetleri vermelidirler. • a) Mühendisler, mühendisliği içeren bir özel teknik alanda eğitim veya deneyle kazanmış oldukları mühendislik etkinliklerini yerine getirmeyi üstleneceklerdir.

• b) Mühendisler, kendi ihtisas alanlarının dışında eğitim ve deneyim gerektiren bir etkinliği kabul edebilirler, ancak hizmetleri projenin kendi uzmanlık sınırına kadar olmalıdır. Projenin aşamalarında uzmanlarla işbirliği, onlara danışma veya onlardan yararlanma sağlanmalıdır. • c) Mühendisler, kendi uzmanlık alanları dışında veya kendilerinin doğrudan kontrolü altında hazırlanmamış herhangi bir mühendislik planı, projesi veya belgeyi imzalamayacaklardır.

3. Mühendisler, yalnızca objektif ve gerçek resmi raporlar yayınlayacaklardır.


a) Mühendisler, resmi bilgilerini yaymaya ve mühendislik başarılarının yanlış anlaşılmasını önlemeye gayret edeceklerdir
b) Mühendisler, tüm mesleki raporlarda, beyanatlarda veya şahitliklerde tamamen objektif ve gerçekçi olacaklardır. Raporlar, beyanatlar veya şahitlikler konusunda gerekli ve uygun bilgiye sahip olacaklardır. c) Mühendisler, herhangi bir mahkeme veya komisyonda uzman veya teknik şahit oluyorlarsa görüşlerini; kendilerini ilgilendiren, yeterli, doğru, tam, teknik bilgi sahibi olduklarına inandıkları zaman bildirmelidirler. d) Mühendisler, herhangi bir gruba veya gruplara ilişkin ödeme veya duyumların söz konusu olduğu mühendislik konularında, kesin kanaate ulaşmadıkları sürece, grup veya grupların kimliklerini açıklayarak beyanat, eleştiri veya tartışma konusu yapamazlar. e) Mühendisler, kendi çalışmalarını ve değerlendirmesini ağır başlı ve alçak gönüllülükle yapacaklar ve kendilerinin yükselmeleri karşılığında mesleğini, onurunu, dürüstlüğünü tehlikeye atacak herhangi bir eğilimden kaçınacaklardır.

• •

4. Mühendisler, mesleki konularda, her iĢveren veya müĢteri için güvenilir vekil olarak davranacaklar ve çıkar çatıĢmalarından kaçınacaklardır. a) Mühendisler, kendi işverenleri veya müşterileriyle ilgili tüm anlaşmazlıklardan kaçınacaklar ve kendi işlerini veya hizmet kalitelerini etkileyen herhangi bilgi veya durumu işveren müşterilerine vakit geçirmeden bildireceklerdir. b) Mühendisler, kendileri ile işveren veya müşteriler arasında bir potansiyel anlaşmazlık yaratacak herhangi bir anlaşmayı bilerek (kasıtlı olarak) taahhüt etmeyeceklerdir. c) Mühendisler, ne aynı proje hizmetleri için ne de aynı projeyle ilgili farklı hizmetler için, tüm ilgili tarafların açık ve anlaşmaya dayanan şartları dışında ücret, mal veya benzeri şeyleri kabul etmeyeceklerdir. d) Mühendisler, kendi üretimlerini gerçekleştirmek için gerekli malzeme veya donanım dışında, ücretsiz mühendislik hizmetlerini içeren konularda maddi veya diğer değerlendirilebilir şeyler istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir.

• g) Mühendisler. organizasyonlara veya mühendislik uygulamalarına katılmayacaklardır. yönetici. . bir resmi komisyon üyesi. • f) Mühendisler. kendi çalışmalarının sonucu olarak bir projenin başarılı olamayacağına inandıklarında. işverenlerine veya elamanlarına bilgi vereceklerdir. üstlerinden. kendi organizasyonlarının bir elemanı olarak. • h) Mühendisler. kendi firmalarından veya sorumlu oldukları işle ilgili elemanlardan veya işçilerden doğrudan veya dolaylı olarak hediye (bahşiş) istemeyecek ve kabul etmeyeceklerdir. kontrolörü veya hükümet memuru olarak kendisi tarafından sağlanan hizmetlere karşı olan açıklamalara. etkinliklere. memur veya işçi gibi resmi kişilerden bir anlaşma istemeyecekler ve kabul etmeyeceklerdir.• e) Mühendisler.

i-l) İş ilişkilerine. işverenlerinin veya kamunun çıkarına ters düşse bile bu bilgiyi kişisel çıkarları için kullanmayacaklardır. i–4) Mühendisler çalışma esnasında. bu tasarımları açık izin almaksızın diğer çalışmalarda kullanmayacaklardır. i–2) Üyesi bulundukları herhangi bir komisyonun veya heyetin ne bilgilerini ve ne de kararlarını açıklamayacaklardır. önceki işveren. mevcut teknik işlemlere. eleman veya değerlendirilen tekliflere ilişkin güvenilir bilgileri. bir jürinin atanan üyesi olduklarında kendilerine ulaşan bilgileri inceleyecekler ve bu etkinlik kendi elamanlarının.• i) Mühendisler. ilgililerin rızaları olmaksızın açıklamayacaklardır. i–3)Elemanları tarafından kendisine verilen fikirleri (tasarımları) kullandıklarında. • • • • . çalışma konusunda gerilimi artırıcı davranışlara ve tartışmalara girmeyecekler veya yönetici olarak diğer işçiler için anlaşmalar yapmayacak veya tüm ilgililerin rızası olmaksızın hususi ve özel bilgileri içeren özel projelere ilişkin uygulamalara girmeyeceklerdir.

iyileştirmeler. yanlışlarda kendi hatalarını yok edecek ve kendi kararlarını doğrulamak hususunda tahrifattan ve değişikliklerden sakınacaklardır. • m) Mühendisler. . planlar. • k) Mühendisler. icatlar veya telif hakkı veya patent ortaya çıkarabilecek diğer kayıtlar konusunda. • 1) Mühendisler. kendi işverenlerinin bilgisi olmaksızın kendi düzenli işlerinin dışındaki mesleki görevleri kabul etmeyeceklerdir. tasarımlar. • n) Mühendisler.• j) Mühendisler. hile ile veya aldatarak diğer işverenlerden bir eleman elde etme girişiminde bulunmayacaklardır. bir inşaatın (veya diğerlerinin) kontrolünü yaparken tüm taraflara dürüst ve adaletli olarak davranacaklardır. bir iş üstlenmeden önce bu sahiplenmeye ilişkin bir pozitif anlaşma sağlayacaklardır.

• o) Mühendisler. materyal veya sistemlerin dışındakiler için mühendislik danışma hizmeti sunmayacak ve vermeyeceklerdir. . bitirilmiş bir iş için anlaşma veya kontrat olmaksızın. • o–2) Pazarlamada ve endüstride çalışan mühendisler. görüş bildirmeye yetkilidirler ve görevleri gerektirdiğinde diğer mühendislerin işlerini değerlendirirler. • o-l) Kamudaki. • o–3) Pazarlamada çalışan mühendisler. endüstrideki veya eğitim işindeki mühendisler. kendileri tarafından satılan veya satışa sunulan teçhizat. ilgililerin bilgileri dışında görüş bildiriminde bulunmayacaklardır. diğer üretimlerle kendi üretimlerinin karşılaştırmalarını yapmaya yetkilidirler.

b) Mühendisler. Genel durum. Mühendisler. Anlaşmaya tarafların katılımda karşılıklı güven zorunludur. c) Mühendisler. c-l) Bu ilkeler diğer mesleklere ait hizmetlerin elde edilmesinde. ödeme teklifinde bulunmayacaklardır. hizmetin amacına uygun ücret miktarında ve yöntemde anlaşmalıdırlar. politik destek. hediye veya diğer benzeri şeyleri ödemeyecek. a) Mühendisler. mühendislik hizmetinin maliyetinin uygun ve kabul edilebilir olmasını gerektirir. sadece istenen mesleki hizmet için belirlenen yetenek ve liyakat esasına göre ve gerekli mesleki hizmetler için anlaşmalar düzenlemelidir. • • . mühendisler tarafından uygulanacaktır. ancak bu hizmeti sağlayacak kişilerin veya firmaların seçimindeki kararı kontrol etmeyi gerektirmez.• • 5. işi ele geçirmek amacıyla doğrudan veya dolaylı olarak herhangi bir komisyon. hizmetlerinin geçerliliği konusunda mesleki itibarlarını oluĢturacak ve diğerleriyle haksız rekabete girmeyeceklerdir.

e) Mühendisler. teklif etmeyecekler ve de kabul etmeyecekler. kendi akademik ve mesleki yeteneklerini tahrif etmeyecek ve bunların yanlış olarak temsil edilmesine hizmet etmeyeceklerdir. d-2) Kontratlı bulundukları iş tamamlanmadan veya ödemeler tamamlanmadan veya varsa açılmış davalar tamamlanmadan müşterilerinden iş kabul etmeyeceklerdir. mesleki komisyon üyeliklerini istemeyecekler. Tayinlerine ilişkin konularda veya sorumluluklarında yanlış beyanlar veya abartmalar yapmayacaklardır.• • • d) Mühendisler. çalışırken veya çalışmaları kesinleşmişken diğer mühendislerin yerlerini almak (ayağını kaydırmak) için görüşmede bulunmayacaklardır. işleri. mesleki şereflerini tehlikeye atabilecek bir terfi aracı olarak kullanılacak veya mesleki komisyonu ele geçirmeye yönelecek durumlarda. • • . d-l) Aynı iş için kontratlı bulundukları müşterilerinden iş istemeyeceklerdir. ilişkileri veya çalışmaları ve yeteneklerini artırmak amacı ve niyeti ile geçmişteki başarıları konularında yanlış beyanlarda bulunmayacaklardır. üyelikleri. f) Mühendisler. İş istemeye ilişkin broşür veya diğer gösterimlerde.

görevler ve donanımlara ilişkin olarak. çalışma programlan. • tanımlayabilir ve g-l) Değerlendirilmiş programlar. adresleri. listeler ve yayınlar. adres. telefon numaraları.• g) Mühendisler. özel veya koyu yazı tipine başvurmaksızın . hizmete ilişkin kişisel kapasite ve olanaklar. uygun sembol ve katılanların adları ve değerlendirmede bulunan firmanın uygulama alanı • g-2) Çalışılan projelerin tarafları. adresler. mesleki hizmetlerini aşağıdaki gibi aşağıdaki koşullarla sınırlandırabilirler. telefon numaraları ve çalışılan firmaların özellikleri. firma adı. deneyimlere ilişkin diğer gösterimler. firma adları. uygun boyutlarda ve bu gibi mesleki programları ve listeleri düzenli olarak yayınlayan yayının bir parçası olmak koşuluyla yazılan bilgi. projeye katılanlara göre yanlış olmayan ifadelerle ve gelişigüzel olmayan düzenlemeler olması koşuluyla • g-4) Sınırlı ad. telefon numaralan ve hizmetin türü • g-3) Broşürler.

tescilli üretimlerin genel bir onayını içermeyecektir. adresini ve telefon numaralarını içeren biçimde olmalıdır. söz konusu hizmet ve projenin içeriğine ters düşmeyen gerçek ve sadece mühendisliğe ilişkin görüntüler kullanabilirler. • • j) Mühendisler. ticari yayınlarda ve bilgilendirme yayınlarında adlarının kullanılmasına izin verebilirler. methiyeye veya abartıya kaçmadan. değerlendirilmiş iş ve mesleki yayınların tanıtımında gereksiz gösterişe. Bu gibi izin. k) Mühendisler. • • . özel proje amaçlı yarışmalara. projenin diğer tasarımcılarının onayı olmadan giremez. firma adını. çalışma alanını diğer katılanların adlarını. 1) Mühendisler. Buradaki bilgi. i) Mühendisler. Bu gibi yazılar. katılım ve katkılarını gerçek olarak ifade eden. gerçek ve değerlendirilmiş olarak yazılan veya teknik yayınlar için gösterişten uzak ve övgüyü içermeyen yazılar (makale) hazırlayabilirler. işin paylaşımı için başkalarına verilen güveni ve itimadı sarsmadan doğrudan kendisinin katkılarını içermelidir. projede veya belirtilen üretimdeki katkılarını alçak gönüllülükle ifade eden. kişisel üyeliklerini özel yayınlarla ilan edebilirler.• h) Mühendisler.

geliĢtirmek için çalıĢacaklardır. b) Mühendisler. mesleki itibara. Mühendisler. kar amacı olmayan özel profesyonel birliklerin dışındaki herhangi bir mühendislik kuruluşunu destekleyemezler. görünüşe. uygulamaya veya diğer mühendislerin işlerine kötü niyetle veya yalan yere kötülük etmeyecek ve diğer mühendislerin çalışmalarını fark gözetmeden (tarafsız olarak) irdeleyeceklerdir. bilerek adlarının veya firmalarının başka firmalar veya kişiler tarafından kullanılmasına izin vermeyecekler ve hileli veya aldatıcı mesleki uygulamalara veya işlere angaje olmayacaklardır. 6. mühendisliğin dışındaki iş birliklerini. öğrenci indirimlerinden yararlanmazlar. n) Mühendisler. . üyeliklerini etik olmayan etkinliklerde paravan olarak kullanmayacaklardır. çalışanların olanaklarını kendi özel çalışmaları için kullanamayacaktır. o) Mühendisler. p) Mühendisler. mesleki doğruluğunu. onurunu ve değerini yüceltmek ve • • • • • a) Mühendisler.• m) Mühendisler.

• 7. Mühendisler, mesleki geliĢmelerini kendi kariyerleriyle devam ettirecekler ve kendi kontrolleri altındaki mühendislerin mesleki geliĢmeleri için olanaklar sağlayacaklardır. • a) Mühendisler, yanlarında çalışan elemanlarının daha da eğitilmesi için çalışacaklardır.

• b) Mühendisler, etik dışı olaylarda herhangi bir birlik ve beraberliği desteklemeyeceklerdir.
• c) Mühendisler, yanlarında çalışan elamanları mesleki yazılar yazmak ve teknik toplantılara katılmak konusunda destekleyeceklerdir. • d) Mühendisler desteklemelidirler. disiplinlerinin meslek ve teknik birliklerini

e)Mühendisler, mühendislik çalışmaları için diğer elemanlara gereken güveni verecekler ve gereken ilgiyi göstereceklerdir. Mümkünse tasarım, icat, yazma veya diğer etkinlikler için sorumlu kişi veya kişiler olarak görevlendirileceklerdir. f)Mühendisler, mühendislik bilgilerinin yayılmasına gayret edecekler, gerçek olmayan abartılmış veya haksız durumları içeren mühendislik etkinliklerine katılmayacaklardır. g)Mühendisler, mühendislik onaylayacaklardır. çalışmalarında, uygun ve yeterli ücretler ilkesini

• • •

h)Mühendisler, mühendislik mesleğinin mümkün olan tüm eğitim ve deneyiminden yararlanmayı doğal bir görev kabul etmelidirler ve birlikte çalıştıklarına daha az sorumluluk yüklemelidirler. i) Mühendisler, işe alacakları kimselere çalışma koşulları ve çalışmadaki statüleri hakkında tüm bilgiyi verecekler ve sonradan bu konuda herhangi bir değişiklik yapmayacaklardır [4].

• 7.2. Etik Teorileri • Mühendislerin ahlaki felsefe hakkında bilgi sahibi olmaları, pratik düşünebilme yetilerini de geliştirir. Bu nedenle, etik teorilerine kısaca göz atmakta fayda vardır. Örnek olarak, marketten şekerleme çalan çocuklara eylemin yanlışlığının anlatılması için üç farklı yoldan gidilebilir:

• •

1.Çalan insanlara bakınız. Saygın insanlar değildirler. 2.Çalma eylemine bakınız. Çalmak başkalarının sahip olduğu bir şeyi izinsiz almaktır. Sahipleri çalınan şeyi istediklerinde ne olacaktır? Ya da başkalarının sizin sahip olduğunuz bir şeyi almalarını ister misiniz? Kendinize yapılmasını istemediğiniz bir şeyi başkalarına yapmayınız. • 3.Çalma eyleminden sonra ne olacağına bakınız. Herkes istediği bir şeyi çalarsa market iş yapamayacak hale gelecektir. Çalmanın sonucu toplum için kötü olacaktır.

en çok kişinin mutluluğu ile ilgilidir. Karar. • Yüksek teknolojinin egemen olduğu toplumlarda sonuç teorisi daha fazla önem kazanır. Mill'e göre en fazla mutluluk prensibi.8]. erdem (virtue). . Modelleme. Eylemin kendisinin doğru ya da yanlış olduğunu değerlendirmek. Sorun tabiî ki herkesin mutlu olma yolunun değişik oluşudur [7]. Sonuç teorisinin en önemli biçimlerinden biri "faydacılık”tır.• Bu üç açıklama biçimi. sırasıyla. eylemi kendisi değil de. Faydacılık (utilitarianism) teorisinin kurucusu John Stuart Mill ( 1806-1873) için. yapan açısından değerlendirmek ise erdemsel yaklaşımdır [7. Eylemin sonuçları üzerinde değerlendirme yapmak sonuçsal. otomobillere kirlilik önleyici cihaz yerleştirmek hava kirliliğini önleme açısından iyi. Örneğin. eylemler mutluluğu sağladıkları ölçüde iyidirler. bu iki sonucun karşılaştırılması yapıldıktan sonra verilir. etiğe görevci anlayışla yaklaşımdır. görevcilik (deontology) ve sonuç (consequentialism) teorilerini temsil etmektedir. eylemi yapan-eylem-sonuç şeklindedir. otomobil maliyetini arttırma açısından kötüdür.

Bu konudaki somut bir örnek. tasarımın bu önlem olmaksızın yapılması da istenebilir.• Faydacılıkla ilgili bir eleştiri. . bir mühendis cihaz tasarımında alınacak olan güvenlik önlemlerinin maliyetini açıkladığında. Ford Pinto otomobilleri ile ilgilidir. tazminat ödemenin daha az külfetli olduğuna karar verilmişti. bu arıza nedeni ile oluşabilecek kazalar sonunda ödenecek tazminat ile otomobillerin yeniden tasarımının maliyeti arasında bir karşılaştırma yapmış. sonuçta. etiği kar zarar dengesi yaparak ekonomiye indirgediği yönündedir. Örneğin. Şirket. 1960'larda üretilen bu otomobillerin yakıt tanklarının patlamaya eğimli oldukları anlaşılmıştı.

Etik açıdan üreticinin amacı ona bu hakkı vermektir. Buna göre. Kant şöyle der: • "Yalnızca. İnsanlara (siz ya da başkası fark etmez) araç olarak değil. sonuçlarından bağımsız değerlendirilmelidir. güvenilir bir otomobil kullanmayı hak eden insandır. görevci anlayışla yaklaşıldığında etik kurallarla bağdaşmadığı açıktır. kuralın ya da niyetin iç yapısının önemli olduğunu vurgular. 2+2=5). • Yukarıda sözü edilen Ford Pinto olayında uygulanan yöntemin. Ford Pinto tüketicisi. sonucu kötü de olsa doğruyu söylemek gerekir. ."[7]. Eylem. Bu teorinin mimarı Immanuel Kant (17241804). Zaten her yalan mutlaka akıl dışıdır.• Görevci anlayışta ise eylemin kendisi önemlidir. şirkete kar getiren bir araç değil. (Örneğin. amaç olarak yaklaşınız. aynı zamanda evrensel bir yasa olmasını istediğiniz kurallara göre davranınız.

eylemin kendisi ya da sonucu değil. . en iyi mühendis olarak kabul edilenler. uygar ve uygar olmayan mühendisi tartışmak gerekir. mühendislik özelliklerini erdemli bir biçimde sürdürenler arasındadır [7]. eleştirerek şunu söylemektedir: "Mühendisliğin etiğini tartışmak yerine.• Peki. etik üzerine yazılan kitapları.” Dolayısıyla. erdem teorisine giren bu yaklaşımda. en karmaşık hesapları yapanlar arasından değil. Uygar mühendis aynı zamanda erdemli olandır. mühendislerin nasıl davranması beklenir? Görevci teoriyi uygulayabilirler mi? Gerçekte. Gerçekten de. yazıları vs. gerçekleştiren kişi vardır. bizim ve başkalarının niyetlerini bilmek olanaklı mıdır? Eylemler sıklıkla dürtülerin etkisinden kaynaklanmaz mı? Duyguların rolü nedir? • İnşaat mühendisi Samuel Florman.

İsviçreli psikolog Jean Piaget'nin 1932'de yazdığı "Çocuğun Moral Yargıları" kitabında. sonuç teorisi ile aynı anlama gelirken. Mühendislik etiğinde pazar kuralları. • Aslında bu üç teori iç içedir. mühendisin içinden gelen kendiliğinden oluşmuş kurallar da vardır. eylem amaçlı bir faydacılık. Etik ve mühendislik ilişkisi de bu bağlamda ele alınabilir. Örneğin. • Etik teorinin bir başka boyutu da psikoloji ile ilgilidir. politik baskılar gibi dış etkilerin yanı sıra. Birincisinde dıştan gelen kurallar. • * Sonuç teorisi (karşılaştırmalı akılcılıktan hareket eder).• Aşağıdaki şekilde özetlenebilecek olan teorilerden hangisi doğrudur? • * Erdem teorisi (insanın yapısından hareket eder). ikincisinde ise iç özellikler rol oynar. • * Görev teorisi (kuralın akılcılığından hareket eder). moral gelişim dış kaynaklı (heteronomous) ve iç kaynaklı (otonomous) olarak ikiye ayrılır. . kural amaçlı bir faydacılık da görev teorisine girebilir.

. Topluluk öncesi dönem. 3. Topluluğa katılım dönemi. üçüncü dönem ise düşünsel (teorik) gereksinimlerin karşılanması çabaları olarak özetlenebilir.Düşünsel (teorik) aşama : Mühendisin etik kurallara uygun teknoloji geliştirip uygulayabilmesi [7]. Mühendisin üretim ya da tüketim araçlarını tasarlayıp üretebilme yetisini kazanabilmesi.• • • • • • • • Bir başka psikolog ise Moral Gelişimi şöyle özetlemiştir: 1. Bu dönemde başkalarının değer yargıları da önem kazanır. Topluluk üzeri dönemde ise idealler ve teoriler vardır. Bu dönemde yalnızca fiziksel acıdan kaçınma vardır. • . ikinci dönem sosyal. Bu modelleme mühendislik etiğine şöyle uygulanabilir: .Fiziksel aşama: Temel gereksinmelerin karşılanması.Toplumsal aşama: Mühendisin ürettiği cihazla müşteri memnuniyetini sağlayabilmesi. . Birinci dönem fiziksel. 2.

. mühendisliğin resmi bir meslek olması ile birlikte. Bu ilkeye göre. Çünkü. "Uzmanlaşma" ve "Merkezileşme" kavramları üzerine kurulur. Kurumsallaşma. mühendisin amacı. O zamana kadar aile şirketleri gibi kişisel ve dolaysız denetimlere bağlı iş ilişkileri. ekonomik ortaklıklar bu kavramlar üzerinde temellenmiştir. yalnızca kişisel bir konu değildir.• 7. enerji tüketimini azaltırken daha verimli makina yapmak. Kurum anlayışı. karmaşıklaşan sosyo-ekonomik yapı nedeni ile kurumsallaşmak zorunda kaldı. malzemeyi azaltırken daha dayanıklı cihaz üretmektir [7].3. maliyeti düşürürken ürünü iyileştirmek. Etik sorunlar kurumsal yapılara göre çeşitlilik gösterir. Aynı zamanda ve daha da önemlisi kurumları ilgilendirir. Bu sorunların çözümü kazanmak/kazanmak ilkesi üzerine kurulmuştur. Etik ve Kurumlar • Etik. yani Endüstri Devrimi (1750-1850 olarak düşünülebilir) ile birlikte gelişmiştir.

.Anlaşma kuralları.Sadakat. Örneğin: 1957‟de yapılan demiryolu projesinde bazı eksiklikler gören mühendisler. daha sonra. Fakat. gerçekten de. Meydana gelen bir kazadan sonra mühendislere yapılan haksızlık telafi edildi. • . bazı hataların yapıldığı anlaşıldı. anlaşmaya uymadıkları için işten atılmışlardı.• Kurumların etik ile ilgili konu başlıkları genellikle şunlar olmaktadır: • . • Bu başlıklarla ilgili etik davranışlar bazen çelişebilmektedir.Patent hakları ve entelektüel haklar • . görüşlerini açıkladıklarında. demiryolu yapımında.Ürün hakları. • .

. bazı işçiler sıcak metallerin oluşturduğu kötü kokular nedeni ile solunum sorunları yaşadıklarını söylüyorlar. Mühendis. Ne yapmalı? [7]. Araştırma sonucunda. bu durumu üst kademedeki kişiye ilettiğinde. fabrikadaki işlemlerde standartlara uyulduğu yanıtını alıyor. söz konusu standartların henüz test edilmemiş malzemeler için geçerli olmadığını ve o işyerindeki malzemelerin çok azının test edilmiş olduğu ortaya çıkıyor.• Örnek 1: Sıcak metallerle işlem yapılan bir yerde danışman olarak çalışan kimya mühendisine.

karayollarının bakımlarının yapılmadığı ve trafik denetimlerinin sürekli olmadığı bir ülkede. yolculuklar sırasında kaybolmaktadır. ki gerçek de budur. konfor koşulları en iyi teknoloji ile sağlanmış. . çekiçlerle birlikte. Ancak. otobüsün üretildiği firmanın yetkilileri.• Örnek 2: Trafik kurallarına aykırı davranışlara caydırıcı yaptırımların uygulanmadığı. aracın camlarının tehlike anında çıkışa izin vermemesi de yer almaktadır. otobüs camlarının küçük bir çekiç darbesi ile parçalanabilecek yapıda olduğunu ve “tehlike anında camı çekiçle kırınız” uyarısının yazılmış olduğu levhaların. bu çekiçler. çok yolcu alabilen bir otobüs kaza yapmış ve kaza sonucu çıkan yangında kurtulan olmamıştır. her camın yanında asılı olduğunu söylemiştir. Öte yandan. Kazanın olabilecek en kötü biçimde sonuçlanmasının nedenleri arasında.

girdiği bu ilk işinde. aldığı eğitim ve kültürü de. yakında yapılması olası görülen şirket içi yükseltmelerde. verilen işi en iyi biçimde yapması gerektiği düşüncesini onun kafasında yerleştirmiştir. uzun süre iş aramıştır. mezuniyetinden sonra yaptığı lisans üstü çalışmalarına ve biri söz konusu firmanın yabancı ortağının dili olmak üzere çok iyi konuştuğu iki yabancı dile karşın.• Kazanın ve tartışmaların üzerinden uzun bir süre geçtikten sonra. Tasarım ekibinin diğer araştırmacıları ise. yeni bir tasarım geliştirmeye karar verir. İşe yeni alınmış olan makina mühendisi. . daha iyi konumlara gelme potansiyeline sahip uzman mühendislerdir. A. çok başarılı olmayı amaçlamaktadır Ayrıca. A.. söz konusu otobüsleri üreten firma. Bu nedenle. yeni tasarımla görevli ekip ile çalışacaktır..

kendisi de yeni olmanın verdiği çekingenlik nedeni ile ısrarlı davranmaz. B. Ne yapmalı? [7]. önerisinin üzerinde çok fazla durulmaz. Yönetici. A.’nın önerisini.. B. Böylece. Fakat.. önerdiği yeni pencere tasarımının teknik ayrıntılarını ertesi gün getirmesini ister. Tasarımla ilgili rapor üst yönetime teslim edilir. Yeni Müh.. ekibin yükselme bekleyen uzman mühendislerinden biri. Uzman Müh. Bunun üzerine. önerinin çok yerinde olduğunu ve iki gün içinde teknik ayrıntılı öneriyi hazırlarsa. Aynı günün akşamı. • Daha sonra. uzman müh. pencerelerle ilgili bir değişiklik yapılıp yapılmadığını sorar. yaklaşan yükseltmeler konusunda etkisi büyük olan bir yönetici. .• Tasarım çalışmaları hızla sürerken. yöneticiye sunar ve daha önce gündeme getirdiği bu görüşün projenin diğer çalışanları tarafından üzerinde durulmaması. kendisinin de işi uzatmamak için ısrarcı davranmaması üzerine tasarıma eklenmediğini söyler. kendi önerisi imiş gibi. projeye ekletebileceğini söyler. A. yeni tasarımda.’dan. kaza anında pencerelerin açılmaması riski ortadan kalkmış olacaktır. yeni mühendis A.'nın aklına bir süre önce olan kaza gelir ve yeni tasarımda otobüslerin pencerelerine. yeni bir mekanizmanın (pencerenin altındaki sabit çubuğun yukarı doğru çok az hareketi ile açılabilmesine olanak veren) yerleştirilmesini önerir. aylık toplantı sırasında.

mühendisliğin bir ekip işi olduğudur. tekstil. kimya vd. makina. AR-GE) ayrıdır. Bu ekip içerisindeki mühendisler. bakım.) oldukları gibi. üretim. Bunun anlamı güvenli olmayan. toplumsal faydayı göz ardı eden ürün ya da proseslere karşı çıkmaktır. ÜR-GE. satış.• Bu türden çelişkilerin çözülmesi için üzerinde durulması gereken konu. “dur” denmelidir. Nasıl? Verimli bir sonuç elde etmek için izlenmesi önerilen yol şöyledir: . Etik açıdan bu dal ve bölümlerin uyum içerisinde çalışmaları gerekir. • Kurumlar etik kurallardan uzaklaşmışlarsa. çeşitli branşlarda (Örneğin. her branşın içerisinde de görev ve uzmanlıkları (tasarım. inşaat. Kısaca düdük çalınmalı ve oyun durdurulmalıdır.

ilgili örgütler (meslek örgütleri v. . kurum içinde çözülmüyorsa ve tek çözüm o kurumdan ayrılmaksa. .) bilgilendirilmelidir.Sorun. Bölümde daha detaylı olarak incelenecektir. -“Dur” diyenlerin ne gibi yaptırımlarla karşı karşıya kalacakları. • Konu 8.• • • • .Sorun ya da yanlış uygulama belgelenmelidir. . yakın geçmişteki örnekler de incelenerek öğrenilmelidir.Abartma yapılmamalıdır [7].Çözüme alt basamaklardan başlanmalıdır. • .Yetkili veya sorumlu kişi bilgilendirilmelidir.s. • .

olumlu anlamıyla. "zamanında üretim" ve benzeri kavramlara bıraktı ve mühendisliğin kendisi gibi etiği de değişmek zorunda kaldı. Bu değişim içerisinde kurumun ve mühendislerin göz önünde bulundurmaları gereken noktalar şunlar olmalıdır: .Bireysel kazanç toplumsal fayda ile birleştirilmelidir. yerini "toplam kalite yönetimi". yabancı kültürlerdeki davranışı anlamak da mühendislik mesleğinin bir parçası haline gelmiş ve az gelişmiş ülkelere gelen yabancı şirketlerin literatürüne "sosyal refah payı" (rüşvet) tamlaması da katılmıştır. Hatta. kurumlardan çok "işin akışı" önemli olmaya başladı. Öte yandan.Gerek bu oluşum. Ancak gerçekte durum biraz daha farklı olmaktadır. değer yargısının ya da kurumsal yapının küresel ölçekte yaygınlık kazanarak o alanda geçerli tek norm.• • 7. Endüstri Devrimi ile yerleşen uzmanlaşma ve merkezileşme de. Küreselleşme nedeni ile. . . tek değer yargısı ya da tek kurumsal yapı haline gelmesini ifade etmektedir. belli bir kültür.4. • • • • . gerekse üretim sırasında bağlı kalınan değer yargıları bütününden vazgeçilmemelidir [7]. ekonomi ya da siyaset normunun. Etik ve KüreselleĢme Küreselleşme. yani standartlar. hiç bir öznel yargıya izin vermeyecek düzeyde ve çoklukta oluşturulmalıdır.Başarının ve kabul edilebilirliğin nesnel ölçütleri.

Bu kodlara uymayanlar dışlanıyorlardı. mühendis olamamıştır.‟de bir çok üniversitede. askerlerden toprak sahiplerine geçtiğinde. mühendislik mesleğinin. özellikle ordu ve dinle ilgili bölümleri olanlarda bu tür kodlar vardır.5.B. düşmanlar arasındaki ilişkileri bile çeşitli kurallara göre düzenliyordu. Daha da ötesi. yalan ve kopya olan onursuzluk. onur kodları “centilmenler”in yaşamlarını düzenlemeye başlamışlardı. Sosyal güç. Bu iki kavram aynı kökenden türemişlerdir. Ortaçağ‟da asker sınıfı arasında oluşmaya başlamıştır.• • 7. Mühendislikte Dürüstlük Dürüstlük (honesty) ve onur (honour) içiçe kavramlardır. Onur kodları. İyi bir mühendis dürüst olmak zorundadır. aşağıda verilen maddelerden oluşan University of Michigan College of Engineering Honor Code‟dur: . Bunlardan biri de. mühendis dürüst değilse. En yaygın iki türü. etik kurallardan öte "onur kodları"na gereksinimi vardır. Bu kodlar. • • • Bugün A. mühendisler açısından teknik bilgi ve yetenek eksikliği kadar önemli bir tehlikedir.D. Dolayısıyla.

Güvenlik. dürüst ve güvenilir kişiler olarak baştan kabul edilmişlerdir. . gerek profesyoneller. • .Mühendislik Bölümü‟ndeki öğrenciler onurlu. • .• . mühendisliği tüm yönleri ile benimsemelidirler.Öğrenciler. öğretim üyeleri ve idari personel Onur Kodu‟na uymaları konusunda birbirlerine tam olarak güvenirler. sorular tartışmaya açılmıştır.Kendi katkısının olmadığı bir çalışma sonucunda kredi sağlayan öğrenci onursuzluğu kabul etmiş sayılır. Aşağıda dürüstlükle ilgili iki örnek verilmiş.Mühendisler. • . gerekse öğrenciler olarak. sağlık ve refahı sağlamakla yükümlü olan dürüst insanlar olmalıdırlar.

ödülü kazanır. B'den değil de. bu kazançta B'nin katkısından söz edilmez. bir makaleden yardım alsaydı. son sınıf.. nasıl davranması gerekirdi? [7].'den yardım ister. İstediği yardım. . B.. B. Fakat. projenin ana bölümlerinden birini oluşturmaktadır.. üçüncü sınıf öğrencisidir. A. Bu konuda B. gelecek yıla hazırlık yapma fırsatını bulacağı düşüncesi ile yardım eder ve A.• Örnek 3: A. A. Her yıl bölümde en iyi Bitirme Projesi yarışması düzenlenmektedir. bu yarışmayı kazandığında iş bulma açısından iyi bir avantaj yakalayacağını düşünmektedir.

. B.'nin süresi gitgide azalmaktadır..'nin test ettiği modellere göre yapılmış ürünlerde çatlama şikayetleri gelmeye başlar. çalışkan bir öğrencidir. staj konusu sözü edilen testler değildir. bir şirkette proje lideridir. C. C. Fakat. Fakat. C. Bu şekilde pratiğini geliştireceğini söyler. Stajyer bir öğrenci olan C. testleri bitirir ve stajının son gününde. Oluşturulan prototip. okulda bir Onur Kodu olduğunu ve öğrencilerin son sınıfta Mühendislik Etiği dersi aldıklarını söyler. testleri yapması için C. ile konuyu görüşmeden profesöre anlatması doğru muydu? Profesör ne yapmalıdır?Etik dersi ilk yıl mı verilmelidir? .. Bu nedenle. durumu anlatır. Fakat.'den yardım ister. Bu görüşmede profesöre. öğrencilere test sonuçlarının öneminin anlatılıp anlatılmadığını da sorar. prototiplerin gerilme dayanımlarının çok yüksek olduğu bilgisini içeren bir raporu B.’ye ısrar eder.• Örnek 4: B.. üniversite Staj Komisyonu Başkanı olan profesörü arar. Profesör. Kısa bir süre sonra.'nin bir kaç deney yapıp sonuçları ekstrapolasyonla genişlettiğini düşünür. "rastgele" özellik taşımadıkları dikkatini çeker. seri üretime geçildiğinde. B.'nin deney defterini kontrol eder ve verilerin gerçekten de çok iyi olduğunu görür.. B.'ye vererek okuluna geri döner. C. gerilme testlerinden birinde sorun çıkarmaktadır.’nin C. staj süresi bitinceye kadar da testleri tamamlaması zordur. kaydedilen deneysel verilerin. B.. C. Ayrıca. B. Sektördeki diğer şirketlerin de geliştirmeyi amaçladıkları bir prototip üzerinde çalışmaktadırlar.

söylediklerimiz kadar söylemediklerimizden de sorumlu olduğumuz gerçeğini unutmamalıyız. Fakat. başkalarını da özgür ve değerli bireyler olarak görme biçimi ile dengelendiğinde geçerlidir. • Bir başka ayrıntı da. Dürüst insan gerçekçidir. insan kendisini korumalıdır. unutkanlık ya da üzerinde durmamak nedeni ile bir gerçeğin olduğundan farklı yansıtılması ya da gündeme hiç getirilmemesidir. Evet. bir tasarımın ya da ürünün olabileceğinden fazlasını yaptığını belirtmenin reddi anlamındadır.• Burada sorulan soruların yanıtları ne olursa olsun şu gerçek üzerinde anlaşmaya varılmalıdır: Dürüstlük. . Burada bir art niyet söz konusu olmasa da. • İnsanın kendisini savunması için gerçeği çarpıtmak zorunda kalması ise ayrı bir tartışma konusudur. Mühendislik anlamında bu. bu koruma eylemi. var olanı farklı göstermeyi reddeder.

Kişisel uyum ve bütünlük kısa dönemli başarıdan çok daha önemlidir [7]. Yalanın kısa dönemli faydalarının yanında. • Aslında. İş görüşmelerinde. kullanıcıyı farklı bilgilendiren mühendis de kaybeder. Fakat. Ama insanların tümünü sürekli aldatmanız olanak dışıdır. ödediğinden daha fazlasını almayı bilen insan olarak kabul edilir. dürüstlük saygınlık kaybettirir. Çünkü. . dünyanın gerçekte nasıl olduğunu bilmesine ve o bilgiye göre yaptığı tasarımın çalışmasına bağlıdır. mühendisin başarısı. Bütün insanları bazen aldatmanız da olanaklıdır.” der.• İş hayatında yalan veya aldatma bazen başarının anahtarı olarak görülür. “Böyle bir ortamda mühendisler neden dürüst olsunlar?” sorusu gündeme gelir. bir özdeyiş: “Bazı insanları her zaman aldatabilirsiniz. uzun dönemde. başarılı işadamı. Dolayısıyla. aldatan tüm insanlar gibi.

ahlaki vd. Kişi. moral sorumluluğu yerine getirmemenin cezası toplumdan alman tepki ile belirlenir. Mühendislik Sorumluluğu Mühendislik. yasal. Bu açıdan. insanların koyduğu yasalara göre daha üstün sayılabilecek kuralları göz önüne almak gerekir. Bu tür durumlarda. aynı anlama gelen iki kavram üzerinde durulmalıdır: Farkındalık ve sorumluluk [7. Bazen da. Karmaşık kavramlar olan farkındalık ve sorumluluk (mali. Bu nedenle. eylemlerinin sonucunda hangi durumlarla karşılaşacağını iyi hesaplamalıdır. doğal yasalar ahlaki düzenin temeli sayılırlar. fakat. seçimini kendisinin yapmadığı etkenlerden dolayı suçlanamaz.6.) kişi ve sosyal kuruma bağlı farklılıklar gösterirler. ahlaki olarak ayıp sayılmayan nedenlerden ötürü yasal yaptırımlar uygulanabilir.• • 7. Yasal sorumluluk yasalarla düzenlenmiştir. içerisinde başarıyı etkileyen birçok öğeyi de barındırır. Bazen.8]. Fakat. Hiç kimse. • • . bilgisizliği gerekçe olarak gösterme hakkını mühendislik hukuku da kabul etmez. karmaşık ve çok işlevli bir ortamda yapıldığı için. Yaptırımları hukuksaldır. ahlaki ve yasal sorumluluklar örtüşebilir.

• Ayrıca; üstlenilen rollere göre de sorumluluk, farklı özellikler gösterir. Örneğin, yurttaşların devlete, mühendislerin mesleklerine, müşterilerine, işverenlerine ve kamuya karşı sorumlulukları gibi. • Sorumlu insanın gerekçeleri değil; nedenleri vardır. Mühendis, elinde olmayan durumlarda bile sorumluluklarını yerine getirmelidir. Sorumluluklarını yerine getirmesini engelleyen durumların oluşmasından da bireyin kendisi sorumlu kabul edilmelidir. • Bu nedenle, mühendisler, kodların ve yönetmeliklerin söylediklerinden çok daha fazlasını göz önüne ve göze almalıdırlar [7].

• •

7. 7. Ürün Sorumluluğu Ondokuzuncu yüzyıla kadar, alışverişlerde Latince 'alıcı sorumluluğu' anlamına gelen caveat emptor ilkesi geçerli idi. 1800'lerin ortasından itibaren (mühendisliğin ticari açıdan önemli bir meslek olmaya başlaması ile birlikte), bu kabul değişmeye başladı. Buhar makinası, otomobil, elektrikli cihazlar gibi ürünler çok karmaşıktı. Karmaşık olmaları , diğerlerine göre daha fazla mühendislik bilgisi gerektirmeleri demekti. Bu nedenle, alıcıyı sorumlu tutmak olanaksızlaşmıştı. Latince, satıcının sorumluluğu anlamına gelen caveat vendidor ve üreticinin sorumluluğu anlamına gelen caveat inventor ilkeleri benimsenmeye başlandı. Bu dönemde; endüstriyel makinaların, ticari karla birlikte işçi güvenliğini de gözetmesi gündeme geldi. Ürünlerin kamu sağlığı açısından güvenilirliği konuşulur oldu. Böylece; 1850'lerde ABD'deki buharlı gemi kazaları, ASME standartlarının geliştirilmesinin nedeni oldu. 1883'de ABD Tarım Bakanlığı'nın Kimya Bürosu, yiyeceklerin hijyeni ile ilgili çalışmalar başlattı ve 1906'da Food and Drug Administartion (FDA) kuruldu. Bu yönelişin sonucunda, 1916 yılında görülen bir davada, yargıcın şu görüşü dikkat çekicidir: Eğer bir şey onu üreten dışında biri tarafından kullanılacaksa, sözleşmede yazsın ya da yazmasın, üretici o şeyi dikkatli yapmak zorundadır [7,8].

• 7.8. Mühendislikte Bilgilenerek Kabul Etme • Tıp etiğinde, eskiden beri var olan “bilgilenerek kabul etme” (informed consent) kavramının, anlaşılacağı gibi iki yönü vardır: Bilgilenme ve kabul etme. Mühendislik alanında, birincisi için, müşteri, projenin yapısını ve olası sonuçlarını, risklerini, sponsorunu, yöntemini bilmelidir. İkincisi için de, müşteri, onayını aldatma ve zorlama olmaksızın özgürce verebilmelidir. • Üretici veya satıcının ürünüyle ilgili bilgileri, riskleri ile birlikte müşteriye sunmasının ötesinde etik kodlarından birinde şu da yazar: Mühendis, kamu sağlığının ve refahının yaptıkları iş nedeni ile tehlikeye girdiğini hissettiğinde, bunu işverenine ve diğer otoritelere bildirmek zorundadır. Bu konuda iki örnek aşağıda verilmiştir:

Belediye. yaşadığınız bölgenin neresi olduğunu belediyeye açıklar mısınız? Belediye. Olayı profesyonelce değerlendiriyorsanız. Trafiğin bir bölgede azaltılması bir başka bölgede artmasına neden olacaktır ve siz trafiğin artacağı bölgede yaşamaktasınız. Yaşadığınız kentin belediyesine bir trafik düzenlemesi için danışmanlık yapmak için anlaşmak üzeresiniz. bu bilgiyi istemekte haklı mıdır? Kamunun böyle bir hakkı var mıdır? [7].• Örnek 5: Bir ulaşım mühendisi olduğunuzu düşünün. kentin bir bölgesindeki trafik akışını azaltmak için yeni bir plan yapmakta ve sizin danışmanlığınıza başvurmak istemektedir. .

Ne yapmalısınız? [7]. Fakat. Bunlar cihazın görünmeyen bir yerinde olabilirler. tüm parçaların yurtiçinde yapıldığı bir cihazı getirtmek üzere anlaştı. . iki bağlantı elemanının yerli yapım olmadığını anlama olasılığını düşük olarak görebilirsiniz. size sözleşme zamanına uymamaktan daha doğru gelebilir. Tamir gerektiğinde zaten sizin firmanız yüklenici olarak yapacaktır.• Örnek 6: Bir mühendislik firmasında kalite kontrol mühendisi olarak çalışmaktasınız. Bunu yapmak. Müşteri firmanın. Bu cihazı getirmek için anlaştığınız şirket ise cihazın iki özel bağlantı elemanının bir başka ülke yapımı olduğunu belirtmemiş olsun. yerli yapım yeni bağlantı elemanını tasarlayıp müşteri firmaya göndermek için sözleşmenin zamanı yetersiz olsun. yerli yapım elemanlarla değiştirebilirsiniz. Bu durum söz konusu olduğunda. Şirketiniz bir başka şirketle.

riskler kamuya anlatıldı mı? .Müşterinin projenin sponsorluğundan haberi var mı? . başka etkenler mi neden oldu? • • • • • • • • • . risklerini de biliyor mu? .Müşteri projenin yararlarının yanı sıra. Bu çalışan ertesi gün.Tüm seçenekler müşteriye anlatıldı mı? . şirketinizin işten atılmış eski bir elemanının bu durumu bir kokteylde anlattığını düşünün. sonuç daha farklı olmaz mıydı? Bu tür örneklerin mühendisi açmaza düşürmemesi için şu sorular sorulmalıdır: .Tüm sorumluların bilmeyi isteyeceği her şeyi açıkladım mı? .Varsa.Riskler. projeden yararlanacaklar tarafından mı yaratıldı. Orada müşteri firmanın bir çalışanı da olsun.Müşteri proje hedeflerini gerçekleştirmek için kullanılacak yöntemleri biliyor mu? . Siz en başında. üstlerinizi durumdan haberdar etse idiniz.Olası anlaşmazlıklar açıklandı mı? .• Şimdi bir kaç ay sonra. sizden aldığı cihazda yabancı yapımı bir parça olduğunu incelettirmek için çalışmalara başlasın.

fakat daha pahalı ise ne olacaktır? O zaman güvenlik ile bedel tartışılacaktır. Çünkü. anlaşmazlık yalnızca. ekip lideri kendi egosunu bir yana bırakıp Y'yi tercih eder. fakat daha az pahalı. Örneğin. Y daha az güvenilir. AnlaĢmazlıkların Çözümüne Etik YaklaĢımlar Mühendislik mesleği ekip çalışmasına en fazla dayanan alanlardan biridir. mühendisler işlerini egolarıyla değil.• • 7. Ayrıca. olabilir. Anlaşmazlıkların genellikle teknik parametrelerle çözülmesi. Fakat. Fakat. Örneğin bir proje liderinin X malzemesini Y malzemesine karşı önerdiği düşünülsün. mühendislik için üstünlük ve kolaylıktır. iki sorun vardır: Teknik parametrelerle hareket etmeyi başaramayan mühendisler de olabilir. örgüt temsilcileri vd. mühendisler ile işin mühendis olmayan tarafları arasında da yaşanabilir. X ise daha güvenli.9. Bunlar. resmi kurumlardaki kişiler. Teknik parametreler her zaman yeteri kadar kesin olmayabilir. Bu konuda yaşanmış bir örnek aşağıda verilmiştir: • • • • . teknik parametrelerle yönetirler. mühendisler arasında değil. yapılan araştırma sonucunda Y'nin daha ucuz olduğu anlaşılırsa.

Konunun ilgili taraflarını bir araya getirerek. William sessiz kalmak yerine. tasarım koşullarının titiz bir şekilde belirlenmemesi idi. sigorta eden şirketler. New York'un beşinci yüksek binasının yapılmasında görev almış bir yapı mühendisiydi. ayrıca. mimarları. hatasını kabul etmiş. teknik olmayan birçok taraf arasında uzlaşı sağlandı ve büyük bir tehlike önlendi. mühendislik etiğinin uygulamalı bir dal olduğunu.• Örnek 7: William LeMessurier.) güçlendirilmişti. Fırtına (hortum) dönemi başladığında tehlike daha da artmıştı. Burada yapılan hata. binanın mühendisleri. sahipleri. uygulamalar üzerinde düşünmeyi ve yeni davranış yöntemleri geliştirmeyi gerektirdiğini de göstermektedir [7]. 1978 yılında. Yapının elemanları (kolonlar vd. sorunu çözmeye çalışmıştı. • . Bu örnek. bir rastlantı sonucu anladı. 1977 yılında tamamlanan binanın hiç de fazla olmayan rüzgar hızlarında bile yıkılabileceğini. Mimarın etik davranışı sonucu. kentin Yapı İşleri Daire Başkanlığı ve halk arasında bir tartışma başladı. bir felaketin önlenmesi için ortak bir çözüme gidilmesini sağlamıştı. William bunu söylediğinde. kendi saygınlığının azalması pahasına.

uçakların tasarımına. • • • • . bir otoyol inşaatının planlayıcısı ve çalışanları elektrik. .10.• 7. GörüĢme Stratejileri • Mühendislik sorun çözmeye yönelik bir meslektir.Son çözümün nesnel dayanakları olduğu konusunda herkesin ikna olması [7]. yarışan kişiler olarak değil.Kişisel istek ve konumlara değil. iş yönetimine kadar uzanan geniş bir yelpazedir. Bu inşaatın en son onayı ile ilgili olan kişiler ise. . anlaşmazlıklar ortaya çıkacaktır. mali danışmanlar. Tüm bu alanlar disiplinler arasıdır. kişisel bakış açılarının birleştirilmesine ve başarılı görüşme-tartışma stratejilerinin uygulanmasına bağlıdır. Bu stratejiler şöyle özetlenebilir: . Sorunun. Örneğin. Barajların inşasından. görüş farklılığı olarak yorumlanması. Bu sorunların çözümü. bir sorunun.Sorunların insanlardan ayrılması. iki kişi arasındaki çelişme olarak değil. yol geçeceği için evleri yıkılacak olanlar vb. makina ve inşaat mühendisleridir. gibi mühendislik mesleğinin dışındadırlar. mümkün olduğu kadar. .Olası çözümler için birlikte çalışılması. Diğer bir deyişle. politikacılar. atıkların değerlendirilmesine. yarışan veya çelişen konular olarak ele alınması. kişilerle ilgili olmayan konulara yoğunlaşılması. Dolayısıyla.

kararlılığına ve güzelliğine zarar vermeden yürütülmelidir. ülkemizdeki çevre yönetmelikleri vb.) ve çevreye zararlı üretim yöntemleri ve üretim sonuçları (atıkların arıtılmaması.. "ÖTEKĠ" ve SONUÇ • Topluma önemli hizmetlerde bulunmak üzere eğitim görmüş olan mühendisler. Yani. Mühendislik. insanlar.• 7. hayvanlar ve hatta bitkiler.11. Çevrenin mühendislik çalışmaları ya da diğer etkenler nedeni ile göreceği zarar. “ötekiler‟”e saygı göstermelidirler. „Ötekiler. . yasalarla tanımlanmaya (Amerika Birleşik Devletleri'nde Environmental Protection Agency. biyolojik dengenin bütünlüğüne. Dolayısıyla. mühendislik etkinlikleri. hava kirliliğine neden olan yakıtlar vb. „Acı ve zevki hissedebilen‟ her şeydir.. gürültü kirliliğine neden olan cihazlar.) yaptırımlarla engellenmeye çalışılmaktadır.

iyi bir tasarımın bilimsel araştırma temeline dayandığını. tasarımda çevre bilinci konusunun yasalardan önce mühendislik düzeyinde ele alınmasını gerektirir. Bu nedenle. tasarım ürününün yaygınlaşmasından sonra fark edilmesi. bu yaptırımların uygulanmasındaki karmaşa. CFC‟lerin kullanımına aşamalı olarak son verilmekte. Bugün. yeni tasarımlarda yeni geliştirilen akışkanlar kullanılmaktadır. . teknolojik üretimin bilimsellik olmadan yürütülemeyeceğini de göstermektedir. Bu örnek.• Ancak. soğutucularda kullanılmak üzere yeni akışkanlar üzerinde çalışılmaya başlandı. yasal düzenlemelerin teknolojik gelişmelerin hızına uymalarında yaşanan zorluk ve en önemlisi çevreye verilen zararın. Ozon tabakasını inceltici etkileri artık kanıtlanmış olan CFC‟Ier bu belirsizlik için ilginç bir örnektir. Teknik nedenlerle. çoğu kez. soğutucu tasarımında kullanımları (buharlaşma basınç ve sıcaklıklarının uyumu nedeni ile) verimli olan CFC‟Ierin. bu zararlı etkisi sonradan anlaşıldı.

İnsanlar ya kendi gereksinmeleri için çabalarlar. “kazanmak/kazanmak” ilkesini uygular. ya da başkalarına duydukları saygı için.• Mühendis. standartların ve kuralların tam uygulanmasını. insanlara etik davranmayı öneren her düşüncenin odağında insanların sahip oldukları asalet ve bu asaletin nereden kaynaklandığı konusunda öneriler vardır. Bu saygınlığın bizim gereksinmelerimizle bir ilgisi yoktur. ki bunu da yapacak olanlar yine mühendislerin kendileridir [7]. yaklaşımda ise ötekiler de saygıyı hak etmektedirler. seçimini göreceli doğrudan yana yapabilmesi. • . Birey olarak mühendisin. Birincisinde. doğru olanı mutlaklaştırabilmiş sistemin kurulması ile olanaklı olacaktır. Kısa erimli uygulamada böyle bir sistemin kurulması. Bunlardan hangisinin seçileceği. Çünkü. İkinci. doğayı dönüştürürken çevreye zarar vermemek için tasarımlarında. ahlaki değerlerin ve yurttaşlık bilincinin meslek kavramına yerleştirilmesini gerektirir. Ötekiler onlar için “kullanım değeri” olan kişilerdir. diğerlerine kendi gereksinmelerini giderecek bir araç olarak yaklaşırlar. teknik donanım ve bilgi birikiminin geliştirilerek sürdürülmesini. mühendisin içinde yetiştiği göreceli ve mutlak koşullara bağlıdır.

• 8. Mühendislik etiği ile ilgili hemen hemen tüm kaynaklarda. bu olaya atıfta bulunulmaktadır. . kazanın mühendislik etiğine aykırı kararlar alınması sonucunda meydana geldiğinin ortaya çıkarılmasında büyük rol oynayan Roger Boisjoly (katı yakıt roketlerini üreten Morton-Thiokol firmasının bir çalışanı). mühendis kökenli bir eleverendir. 28 Ocak 1986 günü Uzay Mekiği Challenger‟ın fırlatılmasından 73 saniye sonra infilak etmesi tüm dünyayı şaşkınlığa uğratmıştır.1. MÜHENDĠSLĠKTE ETĠK SORUNLARIN ELE VERĠLEMESĠ • 8. Bilindiği gibi. Etik Sorunların Ele verilmesi • Mühendislik etiği açısından bir kilometre taşı sayılabilecek “Challenger Faciası” 1986 yılında meydana gelmiştir. Daha sonra kazayı araştırmak üzere kurulan soruşturma komisyonuna ifade vererek.

çalıştıkları firma veya kurumların bünyesindeki yanlış davranışları açığa vurmak ve yetkililerden bu konuda uygun önlemlerin alınmasını beklemek hakları da vardır [9]. öncelikle. halen veya daha önce çalıştığı firma/kurum yöneticilerinin sebep olduğu zarar veya yolsuzluklarla ilgili öne sürümleri yazılı ya da görsel basına vermesinden kaynaklanan çarpıcı haberler günümüzde çok yaygındır. . • Konunun iyice anlaşılabilmesi için. etik sorunların ele veriliş şekilleri üzerinde durmakta yarar vardır. Mühendislerin her ne kadar işverene karşı “güvenilir ve sadık olma” zorunlulukları varsa da. Mühendisler. toplumun sağlığını ve güvenliğini koruma görevini üstlendikleri için. Aşağıda özetlenen türleri tanımlanmaktadır.• Bir kimsenin. bu değerlere zarar verecek davranış ve girişimleri “ele verme” zorunluluğunu hissedebilirler.

. her iki türün de “sadakatsizlik” olarak algılanma eğilimi varsa da. çalışanın etik sorunu kendi amirinin daha üstündeki yöneticilere bildirmesidir. genellikle sorunu dışarıya açıklamanın. çalışan tüm yönetim kademelerini atlayarak ve alışılmış kanalların dışında. yen içinde kalır” geleneğinin sonucudur [9]. firmanın veya kurumun içinde tutmaktan daha sakıncalı olduğu düşünülür. Bu biraz da “kol kırılır. çalışanın etik sorunu yazılı veya görsel basına ya da ilgili (adli) makamlara bildirmesidir. Ne şekilde olursa olsun.• İçeriden ele verme. • Dışarıya ele verme. • Aslında. Bazen. içten ele verme firma veya kurumun içinde kalır. kuruluşun en üst yöneticisine veya yönetim kuruluna da gidebilir.

Fledderman‟a göre.• • 8. “ele verebileceğimiz” ve “ele vermemiz gereken” durumların ayırımını yapmak gerekir. doğal olarak. gerektiğinde meslek örgütlerini ve hatta kamu oyunu bilgilendirmek gibi hak ve yükümlülükler getirdiğini dikkate alırlar. ancak aşağıdaki dört koşulun yerine gelmesi durumunda ele verme girişiminde bulunulmalıdır [9]. bu durumun. kendilerinden istenen işin toplum ve doğa için ciddi bir tehlike yaratacağı sonucuna varırlarsa ve bu konudaki mesleki yargıları hizmet verilen gerçek ve tüzel kişiler tarafından dikkate alınmıyorsa.2. TMMOB Mesleki Davranış İlkeleri bu konuda şu sorumluluğu getirmiştir: “Mühendisler ve mimarlar. . meslek yaşamları sırasında yasal veya etik olmayan çeşitli davranışlarla karşılaşabilirler.” • • Öncelikle. kendilerine hizmet verilenleri uyarmak. Bu bağlamda. onların talimatlarına kayıtsız şartsız uymayı reddederler. “Etik sorunlar ne zaman ele verilmelidir?” sorusunun yanıtı çok önemlidir. Gerekli KoĢullar Mühendisler.

Öte yandan. eleverenin konu hakkında gerçekçi bir değerlendirme yapabilecek düzeyde mesleki yetkinliğe sahip olması gerektiği de unutulmamalıdır. bunların zamanla birikerek çok önemli sorunlara yol açabileceği de unutulmamalıdır.• 1) Zorunluluk: Ele verme ile “açık ve önemli” bir zarar önlenebilmelidir. ufak ama çok sayıda ve sistematik yolsuzluklar varsa. Bu nedenle. mühendislik etiği kurallarından biri de mühendisin “yalnızca yeterli olduğu alanlardaki” işleri kabul etme zorunluluğudur. Bilindiği gibi. Hatalı davranış veya uygulama hakkında etkin bir şekilde şikayette bulunabilmek için birinci elden veya çok güvenilir bilgilere ve belgelere sahip olmak gerekir. Ayrıca. geçekten hatalı bir davranışın olup olmadığına karar vermek için de bu ilke uygulanmalıdır. Dedikodu ve duyumlar üzerine hareket etmek doğru değildir. • . 2) Yakınlık: Eleveren. yalnızca önemli hususlarda ihbarlar yapılmalıdır. Topluma açıklama yapıp yapmama konusunda çalışanın nicelik ve nitelik duygusunun olması gerekir. Her şey hakkında değil. etik sorun hakkında bilgi vermek üzere çok açık bir konumda olmalıdır.

ele verme kaçınılmaz olur. Aksi taktirde.• 3) Yetenek / Olanak: Eleverenin zararlı davranışı veya etik olmayan uygulamayı durdurmak için kabul edilebilir bir başarı şansının olması gerekir. firma veya kurum içinde tüm diğer yolların denendiği ve sonuç vermediği zaman. “Bir mühendis. Diğer taraftan. etik bir sorunu ne zaman ahlak açısından ele vermek zorundadır? Sorusunun yanıtı da önemlidir. son çare olarak düşünülmelidir. şikayetin gerekli önlemi alacak veya sorunu ortadan kaldıracak makamlara kadar ulaşmasını sağlayacak olanaklar yoksa. • 4) Son Çare: Ele verme. Bu dört koşul. etik sorunun ele verilmesinin ne zaman ahlak açısından kabul edilebileceğini bize söyler. Sizden daha yetkin ve olaya daha yakın kimselerin bulunmaması durumunda. kişinin kariyerini ve ailesinin parasal güvenliğini tehlikeye atması gereksizdir. şu iki ölçüt bize yardımcı olabilir [9]: • . Buna göre.

bireylerin çok etkili bir şekilde iç gözlem ve fikir değerlendirmesi yapması gerekir.• . “ileride o konuda kitap yazmak veya söylevler vermek” yoluyla maddi kazançlar elde etmek umuduyla ele verme de artık toplumca hoş görülmemektedir [9]. olayın yeterince önemli olduğunu düşündüğümüz zaman. “etik sorunu mutlaka ele vermeliyiz”. • Ele verme girişiminde bulunmadan önce.Hatalı bir davranışın farkında olduğumuz ve yukarıdaki dört koşulun da yerine geldiği durumda. amirinden veya çalıştığı firmadan/kurumdan öç alma gibi bir neden asla kabul edilemez. eleverenin bu yola baş vurmadan önce.Yukarıdaki dört koşulun sağlanmasına ek olarak. Özellikle. Unutulmamalıdır ki toplumun yararı için yapılan ele vermeler kabul edilebilir hatta desteklenirse de iş arkadaşından. “etik sorunu ele verebiliriz” • . Ayrıca. yanlışlığın sürmesi birisi için yakın ve açık bir tehlike oluşturuyorsa. son yıllarda moda olan. . kendisini bu yola sevk eden dürtülerini ve duygularını iyi değerlendirmeye çalışması yerinde olacaktır.

. Bu şekilde bir taşla iki kuş vurulmaktadır: eleveren cezalandırılmaktadır ve diğer çalışanlara gözdağı verilmektedir. bu davranışın ve ondan kaynaklanan firma içi kötü görüntünün önüne geçmek için eleverenlerin işine son vermektir. Eleverenlerin KarĢılaĢtığı Sıkıntılar ve Önlemler • İşveren açısından bakılırsa. Yanlış bir davranışın topluma açıklanması firma/kurum açısından olumsuz bir görüntü oluşturacak. hem etkili değildir hem de etik açıdan kabul edilemez. çalışanların etik sorunları ele verme zorunluluğunda kalmaması sağlanmalıdır. • Etik sorunların ele verildiği firmaların tipik yaklaşımı.3. organizasyonun geleceğini etkileyecektir.• 8. Bu zararın mutlaka önlenmesi gerekir. Böyle bir yaklaşım. Bu yüzden. “ele verilmiş olmak” çok olumsuz bir konumdur.

. . Eleverenin güdülerine. ortaya attığı sorunları geri plana itecek hemen her şey kullanılır ve asıl etik sorun gizlenmeye çalışılır.Zayıf bir sicil /geçmiş üretmek: Etik olmayan uygulamaları alışkanlık haline getiren işverenler ya da yöneticiler. “Bir daha bu şehirde veya sektörde çalışamazsın!” türünde tehditlerle kendini gösterir. eleverenin açıklama yapması dolaylı olarak engellenir.• • • • İşverenler ya da yöneticilerin eleverenlere karşı uyguladıkları tipik misilleme ve öç alma yaklaşımlarını bilmekte yarar vardır. Bu yaklaşımlar şu şekilde özetlenebilmektedir: . . mesleki yetkinliğine ve hatta özel yaşamına saldırılarak. Daha önce kusursuz sicil almış olan eleverenler. güvenilebilirliğine. zamanla üstlerinden düşük sicil notu almaya başlarlar. Yetersiz veya sorunlu başarımı yansıtan. işveren veya kusurlular eleverenin mesajı yerine kendisini tartışma konusu yapmaya çalışırlar. gerçek veya uydurma olaylar hakkında iç yazışmalar biriktirilmeye başlanır.Dikkatin eleverenlere çekilmesi : Bu tipik misilleme stratejisinde. elevereni “kronik sorunlu bir çalışan” olarak damgalamak üzere kayıtlar oluşturmak için bazen aylar veya yıllar harcarlar. “Beyanat verme yasağı” gerekçesi kullanılarak ve işine son verme tehditleriyle.Tehditle sessizliğe zorlamak: Bu taktik genellikle.

Başarısızlığa zemin hazırlamak: Yaygın uygulanan diğer bir misilleme taktiği ise. işverenler veya yöneticiler. bazen de işine son verme hazırlıklarına dönüşebilir. eleverenin bazı görevlerinden alınmasıyla.Yalnız bırakmak veya aşağılamak: Bir başka misilleme yaklaşımı. eleverene altından kalkamayacağı görev yükü ve sorumluluklar vererek. elevereni şikayet ettiği sorunu çözmekle görevlendirmek ama başarılı olması için gerekli yetkileri.• . Bu tür taktikler. başarısızlığına zemin hazırlamaktır.Bu yolla. eleverene aşağılayıcı görevlerde verebilirler.Dava etmek: Etik sorunları eleverenlerin en çok karşılaştıkları misilleme. kaynakları ve desteği ona vermemek şeklinde olmaktadır. eleverenin etkili bir ele verme eylemini gerçekleştirmesi için gerekli olan bilgi kaynaklarından da uzaklaştırılması sağlanabilir. . Ayrıca. elevereni çalışma arkadaşlarından ayırarak bir örnek oluşturmaktadır. Benzer bir art niyetli yaklaşım da. • . • . sorunu açığa çıkartmak için kullanılan kanıtların “çalındığı” veya “yasal olmayan yollardan elde edildiği” yönünde yapılan suçlamalar ve dava etme tehditleridir.

aykırı görevlere verilmesi veya her türlü atanma taleplerinin geri çevrilmesi de yaygın yıldırma taktiklerindendir.Kariyeri yok etmek: eleverenlerin “yeniden yapılanma” gibi sözde nedenlerle işten çıkartılması. şeklinde) girişimlerde bulunulur. işten çıkartılmaları yeterli görülmeyerek. Bazen. kendi dallarında bir daha çalışma olanağı bulmamaları için (olumsuz referans vermek. ele verme kararınız hakkında aileniz ve yakın arkadaşlarınızla görüşün. Yanlış davranış hakkında rahatsız olan başka görgü tanıklarının olup olmadığını öğrenmek için uyanık olun ve onları sakıngan bir şekilde araştırın.• . • Ele verme eylemini akıllı ve bilinçli bir şekilde yapabilmek için önerilen 12 hayatta kalma stratejisi ise aşağıda sıralanmıştır [9]: • 1. Geriye dönüşü olmayan adımlar atmadan önce. diğer işverenleri etkilemek vb. • 2. .

Göze almaya hazır olduğunuz risklere ve • . • 5. Kararınız. Eğer açıklama yapmaya karar verdiyseniz. • .Toplumun yoğun irdelemesine katlanmaya istekli olup olmadığınıza bağlıdır. siz onlarınkine karşı değil. • • 4.Kanıtlarınızın niteliği ve niceliğine. Her iki stratejinin de kendine özgü sıkıntıları vardır. kimliğinizi gizlemeden açıklama yapmayı veya anonim kalmayı mı isteyeceğiniz konusunda dikkatlice düşünün. ilk yetkili makama giderek olayın sistem içinde halledilme şansını araştırın. Resmi olarak fikir ayrılığını açıklamadan önce.• 3. yetkililere bilgi aktarımının stratejik olarak zamanlamasına dikkat edin. İdareciler ve yardımcı personel ile iyi ilişkilerinizi sürdürün. • . Örneğin. Planlarınızı o şekilde yapın ki ele verdikleriniz sizin eylemlerinize karşı önlem düşünsünler. .

Suçlamalarınızı ilginçleştirmek veya eklememeye dikkat edin. seçimle göreve gelmiş yetkililer. gelişen olayları kayıt edin. 9. Ele verme girişimlerinizi. güçlendirmek için hayal ürünü unsurlar • • • • • • 11. 7. işinizle ilgili etkinliklerin ve olayların açık ve doğru kayıtlarını tutmaya çalışın. 8. Yetkin bir avukattan yasal görüşler alabilmek için parasal kaynak ayırın. işverenin değil de yalnızca kendinize ait zaman kaynaklarla yapın. Yetkililerle çalışırken eleştirel ve alaycı tavırlar takınmayın [9]. Herhangi bir yasal işlem durumunda işverenin kayıtlarınıza giriş hakkı olacağını akılda tutarak. Yalnızlık döngüsünü kırın. Ele verme eyleminden önce ve sonra. 10. gazeteciler ve eylemciler gibi potansiyel yandaşları araştırın ve belirleyin. gerekli tüm kanıtları ve dayanakları belirleyin. ve . kopyalarını alın. Kaygılarınıza dikkati çekmeden önce.• 6. 12.

düzeltilmesi gereken bir durum olduğunu düşünen çalışanlara. Açık kapı politikası adı verilen bu yaklaşım. öne çıkmayı göze alan çalışanlar.4. • • . her seviyede etik kurallara açık bir bağlılıkla mümkündür. Sorunu Önleyici YaklaĢımlar • • Bir firmada veya kurumda. Aslında. Tüm çalışanların zorunlu bir etik eğitimi alması sağlanmalıdır. etik sorunların ele verilmesi nedeniyle ortaya çıkabilecek sıkıntıları çözmek için başlıca dört yol vardır [9]: 1. ödüllendirilmelidirler. eleverene karşı “misilleme veya ayrımcılık yapılmayacağı garantisini” de birlikte getirmelidir. gerekirse. Tüm yöneticiler. kaygılarını dile getirmek için üst düzey yöneticilere anlamlı erişim olanakları olmalıdır. kaygılarını iletmek için kolaylık sağlar. Tüm çalışanların. Her şeyden önce. en üst düzeydeki yöneticiden en alt kademedeki çalışana kadar. 3. Bu. kendi firma veya kurumlarındaki etik davranışı geliştirmek için yaptıkları bu girişimden dolayı. 2. Lafta kalmayan erişim olanağı. etik konularda çalışanlara örnek olmalıdırlar. Organizasyonda tüm iletişim hatları açık olmalıdır. organizasyonda güçlü bir etik kültürü oluşmalıdır.• 8.

arada sırada etik olmayan davranışlarda bulunanlar veya bu yönde ayartılanlar olabilir. geçmişteki ya da mevcut davranışlarının. tüm yanlışlıkların ortadan kaldırılmasına imkan olmadığı gerçeği kabul edilmelidir. Bu olgunluğu göstermek. “hatayı kabul etme istemi” olmalıdır. Bu nedenle. Ayrıca.• 4. bunun kaçınılmaz olduğunu kabul etmek. Ayrıca. bir firma/kurum bünyesinde oluşturulan “etik kurul”da görev yapan bireylerin. gerektiğinde topluma açık olarak. tüm çalışanların etik davranması ve gerektiğinde de etik sorunları ele verebilmesi için gerekli ortamı sağlayacaktır. Böyle bir durumda. . ısrarla aksini ileri sürmekten daha akılcıdır. • • Yukarıda kısaca özetlenen bu tutumlar. böyle bir erdemli davranışta bulunabilmek. yöneticilik vasıflarından biri olmalıdır. uygulamalarının veya kişisel ilişkilerinin etik açıdan sorunlu olmasının. ele verme eyleminin doğru ve nesnel bir şekilde değerlendirilmesi konusunda kuşkuların oluşması kaçınılmazdır. etik kurullarının oluşumuna özen gösterilmesi gerekir [9]. kurula baş vurmayı düşünen eleverenleri olumsuz yönde etkileyebileceği unutulmamalıdır. Yönetim tarafından. Çok güçlü etik kültürüne sahip organizasyonlarda bile.

Mühendislikte Etik Sorunların Ele Verilmesi. I.. www. Ulusal Mühendislik Kongresi.karto. [2] Etik. U... [6] Abdullah H. www. [5] Mühendislik Eğitimi ve Etik. 20-21 Mayıs 2004. Basım. Vikipedi. (Çevirenler: Veysel Atayman. P. Eski Foça-İzmir. 2002. KAYNAKLAR • • • • • • • • • [1] Aydın İ. Şubat 2007. Aralık 2005. U.tr . [9] Gerçek H.org. [4] Deniz R. Elektrik Elektronik Bilgisayar Mühendisliği Mesleğinde Etiksel İsterler. . Şubat 2007. İstanbul.edu. Sazak N..Gönül Sezer). Basım. [7] Onbaşıoğlu S. [3] Pieper A. 1. Ankara.itu. [8] Onbaşıoğlu S.. 1.. 2938. Etiğe Giriş.tr/derslerimiz/etik/bilg_etik. ve Yıldız M. Doğa Yayınları. Baskı. Ayrıntı Yayınları. 2003.org/wiki/Etik. özgür ansiklopedi. Teknoloji. Etik ve Mühendis Sorumluluğu. Nisan 2004. Mühendislik Etiği. ve Göksel Ç..pdf .wikipedia. Pegem A Yayınları. Yönetsel Mesleki ve Örgütsel Etik.• 9.. Madencilik Cilt 44. 3. Şubat 2007. http://tr. İstanbul. İpbüker C. JDF 262 Mühendislik Etiği (Ders Notları) İTÜ İnşaat Fakültesi Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü.jmo. Sayı 4. 1999.