P. 1
Tıbbi ve Aromatik Bitkiler

Tıbbi ve Aromatik Bitkiler

|Views: 648|Likes:
Yayınlayan: Erdem

Tıbbi ve Aromatik bitkilerle ilgili herşey , Alternatif tıp Şifalı bitkiler

Tıbbi ve Aromatik bitkilerle ilgili herşey , Alternatif tıp Şifalı bitkiler

More info:

Published by: Erdem on Feb 25, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/17/2013

pdf

text

original

Sections

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ xii

Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik.................................................................
G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER ........................................ Paleontolojik Ça¤ ......................................................................................... Milattan Önce (M.Ö. 50.000-0) ................................................................... Milattan Sonra (M.S. 0-1900) ........................................................................ DO⁄AL HAZ‹NE KAYNA⁄I OLARAK B‹TK‹LER ....................................... B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE: TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER ... T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri ..................................................... Farmakope ve Bitkisel Ürünler ................................................................... Türk Farmakopesi Standartlar› .............................................................. Farmakope’de Bitkisel Droglarda Kalite ile ‹lgili Kriterler .................. B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR .................................................................. Etkinlik .......................................................................................................... Kalite ............................................................................................................. Güvenilirlik ve Güvenlik ............................................................................. Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... Yararlan›lan ‹nternet Adresleri ..................................................................... Yararlan›labilecek Di¤er Kaynaklar..............................................................

1. ÜN‹TE

2
3 3 4 5 6 7 7 9 11 12 14 15 16 16 18 19 20 20 21 21 21

T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik .................................................................... 22
G‹R‹fi .............................................................................................................. ET‹K NED‹R? ................................................................................................ Günlük Hayatta Etik .................................................................................... B‹YOET‹K ..................................................................................................... Biyolojik Çeflitlilik ve Çevre - Bitki Eti¤i ..................................................... TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA ET‹K.............................. T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik Üretimi .................................................. T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Pazarlamas› ve Ticaretinde Etik.................... T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik ve Etik Olmayan Kullan›m› .................. TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA SAKINCALI DURUMLAR .............................................................................. Baz› Uygulama ve Önlemler ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... Ek 1 ................................................................................................................ 23 24 27 28 30 31 32 33 33 36 37 44 45 46 46 48

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

3. ÜN‹TE

Bitkisel Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›.............. 50
G‹R‹fi ............................................................................................................. B‹TK‹SEL FARMASÖT‹K ÜRÜNLERDE GACP VE GMP ........................... T›bbi Bitkilerde ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamlar› (GACP) ..................... ‹yi Üretim Uygulamalar› (GMP) ................................................................... D‹ST‹LASYON VE EKSTRAKS‹YON YÖNTEMLER‹ ‹LE HAZIRLAMA........ Distilasyon ..................................................................................................... Ekstraksiyon................................................................................................... Perkolasyon ................................................................................................... Maserasyon .................................................................................................... ‹nfüzyon ve Dekoksiyon .............................................................................. Perkolasyon Haz›rlanmas›............................................................................. Ekstreler (Extracta) ........................................................................................ Bitkisel Droglar (Plantae Medicinales)......................................................... Bitki Çaylar› (Plantae ad ptisanam) ............................................................. Tentürler (Tinctura)....................................................................................... Aromatik Sular............................................................................................... FARMASÖT‹K fiEK‹L HAL‹NE GET‹RME...................................................... Çözeltiler ........................................................................................................ fiuruplar.................................................................................................... Spiritler..................................................................................................... Eliksirler ................................................................................................... Posyonlar ................................................................................................. Yar› Kat› Preparatlar...................................................................................... Merhemler................................................................................................ Jeller ......................................................................................................... Kremler .................................................................................................... Sabunlar ................................................................................................... Yak›lar...................................................................................................... Kat› Preparatlar.............................................................................................. Tozlar ...................................................................................................... Granüleler ............................................................................................... Tabletler ................................................................................................... Kaplanm›fl Tabletler ............................................................................... Kapsüller (Capsulae gelatinae, Capsulae gelatinosae, Capsules gelatineuses, Gelules) ............................................................................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 53 54 56 58 58 59 59 59 60 60 61 61 63 63 64 65 65 66 67 68 68 69 69 69 70 70 70 70 70 70 70 71 72 74 75 76 76 77

4. ÜN‹TE

Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar .................................................................... 78
G‹R‹fi ............................................................................................................. B‹TK‹SEL ÜRÜNLER NEDEN ZARARLIDIR? ............................................... ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN DO⁄AL ETK‹N B‹LEfiENLER .................. Aristoloik Asit ................................................................................................ Atropin ........................................................................................................... 79 80 81 82 82

‹çindekiler

v

β - Asaron ...................................................................................................... Berberin ......................................................................................................... Kalp Glikozitleri ........................................................................................... ‹yot ................................................................................................................ Lektinler ......................................................................................................... Oksalatlar ...................................................................................................... Pirolizidin Alkaloitleri .................................................................................. Safrol .............................................................................................................. Salisilatlar ....................................................................................................... Siyanogenejtik Glikozitler ............................................................................. Tanenler ......................................................................................................... Tuyon ............................................................................................................ ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN B‹TK‹SEL DROGLAR ................................ Karsinojenik Reaksiyonlar............................................................................. Alkannae radix (Havaciva kökü) ........................................................... Senecio herba.......................................................................................... Eupatorii herba........................................................................................ Rubia tinctorii radix (Boyac› kökü) ....................................................... Rhamnus purshiana, Rhamni purshianae cortex (Cascara Sagrada) . Cocae folium ................................................................................................. Farfarae folium ........................................................................................ Euphorbia herba ..................................................................................... Kalp-Damar Sistemi Rahats›zl›klar›............................................................... Crataegi flos (Al›ç çiçe¤i)........................................................................ Ephedra herba (Deniz Üzümü).............................................................. Ginseng radix (Ginseng kökü)............................................................... Liquiritiae radix (Meyan kökü) ............................................................. Gastrointestinal Rahats›zl›klar....................................................................... Eucalyptii folium (Ökaliptus yapra¤›).................................................... Eucalypti aetheroleum [Ökaliptus (uçucu) ya¤›] ................................. Elaterii fructus (Ac›düvel, Ac›dülek, Eflekh›yar›)................................... Bromelainum (Ananas suyundan elde edilen proteolitik enzim)........ Echinaceae purpureae herba (Ekinezya)............................................... Cimicifuga racemosae rhizoma (Black Cohosh) .................................. Rusci aculeati rhizoma (Kuzukula¤›, Tavflan memesi) ......................... Taraxaci radix cum herba (Karahindiba¤)............................................. Hippocastani semen (Atkestanesi tohumu)........................................... Menthae aetheroleum (Nane ya¤›) ........................................................ Sabal fructus (Sabal meyvas›)................................................................. Urtica radix (Is›rgan otu kökü) .............................................................. Curcumae longae rhizoma (Zerdaçal) ................................................... Salicis cortex (Kavak kabu¤u)................................................................ Hydrastis rhizoma ................................................................................... Solunum Sistemi Rahats›zl›klar› .................................................................... Strobili lupuli (fierbetçi otu) ................................................................... Sinir Sistemi Rahats›zl›klar› ........................................................................... Kava kava rhizoma ................................................................................. Colae semen ............................................................................................ Mate ........................................................................................................ Tanacetii flos (Gümüfldü¤me) ................................................................

82 82 83 83 84 85 85 86 87 87 88 88 89 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 91 92 92 93 94 94 94 94 95 95 96 96 96 96 97 97 98 98 99 99 100 100 100 100 100 101 101

vi

‹çindekiler

Hyperici herba (Sar› Kantaron, Binbirdelik otu)................................... Salviae folium (Adaçay› yapra¤›) ........................................................... Gentianae radix (Centiyan kökü) ......................................................... Üriner Sistem Rahats›zl›klar› ......................................................................... Frangulae cortex (Barut a¤ac› kabu¤u) ................................................. Sennae folium (Sinameki yapra¤›), Sennae acutifoliae fructus (Sinameki meyvas›) ................................................................................. Lini semen (keten tohumu).................................................................... Aloe (Sar›sab›r)........................................................................................ Cardui mariae fructus (Devedikeni meyvas›) ...................................... Juniperi fructus (Ard›ç meyvas›) ............................................................ Genel Alerjik Reaksiyonlar ........................................................................... Foeniculi fructus (Rezene meyvas›), Foeniculi aetheroleum (Rezene uçucu ya¤›) ............................................................................... Asparagi rhizoma (Kuflkonmaz)............................................................. Ginkgo biloba (Mabet a¤ac›) ................................................................. Pini aetheroleum (Çam ya¤›) ................................................................. Arnicae flos (Arnika)............................................................................... Helicis folium (Sarmafl›k)........................................................................ Capsici fructus (K›rm›z›biber)................................................................. Agni casti fructus (Hay›t meyvas›) ......................................................... Foenugraeci semen (Çörek otu) ............................................................ Allii sativi bulbus (Sar›msak) .................................................................. Populi gemma (Karakavak tomurcu¤u)................................................. Angelicae radix (Melek otu kökü) ......................................................... Aurantii fructus (Portakal kabu¤u)......................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

102 102 103 104 104 104 105 105 105 106 106 107 107 107 107 108 108 108 109 109 109 110 110 110 111 112 113 113 115

5. ÜN‹TE

Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler .......................... 116
G‹R‹fi .............................................................................................................. ZEH‹R VE ZEH‹R ETK‹S‹ NED‹R? ............................................................... ZEH‹RLER‹N SINIFLANMASI......................................................................... TOKS‹K ETK‹ T‹PLER‹ ................................................................................. SEKESTRASYON VE AKÜMÜLASYON......................................................... TOKS‹K ETK‹ MEKAN‹ZMALARI ................................................................ Yal›n Toksik Etkiler ..................................................................................... Özel Toksik Etkiler ....................................................................................... ‹mmün Reaksiyonlar ve Allerji .................................................................... Genetik Farkl›l›klara Ba¤l› Reaksiyonlar ve ‹diyosenkrazi ........................ Dayan›ks›zl›k veya Afl›r› Duyarl›k Reaksiyonlar› ........................................ Ba¤›ml›l›k ve Yoksunluk Reaksiyonlar› ...................................................... ZEH‹RL‹ B‹TK‹LER ....................................................................................... BA⁄IMLILIK VE BA⁄IMLILIK TÜRLER‹ ..................................................... BA⁄IMLILIK OLUfiTURAN D‹⁄ER B‹TK‹LER.............................................. B‹TK‹LER‹N SU‹ST‹MAL‹ ............................................................................. B‹TK‹LERLE TEDAV‹ VE ZEH‹RLENMELER ‹Ç‹N SON SÖZLER ............... Özet ............................................................................................................... 117 117 118 120 120 121 121 122 123 123 124 124 124 132 137 137 138 139

‹çindekiler

vii

Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

141 142 142 143

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m› ....... 144
G‹R‹fi .............................................................................................................. HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI............................... G›da................................................................................................................ Baharat ........................................................................................................... Çay Yap›m›nda .............................................................................................. ‹laç ............................................................................................................... Boyar Madde ................................................................................................. Yakacak ......................................................................................................... Silah................................................................................................................ Nazarl›k ve Süs Eflyas› Olarak ...................................................................... Dekoratif ve Süs Bitkisi Olarak .................................................................... Büyü............................................................................................................... Parfümeri ve Kozmetik Sanayiinde .............................................................. Selüloz Sanayiinde ........................................................................................ Zararl›lara Karfl› ............................................................................................. Hayvan Yemi Olarak..................................................................................... Mesken Yap›m›nda ....................................................................................... HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM fiEK‹LLER‹ ............................. Toz ................................................................................................................. Hap................................................................................................................. Dekoksiyon.................................................................................................... ‹nfüzyon......................................................................................................... HALK ARASINDA TEDAV‹ AMAÇLI KULLANIMDA B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹............................................................................................ HALK ‹LAÇLARI............................................................................................. B‹TK‹SEL HALK ‹LAÇLARI............................................................................ Anadolu’da Halk Aras›nda Uygulanan Tedavi fiekilleri .............................. Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar› ................................................... HALK ARASINDAK‹ TEDAV‹ AMAÇLI KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER..................................................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 145 145 145 147 148 149 149 150 150 150 150 150 151 151 151 151 151 152 152 152 152 152 152 154 154 155 155 156 164 165 166 166

6. ÜN‹TE

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›...................................................................... 168
G‹R‹fi VE TAR‹HÇE ....................................................................................... B‹TK‹LER‹N GIDA VE BAHARAT OLARAK KULANIMINDA YER‹ VE ÖNEM‹ ............................................................... B‹TK‹LER‹N GIDA OLARAK KULLANIM fiEK‹LLER‹ VE ÖRNEKLER‹ ....... Çi¤ Olarak Yenenler ..................................................................................... Özel Bir ‹fllemden Sonra Kullan›lan Bitkiler ............................................... Piflirildikten Sonra Yenenler ......................................................................... 169 171 173 173 174 174

7. ÜN‹TE

viii

‹çindekiler

Kavrularak Kullan›lan Bitkiler ...................................................................... Turflu Veya Salamuras› Yap›larak Yenenler ................................................ Baz› G›dalara Kat›larak Yenen Bitkiler ........................................................ Pekmez Haz›rlanmas›nda Kullan›lanlar ...................................................... Reçel Yap›m›nda Kullan›lan Bitkiler ............................................................ Kurutulduktan Sonra Kullan›lan Bitkiler...................................................... BAHARAT OLARAK KULLANILAN B‹TK‹LER ............................................. Baharat Nedir? ............................................................................................... Köri .......................................................................................................... Köfte Baharat›.......................................................................................... Çin Baharat› ............................................................................................. Berbere .................................................................................................... Tavuk Baharat› ........................................................................................ Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler ............................................................... Kekik (Thymus, Origanum, Satureja, Thymbra, Coridotyhmus Türleri)............................................................................. Nane (Mentha Türleri)............................................................................ Biberiye (Rosmarinus officinalis) .......................................................... O¤ulotu (Melissa officinalis) .................................................................. Fesle¤en, Reyhan (Ocimum basilicum) ................................................ Kimyon (Cuminum cyminum) .............................................................. Frenk Kimyonu (Carum carvi) ............................................................... Rezene (Foeniculum vulgare) ................................................................ Kiflnifl (Coriandrum sativum) ................................................................ Anason (Pimpinella anisum) ................................................................. Dereotu (Anethum graveolens) .............................................................. Maydanoz (Petroselinum crispum) ........................................................ Roka (Eruca sativa) ................................................................................ Çörek Otu (Nigella sativa)...................................................................... Safran (Crocus sativus) ........................................................................... Sumak (Rhus coriaria)............................................................................ Karabiber (Piper nigrum) ....................................................................... Çemen Otu (Trigonella foenum-graecum)............................................ Zencefil (Zingiber officinale) ................................................................. Karanfil (Eugenia caryophyllata) ........................................................... K›rm›z›biber (Capsicum annuum)......................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .....................................................................

175 175 175 176 176 176 177 177 179 179 179 180 180 180 180 181 181 182 183 183 184 184 185 186 186 187 188 188 189 189 190 190 191 192 192 194 195 196 196 197

8. ÜN‹TE

Bitkisel Çaylar. ......................................................................... 198
G‹R‹fi .............................................................................................................. B‹TK‹SEL ÇAYLAR......................................................................................... B‹TK‹SEL ÇAYLAR ‹Ç‹N UYGUN B‹TK‹ TEM‹N‹........................................ Bitkisel Çay Droglar›n›n Depolanma ve Paketlenmesi ............................... Bitkisel Droglar›n Depoland›¤› ve Sakland›¤› Kaplar›n Özellikleri............ Bitkisel Droglar Üzerinde Yap›lan Kalite Kontrol Testleri ........................ Bitkisel Droglarda Kontaminasyon............................................................... 199 199 200 201 202 202 203

‹çindekiler

ix

Mikrobiyal Kirlenme ............................................................................... A¤›r Metal kirlili¤i.................................................................................... Bitki Koruma Ürünleriyle Oluflan Kirlenme .......................................... Radyoaktif Maddelerle Kirlenme............................................................ B‹TK‹SEL ÇAY ÇEfi‹TLER‹............................................................................. Mono Çaylar .................................................................................................. Kar›fl›m Çaylar ............................................................................................... Paket Çaylar ................................................................................................. Poflet Çaylar ................................................................................................... Çözünür (Instant) Çaylar............................................................................... Püskürterek Kurutulmufl (spray-dried) Çaylar....................................... Granüle Çaylar ........................................................................................ B‹TK‹SEL ÇAY HAZIRLAMA ......................................................................... Drog /S›v› Oran›............................................................................................ Drogun Ö¤ütme Derecesi ...................................................................... Bitkisel Çay Haz›rlama Yöntemleri ....................................................... B‹TK‹SEL ÇAYLARIN KULLANILDI⁄I RAHATSIZLIKLAR ........................... Grip ve So¤uk Alg›nl›¤›nda .......................................................................... Ba¤›fl›kl›k Sistemi Rahats›zl›klar›nda ............................................................ Gastrointestinal Sistem Bozukluklar›nda...................................................... Safra Kesesi Rahats›zl›klar›nda ..................................................................... Psikolojik Rahats›zl›klarda ............................................................................ Böbrek ve Mesane Rahats›zl›klar›nda .......................................................... Kad›n Hastal›klar›nda.................................................................................... Zay›flama Çaylar›........................................................................................... BAZI FARMAKOPELERDE VE STANDART RUHSATLARDA YER ALAN KARIfiIM ÇAY REÇETELER‹....................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

203 204 204 205 205 205 206 209 209 210 210 210 211 211 212 212 213 214 214 214 214 215 215 215 215 216 220 221 222 222 223

Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler ........ 224
G‹R‹fi .............................................................................................................. TAMAMLAYICI TEDAV‹ S‹STEMLER‹NDE B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹............................................................................................ GELENEKSEL Ç‹N TEDAV‹ S‹STEM‹............................................................ Akupunktur.................................................................................................... YUNAN‹ TEDAV‹ S‹STEM‹ ........................................................................... AYURVEDA.................................................................................................... HOMEOPAT‹ ................................................................................................. AROMATERAP‹.............................................................................................. F‹TOTERAP‹................................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 225 226 226 228 229 230 233 236 239 244 245 246 246 247

9. ÜN‹TE

x

‹çindekiler

10. ÜN‹TE

T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›..................... 252
G‹R‹fi .............................................................................................................. DO⁄AL ÇEVRE VE YAfiAM-HASTALIK ‹L‹fiK‹S‹ ......................................... DO⁄AL ÇEVRE VE HASTALIK ‹LAÇ ‹L‹fiK‹S‹ ............................................. F‹TOTERAP‹ NED‹R?..................................................................................... B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹................................................................. B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹ ED‹LEB‹LEN HASTALIKLAR ................. Sinir Sistemi Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ........................ Duyu Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ..................................... Hareket Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› .................................. Sindirim Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ................................ Dolafl›m Sistemi ve Kan Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ................... Solunum Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ............................... Boflalt›m Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ................................ Metabolizma ve Endokrin Sistem Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ..... Üreme Sistemi ile ‹lgili Bitkilerin Kullan›m› ............................................... Deri Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ..................................... Enfeksiyon ve Ba¤›fl›kl›k Sistemi Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›........................................................................................................ Kanser Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ................................. B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMINA ‹L‹fiK‹N SON SÖZLER ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 249 249 249 250 251 251 252 263 265 268 276 281 285 286 288 290 293 294 295 296 297 298 299

11. ÜN‹TE

Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler.......... ............................................................................ 300
G‹R‹fi .............................................................................................................. K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹ ......................................................................... K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANILAN B‹TK‹LER‹N GÜVENL‹⁄‹ ............................................................................. B‹TK‹LER‹N K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANIMI ....................... Aromaterapi .................................................................................................. Ayurvedik Cilt Bak›m›................................................................................... Bal ile Cilt Bak›m› ......................................................................................... Jojoba Ya¤› ile Cilt Bak›m› .......................................................................... Shea Ya¤› ile Cilt Bak›m› ............................................................................. Bitkisel Antioksidan Maddeler ................................................................... Bitkisel Ya¤lar .............................................................................................. Di¤er Bitkisel Cilt Bak›m› Madde ve Ürünleri ........................................... SONUÇ .......................................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 301 302 303 305 306 306 307 307 307 307 308 310 314 315 316 317 317 317

‹çindekiler

xi

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Tar›m ve Hayvanc›l›k Alanlar›nda Kullan›m› ............................................................. 318
G‹R‹fi .............................................................................................................. TARIM VE HAYVANCILIK ............................................................................ TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N TARIM ALANINDA KULLANIMI ........ TARIMDA KULLANILAN B‹TK‹SEL ÜRÜNLERE ÖRNEKLER ...................... TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N HAYVANCILIKTA KULLANIMI .......... HAYVANCILIKTA KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER........................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... Yararlan›lan ‹nternet Kaynaklar›................................................................... 319 319 321 327 329 333 335 336 337 337 338

12. ÜN‹TE

Sözlük ................................................................................... 339

xii

Önsöz

Önsöz
Do¤al kaynaklar›n tedavi amac›yla kullan›lmas› insanl›k tarihi kadar eskidir. ‹nsano¤lu bitkilerin kök, yaprak, çiçek, meyve gibi çeflitli k›s›mlar›n›n tedavi edici etkileri oldu¤unu deneme-yan›lma yöntemi ile veya tesadüfler sonucu ö¤renmifltir. Bitkiler o dönemlerde de, gelifli güzel de¤il, dönemin flifac›lar›n›n önerilerine göre kullan›l›yordu. Daha sonra bitkilerin kimyasal yap›s› ayd›nlat›lm›fl ve içerdikleri etkili maddeler saf olarak izole edilmifl, böylece “saf ve standart ilaç” kavram›n›n temelleri at›lm›flt›r. Bunun en güzel örne¤i, sö¤ütten Salisilik Asit’in izole edilmesi ve yap›s›n›n ayd›nlat›lmas›d›r. 1890 Y›l›nda bu bileflikten basit bir kimyasal ifllemle sentetik olarak elde edilen “Aspirin” (Asetil salisilk asit) insanl›¤›n yarar›na sunulmufltur. Morfin, kodein, kinin, rezerpin gibi maddeler bitkilerden izole edilen ilk bilefliklerdir. Do¤al kaynaklardan elde edilen bu model bileflikler yap›s› ayd›nlat›ld›ktan sonra, üzerinde çeflitli kimyasal grup de¤ifliklikleri yap›larak daha aktif ve daha az yan etkili sentetik türevler gelifltirilmifltir. Eczac›l›k Fakültelerinin Farmakognozi Anabilim Dallar› do¤al kaynaklardan yeni bilefliklerin izolasyonu ve yap› ayd›nlatmas›, Farmasötik Kimya Anabilim Dallar› bu bilefliklerin sentetik yollarla elde edilmesi ve türevlendirilmesi, Farmasötik Teknoloji Anabilim Dallar› ise bu bitkisel ürünlerin ve sentetik ilaç etken maddelerinin uygun dozaj flekline getirilmesini sa¤layan bilim dallar›d›r. Ancak bilimsel yollarla standardize edilerek ve farmasötik dozaj flekline getirilerek haz›rlanan ürünler tedavide güvenle kullan›labilen ilaçlar haline gelebilirler. Son y›llarda t›bbi ve aromatik bitkiler konusunda bilimsel temelden yoksun popüler bir gündem yarat›lmaktad›r. Görsel ve yaz›l› bas›nda, bu popüler gündemi haks›z ç›kar sa¤lamak amac›yla kullanan kifli ve kurulufllar, insanlar›n sa¤l›k konusundaki hassasiyetinden de yararlanarak, etik ve bilimsel olmayan yay›nlar yapmaktad›rlar. Yap›s› ve güvenilirli¤i ispatlanmam›fl çeflitli bitki veya bitki kar›fl›mlar›n›, hastal›klar›n tedavisine önererek, insanlar› rasyonel tedavi seçeneklerinden uzaklaflt›r›p ciddi sa¤l›k sorunlar›na neden olmaktad›rlar. Bitkisel ürünlerin kullan›l›fl›yla ilgili olarak “do¤al maddeler oldu¤u için hiç bir zararl› etkileri yoktur” gibi bir yanl›fl görüfl toplumumuzda hakimdir. Eczaneler d›fl›nda çeflitli marketlerde sat›lan, g›da deste¤i olarak isimlendirilen bu ürünlerin bir k›sm›n›n ciddi yan etkiler yapt›¤›, hatta ölümlere neden oldu¤u bilinmektedir. Bu arada, gerekli bilimsel flartlar› sa¤lamamas› nedeniyle, Sa¤l›k Bakanl›¤›’ndan ruhsat alamam›fl bitkisel içeri¤e sahip olan bu ürünler, g›da deste¤i kapsam›nda Tar›m Bakanl›¤›ndan ruhsatland›r›larak kendilerine bir ç›k›fl yolu bulabilmifllerdir. Bu üzerinde tart›fl›lmas› gereken önemli bir sorundur. Bitkisel ürünler için “do¤ald›r zarars›zd›r” veya “faydas› olmasa dahi, en az›ndan zarar› olmaz” ifadeleri tam olarak gerçe¤i yans›tmamaktad›r. Bilimsel olarak haz›rlanmayan hiçbir ürün güvenilir de¤ildir.

Önsöz

xiii

Bitkisel ilac›n elde edildi¤i bitkinin yetiflti¤i yer, mevsim koflullar›, bitki k›s›mlar›n›n toplanma zaman› gibi çok çeflitli faktörler, içindeki etken maddenin miktar›n› ve dolay›s›yla etkinli¤ini de¤ifltirebilmektedir. Kullan›lacak bitkilerin standart miktarda etken madde içermeleri gerekmektedir. Herhangi bir yerden toplanan bitki ayn› cins ve tür olsa dahi, içeri¤indeki etken madde miktar› farkl› olabilece¤inden doz ayarlamas› mümkün olamayacak ve amac›na uygun bir tedavi yap›lamayacakt›r. Kurutma, paketleme, haz›rlama ve depolama ifllemlerinin standardize edilmesi son derece önemlidir. Farmakopeler ve monograf kitaplar› bitki ve bu bitkilerden elde edilen ürünlerin standardizasyonu amac›yla haz›rlanm›fl bilimsel kaynaklard›r. Ayr›ca bu standardizasyon, GAP (Good Agricultural Practice, ‹yi Tar›m Uygulamalar›) ve GMP (Good Manufacturing Practice, ‹yi ‹malat Uygulamalar›) gibi uluslar aras› kurallara uyularak güvence alt›na al›nmaktad›r. 12 üniteden oluflan ve T›bbi ve Aromatik Bitkilerle ilgili k›sa, kapsaml›, görsel ve aç›klay›c› bilimsel bilgiler verilen bu kitab›n haz›rlanmas›, uzun bir planlama ve organizasyon sonucu profesyonel bir ekip taraf›nca gerçeklefltirilmifltir. Bu süreçte her türlü imkan› sa¤layan Say›n Rektörümüze, Prof. Dr. Ayd›n Ziya Özgür’e, ünite yazarlar›na, tasar›m birimine ve tüm eme¤i geçenlere sonsuz teflekkürlerimi sunar›m.

Editör Doç.Dr. Lütfi GENÇ

1
• • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Bitkisel kaynakl› ham maddelerin tarihsel geliflimini de¤erlendirebilecek, Bitkisel kaynakl› ham maddeleri tan›mlayabilecek, Bitkisel kaynakl› ham maddelerinden elde edilen ürünleri (droglar›) karfl›laflt›rabilecek, Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kalitelerini Farmakopelere göre s›n›fland›r›p yorumlayabilecek, Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›mlar›n› ve güvenli¤ini aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Bitkisel ham maddeler T›bbi ve aromatik bitkiler Drog Farmakope • Kalite • Etkinlik • Güvenlik ve güvenilirlik

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER • DO⁄AL HAZ‹NE OLARAK B‹TK‹LER • B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE: TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER • B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik
G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER Paleontolojik Ça¤
Bitkilerin kullan›m› insanl›k tarihi kadar eskidir. Ancak, çok eski dönemlere ait kay›tlar ve belgeler olmad›¤› için etnobotanik (daha spesifik olarak arkeo-botanik veya paleo-botanik) çal›flmalar ve arkeolojik bulgularla, ayr›ca ça¤›m›zdaki ilkel toplum ve topluluklar›n davran›fl ve uygulamalar› do¤rultusunda bitkilerin kullan›m› ile ilgili sadece tahminler yap›lmaktad›r. Önceleri sadece g›da olarak kullan›lan bitkiler, daha sonra içgüdüsel, deneme yan›lma yoluyla veya etraftaki hayvanlar›n davran›fllar› gözlemlenerek, zaman içinde insanlar taraf›ndan daha farkl› flekillerde SIRA ve tecrübelerle, de¤erlendirilmeye bafllanm›flt›r. ‹nsanlar, do¤adan kazan›lan bilgi S‹ZDE nesilden nesile aktar›lan bilgilerle “faydal› bitkilerden” çeflitli flekillerde yararlanm›flt›r: G›da, içecek, tatland›r›c›, korucuyu, yem, boya, kozmetik, tütsü, adak, yaDÜfiÜNEL‹M kacak, bar›nma ve izolasyon malzemesi gibi... ‹nsanlar ayr›ca çok çeflitli kullan›mlar yan›nda t›bbi amaçlarla, yani ilaç olarak günümüze dek bitkilerden faydalanS O R U m›flt›r ve faydalanmaya halen devam etmektedir. Hayvanlar t›bbi bitki kullan›yor! Maymunlar hastaland›klar›nda etraflar›ndaki çeflitli bitD‹KKAT kileri aray›p bulur ve kullan›rlar (fiekil 1.1). Koyunlar›n yaraland›klar›nda civan perçemini (Achillea millefolium L.) daha çok tükettikleri gözlenmifltir; bitkinin ayr›ca sindirim SIRA S‹ZDE faaliyetlerine de katk›da bulundu¤u bilinmektedir. Benzer flekilde mide barsak sorunlar›nda kedi ve köpekler otcul olmamalar›na ra¤men çim ve benzeri yeflil bitkileri yerler.
AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

.
K ‹ T A P K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

4
fiekil 1.1 Do¤al ortam›nda t›bbi bitki kullanan bir maymun. (http://www.action bioscience.org/biodi versity/figures/plotki n2.jpg)

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Milattan Önce (M.Ö. 50.000-0)
Günümüze dek, keflfedilmifl en eski bulgular aras›nda M.Ö. 50.000 y›llar›na ait, Anadolu ve Mezopotamya topraklar›ndaki fianidar Ma¤ras›nda bulunan Neanderthal iskeletleri ve çeflitli bitkilere ait polenler vard›r. Fransa’da Chauvet Ma¤ras›nda ve baflka ma¤aralarda, yaklafl›k M.Ö. 30.000 y›llar›na dayanan, “Paleolitik Ça¤ dönemi” arkeolojik bulgular› ve kal›nt›lar› aras›nda günümüzde de kullan›lan baz› t›bbi bitkilere ait fosil kal›nt›lar bulunmufltur. Yine arkeolojik çal›flmalar sonucunda M.Ö. 10.000’de, ilk tar›msal faaliyetlere dair arkeo-botanik kan›tlar tespit edilmifltir. M.Ö. 3.300 y›llar›nda yaflam›fl olan ve çok iyi koflullarda korunmufl olarak bulunan “Buz adam› Ötzi” 90’l› y›llarda tesadüfen Avusturya Alpleri’nde keflfedilmifl ve bak›r ça¤› dönemine ait önemli bilgiler vermifltir. Yan›nda bulunan bitkilerden baz›lar›n›n koruyucu ve t›bbi amaçlarla kullan›ld›¤› düflünülmektedir. Tarih boyunca insanlar büyücü, flaman, otac›, hekim, herbalist, aktar gibi bitki uzmanlar› olarak çeflitli flekillerde t›bbi ve aromatik bitkilerden yararlanmas›n› bilmifllerdir. Günümüzde halen bu gelenek ve kültürlerine ba¤l› olan ve bunlar› devam ettiren toplumlar mevcuttur.
SIRA S‹ZDE

1

Bitkilerin tedavi amac›yla kullan›ld›¤› yerleri ve yöreleri irdeleyiniz! SIRA S‹ZDE Bitkilerin kullan›mlar› ile ilgili ilk yaz›l› metinler aras›nda M.Ö. 3.500-3.000 y›lDÜ ÜNEL‹M lar› civar›ndafiSümerler’in çivi yaz›s›yla kil tabletlere iflledikleri tar›msal ve t›bbi reçete bilgileri say›labilir. Geleneksel Çin tebabetinin kökenlerinin dayand›¤› iddia edilen, M.Ö.S3.000-2.700 y›llar›nda yaflam›fl efsanevi Çin imparatoru Shennong’a ait O R U t›bbi bitki ve tar›m› ile ilgili bilgiler daha sonraki yüz y›llarda kaleme al›n›p günümüze ulaflt›r›lm›flt›r. M.Ö. 1.700’lü y›llarda Babil kral› Hammurabi, içinde t›bbi ve D‹KKAT aromatik bitkiler ve sa¤l›kla ilgili kanunlar›n da (kodeks) bulundu¤u bir yaz›t› büyük bir an›t tafla iflleterek sonsuzlaflt›rm›flt›r. Yaklafl›k M.Ö. 1.500 y›llar›nda yaz›ld›SIRA S‹ZDE ¤› düflünülen ve en az 1.000-1.500 y›l öncesinin bilgilerini içerdi¤i tahmin edilen Ebers papirüsleri ise, günümüze ulaflan t›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili en eski ve önemli yaz›l› kaynaklardand›r. Ayn› flekilde Hindistan’da, binlerce y›ll›k t›bbi ve AMAÇLARIMIZ aromatik bitki kullan›mlar›yla ilgili geleneklere dayal› ve Ayurveda ö¤retisini içeren Charaka Samhita ve Sushruta Samhita adl› eserlerin yaklafl›k M.Ö. 100 y›llar›nK ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

5

da kaleme al›nmas›na karfl›l›k kökeninin M.Ö. 2.000 y›l›na dayand›¤› san›lmaktad›r. Helenistik dönemde, hekimli¤in de piri olarak kabul edilen Hipokrat (M.Ö. 460-377) t›bbi bitkiler ile ilgili bilgiler ve yaz›l› eserler b›rakm›flt›r. Aristoteles (M.Ö. 384-322) ve ö¤rencisi Theophrastus (M.Ö. 370-287)’un günümüzdeki bitki sistemati¤ine önemli katk›lar› olmufl, bitkilerin s›n›fland›r›lmas› ile ilgili çok say›da eser kaleme alm›fllard›r.

Milattan Sonra (M.S. 0-1900)
Önceleri Roma ‹mparatorlu¤u’nda, Milad’›n bafllang›ç› ile Bizans’ta, Arap (di¤er ad›yla Unani veya Yunani) ve Osmanl› medeniyetleri dönemlerinde ayr›ca Orta Ça¤ Avrupa’s›nda (örne¤in manast›rlarda) t›bbi ve aromatik bitkiler araflt›r›lm›fl, kullan›lm›fl ve zaman zaman yaz›l› kaynaklara aktar›lm›flt›r. Adana, Kozan yak›nlar›nda Anavarza’da dünyaya gelen Pedanius Dioskorides (M.S. 40-90) taraf›ndan derlenen t›bbi ve aromatik bitki kullan›mlar›n› içeren “de Materia Medica” daha sonra yüz y›llarca baflka eserlere de önemli bir kaynak olmufltur (fiekil 1.2). Pliny, Mitridat, Bergamal› Galen (di¤er ad›yla; eczac›l›¤›n piri Galenus), Dinaveri, El-Biruni, ‹bni-Sina (Avrupa’da bilinen ismi ile Avicenna), Paracelsus, Gegrard, Parkinson, Sertürner, Pelletier gibi çok say›da de¤erli araflt›r›c›lar t›bbi ve aromatik bitkilerle ilgili önemli çal›flmalar ve eserler b›rakm›fllard›r.
fiekil 1.2 Dioskorides’in “de Materia Medica” adl› eseri (Vienna Dioscorides, De Materia Medica, 512). (http://www.hsl.virg inia.edu/historical/ rare_books/herbalis m/assets/materia_m edica.jpg)

‹pek ve baharat yollar› (fiekil 1.3) sosyal hayat ile birlikte öncelikle Asya ve Avrupa’da t›bbi ve aromatik bitkilerin tar›m›n›, teknolojisini, nakliyesini, ticaretini ve kullan›m›n› as›rlarca etkilemifltir.

6
fiekil 1.3 Tarih boyunca baharat yolu ve ipek yollar›.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel kaynakl› ham maddeler as›rlarca do¤adan yabani olarak temin edilmifltir. Çok az bir k›sm› g›da amaçl› olarak kültüre al›n›p tar›m› gerçeklefltirilmifltir. Say›lar› daha da az olan ancak genelde ticari de¤eri yüksek olan baharat bitkilerinin tar›m› yap›lm›flt›r. T›bbi amaçlarla kullan›lan bitkilerin tar›m› ise daha çok 19. yüzy›ldan sonra gerçekleflmifltir. Günümüzde de genelde t›bbi bitkilerin tar›m›, üretimi (daha çok Uzakdo¤u ve Güney Amerika), standardizasyonu, amblajlanmas› ve pazarlanmas› (Avrupa ve Amerika) ayr› ülkelerde gerçekleflmektedir ekonomik faaliyetler aç›s›ndan önemli ticari boyutlara ulaflm›flt›r.

DO⁄AL HAZ‹NE KAYNA⁄I OLARAK B‹TK‹LER
Ço¤unlu¤u tropiklerde olmak üzere, dünyada yaklafl›k 425.000 çiçekli bitki oldu¤u tahmin edilmektedir. Ayr›ca her y›l 1.000-3.000 yeni bitki türü keflfedilmektedir. Anadolu üç farkl› eko-co¤rafik bölge ile - ismen; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve ‹ran-Turan bölgeleri - biyoçeflitlilik aç›s›ndan flansl› bir bölge olup floras›nda 10.000 civar›nda bitki türünü bar›nd›rmaktad›r. Daha önemlisi, Türkiye’de yetiflen yaklafl›k 3.500 bitki türünün endemik olmas›d›r. Günümüzde dünyada genelinde tedavide kullan›lan bitkilerin say›s› 50.000’den fazla oldu¤u tahmin edilirken, ülkemizde bu say› yaklafl›k 1.000 civar›ndad›r. Dünyada tar›m› yap›lan bitki say›s› yaklafl›k 7.000 olarak tahmin edilirken bu rakam›n içinde en fazla 200-300 t›bbi ve aromatik bitki oldu¤u düflünülmektedir. T›bbi bitkiler ile ilgili resmi kay›tlar›n ve istatistiklerin çok sa¤l›kl› olmad›¤› göz önünde bulundurularak, dünya pazar›nda y›lda yaklafl›k 700.000 ton bitki tüketilirken sadece Avurapa’da bu miktar›n 440.000 ton oldu¤u san›lmaktad›r. ‹statistiksel ve ticari verilere göre, tezgah üstü pazarda 2004 y›l›nda 120’den fazla ülkeye dünya çap›nda en az 10 milyar Avro hacminde önemli ekonomik girdi sa¤lanm›flt›r. Daha önce de belirtildi¤i üzere, di¤er önemli bir husus, bu ham maddelerin genelde do¤adan rastgele toplamak suretiyle tedarik edilmekte oldu¤u gerçe¤idir. Bu tür bilinçsiz uygulamalar ile çevre ve bitki çeflitlili¤i tehdit alt›nda olup, birçok canl› ve bitki türünün bu flekilde yok oldu¤u rapor edilmektedir. Günümüzün di¤er bir gerçe¤i de; halen daha birçok 3. Dünya ülkesinin modern t›p ve sa¤l›k olanaklar›ndan yoksun olmas›d›r. Hastal›k durumlar›nda, tedavide kullanmak üzere ulaflabildi¤i ilk ve belki de tek kaynak, çevresindeki do¤ada yetiflen bitkilerdir. Dünya Sa¤l›k Örgütü (WHO) verilerine göre, özellikle az geliflmifl ülkelerde dünya nüfusunun yaklafl›k %80’i, tedavi için t›bbi bitkilere muhtaçt›r. Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinin nüfus kalabal›kl›¤› ve ço¤unlu¤unun yoksullu¤u, yüz y›llarca t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›ld›¤› geleneksel tedavi sistemlerinin yayg›n, ayn› zamanda ekonomik bir flekilde ifller ve etkin olmas›n› sa¤lam›flt›r. Ayr›ca, do¤ada yabani olarak yetiflen bu bitkiler yerliler taraf›nca toplan›p sat›l›r bu flekilde önemli bir ekonomik gelir elde edilir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

7

D‹KKA Modern sa¤l›k hizmetlerinde teflhis ve tedavi hekim ve eczac› denetimindeTyap›lmal›d›r. T›bbi bitkiler ilaçlara, fitoterapi de modern tedaviye alternatif de¤ildir!

D‹KKAT

B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE: TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

T›bbi ve aromatik bitkiler, ilaç ve g›da/g›da katk› maddesi aras›nda geçifllere sahip K ‹ T A P bitkilerdir. “T›bbi bitkiler” genellikle belirli rahats›zl›k ve hastal›klar›n önlenmesinde, tedavisinde ve ilaç yap›m›nda kullan›l›rken “aromatik bitkiler” daha çok koku ve tat (= aroma) özelliklerine sahip olmalar›dan dolay› çeflni ve g›da veya içecekT LEV‹Z ON lerde katk› olarak kullan›l›r. Hem koku ve tat özellikleri olan, Eayr›ca Ytedavi özellikerinden dolay› ilaç olarak kullan›lan bitkilere t›bbi ve aromatik bitkiler denilmektedir. Bitkinin kokusu, genelde sahip oldu¤u uçucu bilefliklerden (uçucu ya¤) kaynaklanmaktad›r. Aromatik bitkilerden, genelde distilasyon ‹ile Eelde Tedilen uçuNT RNE cu ya¤lar, koku ve tat özelliklerinden baflka kozmetik ve parfümeride yayg›n olarak kullan›l›r. Örne¤in, kültürü de yap›lan pelin otu (Artemisia absinthium L.) antiparaziter ilaç olarak kullan›m› yan›nda özel tat ve kokusundan dolay› ayr›ca absint, vermut gibi alkollü içkilerin üretiminde kullan›l›r (bkz. fiekil 1.4).

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

fiekil 1.4 Eski ça¤lardan beri bilinen t›bbi ve aromatik bitki: Artemisia absinthium L. (Vienna Dioscorides, De Materia Medica, 512). (http://www.hsl.virgi nia.edu/historical/ra re_books/herbalism/a ssets/apsynthion.jpg)

Baharat nedir? Örnek veriniz.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Bu ünite kapsam›nda, t›bbi ve aromatik bitkiler (TAB) tedavi amaçl› kullan›mDÜfiÜNEL‹M lar› ve ham madde kaynaklar›na özgü özellikleri aç›s›ndan de¤erlendirilecektir. TaS O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

8
SIRA S‹ZDE

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

DÜfiÜNEL‹M S O R U Drog: ‹laç yap›lmas›nda kullan›lan do¤al organik, inorganik veya sentetik D ‹ K tedavi kökenli, K A T özelli¤i olan bütün ham maddelere verilen genel isimdir. Ancak daha çok bitkisel kaynakl› SIRA S‹ZDE ham maddeler veya bitkilerin ilaç olarak kullan›lan k›sm› “drog” AMAÇLARIMIZ olarak tan›mlan›r.

SIRA S‹ZDE rihsel geliflim içinde çok say›da bitkinin çeflitli biyolojik aktivitelerinden dolay› tedavide ve ilaç olarak kullan›lm›fl olmas›, bu uygulamalar›n rasyonel ve do¤ru uygulamalar oldu¤unu göstermez! DÜfiÜNEL‹M K›saca ilaç, “belirli standartlar›” olan, do¤al veya sentetik, özel bir madde / maddeler karfl›m›d›r. S O R U Dünya Sa¤l›k Örgütü’ne göre ilaç; “fizyolojik sistemleri veya patolojik durumlar›, alan›n yarar› için de¤ifltirmek veya incelemek amac›yla kullan›lan veya kullan›m› öngörülen‹ birAmadde veya üründür.” T›pta kullan›lan ve biyolojik etkinli¤i olan D KK T saf bir kimyasal madde ya da ona eflde¤er olan bitkisel veya hayvansal kaynakl›, standart miktarda aktif madde içeren bir kar›fl›md›r. Eczac›l›k Bilimlerinde FarmakoSIRA S‹ZDE lojinin ve Farmakognozinin konusu içinde geçen droglar, genel anlamda tedavi amac›yla kullan›lan her türlü do¤al ve sentetik maddeyi ifade eder. Baflka bir ifade ile ilaç, birAMAÇLARIMIZ dro¤u içeren, hastaya en yararl› olacak flekilde uygulanabiveya birkaç lecek, tedavi edici dozlar içinde toksik olmayan etkin madde veya maddelerdir.

K ‹ T A P

‹laçla ilgili dahaT fazla bilgiye AÖF Farmakoloji önlisans ders kitab›ndan, ayr›ca O¤uz KaK ‹ A P yaalp, Farmakoloji kitab›ndan ulaflabilirsiniz. Örnek TolarakZbitkilerde drog olarak kullan›lan k›s›m veya ürünler Tablo 1.1’de s›ELEV‹ YON ralanm›flt›r.
Drog (Latince) Aetheroleum Amylum Balsamum Carbo Cera Extracta Extracta fluida Extracta sicca Extracta spissa Gallae Gummi Gummi resina Latex Oleoresina Oleum Oleum virginale Pix Plantae ad ptisanam Plantae medicinalis Plantae medicinalis preparatore Resina Succus Tinctura
‹NTERNET

TELEV‹ZYON

Tablo 1.1 ‹ N T E olarak Drog R N E T kullan›lan bitkisel ham maddeler ve ürünlere örnekler.

Türkçe Uçucu ya¤ Niflasta Balsam Kömür - karbon Mum Ekstre S›v› ekstre Kuru ekstre Yumuflak ekstre Maz› Zamk Reçineli zamk Lateks - eksudat Ya¤l› reçine Ya¤ (sabit ya¤) S›zma sabit ya¤ Katran T›bbi çay Bitkisel drog Bitkisel drog preparatlar› Reçine Usare - bitki özsuyu Tentür

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

9

T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, ‹laç Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü’nün bitkisel ürünler ile ilgili kulland›¤› genel tan›mlamalara bakacak olursak: Bitkisel T›bbi Ürün: Bir ürünün içeri¤ini oluflturan aktif maddelerden bir veya daha fazlas› veya bir veya daha fazla preparat veya bir veya daha fazla say›da bu tip bitkisel kaynakl› preparatla birleflen bitkisel maddelerdir. Bitkisel Maddeler: Bütün olarak parçalara ayr›lm›fl ya da kesilmifl bitkiler, bitki parçalar›, yosunlar, mantarlar, ifllenmemifl ve genelikle kuru ve bazen de taze liken. Spesifik numunelere tabi olan eksudalar da bitkisel maddeler olarak de¤erlendirilirler. Bitkisel maddeler kesin olarak kullan›lan bitki parças› ve binominal sisteme göre botanik ad› ile tan›mlan›r [Kaynak: 11.05.2009 tarih ve 3186 say›l› Makam Oluru ile yürürlü¤e konan GMP k›lavuzu, EMEA ve ICH k›lavuzlar›; Farmasötik Ürünlerin ‹yi ‹malat Uygulamalar›na (GMP) ‹liflkin K›lavuz]. Bitki topland›ktan veya hasat edildikten sonra farkl› ifllemlere tabi tutularak hem stabilitesi hem de kalitesi art›r›labilmektedir. fiekil 1.5’te gösterildi¤i üzere ham bitki ile fitofarmasötik ürün aras›nda katma de¤er aç›s›ndan çok farkl›l›k olabilir. Ham madde ile ilgili her ifllem bir maliyet ve altyap› gerektirir, sonras›nda ürünün kalitesinin tescillenmesi ile birlikte pazarda daha fazla talep görür. Dolay›s›yla piramitteki her ürünün belirli kalite standartlar›nda arz - talep iliflkisi ve ona ba¤l› olarak da bir ticari de¤eri vard›r.
fiekil 1.5 T›bbi ve aromatik bitkisel ürün piramiti ve katma de¤erleri.

Bitki veya bitkisel kaynakl› ham maddeler, en yayg›n olan g›da veya aromatik özellikleri d›fl›nda bitkisel ilaç olarak kullan›l›rlar. Ancak t›bbi amaçlar ile kullan›lacak bitkilerin etkilerini pratik, tekrarlanabilir, güvenilir olarak sa¤layabilmek için, ilaç ham maddelerinde oldu¤u gibi, bitkisel ham maddelere ait özel farmakope standartlar›na ihtiyaç vard›r. Aksi halde, bitkisel ürünleri ilaç olarak standardize etmek mümkün olmaz.

Farmakope ve Bitkisel Ürünler
Yukar›da k›saca verilen Farmakope bilgileri do¤rultusunda anlafl›laca¤› üzere t›bbi bitkisel ürünler k›saca; hastal›klar› iyilefltirmek, fliddetini hafifletmek, hastal›klardan korunmak, tedaviye yard›mc› olmak amac›yla bir veya birçok bitkinin çeflitli k›s›mlar›n›n do¤rudan veya çeflitli ifllemlerden geçirilmesinden sonra haz›rlan›p ambalajlanm›fl halde pazara sunulan do¤al t›bbi ürünler veya preparatlard›r.

Farmakope: Etkin maddelerin ve ilaçlar›n canl›larda koruma, teflhis ve tedavi amaçl› olarak kullan›labilmeleri için gerekli ve geçerli özellikleri bildiren resmi kaynak, kodeks.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i S O R U

10

S O R U

D‹KKAT

D‹ KAT Bir bitkiyi veyaKbitki organ›n› t›bbi ve farmasötik olarak de¤erlendirmek ve kullanmak üzere uluslararas› standartlara ihtiyaç vard›r.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

T›bbi bitkilerin etkinli¤ini, kalite kriterlerini, güvenilirli¤ini kay›t alt›na alan çok say›da kaynak vard›r: Örne¤in, ulusal ve uluslararas› farmakope, kodeks ve benAMAÇLARIMIZ zeri standartlar [Avrupa Farmakopesi (EP), Alman Farmakopesi (DAB) /Kodeksi (DAC), ‹ngiliz Farmakopesi (BP), ‹ngiliz Bitkisel ‹laç Farmakopesi (BHP), Amerikan Farmakopesi (USP), Japon Farmakopesi, Çin Farmakopesi, Hint Ayurvedik K T A P Farmakopesi ‹ (API), Komisyon E monograflar› ve ESCOP monograflar› gibi] ilaç etkin ve yard›mc› maddeleri ve bitkisel droglar› içerir. Örneklerde görülebilece¤i üzere sadece bitkisel drog monograflar, konusunda özelleflmifl farmakopeler ve TELEV‹ YON standart kitaplarZmevcuttur. Bu standartlar›n›n d›fl›nda kalan do¤al ürünlerin t›bbi ve farmasötik anlamda bir de¤eri yoktur. Di¤er taraftan, g›da ve kozmetik amaçlarla kullan›lan do¤al ürünlerin de kabul Tedilir T ‹ N E R N E standartlarda olmas› istenir. Bu durumda ilgili mevzuatlar, G›da Kodeksleri, Türk Standardlar› Enstitüsü (TSE), Kalite Yönetim Sistemleri (ISO 9001, ISO= Uluslararas› standart Organizasyonu), G›da Güvenli¤i Yönetim Sistemi (ISO 22000 HACCP, HACCP = Hazard Analysis and Critical Control Points), Amerikan Baharat Ticaret Kurumu (American Spice Trade Association =ASTA) v.b. standart ve kriterlerin dikkate al›nmas› gerekmektedir. Aksi halde, söz konusu bitki veya ilgili organ› sadece bir bitki türü ve k›sm› olarak nitelendirilebilir. Türkiye’nin Avrupa Farmakope Komisyonu’na üyeli¤i, Bakanlar Kurulu karar› ile taraf olunan “Bir Avrupa Farmakopesi Gelifltirilmesine Dair Sözleflme” (10 Ekim 1993 tarih ve 21724 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanan Milletleraras› Sözleflme Karar 93/4735) Resmi Gazete’de yay›mlanarak 22 fiubat 1994’de resmiyet kazanm›fl ve yürürlü¤e girmifltir. Bu sözleflme ve 767 say›l› “Türk Kodeksi Hakk›ndaki Kanun” gere¤i ifllemler yap›lmakta olup, 6. bask›s› 2007’de yap›lan Avrupa Farmakopesi ve ekleri Avrupa’da oldu¤u gibi ülkemizde de yasal uyma zorunlulu¤u olan resmî bir belge niteli¤indedir. Sa¤l›k Bakanl›¤› taraf›ndan Farmakope Komisyonu’na haz›rlatt›r›lan “Türk Farmakopesi - Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu” 21 Ekim 2004 y›l›nda (2004/6421 no’lu karar, 25620 say›l› Resmi Gazete ) yürürlü¤e girmifltir. Türkiye’nin de üye verdi¤i çok genifl bir uzmanlar grubu taraf›ndan titizlikle haz›rlanan ve sürekli güncellenen Avrupa Farmakopesi’de halen 200’den fazla bitkisel drog monograf› mevcuttur. Tablo 1.2’de Avrupa Farmakopesi’nde yer alan baz› bitkilsel droglara ait örnekler verilmifltir.

SIRA S‹ZDE

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

11
Tablo 1.2 Bitkisel Drog monograf› örnekleri.

Latince Drog ad› Acaciae gummi dispersione desiccatum Aloes extractum siccum normatum Arnicae tincture Belladonnae folii extractum siccum normatum Belladonnae pulvis normatus Myrtilli fructus siccum Myrtilli fructus recens Capsici oleoresina raffinata et quantificata Hyperici extractum Colophonium Plantaginis ovatae seminis tegumentum

Türkçe Drog Arap zamk›, liyofilize

Elde edildi¤i bitki Acacia senegal L. Willd., A. seyal Del., di¤er Afrika Acacia’lar›

Sar›sab›r standart kuru ekstresi Aloe türleri Öküzgözü tentürü Arnica montana L.

Güzelavratotu yapra¤› standart Atropa belladonna L. kuru ekstresi Güzelavratotu tozu Çobanüzümü meyvesi, kuru Çobanüzümü meyvesi, taze Atropa belladonna L. Vaccinium myrtillus L. Vaccinium myrtillus L.

Ac› biber meyvesi oleorezini, Capsicum türleri rafine ve ayarl› Sar› kantaron ekstresi Kolofan Sar› karn›yar›k tohum k›l›f› Hypericum perforatum L. Pinus türleri Plantago ovata Forssk. (P. isphagula Roxb.)

Liquiritiae extractum fluidum Meyan kökü etanollü s›v› eksGlycyrrhiza glabra L. ethanolicum normatum tresi, standart Peruvianum balsamum Peru balzam› Myroxylon balsamum (L.) Harms var. pereirae (Royle) Harms

Farmakope’de ayr›ca çok say›da bitkisel preparat ve ürünün monograflar›na ulaflmak mümkündür. Eczac›lar›n temel kitab› olan farmakopedeki standartlar, sentetik ve do¤al ilaç ham maddelerinin kalite s›n›rlar›n› ve yap›lmas› gereken standart test ve miktar tayini yöntemlerini belirledi¤i için ilaç kalitesinin, güvenilirli¤inin ve etkinli¤inin güvencesini sa¤lar. Tedavide kullan›lmas› önerilen bitkisel droglar bu standartlar› karfl›layamad›¤› anda etki göstermeyece¤i gibi tehlike unsuru da olabilir. Bitkilerin ilaç olarak kullan›m› ile ilgili uzman ve dan›flman bu konuda e¤itim alm›fl eczac›lard›r. Ancak unutulmamal›d›r ki eczac› teflhis ve tedavi yapmaya yetkili de¤ildir. Hekimin önerdi¤i ilac› veya eflde¤erini haz›rlay›p hastaya vermekten sorumludur.

Türk Farmakopesi Standartlar›
Bu bölümde, bir bitkinin t›bbi amaçlarda kullan›labilmesi için gerekli özellikleri, nitelikleri farmakopede yer alan flekli ve tan›mlar›yla verilecektir. Türk Farmakopesi I’e (T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, 2004) göre Bitkisel Droglar = Plantae medicinales (1433): “...genellikle bütün, parçalanm›fl veya kesilmifl bitkiler, genellikle kuru halde ancak bazen taze, ifllenmemifl bitki parçalar›, algler, mantarlar, likenlerden ibarettir. Özel bir ifllemden geçmemifl baz› salg› ürünleri (eksüdatlar) de bitkisel drog kabul edilir. Bitkisel droglar ikili isimlendirme sistemine göre (cins, tür, varyete ve otör) geçerli bilimsel botanik isimleriyle tan›mlan›rlar.” Örnek: T›bbi ve aromatik bitki: Hypericum perforatum L. - Drog: Hyperici herba.

12

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Farmakope’de ayr›ca bitkisel droglar›n üretimleri ile ilgili de bir paragraf mevcuttur: “... tar›m ürünü veya yabani bitkilerden elde edilirler. Uygun toplama, tar›m, hasat, kurutma, parçalama ve depolama flartlar›n›n sa¤lanmas› bitkisel dro¤un kalitesi için esast›r.”

Farmakope’de Bitkisel Droglarda Kalite ile ‹lgili Kriterler
“Bitkisel droglar, toprak, toz, kir ile mantar, böcek ve di¤er hayvan kirliliklerini mümkün oldu¤unca içermemelidir. Çürümüfl olmamal›d›r. Ar›nd›rma ifllemi uygulanm›flsa, bitkinin bilefliklerinin bundan etkilenmedi¤inin ve zararl› art›klar›n kalmad›¤›n›n gösterilmesi gerekir. Bitkisel droglar›n ar›nd›r›lmas›nda etilen oksit kullan›lmas› yasakt›r.” fleklinde s›ralanm›flt›r. Ayr›ca, “...monografta aksi belirtilmemiflse, yabanc› madde (2.8.2) testi uygulan›r. Ta¤flifli mümkün bitkisel droglar için uygun bir özel test uygulan›r. Mümkünse, bitkisel droglar, bütün kül (2.4.16), hidroklorik asitte çözünmeyen kül (2.8.1), ekstre edilebilir madde, fliflme indisi (2.8.4) ve ac›l›k de¤eri gibi testlere uyum göstermelidir. Kurutmada kay›p (2.2.32) testi, monograf›nda aksi belirtilmemiflse, bitkisel droglara uygulan›r. Uçucu ya¤ miktar› yüksek droglar için su miktar tayini (2.2.13) yap›l›r. Bitkisel droglar pestisit art›¤› (2.8.13) gereklerine uymal›d›r. Gereksinimler dahilinde, bitkinin do¤as›, gerekli hallerde bitkinin kullan›laca¤› preparat, varsa bitki üzerinde yap›lm›fl olan ifllemlerin tam kayd› dikkate al›n›r. Pestisit art›¤› miktar› genel yönteme ek yöntemle tayin edilebilir. Bitkisel SIRA S‹ZDE droglar›n a¤›r metallerle kirlenme tehlikesi göz ard› edilmemelidir. Bir monograf a¤›r metal veya belli elementlerin s›n›rlar›n› vermemiflse, gerekli hallerde, bu limitlere gereksinim duyulabilir. DÜfiÜNEL‹M Bir veya birden çok bitkisel drog içeren ürünlerin mikrobiyolojik kalitesi konusundaki tavsiyeler, Farmasötik preparatlar›n mikrobiyolojik kalitesi (5.1.4-kategoS O R U ri 4) metninde yer al›r.” Tahflifl, Pestisit,KAflatoksin: bkz. Sözlük D‹ KAT

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Bitkisel drog preparatlar›, bitkisel droglar›n ekstraksiyon, distilasyon, s›kma, fraksiyonlama, saflaflt›rma, yo¤unlaflt›rma veya fermentasyon gibi ifllemlere tabi tutulmas›yla haz›rlan›rlar. Bunlar parçalanm›fl veya toz edilmifl bitkisel droglar, tentürler, AMAÇLARIMIZ ekstreler, uçucu ya¤lar, s›k›lm›fl usareler ve ifllenmifl salg› ürünleri (eksüdatlar) dir. Bitki çaylar›, bitki çaylar› (1435) monograf›na uyum gösterir. Çözünebilir bitki çaylar›, K ‹ T A P öncesi hemen haz›rlanan, bir veya daha fazla bitkisel drog kullan›m preparat›ndan oluflan toz veya granüllerden ibarettir. Gerekli yerlerde aflatoksin s›n›rlar›na ihtiyaç duyulabilir. Baz› özel durumlarTELE ‹ZYON da, radyoaktifVkirlenme tehlikesi dikkate al›n›r. Aksine bir hüküm veya öneri yoksa, bitkisel droglar›n miktar tayini uygun bir yöntemle yap›l›r. Bitkilerde drog olarak kullan›lan k›s›mlar Tablo 1.1’de s›ralanm›flt›r. Bitkisel ‹NTERNET preparat örnekleri daha detayl› olarak baflka ünitelerde ifllenecektir (daha genifl bilgi için bkz. Ünite 3.-Bitkisel Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›). Baz› bitkisel ürünlere ait önekler fiekil 1.6’da gösterilmifltir.

Bitkisel Drog Preparatlar›= Plantae medicinales praeparatore (1434) SIRA S‹ZDE

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

13

Bitki Çaylar›= Plantae ad ptisanam (1435)
Bitki çaylar›, a¤›zdan kullan›m niyetiyle dekoksiyon, infüzyon veya maserasyonla haz›rlanarak kullan›lan bir veya birden çok bitkisel drogdan ibarettir. Preparatlar kullan›mdan hemen önce haz›rlan›rlar. Bitki çaylar› genellikle büyük ambalaj veya poflet halinde temin edilirler. Kullan›lan bitkisel droglar, ilgili Avrupa Farmakopesi monografar›na, yoksa Bitkisel droglar (1433) genel monograf›na uyum gösterirler. Bitki çaylar›n›n mikrobiyolojik kalitesi (5.1.4-kategori 4) hakk›ndaki tavsiyeler, ilgili haz›rlama yöntemini (kaynar veya kaynamayan su kullan›m›) dikkate al›r. Bitkisel çaylara örnek veriniz.
SIRA S‹ZDE

3

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

fiekil 1.6

DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

Ham madde olarak S O R taze bitki ve kuruU drogtan hareketle elde edilen t›bbi ve D‹KK aromatik bitkisel A T ürünler.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Ekstreler= Extracta (0765)
Ekstreler, genellikle kuru bitkisel veya hayvansal droglardan üretilen s›v›, kat› veya yar›-kat› k›vamda yo¤un preparatlard›r. Baz› preparatlar için, ekstre edilecek drog, enzim inaktivasyonu, ö¤ütme veya ya¤›ndan ar›nd›rma gibi bir ön iflleme tabi tutulabilir. Ekstreler, etanol veya baflka bir uygun çözücü kullanarak, maserasyon, perkolasyon veya baflka bir uygun, valide edilmifl yöntemle haz›rlan›rlar. Ekstraksiyondan sonra, gerekti¤inde, istenmeyen maddeler uzaklaflt›r›labilir. Perkolasyonla üretim. Gerekti¤inde, ekstre edilecek drog uygun bir ebata ufalan›r. Kullan›lacak çözücünün belirli miktar› ile iyice kar›flt›r›l›r ve uygun bir süre beklemeye b›rak›l›r. Perkolatöre aktar›l›r ve üzerine sürekli çözücü ilave edilerek, musluk uygun bir ak›fl h›z›na göre ayarlan›p yavafl yavafl perkole edilir. Ekstraksiyon sonunda dro¤un s›k›lmas›yla elde edilen ekstre perkolatla birlefltirilebilir. Maserasyonla üretim. Aksine bir hüküm yoksa, ekstre edilecek drog uygun bir ebata ufalan›r ve kullan›lacak çözücünün belirli miktar› ile iyice kar›flt›r›l›r. Kapal› bir kapta uygun bir süre beklemeye b›rak›l›r. Süre sonunda ekstre süzülerek al›n›r ve

14

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

gerekirse drog s›k›l›r ve elde edilen ekstre di¤eriyle birlefltirilir. ‹stenen k›vam› elde etmek için, uygun yöntemlerle, genellikle alçak bas›nçta ve bozulmay› en azda tutacak s›cakl›kta, ekstre yo¤unlaflt›r›l›r. Ekstredeki çözücü art›¤› belirtilen s›n›r de¤erlerin alt›nda olmal›d›r. Standart ekstreler, uygun inert maddeler kullanarak veya üretimde baflka bitkisel veya hayvansal ekstrelerin kullan›m›yla bilefliklerin istenen miktarda olmas›n› sa¤layacak flekilde haz›rlan›rlar. S›v›, yumuflak ve kat› ekstreler tan›mlamalarda mevcuttur (TÜRK FARMAKOPES‹ I, 2004).
SIRA S‹ZDE

4

Su ekstraksiyonuS‹ZDE SIRA ile hangi bitkisel ürünler elde edilebilir? En yayg›n kullan›lan bitkisel ham madde ve ürünlerle ilgili güncel bilgileri FarDÜfiÜ EL‹M makope’lerden Nsa¤lanabilir ve ürünün ham maddeden itibaren standartlara uygun olup olmad›¤› kontrol edilebilir. Sa¤l›k Bakanl›¤›’nda di¤er t›bbi ürün ve preparatlar›n yan›nda “ara ürün” olarak S O R U nitelendirilen ruhsatl› yaklafl›k 170 bitkisel preparat kay›tl›d›r. Bunlar›n haricinde standardize edilmifl Sa¤l›k Bakanl›¤› onayl› 700’den fazla de¤iflik farmasötik dozaj D‹KKAT formunda nitelendirilen ayr›ca 200’den fazla bitkisel preparat mevcuttur (RxMedia).
SIRA S‹ZDE Drog (Latince)

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Tablo1.3 SIRA S‹ZDE Farmakope’de geçen ve drog olarak kullan›lan bitki AMAÇLARIMIZ organlar›.

Türkçe So¤an Kabuk ‹ç meyva kabu¤u Çiçek/ çiçekler Yaprak / yapraklar Meyve Dal tomurcuklar› Toprak üstü Odun Pulpa - etli k›s›m D›fl meyve kabu¤u Etli mezokarp Kök Toprak alt› gövde Tohum Tohum kabu¤u Sporlar Dal sap›/saplar› Dal uçlar› Yumru/ yumrular

Bulbus CortexAMAÇLARIMIZ Epicarpium Flos/ Flores Folium/Folia Fructus Gemmae/Turiones TELEV‹ZYON Herba Lignum Mesocarpium Pericarpium Pulpa Radix Rhizoma Semen Seminis tegumentum Sporae Stipes/stipites Summitates Tuber/tubera
‹NTERNET K ‹ T A P

K ‹ T A P
Ara Ürün: Tedaviye yard›mc› ve sa¤l›¤› koruyucu do¤al (bitkisel, hayvansal, mineral T E L veVdi¤er O N vb.) E ‹ Z Y farmasötik ürünler. Orijinal T›bbi Ürün (Yeni ‹laç): Etkin madde/maddeler ‹NTER ET aç›s›ndanNbilimsel olarak kabul edilebilir etkinlik, kalite ve güvenli¤e sahip oldu¤u kan›tlanarak, Türkiye’de pazara ilk defa sunulmak üzere ruhsatland›r›lm›fl/izin verilmifl ürünü ifade eder. (‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü)

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR
Bitkilerin t›bbi amaçlarla kullan›labilmesi için öncelikle yukar›da belirtildi¤i gibi Farmakope koflullar›n› sa¤lamal›d›r. Konvansiyonel ilaçlar için zaten geçerli olan kalite, etkinlik ve güvenilirlik (güvenlik), t›bbi ve aromatik bitkiler aç›s›ndan da de¤erlendirilmeli ve bu amaçla kullanmadan önce bir kriter teflkil etmelidir (bkz. fiekil 1.7).

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

15
fiekil 1.7

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Tüm ilaçlar›n temeli, belirli bir SIRA S‹ZDE standartta ve kalitede olmalar›d›r.
DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P
DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON S O R U

Bir ilaçta olmazsa olmaz nedir?

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P

Avrupa ‹laç De¤erlendirme Ajans› (EMEA= European Medicines Agency) bünD Ü fi Ü N (HMPWP) ile yesinde 1997’de T›bbi Bitkisel Ürünler Çal›flma Grubunun kurulmas›E L ‹ M TELEV‹ZYON birlikte her ülkede farkl› flekillerde ruhsatland›r›lmakta olan t›bbi bitkisel ürünleri uyum sa¤lamak üzere incelemeye alm›fl, bu yönde çal›flmalar bafllatm›flt›r. S O R U http://www.emea.europa.eu/htms/human/hmpwp/working.htm
‹NTKRNET E D‹ KAT

5

‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE

Avrupa ‹laç De¤erlendirme Ajans›, t›bbi bitkisel ürünün ruhsatSIRA S‹ZDE için, ilgialabilmesi li farmakolojik ve toksikolojik çal›flmalar› tamamlanm›fl olmas› ve ürünün etkinli¤inin klinik deneylerle ve bulgularla kan›tlanm›fl ve endikasyonun belirlenmifl olAMAÇLARIMIZ mas›n› talep eder. Konvansiyonel ilaçlarda oldu¤u gibi, t›bbi ve aromatik bitkilerde ve preparatlar›nda farmakolojik etki ve etkinlik için klinik araflt›rma sonuçlar› istenir. Kontrol gruplar› ile karfl›laflt›rmal› (plasebo etkisi dahil) ‹olarak farmakodiK T A P namik, farmakokinetik, toksikolojik ve di¤er klinik deney ve araflt›rmalar sonucu elde edilecek bulgularla ilgili ürünlerin etkinli¤i ve güvenli¤i ispatlanmal›d›r. Ayn› flekilde fitoeflde¤er preparatlar da farmakope standartlar›na uygun ‹olmal›d›rlar. TELEV ZYON Avrupa’da çok iyi tan›mlanm›fl ve uzun süredir pazarda bulunan t›bbi amaçlarla kullan›lan bitkisel ürünler için uygulanan Sa¤l›k Bakanl›klar›nca basitlefltirilmifl ruhsatland›rma sistemi de mevcuttur (CD 1999/83/EC). Ürünün etkili bileflikleri ile ‹SIRA R N E T T E S‹ZDE ilgili farmakolojik ve toksikolojik veriler, yay›nlanm›fl güncelN kapsaml› bilimsel kaynaklardan ve yay›nlardan sa¤lan›r, etkinlik ve güvenilirlik ilgili kan›tlarla belgelenir. Bu durumlarda bitkisel ürünler ile ilgili esneklikler de vard›r. Örne¤in; Baz› DÜfiÜNEL‹M etkiler için kan›t istenmemekle birlikte ‘geleneksel olarak ... için kullan›lmaktad›r’, ‘bu ürünün ... etkinli¤i ispatlanmam›flt›r’ (vb. ifadeler) kullan›labilir (EMES O R U A/HMPWP/15/99). Daha detayl› bilgi için EMEA - HMPC sayfalar›n› inceleyiniz! http://www.emea.euroD‹KKAT pa.eu/htms/general/contacts/HMPC/HMPC.html
SIRA S‹ZDE

Etkinlik

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹ SIRARS‹ZDE NTE NET

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

16

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kalite
SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

T›bbi ve aromatik bitkilerin toplanmas›, tercihan tar›msal üretimi [üretim kalitesi = GAP (Good Agricultural Practice)] aflamas›ndan itibaren ve sonras›nda ‘iyi üretim uygulamalar›’ SIRA S‹ZDE [=GMP (Good Manufacturing Practice)] ile elde edilen ürünler ilgili kalite kontrol yöntemleri ile ortaya konulmal›. Burada bitkinin türü (hatta genetik kayna¤› veya kültür formu, kültivar›), yetiflme veya yetifltirme koflullar›, mevsimsel, ekoDÜfiÜNEL‹M lojik özellikleri (kontaminasyonlar dahil), ilgili organlar›, toplama flekli ve zaman›, kurutma koflullar›, üretim ve standardizasyonu, üretim öncesi/esnas›ndaki ve sonraS veya s›ndaki etkin O R U standart madde kontrolleri ve miktar tayinleri bitkinin t›bbi ve aromatik amaçlarla kullan›l›p kullan›lamayaca¤›na dair parametreleri sa¤lar. Elde edilen veriler ‹veK parametreler ilgili farmakopelerdeki de¤erler ile karfl›laflt›r›lmak suD K AT retiyle dro¤un nihai kalitesi hakk›nda karar verilir. Kontaminasyonlar ise mikrobiyal, parasiter, yanl›fl tar›msal ilaçlama (pestisit) ve gübreleme, ayr›ca zehirli a¤›r metaller SIRA S‹ZDE (Civa, Kurflun, Aluminyum, Krom, Kadmium v.b.) fleklinde olabilir. Bu tip kontaminasyonlar›n varl›¤› ilgili analitik ve spektroskopik yöntemler ile farmakope limitleri dahilinde AMAÇLARIMIZ olup olmad›¤› kalite kontrol yöntemlerinde veya spesifikasyonlarda tan›mlanm›flt›r. Bitkisel materyallerin kaliteleri konusu ile ilgili daha fazla bilgi için program içindeki K ‹ T A P “Bitki Kimyas› ve Kalite Kontrol Yöntemleri Kitab›”na bak›n›z.
SIRA S‹ZDE Bitkisel ham maddelerin ve t›bbi ve aromatik bitkilerin etkinli¤i kadar güvenilirli¤i ve güvenli¤i önem tafl›maktad›r. Kullan›lacak bitkisel materyal zararl› ve kanserojen maddeler Diçerebilmektedir. Bazen bitkiler benzerlikten dolay› zehirli bitkiler ile ÜfiÜNEL‹M ‹NT kar›flt›r›labilir E R N istenmeyen sonuçlar ortaya ç›kabilir. Özellikle son zamanlarda ve E T bitkilerde ilaç etkin maddeleriyle yap›lan bilinçsiz tahflifl ile büyük sorunlar S O R U yaflanmaktad›r.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

Güvenilirlik‹ ZveNGüvenlik TELEV YO

DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U

D‹KKAT

Zay›flamada D ‹ K K A T bitkiler + sibutramin! kullan›lan
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S O R UP ‹ T A

6

SIRA S‹ZDE B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ZARARSIZDIR! Araflt›r›n›z - sorgulay›n›z! AMAÇLARIMIZ Bu konuda tedbiren T.C. Sa¤l›k ve Tar›m Bakanl›klar› aktarlarda ve baharatc›DÜfiÜNEL‹M larda bulundurulmamas› gereken madde ve bitkiler listesi yay›nlam›flt›r [ bkz. Ünite 2’de (T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik) ]. Denetim S‹ konu yetersizli¤iKveOT RAU P ile ilgili kiflilerin ve meslek mensuplar›n›n e¤itimsizli¤i söz konusudur. Sa¤l›k Bakanl›¤› denetiminde ruhsatland›r›lan bitkisel ürünlerde genelde bu tür problemler Tyaflanmamaktad›r. Bu tip ürünlerin daha çok eczanelerde ve ecD‹KKA TELEV‹ZYON zac› dan›flmanl›¤›nda tüketiciye sunulmas›n›n önemli bir katk›s› vard›r. Ayr›ca bu tip ürünler kalite ve etkinlik kriterlerini farmakope düzeyinde sa¤layabilmektedir. SIRA S‹ZDE Kalite konusundaki kriterlerden sonra etkinlik için do¤ru kullan›m da çok önemlidir. Öncelikle bitkisel etken maddelerin de bir raf ömrünün oldu¤unu unut‹NTERNET mamak gerekir. Yanl›fl saklama koflullar›nda en kaliteli ürün k›sa sürede zararl›, AMAÇLARIMIZ alerjik, toksik bir ürün haline dönüflebilir. K ‹ T A P

D‹KKAT TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

17

Örnek: Keten tohumu (Lini semen) ezilerek sunuldu¤unda çok k›sa sürede tüketilmelidir, zira k›sa sürede içerdi¤i ya¤ asitleri oksitlenir. Baz› ekstreler nemlendi¤inde mikrobiyal kontaminasyona maruz kal›r. Günefl ›fl›¤› ve ›s› da genelde bitkisel preparatlarda istenmeyen kimyasal maddelerin oluflumuna sebep olabilir. ‹laç olarak kullan›lacak bitkilerde kalite kadar miktar önemlidir. S›radan bitkilerde yap›lmas› mümkün olmayan ancak farmakope standard›ndaki droglar kullan›larak gerekli doz ayarlanmas› yap›labilir. Çünki bitkiler doza ba¤l› olarak eriflkin, yafll› ve bebeklerde de farkl› etkiler gösterebilir. Bu tip bitkisel ürünler mutlaka bir hekim, eczac› ve bitkisel tedavi veya ilaçlar konusunda uzman kifliler denetiminde kullan›lmal›. K›sacas› bitkisel ham maddeler ve onlardan elde edilen ürünler, do¤adan tüketiciye kadar olan zincirde ve sonras›nda etkinlikleri kadar kullan›mda sa¤l›k ve güvenilirlik ile ilgili hiç bir risk tafl›mamal›d›r.

18

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

Bitkisel kaynakl› ham maddelerin tarihsel geliflimini de¤erlendirebilmek. Günümüzde de yayg›n bir flekilde kullan›lan t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›mlar› insanl›k tarihi kadar eskidir. Tarihsel süreç içinde, bitkiden modern fitoterapötik/fitofarmasötik maddeye geçifl teknolojinin sundu¤u imkanlarla tedavide hakl› yerini alm›flt›r. Bitkisel kaynakl› ham maddeler her aç›dan modern ilâçlara kaynak teflkil etmifl ve halen daha etmektedir. Bitkisel kaynakl› ham maddeleri tan›mlayabilmek. Özellikle az geliflmifl ve geliflmekte olan toplumlarda, do¤al ürünler, bitkisel kaynakl› hammaddeler bir çok kullan›m› ile günlük hayatta önemli bir yer tutmaktad›r. T›bbi ve aromatik bitki olarak bitkilerin kullan›lmayan k›s›mlar› neredeyse yoktur. Bitkiden bitkiye, kaynaktan kayna¤a de¤iflmekle birlikte yer alt› organlar›ndan yer üstü organlar›na ve hatta eksüdatlar gibi patolojik ürünlerine kadar bitkisel ham maddeler kullan›lmaktad›r. Ayr›ca kurutulmufl, sonras›nda ö¤ütülmüfl ve çeflitli yöntem ve tekniklerle ifllenmifl ekstre, ya¤, pastil gibi ürünleri, bunlardan hareketle haz›rlanm›fl farmasötik flekilleri mevcuttur. Bitkisel kaynakl› ham maddelerinden elde edilen ürünleri (droglar›) karfl›laflt›rabilmek. Her bitki, her drog do¤al yap›lar› gere¤i farkl›l›klar içermektedir. Ancak bir bitkiden elde edilen dro¤un standart bir ürün haline getirlmesi tedavide ilaç olarak kullan›lmas› aç›s›ndan önemlidir. Aksi halde bu ürün sadece bir bitki olarak kullan›l›r ve hiç bir terapötik etki gözlenemez.

A M A Ç

4

Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kalitelerini farmakopelere göre s›n›flay›p yorumlayabilmek. Çeflitli ülkelerde farkl›l›k gösterebilecek farmakope kriterleri genel itibariyle dro¤un kalitesini etkilemez: E¤er uluslararas› ithalat-ihracat yap›lacaksa, ilgili ülkelerin standartlar› önem kazan›r. Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m›n› ve güvenli¤ini aç›klayabilmek. Bitkilerin kullan›m› ile ilgili en büyük sorun güvenlik ile ilgili olan sorundur. Botanik materyaller bir birine benzerlik gösterdi¤inden s›k s›k kar›flt›rmalar olabilir. Di¤er taraftan da tahflifl ile de istenmeyen etkiler gözlenebilir. Ayr›ca modern hayat›n getirdi¤i çevresel ve mikrobiyolojik kirlilik drog olabilecek bitkisel materyali olumsuz etkilemektedir. Bu amaçla farmakope kalite kontrol kriterleri sürekli güncellefltirilip tehlikeli maddeleri veya kontaminantlar› en erken safhada teflhis etmek üzere monograflar ve yöntemler gelifltirmektedir.

A M A Ç

5

A M A Ç

2

A M A Ç

3

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

19

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m alanlar›ndan biri de¤ildir? a. Yiyecek / G›da b. ‹çecek c. Nakliye d. Kozmetik e. ‹laç 2. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m› ile ilgili yaz›l› kaynaklardan biri de¤ildir? a. Materia medica b. Orhun yaz›tlar› c. Ebers papirusleri d. Hammurabi kanunlar› e. Sushruta Samhita 3. Afla¤›dakilerden hangisi ipek ve baharat yollar›n›n etkiledi¤i alanlardan biri de¤ildir? a. Tar›m b. Bitki teknolojisi c. Ticaret d. Nakliye e. Hayvanc›l›k 4. Afla¤›daki ifadelerden hangisi bitkiler ile ilgili yanl›fl bir ifadedir? a. Anadolu üç farkl› eko-co¤rafik bölgeye sahiptir. b. Türkiye’de yetiflen yaklafl›k 3.500 bitki endemiktir. c. Endemik bitkiler belirli bir bölgeye has nadir bitkilerdir. d. Çevre ve bitki çeflitleri tehdit alt›nda de¤ildir. e. Birçok 3. Dünya ülkesi modern t›p ve sa¤l›k olanaklar›ndan yoksundur, tedavide bitkiler kullan›l›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi bitkisel ürünlerin kullan›m› öncesinde dikkat edilecek faktörlerden biri de¤ildir? a. Etkinlik b. Kalite c. Güvenilirlik d. Maliyeti e. Güvenlik 6. Afla¤›dakilerden hangisi drog olarak kullan›lan bitkisel ham madde ve ürünlere bir örnek de¤ildir? a. Sabit ya¤ b. Reçine c. Ekstre d. Bitki banyosu e. Balsam 7. Afla¤›dakilerden hangi standart t›bbi ve aromatik bitkilerin tedavide kullan›lmas› ile ilgilidir? a. Farmakope b. TSE Standartlar› c. ISO 9001 d ASTA e. Codex alimentarius 8. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkilerin farmakopeye göre ilaç olarak s›n›fland›r›lmas›n› gerektiren özelliklerinden biri de¤ildir? a. Güvenilir olmas› b. Farmakope koflullar›n› sa¤lamas› c. Kaliteli olmas› d. Etkin olmas› e. Aromatik olmas› 9. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel drog monograf› örne¤i de¤ildir? a. Liyofilize ekstre b. Sar› kantaron ekstresi c. Sar› karn›yar›k tohumu d. Peru balsam› e. Lale çiçe¤i 10. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkisel ürün de¤ildir? a. Pestisit b. Standardize ekstre c. Uçucu ya¤ d. Drog e. Taze bitki ve aromatik bitki

20

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c 2. b 3. e 4. d 5. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl-Tarih Öncesinde Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl-Tarih Öncesinde Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl-Tarih Öncesinde Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Do¤al Hazine: Kayna¤› Olarak Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› Öncesinde Dikkat Edilecek Hususlar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmakope ve Bitkisel Ürünler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmakope ve Bitkisel Ürünler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmakope ve Bitkisel Ürünler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmakope ve Bitkisel Ürünler (fiekil 1.5)” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. S›ra Sizde 3 Nane çay› (Menthae folium), Ihlamur çay› (Tiliae flos), Papatya çay› (Matricariae flos). S›ra Sizde 4 So¤uk maserat, infüzyon, dekoksiyon, su ekstresi (liyofilizat) (pastil terkibine girer). S›ra Sizde 5 ‹ster bitkisel ister konvansiyonel ilaç olsun, ilaçta aranan en önemli özelliklerden biri kalitedir. Bunun yan›nda etkinlik ve güvenilirli¤i/güvenli¤i de ilaçlar›n olmazsa olmazlar› aras›ndad›r. Farmakopelerdeki monograf ve standartlar temelde ve evrensel anlamda bunu sa¤lamaya çal›fl›r. Bu standartlar›n alt›nda kalan her tür madde “ilaç” niteli¤ini kesinlikle tafl›mad›¤› gibi potansiyel zararl› maddedir. S›ra Sizde 6 Bitkiler ve bitkisel ürünlerde toksik ve zararl› olabilir. Hatta yanl›fl, sorumsuz ve dikkatsiz kullan›mlarla, kiflilerde ölümcül hasarlar do¤urabilir.

6. d 7. a 8. e 9. e 10. a

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Bitkisel tedaviler daha çok modern sa¤l›k hizmetlerinin ulaflamad›¤›, geliflmemifl ve d›fl etkilere ve göçlere kapal› kalm›fl kökleri çok eski kültür ve medeniyetlere dayanan toplum ve topluklarda daha s›k gözlenir. Günümüzde de halen daha baz› ilçe ve köylerde “koca kar›” ilaçlar› kullan›lmaktad›r, örne¤in Karadeniz yaylalar›nda, Toroslarda, ‹ç Anadolu Köylerinde. S›ra Sizde 2 Baharat nedir? Örnek veriniz. Baharat: Kifliden kifliye ve kültüre göre farkl›l›k gösterebilen koku ve aroma, ac›l›k, ekflilik gibi lezzet özellikleri yan›nda ifltah› art›ran, sindirimi kolaylaflt›ran, g›dalar›n bozunmas›n› önleyen bitkilerin çeflitli k›s›mlar›ndan elde edilen bütün veya ö¤ütülmüfl (ufalt›m›fl) kuru veya taze ürünlerdir. Örnek: Kekik (Origanum onites L.), Defne (Laurus nobilis L.), Çörek otu (Nigella sativa L.), Maydanoz [Petroselinum crispum (Mill.) Nyman & A.W.Hill].

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

21

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Anonim (1974). Türk Farmakopesi, T.C. Sa¤l›k ve Sosyal Yard›m Bakanl›¤› Say›:435, Milli E¤itim Bas›mevi, ‹stanbul. Anonim (2004). Türk Farmakopesi I, Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu, T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü, Ankara Anonim (2005). European Pharmacopoeia, 6th Edition, Council of Europe, Strasbourg Cedex, Bafler, K.H.C. (2009). Avrupa Farmakopesinin Bitkisel Droglar›, Modern Fitofarmakoterapi ve Famaselitikler,1,14-24 Bafler, K.H.C. (1997). T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Ilâç ve Alkollü Içki Sanayilerinde Kullan›m›, ‹stanbul Ticaret Odas› Yay›nlar›, Yay›n No: 1997-39, Mega Ajans Reklamc›l›k ve Matabaac›l›k Ltd. fiti., ‹stanbul. Eskinazi, D. (1999). Botanical Medicine: Efficacy, Quality Assurance, and Regulation, Mary Ann Liebert, Inc., New York. Evans, W.C. (2009). Trease and Evans’ Pharmacognosy, 16th Ed., W.B. Saunders, Edinburgh. Gurib-Fakim, A. (2006), Medicinal plants: Traditions of yesterday and drugs of tomorrow, Molecular Aspects of Medicine 27, 1-93 Güner, A., Özhatay, N., Ekim, T., Bafler, K.H.C. (2001) Flora of Turkey and East Aegean Islands, Vol.11, Edinburgh University Press, UK. Heinrich, M., Barnes, J., Gibbons, S., Williamson, E.M. (2004). Fundamentals of Pharmacognosy and Phytotherapy, Churchill Livingstone; London. Kartal, M. (1999) Avrupa Birli¤i Ülkelerinde T›bbi Bitkisel Ürünlerin Ruhsatland›r›lmas›, Turhan Baytop Anma Kitab›, ‹stanbul. fiarer, E. (2006). Fitoterapi Terimleri Sözlü¤ü, Sendrom T›p Dergisi Eki, Logos Yay›nc›l›k. Tunçtan, B., ve Buharal›o¤lu, K. (2005) Farmakoloji Terimleri Sözlü¤ü- T›p terimleri sözlü¤ü, Sendrom T›p Dergisi, Ek, Logos Yay›nc›l›k.

Yararlan›labilecek Di¤er Kaynaklar
KAL‹TE EMEA/HMPWP/18123/00 Rev.5 Compilation of general quality questions addressed by the HMPWP EMEA/HMPWP/21/99Final proposals for Comments on the Committee for Proprietary Medicinal Products (CPMP) Note for Guidance on Stability Testing after a Type II Variation to a Marketing Authorisation ETK‹NL‹K (EMEA/HMPWP/15/99) Note for Guidance on Fixed Combinations of Herbal Medicinal Products with LongTerm Marketing Experience - Guidance to Facilitate Mutual Recognition and Use of Bibliographic Data) GÜVENL‹K EMEA/HMPWP/11/99 Proposal for a Note for Guidance on Non-clinical Testing of Herbal Drug Preparations with Long-term Marketing Experience - Guidance to Facilitate Mutual Recognition and Use of Bibliographic Data

Yararlan›lan ‹nternet Adresleri
http://tdkterim.gov.tr/bts/ http://www.emea.europa.eu/htms/human/hmpc/index.htm http://www.escop.com/ http://www.iegm.gov.tr/

2
Amaçlar›m›z
• • • • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Genel olarak etik ve deontoloji kavramlar›n› tan›mlayabilecek, T›bbi ve aromatik bitkilerin üretiminden tüketimine kanuni, etik ve deontolojik yaklafl›mlar› de¤erlendirebilecek, T›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m› ile ilgili etik sorunlar› yorumlayabilecek, T›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili etik kurallar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
T›bbi ve aromatik bitkiler (TAB) Etik Etik kod ve uygulamalar Ahlak Biyoetik Deontoloji • • • • • Kanun ve yönetmelikler Biyoçeflitlilik Biyokorsanl›k Ham madde kalitesi TAB kullan›mda sak›ncal› durumlar

‹çerik Haritas›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›mda Etik

• • • •

G‹R‹fi ET‹K NED‹R? B‹YOET‹K TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA ET‹K • TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA SAKINCALI DURUMLAR

T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik
G‹R‹fi
Program kapsam›ndaki ünitelerde insanl›k tarihi boyunca t›bbi ve aromatik bitkilerin (TAB) kullan›m› ile ilgili geliflim süreçleri kapsaml› bilgiler ve örnekler ile verilmifltir. TAB’lardan günümüzde de farkl› alanlarda çok farkl› flekillerde yararlan›lmaktad›r. fiekil 2.1’de TAB kullan›mlar› ile ilgili baz› örnekler gösterilmifltir. Günlük kullan›mda bitkiler tohum aflamas›ndan itibaren, ilgili kullan›m alanlar›na göre farkl› yasa ve mevzuatlara tabii olur, ayr›ca yasalar›n d›fl›nda çeflitli aflamalarda ve kapsamlarda etik konular ile karfl› karfl›ya kal›r. Örne¤in, TAB tohum temini (genetik kaynak), ›slah, yetifltirme ve hasat (tar›m), iflleme (parçalama/kesme, kurutma, ekstraksiyon vb.), son ürün (paketleme, ambalajlama), pazarlama ve sat›fl (ticaret) gibi ifllem ve eylemler etik konularla do¤rudan ilgilidir. Ayr›ca etik d›fl›nda, ilgili meslek gruplar›n›n TAB ile ilgili uygulad›klar› deontolojik kurallar, etik kodlar ve ilkeler bulunabilmektedir.
fiekil 2.1 Günlük hayatta t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m›.

Bu ünite kapsam›nda TAB ve çeflitli bitkisel ürünlerin tohumdan itibaren son kullan›c›ya ulaflmas› aflamalar›na kadar geçen süreçteki etik kurallara, kodlara, ilkelere ve deontolojik uygulamalara genifl bir bak›fl aç›s› verilecektir.

24

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

ET‹K NED‹R?
Etik, töre bilimi, çeflitli meslek kollar› aras›nda taraflar›n uymas› veya kaç›nmas› gereken davran›fllar ve/veya ahlâki, ahlâkla ilgili konular olarak tan›mlanmaktad›r (Türk Dil Kurumu, TDK).

Felsefe: Varl›¤›n ve bilginin bilimsel olarak araflt›r›lmas› veya bir bilimin / bilgi alan›n›n temelini oluflturan ilkeler bütünü, dünya görüflü (TDK).

Deontoloji, kiflinin mesleki etkinlikleri s›ras›nda, meslektafllar›na ve topluma karfl›, uymak ve uygulamak zorunda oldu¤u kurallar, tutum ve davran›fllar›n bilgisi, yükümlülükler bilgisi, normatif bilgi olarak tan›mlanmaktad›r (TDK).

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Etik davran›fllar ve kodlar insanl›k tarihi kadar eskidir. Ahlak, etik vb. konulardaki ilk kay›tl› kaynaklara yaklafl›k M.Ö. 2.600 y›llar›nda meflhur M›s›rl› hekim ‹mhotep ile, daha sonras›nda ise M.Ö. 1.800 y›llar› civar›nda “Hammurabi Yasalar›”nda ve M.Ö. 400 y›llar›ndan günümüze kadar uzanan “Hipokrat Yemini”nde rastlamak mümkündür. Birey ve toplumlar tarih boyunca etik gibi konular›n da içinde bulundu¤u felsefe ile ilgili konular› düflünmüfl, fikir yürütmüfl ve gelifltirmifltir. ‹nsanlar etik de¤erlendirme konusunda deneyim ve çabalarla, elefltirel düflünce sonucu baz› yarg›lara arac› olup bunlar› zaman içinde gelifltirmifllerdir. Yani, asl›nda etik, düflünüp ak›l yürütmeye, emin olgulardan ç›kan mant›¤a, genel kabul görmüfl, paylafl›lan deneyimlere ve temel içgüdülere dayanmaktad›r. Baflka bir bak›fl aç›s›yla etik, as›rlar boyu süren uzun bir deneyim süzgecinden geçmifl güçlü ve uygulanabilir ilkeler veya kurallard›r. Etik, köken olarak Yunanca ethos, yani “töre” sözcü¤üne dayanmaktad›r. Temelde felsefi yaklafl›m ile “yanl›fl› do¤rudan ay›rmak” amac›yla, “ahlak” kavram›n› sorgulad›¤› için, birçok kaynakta, “ahlak bilimi” olarak da nitelendirilmektedir. Türk Dil Kurumu’nun (TDK) Güncel Türkçe Sözlü¤ü’ne göre ahlak: “bir toplum içinde kiflilerin uymak zorunda olduklar› davran›fl biçimleri ve kurallar›”d›r. Baflka bir ifade ile, etik, yaz›l› olmayan ancak herkes taraf›ndan bilinen ve uyulmas›, uygulanmas›, say›lmas› beklenen toplumsal kurallar ve hatta kanunlar olarak da kabul edilir. Antropoloji, tarih, sosyal yaflam, politika, ekonomi, sa¤l›k gibi konularda etik kurallar daima mevcuttur. Daha özel flekliyle etik, biyolojide ve yaflam bilimlerinde “biyoetik”; ekolojide “çevresel etik”; eczac›l›kta “eczac›l›k eti¤i”, t›p ve tedavide “t›p eti¤i” olarak uygulama bulmaktad›r. Daha çok t›p ve eczac›l›k alan›nda kullan›lan, temelde oldukça farkl› kavramlar olmas›na ra¤men, bazen deontoloji ve etik kavramlar› birbiriyle kar›flt›r›labilmektedir. Deontoloji, Eski Yunanca’dan gelen bir sözcük olan deonto, yani “görev” ve “yükümlülük”dür. K›saca, bir ifli gerçeklefltirirken “uyulmas› gereken kurallar›n bütünü” olarak özetlenebilir. ‹nsan›n belirli ödevleri oldu¤unu kabul eden ahlâki ö¤retilerden kaynaklanan, görev ve kurallar›n farkl› mesleklerdeki uygulamalar›n› inceler. Deontoloji asl›nda tüm meslekleri kapsayan ve ilgili meslek sahiplerinin, mesleklerini uygularken yapmalar›, uymalar›, dikkat etmeleri gereken çeflitli kurallar› kapsamaktad›r. Baflka bir ifade ile deontoloji mesleklerini uygulayan kiflilerin davran›fllar›n› belirleyen bir bilim dal› olarak da tan›mlanabilir. Mesleki anlamda etik, daha çok uyulmas› gereken ahlak kurallar›n› kapsarken, deontoloji ise uygulanmas› zorunlu kurallar olarak nitelendirilebilir. Etik kod, ilgili meslek alan›ndaki ödevlerin, haklar›n, erdemli ve iyi davran›fllar›n nas›l olmas› gerekti¤ini belirleyen yaz›l› metinlerdir. Yani k›saca; “genel ilkeler SIRA kurallar” olarak da tarif edilebilir. Hekimlik, hemflirelik, herbalistve kabul edilenS‹ZDE lik gibi de¤iflik meslek gruplar›na ait yay›nlanm›fl ulusal ve uluslararas› etik kodlar bulunmaktad›r.N E L ‹ M DÜfiÜ Mesleki etik kodlara örnek olarak Amerikan Herbalistler Loncas› Etik Kodlar› (Herbalists Code of Ethics - American Herbalists Guild) verilebilir (Henüz Türkiye S O R yüksek e¤itim veUö¤retiminde herbalist e¤itimine yönelik bir program yoktur). Daha detayl› D ‹ K K A T bak›n›z Websitesi: bilgi için
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

http://americanherbalistsguild.com/ethics.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

25

Genelde, kurallar kiflilere seçme veya yarg›lama olana¤› vermez. Bu durumda ilkeler devreye girer. ‹lkeler, daha genel ve temel niteliktedir, genelde davran›fl biçimini belirlemez, ancak kiflisel sorumluluklar› vurgular, de¤erlendirme yapma ve yarg›da bulunma olana¤›n› verir. Sonuçta ayn› ilkeye ba¤l› kalarak farkl› davran›fl ve uygulamalar görmek mümkün olur. Hukuki kurallar›n, yani yasal düzenlemelerin toplumsal ve bireysel yaflam› yeterince kontrol edemedi¤i noktalarda etik kurallar devreye girer. Her ikisi bir birinin tamamlay›c›s› olabilir. Ancak yapt›r›m aç›s›ndan hukuk ve etik aras›nda önemli farkl›l›klar bulunmaktad›r; yasalarca belirlenmifl s›n›rlar içinde para veya hapis gibi maddi-fiziki cezaland›rmalar uygulan›rken, etik cezalar tamamiyle manevi SIRA S‹ZDE bask›larla s›n›rs›z flekillerde yap›labilir. Kanuni cezan›n süresi tan›ml› ve s›n›rl›d›r, fakat etik ceza vicdani olarak ömür boyu sürebilir. Zamanla etik kurallar yasal düzenlemeler ile kanuni özellik Üde N E L ‹ M D fi Ü kazanabilir. Sonuçta hukuki kurallar kiflilerin uygulamalar›n› “zorunlu” olarak yap›lmas›n› sa¤larken, etik kodlar ve uygulamalar ise “gereklilik” ba¤lam›nda kalmas›n› sa¤lar, bu S O R U flekilde disiplinli çal›flmalara olanak verir.
D‹ KAT Etik, huku¤un yetersiz oldu¤u, hüküm ve karar veremedi¤i durumlardaKuygulanmal›.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE Hukuk ile ilgili K›sa bilgiler: Yasama organlar›nca tebli¤ edilen yasa (kanun) veya mevzuat, yürürlükte olan ve uygulanan yaz›l› hukuk kurallar›d›r. T.C. Anayasas›’na göre yasama yetkisi Türkiye AMAÇLARIMIZ Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) aittir. Kanun önerileri (=Kanun Tasar›s›) milletvekilleri ve Bakanlar Kurulu’nca yap›l›r; TBMM üyelerinin haz›rlad›¤› kanun önerilerine ise Kanun Teklifi denir. Tasar› ve teklifler TBMM’inde ilgili komisyonlarca görüflülüp tart›fl›ld›ktan sonra kabul gören öneriler Genel Kurul’a K ‹ T Aedilir, burahavale P da da kabul edilen öneriler Cumhurbaflkan›’n›n da onay› ile Resmi Gazete’de yay›nlan›r ve kanunlafl›r. Meslek ile ilgili yasa veya mevzuat, sunulacak hizmetlerin örgütlenmesi, Y O N T E L E V ‹ Z planlanmas›, yürütülmesi, hizmet yetkilileri, görev ve sorumluluklar›n tan›mland›¤› yasa, tüzük, yönetmelik ve kararnamelerden oluflur. Ayr›ca konu ile ilgili yapt›r›m ve ceza ile ilgili k›s›mlar da bulunabilir. Kanunlar›n yürürlü¤e girecekleri tarih, kanun met‹ N ilgili numaras›yninde yaz›l› de¤ilse Resmi Gazete’de yay›nland›ktan 45 gün sonra T E R N E T la birlikte yürürlü¤e girer. Tüzük, ilgili kanunun uygulanmas›n› göstermek veya emretti¤i ifl veya görevleri tan›mlamak üzere Bakanlar Kurulu taraf›nca yay›nlanan hukuk kurallar› olarak tan›mlanabilir. Yönetmelik ise Baflbakanl›k, Bakanl›klar ve belediye, üniversite gibi di¤er kamu tüzel kiflilerinin kendi görev alanlar› içinde yasalar›n ve tüzüklerin uygulanmas›n› sa¤lamak üzere yay›nlad›klar› hukuk kurallar›d›r. Kararname, Bakanlar Kurulu’nca verilmifl ve Cumhurbaflkan› taraf›nca imzalanm›fl olan kararlard›r. Kanun Hükmünde Kararname ise TBMM’nde Anayasa esaslar› dahilinde hükümetin baz› konularda ç›kard›¤› yaz›l› hukuk metinleridir. Genelge, üst makamlar›n alt makamlara belirli güncel konuda ilgili birimlere iletilmek üzere bilgilendirme veya yönlendirme amaçl› yazd›klar› ve gönderdikleri resmi yaz›. Bireylerin veya toplumlar›n adalet ve hukuk çerçevesinde yetkilendirilmesi ile kazand›rd›¤› hak ve özgürlükler vard›r ki bunlar›n bafl›nda “insan haklar›” gelmektedir. Ancak bunun yan›nda tüm bireyler yasalara uymak zorunda olup hukuki ödev, sorumluluk ve yükümlülükler tafl›r.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

26

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Hukuki sorumluluk insan hayat›nda tüm toplumlarda farkl›l›klar göstermekle birlikte her yerde vard›r. Di¤er bir ifade ile; hukuki sorumluluk, yasalar›n insanlara yapmay› emretti¤i eylemlerin gerçeklefltirilmesi veya yasaklad›¤› eylemlerin yap›lmamas› durumudur. Aksi halde kanunda tan›mlanm›fl suç unsuru gerçekleflir ve cezay› gerektirir. Ceza-, ‹dare-, Ticaret-, Çevre Kanunu gibi temel ve genel toplumsal kurallar ve yapt›r›mlar d›fl›nda Tablo 2.1’de örnekleri verilmifl konu ile ilgili baz› özel hukuk kurallar› da verilebilir.
Tablo 2.1 Sa¤l›k, tedavi, ilaç, t›bbi bitkiler ile do¤rudan veya dolayl› olarak ilgili baz› kanun, talimatname, yönetmelik, genelgeler vb. Tarih 14.04.1928 26.05.1928 24.12.1953 01.11.1984 01.10.1985 19.06.1986 15.08.1986 Numara ve Say› (R.G.:Resmi Gazete) NO: 1219 (R.G: 863) NO: 1262 (R.G: 898) NO: 6197 (R.G: 8591) R.G: 18562 NO: 5777 NO: 3298 R.G.: 19139 R.G: 19196 Bafll›k Tababet ve fiuabat› Sanatlar›n›n Tarz› ‹cras›na Dair Kanun ‹spençiyari ve T›bbi Müstahzarlar Kanunu Eczac›lar ve Eczaneler Hakk›nda Kanun ‹spençiyari ve T›bbi Müstahzarlar ‹malathaneleri Yönetmeli¤i Aktarda, Baharatç›larda ve Benzeri Dükkanlarda Sat›lmas› Mahzurlu ve Tehlikeli Olan Maddeler Genelgesi Uyuflturucu Maddelerle ‹lgili Kanun Farmasötik ve T›bbi Müstahzar, Madde, Malzeme, Terkipler ile Bitkisel Preparatlar›n Geri Çekilmesi ve Toplat›lmas› Hakk›nda Yönetmelik Befleri ‹spençiyari ve T›bbi Müstahzar ‹malathaneleri Yönetmeli¤i Uygulama K›lavuzu (GMP) Bitkisel ve Hayvansal Ürünlerin Ekolojik Metodlarla Üretilmesine ‹liflkin Yönetmelik Tüketicinin Korunmas› Hakk›nda Kanun Befleri T›bbi Ürünler Ruhsatland›rma Yönetmeli¤i Tüketicinin Korunmas› Hakk›nda Kanun T›bbi Farmasötik Ürünler Ruhsatland›rma Yönetmeli¤inde De¤ifliklik Yap›lmas›na Dair Yönetmelik -”Ara Ürün K›lavuzu” Nesli Tehlike Alt›nda Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararas› Ticaretine ‹liflkin Sözleflmenin Uygulanmas›na Dair Yönetmelik Befleri ve T›bbi Ürünlerin Tan›t›m Faaliyetleri Hakk›nda Yönetmelik G›dalar›n Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararname TÜRK FARMAKOPES‹ I-Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu 2004 Befleri T›bbi Ürünler Ruhsatland›rma Yönetmeli¤i’nde “Bitkisel T›bbi Ürünler” - Ayr› Bir Bölüm Alt›nda Kurallara Ba¤lanm›flt›r.

03.03.1994 18.12.1994 1995 02.03.1995 08.03.1995 25.11.1999

NO: 15O5 R.G.: 22145 NO: 4077 R.G: 22218 R.G: 22221 R.G: 23887

27.12.2001

R.G: 24623

23.10.2003 27.02.2004 21.10.2004 19.01.2005

R.G.: 25268 NO: 517 R.G.: 25620 R.G.: 25705

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

27
Tablo 2.1 devam›

Tarih 12.10.2006 26.10.2009

Numara ve Say› (R.G.:Resmi Gazete) R.G.: 2631 R.G.: 27388 Kozmetik Yönetmeli¤i

Bafll›k

G›da ve Yem Amaçl› Genetik Yap›s› De¤ifltirilmifl Organizmalar ve Ürünlerinin ‹thalat›, ‹fllenmesi, ‹hracat›, Kontrol ve Denetimine Dair Yönetmelik

Ayr›ca uluslaras› nitelikte baz› yönetmeliklere ve düzenlemelere örmekler 1995 CAC/RCP 4 Baharatlar ve Kurutulmufl Aromatik Bitkiler ‹çin Hijyenik Uygulama Yönetmeli¤i (Codex Alimentarius Komisyonu) GACP- ‹yi Tar›msal Hasat ve Toplama Uygulamalar› ile ilgili Düzenlemeler EMEA -HMPWP (güncel HMPC) Taraf›nca Bitkisel ‹lâçlarla ‹lgili Düzenlemeler Bitkisel ‹laçlar›n Stabilitesi (Taslak)

2002 2004 2009

EMEA/HMPWP/31/99 2004/27/EC 2004/24/EC EMEA/HMPC/3626/09

Günlük Hayatta Etik
‹nsan ve toplum davran›fllar›n› yönlendiren kural, ilke, yasa gibi kayna¤› belli veya belirsiz s›n›rlamalar her zaman bir flekilde vard›r. Çeflitli sebepler ve iliflkilerden dolay› insanlar sürekli bilinçli veya bilinçsiz flekilde etik de¤erlendirme süreçlerini yaflarlar. Günümüzde etik, basit olarak kifliler aras› tutum ve davran›fllar›n iyi-kötü, do¤ru-yanl›fl, ya da onaylanabilir-onaylanamaz fleklinde de¤erlendirilmesi olarak tan›mlanabilir. Evrensel veya toplumsal boyutta insani de¤erlerin iyi, do¤ru, kabul edilir eylemler olmas› bunlar›n kötü, yanl›fl ve kabul edilemez davran›fl ve tutumlardan ayr›labilmesi; asl›nda etik de¤erlerin ve süreçlerin iflledi¤ini gösterir. Baflka bir deyiflle etik, “çeliflen taleplerin” ve “iyilerin” bireyler aras› tart›flma ve/veya çat›flmalar›n› çözecek ilkeleri belirlemek için gerçeklefltirilen eylemdir. Göreceli olmayan h›rs›zl›k, sahtekarl›k, hilecilik, yalanc›l›k, bencillik gibi kötü ve olumsuz davran›fllar dünyadaki birçok topluluk ve toplumda etik olmayan davran›fllar olarak kabul görür. Bu anlamda etik, genelde evrensel olup her yer/mekân ve zamanda koflulsuz olarak geçerlili¤ini ortaya koyar. Ancak hayati sebeplerden dolay›, bireyin bir durumda yalan söylenmesi ve baflka olas› kötülüklerin önüne geçilebilmesi aç›s›ndan kabul ve hatta takdir görebilir. Basit bir yalan veya sahtekarl›k ile bir kiflinin hayat›n›n kurtar›lmas› baz› kiflilerce övgü ve takdir ile karfl›lanabilir. Yani genel durum de¤erlendirilmesi ile, özel durumlara ait çok farkl› bir etik bak›fl aç›s› ve sonuç yarg›s› ortaya ç›kabilir. Dolay›s›yla sonuç yarg›s›nda bulunmadan önce olaylar ayr›nt›l› ve farkl› bak›fl aç›lar› ile incelenmelidir, birden fazla etik de¤er ve ilke ile de karfl› karfl›ya kal›nabilecek özel durumlar da olabilir. Örne¤in bir olay› t›bbi etik aç›s›ndan de¤erlendirmeden önce evrensel etik de¤erleri aç›s›ndan incelenmesinde fayda olabilir. Felsefe bak›fl aç›s›ndan, di¤er insanlar taraf›nca kiflilerin nas›l, niçin, nerede de¤erlendirilece¤i de as›rlard›r devam eden inceleme konusu olmufltur. Ayr›ca etik aç›dan: “Kötü, yanl›fl, olumsuz nedir, temeli neye dayan›r?” gibi sorular da insano¤lunun varoluflundan bugüne dek fikir yürüttü¤ü felsefi konular olup tart›fl›lm›fl ve halen daha tart›fl›lmaktad›r.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i S O R U

28

S O R U

D‹KKAT

D‹K Etik ne de¤ildir?K A T

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

• • • • •

Ahlakla ilgilidir, ancak ahlak de¤ildir. SIRA S‹ZDE Din veya inanç de¤ildir. Gelenek, görenek, örf, adet ya da töre de¤ildir. AMAÇLARIMIZ Hukuk de¤ildir. Toplum veya gruplarda de¤ildir (ancak birey ferdi olarak etik olmal›!).
A P

K ‹ T A P

K ‹ T B‹YOET‹K

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Günümüzde etik özel ve genel anlamda, hem insan - insan(lar) aras›, hem de insan - do¤a (çevre) ile ilgili davran›fllara, yani yaflam bilimlerine müdahildir. T›bbi T E bilimlerde meydana gelen geliflmeler, çeflitli teknolojik geliflmelere ve biyolojikL E V ‹ Z Y O N ba¤l› olarak bilimsel sonuçlar›n etik aç›lardan meydana getirdi¤i kapsaml› sorunlar›n incelenmesi ve irdelenmesiyle geliflen etik alan› biyoetik olarak tan›mlanmaktad›r. Kelime E R N E T anlam›ndan hareketle “canl› eti¤i” bütün bir yaflam› ve ögelerini ko‹NT nu alan bir etik bak›fl aç›s›d›r (bkz. fiekil 2.2).

fiekil 2.2 Canl› eti¤i biyoetik kapsam›.

Biyosfer: Üzerinde hayat olan yeryüzü bölgesi.

Evrensel boyutta biyoetik, son yüzy›l›n sonlar›ndan itibaren, felsefenin ve düflüncenin önemli bölümlerinden biri haline gelmifltir. Ayn› zamanda önemli sorunlar› da beraberinde getirmifltir; insan tav›r ve davran›fllar›n›n ne oldu¤u, ne olaca¤› ve ne olmas› gerekti¤i gibi konularda düflünce ve tart›flmalar ortaya koymufltur. Bu konularda öncülük etmifl olan t›bbi etik zamanla yetersiz kalm›fl, biyoetik hem t›bbi hem de sosyal ve siyasal sorunlar›n merkezinde yer alan bir konuma gelmifltir. T›bbi etikten do¤mufl olan biyoetik hayat›n hemen hemen her alan›na girmifl ve tart›fl›l›r olmufltur. fiekil 2.3’te görüldü¤ü üzere biyoetik çevre eti¤i, bilim eti¤i, hayvan eti¤i gibi konu ve sorunlar› da genifl anlamda içine almaktad›r. Biyoetik do¤rudan ya da dolayl› olarak tüm canl› yaflam› ilgilendiren biyolojiyi, hatta biyosferi kapsamakta, öte yandan bundan dolay› meydana gelen ahlâki, toplumsal ve politik konular› içermektedir. Bu kapsamda sorun sadece insan kaynakl› ve yaflam› olmad›¤› için biyoetik, t›p eti¤inden ayr›l›r ve onu da kapsayacak flekilde genifl anlamda düflünülebilir.

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

29
fiekil 2.3 Biyoetik ve di¤er etik konular.

Gen teknolojisi, klonlama, do¤um, yapay üreme, kürtaj, ölüm, ötenazi, ilaç sanayi, ilaç araflt›rma ve deneyleri, hayvan ve insan deneylerini içermektedir. Öjeni ve bunlarla birlikte canl›larla ilgili bilimsel ve teknolojik geliflmelerin sonuçlar›, s›n›rlar› ve kullan›m ilkeleri biyoetik’in belli bafll› konular› olup sadece bunlarda s›n›rl› de¤ildir. Dolay›s›yla biyoetik alan›ndaki konular baz› akademisyenlerin, hekimlerin, siyasetcilerin, teknikerlerin, felsefecilerin ya da baflka herhangi bir kesimin tek bafl›na tart›fl›p sahiplenecekleri konular olmay›p disiplinler aras› niteli¤i olan sorunlard›r. Sonuç olarak yetki ve sorumlulu¤a sahip olan yasa koyucu otorite ve yönetim olmas›na ra¤men, biyoetik: “Ne?, Nas›l yap›lmal›d›r?, Nereye kadar yap›labilir?, S›n›rlama olmal› m›?” gibi sorular çercevesinde bir anlamda herkesi içine almaktad›r. Ça¤›n bilimsel ve teknolojik imkânlar›, insanlara yaflam›n temelini yani biyolojisini de¤ifltirebilecek olanaklar sa¤lam›flt›r. De¤iflimin do¤ru ya da yanl›fl; iyi ya da kötü oldu¤una karar vermek, neyin nereye kadar ne flekilde kabul edilebilece¤ine dair gerçekçi sorular sormak ve yan›tlar üretmek biyoeti¤in problem kapsam alanlar›d›r. fiekil 2.2 ve Tablo 2.2’de görülece¤i üzere günlük hayatta çeflitli alanlarda, k›smen hukuki boflluklardan do¤an k›smen de evrensel anlay›fl ve beklentiden do¤an sorunlara cevap ve tart›flma/araflt›rma niteli¤inde olan etik kurallar bazen yaz›l› halde de bulunabilir. Konumuzla ilgili olarak; t›bbi ve aromatik bitkilerle ilgili etik sorunlar, öncelikle t›bbi özelliklerinden dolay› “t›bbi etik”; aromatik bitki özelliklerinden dolay› da “çevre, bilim ve sosyal etik” kapsam›nda de¤erlendirilmelidir. Daha önce de k›saca bahsedildi¤i üzere TAB hammaddesi olan bitki, bulundu¤u çevre içinde (Fauna ve Flora) do¤al hayat›n› sürdürürken çevre zararl›s› insan ile etkileflti¤i andan itibaren etik konular gündeme gelmektedir. Tablo 2.2’de listelenen di¤er konu bafll›klar› bazen çok dolayl› olarak TAB ile ilgili olabilirken bu ünite kapsam›nda detaylar›na girilmemifltir.

Kürtaj, istenmeyen gebeli¤in sonland›r›lmas›d›r. Ötenazi, canl›lar›n yaflamlar›n›n genelde tedavisi olmayan hastal›klardan dolay› dayan›lamayacak olarak alg›lanmas› sonucu yasal olmayan çeflitli flekillerdeki yaflam sonland›rma ifllemidir. Öjeni, do¤ufltan sakat, zeka özürlü ve hasta ceninlerin ay›klanmas› ve sa¤l›kl› bireylerin ço¤alt›lmas› yoluyla daha sa¤l›kl› ve daha iyi bir toplum yaratmay› hedefleyen bilimsel temelli bir toplum felsefesidir.

30
Tablo 2.2 Biyoetik alan konu ve kapsamlar›na örnekler.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Etik Alan› T›bbi

Konular› Ömür uzatma, Ölüm, Ölüm yard›m›, Organ ba¤›fl›, Yard›mc› üreme teknikleri, ‹nfertilizasyon, in vitro Fertilizasyon, Sterilizasyon, Gen testleri, Gen terapisi /transferleri, Öjenik Çevre y›k›m› ve yap›m›, Kaynak kullan›m›, Biyotop- ve Tür korumas›, Do¤a öz-zenginli¤i, Do¤a koruma, Avlanma, Biyotop olmayan türlerin do¤aya b›rak›lmas› S›n›rlar ve tart›fl›ma geniflli¤i, Oluflum ve de¤erlendirme ba¤lant›lar›, Biyolojik düflünme (biologismus), Konsept farkl›laflmas›, Objektivite ve manipülasyon

Çevre

Bilim

SIRA S‹ZDE

Hayvan (vahfli, S‹ZDE Hayvan koruma, Hayvan deneyleri, Havyan haklar›, Kanuni bak›m SIRA evcil, deney vb.) (hayvanat bahçesi, ev, dükkan vb.), ‹flkenceli bak›mlar, Transgenik havyanlar Sosyal ve Ekonomik Irkç›l›k, Cinsiyet ayr›m›, Ekonomik ay›r›m, Ekonomi modelleri, Engellilere DÜfiÜNEL‹M davran›fllar, ba¤›ml›l›k, fiiddet ve bar›fl, Soyk›r›m, Halk politikas› Siyasal ve Hukuki
S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Yolsuzluk, Yarg› ve adalet, fiefafl›k, Objektiflik, Adanm›fll›k, ‹lkeler, Sadakat

D‹KKAT

D‹KK T “Yasal olan herfleyAetik, ancak etik olan her fley yasal de¤ildir.”

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Biyolojik Çeflitlilik ve Çevre - Bitki Eti¤i

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Günümüz modern dünyas›nda t›bbi, aromatik ve di¤er tüm bitkiler insano¤lunun ciddi tehditleri alt›ndad›r. Etik aç›dan detayl› bir flekilde de¤erlendirilmesi gereken AMAÇLARIMIZ konular flunlard›r: • Endüstriyel kirliklerden ve at›klardan dolay› hava, çevre, su kirlili¤i sadece bitkileri de¤il asl›nda insano¤lu dahil tüm canl›lar› etkilemektedir. K ‹ T A P • Bitkilerin endemik ve nadir türler olmas› halinde, ilgili bölgelerde çeflitli sebeplerden dolay› afl›r› toplama, ilgili türlerin varl›¤›na tehdit oluflturmaktad›r. TELEV‹ZYON • Geçmiflte olumsuz örne¤i çok yaflanm›fl olan biyokorsanl›k ise bu alanda eti¤in ilgilendi¤i di¤er özel konulardan biridir. Geliflmemifl ve geliflmekte olan ülkelerde yerel halk›n biyolojik ekolojik kaynaklar› ve yüzlerce y›ll›k bilgi birikimininE biyokorsanl›kla gasp edilmesi önemli sorunlar aras›ndad›r. Tür‹NTERN T kiye dahil di¤er t›bbi ve aromatik bitki zengini ülkelerde yabanc›lar›n biyolojik materyal temininde uzun y›llar boyunca herhangi bir engelleme olmam›flt›r. Son 20-30 y›l içinde Latin Amerika, Karayipler ve di¤er ya¤mur ormanlar›nda yerel halk›n kulland›¤› onbinlerce bitki türünün tan›nm›fl ilaç devleri taraf›ndan patentlendi¤i bilinmektedir. Bazen bütün bitki, bazen bitkinin çeflitli vejetatif organlar›, bazen tohumlar› kaçak ve kanun d›fl› yöntemlerle bulunduklar› ve do¤al olarak yetifltikleri ülkelerden farkl› ülkelere nakledilip büyük miktarlarda üretilip yine kanun d›fl› yollardan piyasaya verilebilmektedir. Türkiye’de yetiflen baz› so¤anl› bitkilerin yüz y›llard›r yurtd›fl›na sat›ld›¤› bilinmektedir. Bitkilerin do¤al ortamlar›ndan sökülerek park ve bahçelerde kullan›lmas›, ›slah materyali ve t›bbi bitki olarak de¤erlendirilmesi d›fl taleplerini art›rm›fl, 1960’l› y›llarda ülkemizde cazibe kazanan bu türler do¤adan bilinçsizce ve tonlarca kontrolsüz olarak toplanarak do¤a talan edilmifltir. Böylece baz› türlerin yok olma tehlikesi karfl›s›nda kanuni önlemlerin al›nmas› bir gereklilik olmufltur. Genifl

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

31

çapl›, bitki ve do¤ay› koruma amaçl› “Do¤al Çiçek So¤anlar›n›n Sökümü, Üretimi ve Ticaretine ‹liflkin Yönetmelik” ad›yla, 24 A¤ustos 2004 tarih ve 25563 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanarak yürürlü¤e girmifltir. Bu yönetmelik gere¤ince do¤al çiçek so¤anlar›n›n üretimi, hasad›, depolanmas› ve ihracat› Tar›m Bakanl›¤›n›n denetimi ve kontrolüne verilmifltir. Ticaretle Ba¤lant›l› Fikri Mülkiyet Haklar› Anlaflmas› (TRIPS), 1995’ten bu yana Türkiye’de de kabul görmüfl ve 26.06.2004 tarihinde yürürlü¤e giren 5194 say›l› Kanun’la güncellenmifl bir anlaflmad›r. Ancak sadece “yeni ürün” veya “orijinal teknik ile üretilen” biyoteknolojik ürün gibi sanayiye uygulanabilir olan bulufllar patent ile korunabilir. Ancak bitkiler yeni keflfedilmifl olsa bile patentlenemez. Bununla birlikte yeni kullan›m ve uygulama alanlar› fikri mülkiyet alt›na al›nabilir. Fakat, bitkilerin de içinde bulundu¤u biyolojik ürünleri ve bunlar›n farkl› türlerinin do¤al çaprazlama yoluyla üretimini kapsamayabilir. TRIPS Anlaflmas›’n›n bir maddesi; “yeni bitki çeflitlerinin ve türlerinin korunmas›”na dair bir hüküm içermektedir. Buradaki düzenlemeye göre üye devletler bitki çeflitlerini patent veya etkili ve kendine özgü bir sistem ile veya bu iki yöntemin birlikte uygulanmas›yla korumakla yükümlüdürler. Türkiye’de yeni bitki türleri patent ile korunmamaktad›r, ancak Tar›m Bakanl›¤›n›n 08.01.2004 tarih ve 5042 say›l› “Yeni Bitki Çeflitlerine Ait Islahç› Haklar›n›n Korunmas›na ‹liflkin Kanun” ile korunmaktad›r. Ayr›ca, 1994’te Türkiye’nin de imzalad›¤› Uluslararas› Rio Biyolojik Çeflitlilik Sözleflmesi (BÇS): • Biyolojik çeflitlili¤in korunmas›, • Biyolojik çeflitlili¤in sürdürülebilir kullan›m›, • Geleneksel bilginin korunmas›, • ‹lgili devletlerin genetik kaynaklar› üzerinde egemen olmas›, • Genetik kaynaklara eriflimin izne tabi olmas›, • Genetik kaynaklar›n kullan›m› sonucu ortaya ç›kan faydalar›n (örn.: patent) eflit olarak paylafl›m› ve ilgili teknolojilerin uygun transferi gibi baz› korumalar getirmifltir. Ancak bu tip korumalar biyolojik çeflitlilik aç›s›ndan oldukça zengin olan Türkiye için yeterli görülmemifltir ve çevre konusunda Ulusal Biyolojik Çeflitlilik Stratejisi ve Eylem Plan› (UBÇSEP) haz›rlanm›flt›r. Sonuç olarak, büyük ve küçük çaptaki biyokorsanl›¤› önlemek için öncelikle genetik kaynaklar korunmal› ve etnobotanik geleneksel bilgiler kay›t alt›na al›nmal›d›r. Bunlar›n yan›nda uluslar aras› kanun ve kurallar›n yetersiz kald›¤› durumlarda ise etik kurallar göz önünde bulundurulmal›, dikkate al›nmal› ve uygulanmal›d›r.

TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA ET‹K
Evrensel olarak kaliteli TAB temini gittikçe daha karmafl›k bir hale gelmektedir. Ruhsatland›rma yetkilileri, müflteriler ve tüketiciler ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar› (Good Agricultural and Collection Practices - GACP) ayr›ca ‹yi Üretim Uygulamalar›n›n (Good Manufacturing Practices - GMP) kullan›m› ile ham bitkisel materyalin daha iyi bir kalitede olmas›n› talep etmektedir. Bu aflamada bitkisel materyalin sürdürülebilir ve etik olarak temini tüketici taraf›ndan hassasiyetle izlenmekte ve pazarda farkl›laflmalara olanak sa¤lamaktad›r. Ayr›ca etik koflullarda üretilmifl kaliteli, etkin, güvenli, hijyenik bitkisel ham madde en iyi piyasa de¤erini bulabilmektedir. Dünya Sa¤l›k Örgütünün konu ile ilgili çok say›da baflvuru kayna¤› vard›r (Bkz. Yararlan›lan Kaynaklar).

32

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik Üretimi
TAB tohumlar›n›n etik koflullarda temininden sonra, uygun arazi ve iklim koflullar›nda insan ve çevreye zarars›z (organik) üretimi ile etkin madde aç›s›ndan en verimli üretimi kontrollü bir flekilde gerçeklefltirilmelidir. Daha sonra GACP k›lavuzlu¤unda öncelikle mekanik hasat ve hasat sonras› uygun ambalaj ve yabanc› madde ve mikroorganizma kontaminasyonu engellenerek depolanmas› hedeflenmektedir. Tüm ifllemler s›ras›nda görev alacak personelin etik kurallara uygun olarak seçilmesi ve e¤itilmesi, uygun koflullarda çal›flt›r›lmas›, nakliye koflul ve kurallar›, kullan›lacak araç gereç seçimi gibi konular da genel olarak GMP k›lavuzu kapsam›nda de¤erlendirilmelidir. TAB’lar›n küresel piyasa talepleri baz› türlerin gelecek nesillere aktar›lmas› konusunda ciddi etik sorunlar do¤urmufltur. Özellikle geliflmekte olan ülkelerde yetiflen veya yetifltirilen türler daha fakir çevre ve koflullarda daha geliflmifl ve zengin toplumlar için büyük ölçüde toplat›l›p, nadiren tar›msal olarak üretildi¤i göz önünde bulundurulursa her aç›dan sömürülme potansiyeli her zaman olmufltur. Tar›mdan ziyade do¤al koflullardan toplama yoluyla temin edilen kökleri TAB için bu tehlike üst seviye olup türlerin yok olma tehlikesi de mevcuttur. Baz› türler bu flekilde afl›r› toplama yolu ile yok edilmifltir. Etik duyarl›l›¤› olan al›c› kurulufllar ise, bu noktalarda daha sorumlu davranarak TAB üretimi gibi konularda projeler gelifltirerek hem kendilerini hem de do¤ay› koruma alt›na almaktad›rlar. Baflka bir örnek etik uygulama ise: Tar›m› yap›lamayan, sertifikal› organik TAB üretimi olmad›¤› durumlarda, tar›m ilac› kullan›lmayan do¤al/organik üretim yapan çiftçilerden al›m yap›lmaktad›r. Ya da etik ve sürdürülebilir olarak toplan›p serbest ticareti yap›lan ürünler al›nmaktad›r. Uluslararas› tehdit alt›nda olan türler e¤er do¤al kaynaklardan temin edilmifl ise kesinlikle al›nmamaktad›r. Nesli Tehlike Alt›nda Olan Yabani Bitki ve Hayvan Türlerinin Uluslararas› Ticaretini Düzenleyen (CITES) Anlaflma 1994 y›l›nda Türkiye Büyük Millet Meclisinde onaylanarak, resmi üyelik ifllemleri 1996 y›l›nda tamamlanm›fl ve Türkiye resmi olarak CITES üyesi olmufltur. Halen CITES kapsam›nda birçok t›bbi ve aromatik bitki türü için, 27 Aral›k 2001 tarih ve 24623 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanan “Nesli Tehlike Alt›nda Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararas› Ticaretine ‹liflkin Sözleflmenin Uygulanmas›na Dair Yönetmelik” uygulanmaktad›r. Bu arada önemli bir husus olan ve son zamanlarda alternatif kaynak olarak tekrar gündeme gelen geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar (GDO) ve bitki tohumlar›nda yap›lan genetik çal›flmalar gösterilmektedir. Do¤al koflullardaki organizmalar›n iç dengelerini ve di¤er organizmalar aras›ndaki dengeyi bozma, türler aras›nda gen ak›fl›n› h›zland›rarak do¤al sürece zarar verme, hayvan genlerinin veya baflka bitkilerin genlerinin geneti¤i de¤iflitirilen bitkilerde kullan›lmas› ve organizmalarda kullan›lmas› gibi pek çok konu etik sorunlar içermekte ve toplumca sorgulanmaktad›r. Biyoteknoloji flirketleri dünyadaki açl›¤a çare bulunaca¤›n›, birçok hastal›¤› tedavi edeceklerini, tar›mda süreklili¤i ve verimlili¤i art›rabileceklerini ve buna benzer çok say›da pozitif sonuçlar elde edeceklerini bildirmektedirler. Ancak yap›lan çal›flmalar, birçok etik soruyu da beraberinde getiren, bu flirketlerin baflta tohum, bitki ve bitkisel ürün, baz› g›dalar, önemli t›bbi ürünler ve ilaç gibi stratejik sektörlerini kontrol alt›nda tutarak tekel oluflturma hedeflediklerini düflündürmektedir.

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

33

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Pazarlamas› ve Ticaretinde Etik
Bitkinin veya bitkisel ürünün dikkatle hasat ve nakliyesinden sonra ifllenmesi, ambalajlanmas› sonras›nda istenen kalitede ve flekilde h›zla pazara arz› gerçekleflmektedir. Uzman kiflilerce yap›lacak ilk fiziksel inceleme ile öncelikle bitkinin hasarl› ve kontaminasyonlu olup olmad›¤› kontrol edilir. Daha sonra organoleptik de¤erlendirme ile bitkinin görünüfl, boyut, renk, koku ve tat gibi özellikleri incelenip bitkisel materyalin kalitesi hakk›nda h›zla fikir edinilir. Saklama koflullar›na ba¤l› olarak, tüm bu faktörler olumlu ve olumsuz olarak bitkinin etkin madde içeri¤ine dolay›s›yla kalitesine etki edebilir. E¤itimli personel, bitkinin uygun üretim tekniklerini, zararl›larla mücadele ve korumada kullan›labilecek uygun herbisit ve pestisit maddeleri iyi bilmesi gerekir. Üretici, etik kurallar› çerçevesinde, iyi bir dokumantasyonla ilgili kalite kontrolleriyle sertifikal› iyi bir bitkisel ürünü, uygun bir fiyatla, iyi bir hizmetle son tüketiciye dek izleyerek ve kalitesini sa¤layarak vermelidir. Di¤er taraftan, Asya ve Uzakdo¤u’dan ithal edilen TAB son zamanlarda güvenlik ve güvenilirlik aç›s›ndan endifle vermektedir. Özellikle benzer bitki türlerinin yanl›fll›kla veya özellikle ta¤flifl amac›yla bir baflka TAB ile harmanlanmas› ve ölümcül kazalara neden olmufltur. Ayr›ca daha de¤ersiz bitkisel materyallerin ilavesiyle oluflan maddi zararlar etik kurallar aç›s›ndan tekrar bir de¤erlendirme yap›lmas› ihtiyac› do¤urmufltur. Di¤er k›sa vadeli ve nispeten güvenli bir çözüm ise ilgili ülkelerdeki TAB tar›m› ve ürünlerin bu yolla temini fleklinde olmufltur. Avrupa Birli¤i 2004/24/EC no’lu direktifine göre Birlik içinde kullan›lacak olan geleneksel, bitkisel çay, tezgah üstü preparatlar vb. fleklindeki t›bbi bitkilerin güvenli, kaliteli ve standardize olmalar› istenmektedir. TAB son y›llarda internet ortam›ndan da pazara sunulmaktad›r. Bazen ürünler uluslaras› kaynakl› olabilmektedir, ancak co¤rafik kaynaklar› ve kaliteleri flüpheli olan birçok ürünün de piyasaya sunuldu¤u bilinmektedir. Hatta baz› kanun d›fl›, tehlikeli, zehirli, uyuflturucu, uyar›c› vb. bitkisel ürünlerin de pazarlanmas› ve sat›lmas› yasal boflluklar›n yan›nda büyük etik sorunlar› da içermektedir. G›da, kozmetik ve ilaç kaliteleri ilgili standartlar Kodeks ve Farmakope’lerde ayr›nt›l› bir flekilde ilgili monograflarca belirlenmifltir.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik ve Etik Olmayan Kullan›m›
Son y›llarda, baz› kiflisel tedavilerde, fiekil 2.4.’te görülen konvansiyonel bilimsel t›p ve eczac›l›k d›fl›ndaki farkl› yaklafl›mlar da giderek daha fazla uygulama alanlar› bulmaktad›r. Tamamlay›c› ve Alternatif T›p alan›nda çal›flmalar, Amerikan Ulusal Sa¤l›k Merkezi (NCCAM) taraf›nca kapsaml› bir flekilde izlenmekte ve de¤erlendirilmektedir. Genelde “tamamlay›c› ve alternatif tedavi” olarak adland›r›lan bu yaklafl›mlar ço¤u kez ciddi bir kavram kargaflas›na da yol açmaktad›r. “Tamamlay›c› tedavi”, günümüz bat› t›bb›yla birlikte (konvansiyonel bilimsel t›p), onun etkisini azaltmadan, hastan›n durumunu iyilefltirmek üzere kullan›lan tedaviye destek amac›yla yap›lmaktad›r. “Alternatif tedavi” ise bat› t›bb›n›n yerine kullan›lan genelde kan›tlanmam›fl tedavilerdir. Hastalar› bu konularda ayd›nlatmak ve uyarmak hekim ve sa¤l›k personeline düflen en önemli etik görevlerdendir. Ancak hekim, eczac› ve di¤er sa¤l›k personeli d›fl›nda ço¤u e¤itimsiz, çeflitli vas›flarla, pek çok hastal›¤›n sözde tedavisi ile u¤raflan kifliler bulunmaktad›r. Ayr›ca konu ile ilgili kitaplar,

34

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

dergiler, öneriler, reçeteler vb. dokümanlar yaz›l› ve görsel medya, son zamanlarda internette de genifl yer almaktad›r. T›p ve sa¤l›k mensuplar› deontolojisi veya eti¤i çerçevesinde evrensel temel ilkeler; • Özerkli¤e sayg›, • Yararl›l›k, • Zarar vermeme, • Adalet, olarak hasta haklar›n› da içine al›p kapsayacak flekilde s›ralanmaktad›r. Ancak sa¤l›k meslek guruplar› temel e¤itiminde dahi bu konularda yeterince bilgi ve örnek verilememektedir.
fiekil 2.4 Hastal›klarda tedavi alternatifleri.

Hastalık tedavi

Zaman zaman: • “Alternatif tedavilerin herhangi birinin etkili oldu¤unu ispatlayacak klinik kan›tlar yoktur.” “Alternatif tedaviler genelde yaln›zca tavsiye niteli¤indedir ve doktor reçetesi veya muayenesi yerine geçmez.” • “Tedavi için mutlaka hekiminizle görüflün.” • “Bu ürünler bitkisel g›da takviyeleridir. ‹laç de¤ildir. Ürünlerin do¤ru kullan›m› konusunda doktorunuzun, eczac›n›z›n ya da diyet uzman›n›z›n tavsiyelerine uyunuz. Bitkisel ürünler herhangi bir rahats›zl›k, hastal›k, teflhis amac› ile kullan›lamaz. Doktorunuzun reçete yazd›¤› ilaçlar›n muadili olarak kullan›lmamal›d›r vb. flekilde ilgili alanlarda ve uygulamalarda duyarl›l›k ve sorumluluk gösterilmekte ve etik kurallar çerçevesinde, baz› uyar›lara yer verilmektedir. Ancak etik sorunlar hekim, eczac› ve di¤er sa¤l›k personelinin d›fl›nda çeflitli kifliler ve yöntemlerle tedavi giriflimlerinin uygulamaya dönüfltürülmesiyle bafllamaktad›r. Öncelikle ülkemizde yayg›n olarak faaliyet gösteren aktar ve baharatç›lar, tarihsel geliflim içinde, yo¤un arz ve talep üzerine, teflhis ve tedavide etik aç›dan önemli bir problem teflkil etmektedir. Burada hastalar›n tedavisini amaçlayan, ger-

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

35

çekte yetkili ve e¤itimli olmayan kifliler, bilerek veya bilmeyerek, hastaya verilebilece¤i zarar, hasar ve olas› tehlikeli sonuçlar›n yapt›r›m› yoktur. Çeflitli kanunlarla (bkz. Tablo 2.1) s›n›rland›r›lm›fl olmas›na ra¤men, farkl› seviyelerde etik ve deontolojik kurallar›n ifllememesinden dolay› aktarlar, baharatç›lar vb. e¤itimli ve e¤itimsiz kifliler hastalara bazen fahifl ücretler karfl›l›¤›nda teflhis ve tedavi ad› alt›nda genelde uygunsuz ve bilimsel temelden uzak ifllem ve yöntemler uygulamaktad›r. Genelde hastalar›n teflhis ve tedavide ilk tercihleri uzman hekim olmas›na ra¤men baflar›s›z ve olumsuz tedavilerde veya kronik hastal›klarda alternatif tedaviler devreye girmektedir. Hastalar ilaç konusunda yetkin olan eczac›lara da zaman zaman dan›flmaktad›r. Ancak kötüye kullan›lan ve günümüzde çok yayg›n olan: Kilo alma (anoreksi, zay›fl›k durumlar›nda) ve kilo verme problemleri (obezite, fliflmanl›k durumlar›nda), selülit, kolesterol düflürücü, saç problemleri (örne¤in kellik), tüy dökücü, kanser, fleker hastal›¤› (diyabet), sedef hastal›¤› (psöriasis), romatizma, migren ve her tür a¤r›, ülser, antiaging (yafllanmaya karfl›), antioksidan, cinsellik (k›s›rl›k, performans art›r›c› vb.), tafl düflürücü, zihin aç›c›, sigara b›rakt›r›c›, SIRA S‹ZDE vb. durumlarda hastalar bazen de¤iflik kaynaklardan yararlanarak kendilerini bu konularda uzman ilan eden ehliyetsiz kiflilere yönelmektedirler. Bunun yan›nda hastalar do¤rudan kendi kendilerini tedavi etme giriflimlerindeDbulunmaktad›r. AnÜfiÜNEL‹M cak en yayg›n ve en popüler tercih genelde kendisini herbalist diye tan›tan sahtekarlar, aktar ve baharatç›lar›n tavsiye etti¤i tedavi yöntemleridir. fiekil 2.4’te yayg›n S O R U olarak tercih edilen tedavi flekilleri verilmifltir. Ülkemizde, teflhis ve tedavi anlam›nda sa¤l›k hizmeti sunma hakk› “Tababet ve fiuabat› D‹KKAT Sanatlar›n›n Tarz› ‹cras›na Dair Kanun” ile sadece hekimlere verilmifltir. Ayn› flekilde, “‹spençiyari ve T›bbi Müstahzarlar Kanunu” ve “Eczac›lar ve Eczaneler Hakk›nda KaSIRA S‹ZDE nun” ile her türlü ilaç yapma ve verme hakk› sadece eczac›lara verilmifltir.
AMAÇLARIMIZ Aktarlar satt›klar› maddelerden bileflim veya ilaç yaparak müflteriye sunamazlar. Ancak satmalar›na izin verilen maddeleri tek tek sa¤layabilirler. Ülkemizde herbalist diye bir tan›m yasal olarak bulunmad›¤›ndan aktarlar herbalist de¤ildir. ‹ A P Daha önce de belirtildi¤i gibi Türkiye’de bu konuda herhangiK birTe¤itim program› ve ünvan› yoktur. Yurt›fl›nda baz› ülkelerde resmi olarak tedavi yapma yetkisine sahip alternatif T personeli tedavi uzmanlar› vard›r. Bu alanlarda faaliyet gösteren sa¤l›k E L E V ‹ Z Y O N meslek ilkelerinin yan›nda, deontoloji ve etik kodlar› uygulamaktad›rlar. Bu konuda Amerika’da bitkiler ile tedavi yapan kiflilerin uydu¤u etik kurallar› örnek verebiliriz. Bitkiler ile tedavi yapacak e¤itimli kifliler öncelikle bir loncaya, birli¤e veya derne¤e ‹NTERNET üye olmak durumundalar. Ancak herbalist olarak hizmet verecek uzman, loncaya girmeden önce etik kodlar› içeren belgeyi (bkz. örnek) okuyup imzalamas› ve bunun da lonca taraf›ndan yaz›l› olarak onaylanmas› gerekiyor.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Amerikan Herbalistler Loncas› (American Herbalists Guild, AVG) Etik Kodlar›.

ÖRNEK

36

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

• Bilgilendirilmifl izin/ tam aç›klama • Gizlilik • Profesyonel nezaket • Profesyonel ifl birli¤i a¤› • E¤itim faaliyetleri • Tarafs›z hakemlik • D›fl kaynak göstermek • Gereksiz tedaviye engel olmak • Çevreye karfl› sorumluluk • ‹nsanc›l hizmet • Bitkisel ürün kalitesi • Cinsel davran›fl Etik kodlar›na uyaca¤›m› taahüt ediyorum. ‹MZA

TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA SAKINCALI DURUMLAR
Baz› (t›bbi ve aromatik) bitkiler ve onlar› içeren ürünler: • Ba¤›ml›l›k yapabilir ve kötü amaçla kullan›labilir, • Doping, uyar›c› ve öforizan (canl›l›k ve enerji veren) özelliklere sahip olabilir, • Anoreksik (ifltah kesici, zay›flamaya yard›mc›) olarak kullan›labilir, • Abortif (çocuk düflürücü) olarak uygulanabilir, • Takviye edici g›dalar kapsam›nda de¤erlendirilebilir ve fizyolojik etki gösterebilir, • Aristolohik asit, pirolizidin alkaloitleri vb. karaci¤ere zararl› maddeleri içerebilir [Bkz. tehlikeli bitkiler listesi], • Hamile, lo¤usa, bebek ve ihtiyarlarda farkl› ve fliddetli fizyolojik etkiler gösterebilir, • G›da, bitki ve ilaçlarla etkileflebilir, • Mikroorganizma (aflatoksin), a¤›r metal, pestisit ve radyasyon içerebilir, • ‹laç etkin maddeleri (ifltah kesici, afrodiziyak, laksatif vb.) ile tahflifl edilip piyasaya sunulabilir, • Bitkisel alerjenler içerebilir. Bitkisel ürünleri kullanmadan önce, yukar›da s›ralanan hususlar dikkate al›narak, konunun uzmanlar› taraf›ndan bilgi ve destek al›nmal›d›r. Aksi halde sadece etik olarak de¤il hukuksal boyutta yapt›r›mlar uygulanabilir. Günümüzde t›bbi bitki ve ürünleri, s›kl›kla g›da takviyesi olarak de¤erlendirilmektedir. Ancak, g›da takviyesi tan›mlamalar›na göre bu tip ürünler içinde kesinlikle fizyolojk etkileri olan bitki, bitkisel kaynakl› maddeler, bitki ekstreleri vb. maddeler bulunmamal›d›r. Bunlar› ihtiva eden preparatlar ise “bitkisel ilaç” olarak de¤erlendirilmektedir ve genelde Sa¤l›k Bakanl›klar› taraf›ndan onaylan›p kontrol SIRA S‹ZDE edilmektedir. Ancak ülkemizde çok say›da bitkisel ürün Sa¤l›k Bakanl›¤› onay› ile de¤il, Tar›m Bakanl›¤› ruhsat› ile “G›da Takviyesi” olarak piyasaya verilmektedir. TAB’lar Ü fi Ü N E L ‹ Mt›bbi özelliklerinden dolay› de¤il ayn› zamanda koku ve tat D sadece özelliklerinden dolay› yiyecek ve içeceklerde lezzet ve tat vermek amac›yla da kullan›lan bitki veya kar›fl›mlar›d›r. Bu durumda bitkisel materyal G›da Kodeksi veya S O R U Türk Standartlar› Enstitüsünün standartlar›na uymal›d›r (bkz.TS 7417 / Eylül -1989). Ayr›ca bak›n›z: K K A T D ‹ Yaflam›n ‹çinden 3.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

37

Baz› Uygulama ve Önlemler
Son y›llarda T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤› ve Bakanl›¤›na ba¤l› ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ünce: “Sa¤l›k Bakanl›¤› ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ünün resmi internet sitesinde 5777 say›l› Daimi Genelgesi tekrar duyurulmufltur”. Genelgenin bir örne¤i Ek 1’de aynen verilmifltir. Ön yaz›s›nda; “Aktar, herbalist, baharatç› ve benzeri dükkanlarda, ilaç niteli¤i olan bitki ve droglar, anorganik/organik madde, bitkisel çay ve kar›fl›mlar›n e¤itimi olmayan kifliler taraf›ndan hiç bir denetime tabi olmaks›z›n pazarlanmas›, sat›lmas›; bu kiflilerin ticari ç›karlar› do¤rultusunda kifli ve hastalar› yanl›fl yönlendirerek halk sa¤l›¤›n› tehdit etmesi, bu iflletmelerde sat›fl› yap›lan ürünlerin hijyenik olmayan koflullar›nda ve özel saklama kurallar›n› gözetmeksizin muhafaza edilmesi, hatta halka sat›lmas› kesinlikle yasak olan maddelerin sat›fl›n›n sonucunda toplum sa¤l›¤›n› tehdit edildi¤i konusunda çal›flmalar yürütülmektedir”. “Sa¤l›k Bakanl›¤› ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ünce, aktar, baharatç› v.b. dükkanlar›n bir disiplin alt›na al›nmas› amac›n› tafl›yan tedbirlerin yer ald›¤› Genelgenin gere¤inin yerine getirilmesi için konunun taraf›n›zca yak›ndan takip edilmesi ve bu Genelgeye uygun olmayan durumlar›n önlenmesini teminen ‹l Sa¤l›k Müdürlüklerine resmi baflvuruda bulunulmas›; yap›lan baflvurulardan sonuç al›namamas› durumunda konudan Birli¤imizin derhal haberdar edilmesini rica ederim.” ‹fadesi yer almaktad›r. Tablo 2.3’te ise aktarlarda ve benzeri iflletmelerde sat›lmamas› gereken bitkiler, droglar, preparatlar ayr›ca tehlikeli madde ve bilefliklerin listesi verilmifltir. Tar›m Bakanl›¤› ayr›ca kullan›labilecek bitkiler listesi de yay›nlamaktad›r.
Latince 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Bulbus Scillae Cantharide Creosotum Flos Cinae Flos Pyrethri Folia Belladonnae Folia Digitalis Folia Hyoscyami Folia Jaborandi Türkçe Adaso¤an› ve preparatlar› Kantarit, kuduz böce¤i ve preparatlar› Katran ruhu, kreozot Horasani ve preparatlar› Pire otu ve preparatlar› Güzel avrat otu ve preparatlar› Digitalis, yüksük otu ve preparatlar› Banotu ve preparatlar› Jaborandi yapra¤› ve preparatlar› Tatula yaprak ve çiçe¤i ve preparatlar› Bal›k otu ve preparatlar› Ebu Cehil karpuzu ve preparatlar› Cirtatan, eflek h›yar›, usare tozu ve di¤er preparatlar› Haflhafl flurubu ve di¤er preparatlar› Patalomba, katalamba Tablo 2.3 Sa¤l›k Bakanl›¤›n›n 01.10.1985 tarih ve 5777 say›l› daimi genelgesine göre “Aktarlarda ve Baharatç›larda ve Benzeri Dükkanlarda, Sat›lmas› Mahzurlu ve Tehlikeli Olan Maddeler”.

10. Folia Stramonii, F1ores Stramonii 11. Fructus Coculi 12. Fructus Colocynthi 13. Fuctus Ecbali Elaterii 14. Fructus Papaveris 15. Gummi Guttae

38
Tablo 2.3 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

16. Herba Belladonnae 17. Herba Cannabis Folia Cannabis 18. Herba Conii 19. Herba Rutae Flores Rutae 20. Oleum Chenopodii 21. Oleum Ricini 22. Opium ve prep. 23. Podophyllinum 24. Radix Ipecacuanhae 25. Radix Pyrethri 26. Rhizoma Filicis 27. Rhizoma Hellebori 28. Secale Cornutum 29. Semen Calabar 30. Semen Colchici 31. Semen Crotonis, Oleum Crotonis 32. Semen Ricini 33. Semen Sabadillae 34. Semen Staphisagriae 35. Semen Strychni 36. Summitates Sabinae 37. Tubera Aconiti 38. Radix Mandragorae 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53.

Güzelavrat otu ve preparatlar› Kenevir, kendir ve preparatlar› Bald›ran ve preparatlar› Sedef otu ve preparatlar› Kenepod esans› ve preparatlar› Hint ya¤› Afyon ve preparatlar› Podofilin ve podofilotoksin ve preparatlar› Alt›n kökü ve preparatlar› Pire otu ve preparatlar› Erkek E¤relti otu ve preparatlar› Çöpleme) ve preparatlar› Çavdar mahmuzu ve preparatlar› Ka1abar bak1as› ve preparatlar› Çi¤dem ve preparatlar› Kroton tohumu, Kroton tohumu ya¤›, Habb el milük ya¤› Hint ya¤› bitkisi tohumu, Bezr-i h›rva Bit otu, papaz otu ve preparatlar› Bit otu ve preparatlar› Strychnos türlerinin tohumlar›-kargabüken, inyas baklas›ve preparatlar› Kara ard›ç ve preparatlar› Kurtbo¤an ve preparatlar› Adam-Adem otu ve preparatlar› Hidroklorik asit ve tuz ruhu Hidrosiyanik asit ve bileflikleri Okzalik asit Fosforik asit Sülfürik asit Nitrik asit Akonitin ve tuzlar› Amonyak Taflan suyu ve preparatlar› Gümüfl nitrat ve cehennem tafl› Arsenik ve bileflikleri Atropin ve bileflikleri Alt›n ve bileflikleri Brom ve bileflikleri Göztafl› ve di¤er bak›r tuzlar›

Anorganik, Organik Maddeler ve Di¤erleri Acidum Chlorhydricum Acidum Hydrocyanicum Acidum Oxalicum Acidum Phosphoricum Acidum Sulfuricum Acidum Nitricum Aconitinum Ammonium Aqua Laurocerasi Argenti Nitras Arsenicum Atropinum Aurum Bromum Cupri Sulphas

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

39
Tablo 2.3 Devam›

54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71.

Chloralum Chloroformum Digitalinum Hydrargyrum Ergot lodum Iodoformium Plumbum Picrotoxium Pilocarpinum Phosphorum Potassii Stibyli Tartaras Potasii Chloras Phenolum Spiritus Aetheri Strychninum Zincum

Klor Kloroform Dijitalin ve benzeri kalp glikozitleri Deli bal, zehirli bal Civa ve bileflikleri Ergo alkaloitleri ‹yot ve bileflikleri ‹yodoform Kurflun ve bileflikleri Pikrotoksin ve benzeri maddeler Pilokarpin ve bileflikleri Fosfor ve bileflikleri Potasyum antimon tartarat, kusturucu tartar ve preparatlar› Potasyum klorat Fenol Lokman ruhu, eter Striknin ve Brusin benzeri maddeler Çinko ve bileflikleri

Avrupa Birli¤inin 2004/24/EC direktifi bitkisel ilaçlarla ilgilidir ve bitkisel bütün ilaçlar›n Sa¤l›k Bakanl›¤› izni ve kontrolü ile sat›lmas›n› önermektedir. 2004/24/EC direktifi do¤rultusunda haz›rlanan ve bitkisel ilaçlarla ilgili olan yasal mevzuat›n yürürlü¤e girmesi y›llard›r üzerinde çal›fl›lan bir husustur. Tablo 2.4’te ise Tar›m ve Köyiflleri Bakanl›¤› Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü¤ünce yay›nlanan 90’dan fazla “Zehirli ve zararl› olduklar› için g›da amaçl› kullan›mlarda yasaklanmas› gereken bitkileri” içeren liste verilmifltir. Ayr›ca denetimlerde kullan›lan ve dikkat edilen 13 maddelik kontrol listesi Tablo 2.5’te gösterilmifltir. Bu bilgiler 01.10.1985 tarihli Sa¤l›k Bakanl›¤›n›n aktarlarla ilgili genelgesinde de yer almaktad›r. Tüm bu önlemler, t›bbi ve aromatik bitkilerin ve ürünlerinin son kullan›c›lara, do¤ru bir flekilde sunulmas›n› ve kullan›lmas›n› sa¤lamay› hedeflemektedir. Ancak genel olarak meslek içi etik kodlar ve deontolojik ilkeler ve bunlar›n titizlikle uygulanmas›, toplumun her kesimini güvence alt›na alacakt›r. Zamanla bu problemli konular› çözüme ulaflt›rabilecek kanunlar›n ve yapt›r›mlar›n ç›kmas› farkl› toplumsal kesimleri ve ilgili bakanl›klarca istenmekte ve hedeflenmektedir.

40
Tablo 2.4 Kullan›lmas› sak›cal› ve yasak olan bitki ve ilgili k›s›mlar›
sp.= Tür; Sin. = Sinonim, efl anlaml›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i Bitkinin Latince Ad› Aconitum sp. Adonis sp. Amsinckia hispida Anamirta cocculus Anchusa sp. Aristolochia sp. Artemisia cina Artemisia maritima Asarum sp. Asperugo procumbens Atropa belladonna Brachyglottis repens Bryonia alba Caltha sp. Cannabis sativa Catharanthus roseus Chenopodium ambrosioides var. anthelminticum fieytan flalgam›, Bin kulaç, Yaban kaba¤› Batakl›k nergisi Kenevir, Kendir Cezayir menekflesi Kenopod, Kazaya¤› Güzelavrat otu Bitkinin Türkçe Ad› Kurtbo¤an, kaplanbo¤an Keklikgözü otu Bal›k Otu S›¤›rdili, ar›otu, güriz Zeravent kökü Horasani –Semen sat›lmaktad›r Azaron, afflarotu Contra ad›yla Kullan›lan k›s›m Yumru ve Tüm Bitki Topraküstü Tüm Bitki, Kök* Meyve Tüm Bitki, Kök Tüm Bitki ve Kök da Tohum, Çiçek Çiçek, Topraküstü Tüm Bitki ve Kök Tüm Bitki ve Kök* Tüm Bitki, Kök Tüm Bitki, Kök* Kök Tüm Bitki, Kök Topraküstü (tohumlar› hariç) Tüm bitki ve kök Uçucu Ya¤ Topraküstü Meyve

Kaynak: http://www.kkgm.gov .tr/birim/gidakont/ zehirli_bitkiler_listesi .zip.

Chrysanthemum vulgare (Sin. Solucanotu Tanacetum vulgare) Citrullus colocynthis Clematis sp. Colchicum autumnale Conium maculatum Convallaria majalis Convolvulus scammonia Cordia sp. Coronilla sp. Croton tiglium Crotolaria sp. Cynoglossum sp. Cytisus sp. (Sin. Laburnum sp.) Datura sp. Daphne sp. Delphinium staphisagria Digitalis sp. Dryopteris filix-mas Duboisia sp. Ecballium elaterium Echium sp. Ephedra sp. Ac›karpuz, Ebu cehil karpuzu

Akasma, Filbahri, Fukaraotu, Yaban sarmafl›¤› Yaprak Ac› çi¤dem Bald›ran Müge Mahmude Akrepkuyru¤u, Bahçetac›, Yalanc› burçak Kroton Köpekdili Sar›salk›m tohumu Tatula Dafne, Mezeryon, Yabani taflan, Havadana, Develikotu, Kurtba¤›, S›r›mba¤› Kokarot, Mevzek, Hezâren, Bitotu Yüksük otu Erkek e¤relti otu Dubosia Eflekh›yar›, C›rtatan, Ac›kavun, Ac›dülek Engerekotu fieytançam›, Deniz üzümü, Alyanak Tohum, So¤an Topraküstü, Meyve Topraküstü Kök, Reçine Tüm Bitki, Kök Topraküstü Tohum, Ya¤ Tüm Bitki, Kök Topraküstü ve Kök Tohum Kök, Çiçek, Tohum, Yaprak Gövde kabu¤u Tohum Yaprak Rizom Tüm bitki ve Kök Meyve, Meyve Usaresi, Kök Tüm Bitki, Kök Topraküstü

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik Bitkinin Latince Ad› Erechtites hieracifolia Eupatorium sp. Exogonium purga Ipomoea purga) Farfugium japonicum Genista tinctoria Helleborus orientalis Heliotropium sp. Hyoscyamus sp. Ipomoea purga Exogonium purga) Juniperus sabina Laburnum sp. (Sin. Cytisus sp.) Ledum palustre Lithospermum officinale Lobelia inflata Lycium sp. Lycopus europaeus Mandragora officinarum (Sin. M.autumnale) Mallotus philipinensis (Sin. Rottlera tinctoria) Myosotis sp. Nerium oleander Papaver somniferum Parsonia heterophylla Petasites sp. Physostigma venenosum Pilocarpus jaborandi Podophyllum sp. Pyrethrum sp. (Tanacetum sp.) Rauwolfia serpentina Ricinus communis Rottlera tinctoria (Sin. Mallotus philipinensis) Ruta graveolens Schoenocaulon officinale Scopolia carniolica, S. japonica Secale Cornutum Senecio sp. Solanum dulcamara Solanum nigrum (Sin. (Sin. Bitkinin Türkçe Ad› S›tmaotu Ipomea Genista Çöpleme Aygünçiçe¤i, Bozot, Si¤ilotu Banotu Ipomea Kara ard›ç Sar›salk›m tohumu T›bbi taflkesenotu, ‹nciotu Lobelya Tekedikeni, Sincandikeni, Yalanc› yasemin Adam Otu, Adem otu Kamala, Mallotus Mine, Unutma beni, Boncukotu, Kuflgözü Zakkum Haflhafl Kalabar baklas› Jaborandi Podofilum Pire otu Y›lanotu Hint ya¤› bitkisi, Keneotu, Hintbaklas› Kamala, Mallotus Sedef otu Bitotu Skopoliya Çavdar mahmuzu Senekiyo, Tilki üzümü Yaban yasemini, K›r yasemini ‹tüzümü, Bambilotu, Giritotu, Köpek memesi Kullan›lan k›s›m Tüm Bitki, Kök* Tüm Bitki, Kök Kök, Reçine Tüm Bitki, Kök Tüm bitki Rizom Tüm Bitki, Kök Topraküstü, Kök, Tohum Kök, Reçine Meyve, Dal Uçlar› Tohum Tüm Bitki Tüm Bitki, Kök Topraküstü Topraküstü, meyve Tüm Bitki, Kök Kök Meyve ve üzerindeki salg› tüyleri Tüm Bitki, Kök Yaprak, Kök, Tüm Bitki Kelle, Tüm Bitki (Tohumlar hariç) Tüm Bitki ve Kök* Tüm Bitki ve Kök Tohum Yaprak Kök, reçine Çiçek Kök Meyve, Sabit Ya¤ Meyve ve üzerindeki salg› tüyleri Topraküstü Tohum Tüm Bitki, Kök Sklerot Çiçek, Tüm Bitki ve Kök Tüm Bitki, Meyve Tüm Bitki, Meyve

41
Tablo 2.4 devam Devam›

42
Tablo 2.4 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i Bitkinin Latince Ad› Stephania tetrandra Strophantus sp. Strychnos sp. Symphytum sp. Tanacetum vulgare (Sin. Chrysanthemum vulgare) Teucrium chamaedrys Tussilago sp. Uragoga ipecacuanha Urginea maritima (Sin. Scilla maritima) Veratrum sp. Vinca minor ( Sin. Vinca mayor) Viscum album Xysmalobium undulatum Bitkinin Türkçe Ad› Stefania Strofantus Kargabüken, ‹nyas baklas› Karakafesotu Solucanotu K›samahmutotu Öksürükotu ‹peka, Alt›n kökü Ada so¤an› Çöpleme, Kökenfiye, Suhutkökü Cezayir menekflesi Ökseotu, Burc, Gökçe, Çekem Ksimalobiyum Kullan›lan k›s›m Kök Tohum Tohum Tüm Bitki ve Kök Topraküstü Topraküstü, Yaprak Tüm Bitki ve Kök Kök So¤an› Kök ve Topraküstü Topraküstü Tüm Bitki Kök

Tablo 2.5 Aktar-Baharatç› Denetleme Formu.

1

Aktar-baharatç›n›n ruhsat tarihi ve ruhsat numaras› Evet/hay›r Aç›klama:

2 3 4 5 6

Sat›fla sunulan anorganik, organik madde; bitki ve droglar kapal› muhafazal› kaplarda saklan›yor mu? (01.10.1985/5777 Madde 2-A) Sat›fla sunulan ürünlerin hijyenik koflullara uymas› sa¤lan›yor mu? ( 01.10.1985/5777 Madde 2-A) Tar›m ilaçlar› ve insan sa¤l›¤›na zararl› olabilecek maddelerin sat›fl› mevcut mu? ( 01.10.1985/5777 Madde 2-B) Aktar-baharatç›da insektisit sat›fl› var m›? Varsa orijinal ambalajlarda sat›fl› sa¤lan›yor mu? (01.10.1985/5777 Madde 2-C) Aktar-baharatç›da vitrinlerinde; sat›lan kimyasal bitkisel madde ve droglar›n kullan›l›fl› ile ilgili etiket, ilan vb. herhangi bir yaz› var m›? ( 01.10.1985/5777 Madde 2-D) Özel ambalajlar›nda sat›fl iznine sahip droglar›n ambalajlar›nda farmakolojik etkileri ile ilgili bilgi var m›? (Nane vb. bitkilerde dahi olmamal›) (01.10.1985/5777 Madde2-E) Aktar-baharatç›da bozuk, küflü, kurtlu, eskimifl ve insan sa¤l›¤›na zararl› drog vb. maddelerin sat›fl› var m›? ( 01.10.1985/5777Madde 2-F ) Aktar-baharatç›da herhangi bir bitkisel kar›fl›m yap›l›yor mu? Bunlar›n s›v› veya kat› preparatlar› haz›rlan›yor ve sat›l›yor mu? (01.10.1985/5777 Madde 2-G) Sat›lan droglar›n üzerinde hangi bitkiye ait oldu¤u Türkçe ve Latince

7

8

9

10 do¤ru olarak yaz›lm›fl m›? Yanl›fl isimlerle sat›fl yap›l›yor mu?
(01.10.1985/5777 Madde 2-H)

11 12 13

Aktar-baharatç›da sat›lan bütün droglar›n Türkçe ve Latince bir listesi var m›? ( 01.10.1985/5777 Madde 2-I) Aktar ve baharatç›da sat›lmas› mahzurlu ve tehlikeli olan maddeler (Listede ad› geçenler) sat›fla sunuluyor mu? ( 01.10.1985/5777 Madde2-I ) Sat›fltaki droglar›n temin edildi¤i toptanc›lar›n isim ve adresleri nelerdir?

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

43

Tüm bu önemler, t›bbi ve aromatik bitkilerin ve ürünlerinin son kullan›c›lara, do¤ru bir flekilde sunulmas›n› ve kullan›lmas›n› sa¤lamay› hedeflemektedir. Ancak genel olarak meslek içi etik kodlar ve deontolojik ilkeler ve bunlar›n titizlikle uygulanmas›, toplumun her kesimini güvence alt›na alacakt›r. Zamanla bu problemli konular› çözüme ulaflt›rabilecek kanunlar›n ve yapt›r›mlar›n ç›kmas› farkl› toplumsal kesimleri ve ilgili bakanl›klarca istenmekte ve hedeflenmektedir.

44

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

Genel olarak etik ve deontoloji kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Günlük ve mesleki hayatta etik, etik kodlar, meslek ilkeleri, deonloji gibi konularda kafl›lafl›labilecek sorunlar say›s›zd›r. Ancak olas› çözüm yollar›, basit olarak “iyi – do¤ru” veya “kötü – yanl›fl” de¤erlendirmeleri ile daha objektif bir flekilde zaman içinde ve edinilen tecrübeler ile yapabilir. Konu ve kapsam itibariyle etik, felsefi boyutta da farkl› düflünce ve bak›fl aç›lar› sunar. Etik düflünce ve davran›fllar zaman içinde yerleflik kanunlar› oluflturur. T›bbi ve aromatik bitkilerin üretiminden tüketimine dek kanuni, etik ve deontolojik yaklafl›mlar› de¤erlendirebilmek. Bitki tohum temini, geneti¤i de¤ifltirilmifl biyoteknolojik tohumlar, iyi üretim ve tar›m uygulamalar›, kaliteli ürün hasat›, ambalajlanmas› ve tafl›nmas› esnas›nda etik bak›fl aç›lar›, geçerli ve taslak halindeki kanun ve yönetmelikler; deontolojik olarak t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m›, tedavi gibi özel konularda dikkat edilmesi gereken hususlar, kalite, güvenilirlik ve etkinlik aç›s›ndan de¤erlendirme gibi konularda bilgi ve kaynaklar son y›llarda çok artm›flt›r. Önemli olan bu bilgiler do¤rultusunda ne tür uygulamalar yap›l›p yap›lmamas› gerekti¤ine k›sa sürede ve h›zla karar verebilmesidir. Tüketici, müflteri ve potansiyel ma¤dur olarak karfl›lafl›labilecek etik sorunlar›n say›s› ve boyutu belirli baz› temel ilkeler ile uygulay›c›lar taraf›ndan en aza indirilebilir.

A M A Ç

3

T›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m› ile ilgili etik sorunlar› yorumlayabilmek. T›bbi ve aromatik bitkiler e¤itimsiz, bilinçsiz ve cahil kifliler taraf›ndan özellikle tedavi amaçl› olarak kullan›lmas› halinde beraberinde birçok etik sorun getirecektir. Geri dönüflü olmayacak hasarlar› engellemek amac›yla t›bbi bitkilerin kullan›m› ile ilgili her aflamada tedbirler al›nmas› gerekmektedir. En ideal durum kanun yap›c› mercilerin uzman görüflleri do¤rultusunda konu ile ilgili yapt›r›mlar› kanun ile güvence alt›na almas›d›r. T›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili etik kurallar› aç›klayabilmek. Öncelikle kaliteli bitkisel materyalin -yani herhangi bir kontaminasyon ve zararl› madde içermeyen, bileflimi belli olan bitki veya bitkisel ürünler- amac›na uygun ve güvenli bir flekilde kullan›m› sa¤lanmal›d›r. T›bbi amaçlarla kullan›lacak hammaddenin etkinli¤i de güvence alt›na al›nm›fl olmal›d›r.

A M A Ç

2

A M A Ç

4

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

45

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkilerin eti¤i ile do¤rudan ilgili de¤ildir? a. Tohum temini b. Tar›m› c. Hasat› d. Pazarlamas› e. Peyzaj› 2. Afla¤›dakilerden hangisi do¤rudan biyoeti¤in konular›ndan biri de¤ildir? a. T›p eti¤i b. Hayvan eti¤i c. Bilim eti¤i d. Kamu eti¤i e. Çevre eti¤i 3. Afla¤›dakilerden hangisi sa¤l›k eti¤i temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. Özerkli¤e sayg› b. Çevreye karfl› sorumluluk c. Yararl›l›k d. Zarar vermeme e. Adalet 4. T›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. T›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili kanunlar yoktur. b. Bitkilerin t›bbi kullan›mlar›ndan dolay› etik kurallara ihtiyaç vard›r. c. T›bbi bitkilerin zararl› etkileri olabilir. d. T›bbi ve aromatik bitkiler bir çok sektörü etkilemektedir. e. T›bbi ve aromatik bitki pazarlanmas› etik kurallar gerektirir. 5. Kiflilerin mesleki etkinlikleri esnas›nda meslekdafllar›na ve topluma karfl› uygulamak zorunda oldu¤u kurallara ne denir? a. Antropoloji b. Sosyoloji c. Deontoloji d. Etnoloji e. Psikoloji 6. Afla¤›dakilerden hangisi biyokorsanl›¤a örnek de¤ildir? a. Bitki tohumlar›n›n ülke d›fl›na ç›kar›lmas› b. Süs bitkilerinin canl› olarak ülke d›fl›na ç›kar›lmas› c. T›bbi bitkiler ile ilgili geleneksel bilgilerini ticari ürüne dönüfltürülmesi d. T›bbi bitkiler ile ilgili araflt›rma yap›lmas› e. Bitkilerin do¤ada afl›r› toplanmas› 7. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitki kullan›m›nda aktarlar aç›s›ndan etik sorun oluflturur? a. T›bbi kalitede aromatik bitki satmak b. Tedavi amaçl› kar›fl›mlar yapmak c. Bitkisel çay haz›rlamak d. Baharat kar›fl›mlar› satmak e. Hayvansal ürünler satmak 8. Afla¤›daki maddelerden hangisinin bitkilerde bulunmas› etik aç›dan sak›ncal› de¤ildir? a. Radyoaktif madde b. Pestisitler c. Mikroorganizma d. Bitki k›s›mlar› e. A¤›r metaller 9. Afla¤›dakilerden hangisi aktarlarda sat›lmas› sak›ncal› madde veya ürünlerdendir? a. Deli bal b. Çam bal› c. Sitrik asit d. Pamuk e. Kitre zamk› 10. Afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmas› sak›ncal› bitkilerden biri de¤ildir? a. Aconitum türleri b. Datura türleri c. Mentha türleri d. Digitalis türleri e. Ephedra türleri

46

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. e 2. d 3. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Biyoetik” ile ilgili bölümü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik ve Etik Olmayan Kullan›m›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Günlük Hayatta Etik” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Etik nedir” ve “Günlük Hayatta Etik” ile ilgili bölümleri tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Biyolojik Çeflitlilik ve Çevre - Bitki Eti¤i” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m›nda Etik” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik ve Etik Olmayan Kullan›m›” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m›nda Sak›ncal› Durumlar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m›nda Sak›ncal› Durumlar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Ayd›n, E. (2001). T›p Eti¤ine Girifl, Pegem A Yay›nlar›, Ankara. Brody, H., Rygwelski, J.M., Fetters, M.D. (1999). Ethics at the Interface of Conventional and Complementary Medicine in: Essentials of Complementary and Alternative Medicine, Jonas, W.B.B., Levin, J.S. (eds), Lippincott Williams & Wilkins. Crellin, J.K., Ania, F. (2002). Professionalism and Ethics in Complementary and Alternative Medicine, New York, Haworth Integrative Healing Press. Ernst, E., Cohen, M.H., Stone, J. (2003). Ethical problems arising in evidece based complementary and alternative medicine, J. Med. Ethics, 2004, 30(2): 156–159. Jonas, W.B.B., Levin, J.S. (1999). Essentials of Complementary and Alternative Medicine, Lippincott Williams & Wilkins Özçelikay, G., Özcömert, G.H., fiar, S., Asil, E. (1997). Eczane Eczac›l›¤› ve Etik, Turkiye Klinikleri T›bbi Etik, 5:6-9 Radest, H.B. (2006). Biomedical Ethics, Prometheus Books, New York. Salek, S., Edgar, A. (2002). Pharmaceutical Ethics, John Wiley & Sons, New York. Türk Eczac›lar› Birli¤i Yay›nlar› (1986). Aktarlarda, baharatç›larda ve benzeri dükkanlarda sat›lmas› mahzurlu ve tehlikeli droglar, TEB Yay›nlar› 14, Teknik Rapor Dizisi 3, Ankara. Türk Eczac›lar› Birli¤i Yay›nlar› (2001). Eczac›l›k-‹laç Yasa ve Yönetmelikleri. Ankara: Fersa Matbaac›l›k. Uzbay, T. (2008). Alternatif ve Tamamlay›c› T›p: Etik Boyutlar›. 9. Türkiye Eczac›l›k Kongresi, 13-16 Kas›m 2008, ‹stanbul. Özet kitab›, s. 46. Veatch, R.M., Haddad, A. ( 2008). Case Studies in Pharmacy Ethics, 2nd Edition, New York: Oxford University Press. WHO (1998). Regulatory Situation of Herbal Medicines – A worldwide Review, Geneva. WHO (2001). Legal Status of Traditional Medicine and Complementary Alternative Medicine- A Worldwide Review, Geneva. WHO, IUCN, WWF (1993). Guidelines on The Conservation of Medicinal Plants, Geneva.

4. a 5. c

6. d 7. b

8. d

9. a

10. c

2. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik

47

WHO (2007). WHO Guidelines for Assessing Quality of Herbal Medicines with Reference to Contaminants and Residues, Geneva. http://www.tdk.gov.tr/ http://www.etik.gov.tr/ http://www.biyoetik.org.tr/ http://ethisphere.com/ http://www.gata.edu.tr/dahilibilimler/onkoloji/kdat.ht m#etik http://www.kkgm.gov.tr/ http://www.kkgm.gov.tr/birim/gidakont/bitki_listesi_1 3072009.zip http://www.kkgm.gov.tr/birim/gidakont/zehirli_bitkile r_listesi.zip http://www.iegm.gov.tr/ http://www.tisd.org.tr/ http://www.aifd.org.tr/Sektorel-Bilgiler/Bakanlik-veilgili-Kurum-Duyurulari.aspx http://www.ieis.org.tr/asp_sayfalar/index.asp?menuk= 14&sayfa=305 www.codexalimentarius.net/download/standards/27/C XP_042e.pdf http://www.who.int/medicines/library/trm/whoedmtrm-2001-2/legalstatus.pdf http://herbalnet.healthrepository.org/ http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/

Ayr›ca Codex Alimentarius (2001). Code of Practice, general principles of food hygiene, 2nd ed. Rome, Joint FAO/WHO Food Standards Programme (document Codex Alimentarius GL 33). Codex Alimentarius (2001). Guidelines for the production, processing, labelling and marketing of organically produced food. Rome, Joint FAO/WHO Food Standards Programme (Codex Alimentarius GL 32, Rev. 1). Codex Alimentarius (1995). Code for hygienic practice for spices and dried aromatic plants. Rome, Joint FAO/WHO Food Standards Programme (Codex Alimentarius CAC/RCP 42).

48

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Ek 1. Sa¤l›k Bakanl›¤›’n›n ilgili Valiliklere göndermifl oldu¤u 01.10.1985 tarihli ve 5777 no’lu daimi genelge
T.C. SA⁄LIK ve SOSYAL YARDIM BAKANLI⁄I ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü ...................................................VAL‹L‹⁄‹’NE Konu: Aktarlar, Baharatç›lar ve Benzeri Dükkanlar Hk. - DA‹M‹ GENELGE Say›: 5777 Aktar, baharatç› ve benzeri dükkanlarda pek çok bitkisel madde sat›lmakta, bu bitkisel maddeler eczac›l›k mesle¤i ile ilgisi olmayan kifliler taraf›ndan (Aktar, baharatç› vb.) de¤iflik hastal›klara karfl› tavsiye edilmekte, hatta baz› terkipler halinde sat›lmaktad›r. Baz› dükkanlarda ise kendilerine hekim süsü veren, fakat tababetle hiçbir ilgisi bulunmayan yetkisiz, bilgisiz, kulaktan dolma bir fleyler ö¤renmifl kifliler, bitkisel tedaviden medet uman hastalar› muayene etmekte, adeta teflhis koymakta ve baz› bitkisel kar›fl›mlarla tedaviye çal›flmaktad›rlar. Bu tip dükkanlarda sat›lan ve ilâç niteli¤i olan bitkiler, hijyen kaideleri d›fl›nda sat›lmakta, tar›m ilâçlar›, böcek öldürücü ilâçlar..v.b... zehirli olan maddelerle beraber bulundurulmaktad›r. Gerek bitkisel ilâçlar›n hijyen kaideleri d›fl›nda sat›lmas›, gerekse bu halk ilâçlar›n›n bilgisiz kiflilerce tavsiyesi, sonradan telafisi mümkün olmayan durumlara neden olmaktad›r. Konuya büyük önem veren Bakanl›¤›m›z, bitkisel ilâçlarla tedavide yanl›fl ve sa¤l›¤a zararl› bir durumun olmamas› için baz› önlemler alm›flt›r. Bu nedenle, 1. ‹linizde bulunan bitkisel ilâç satan aktar. baharatç› v.b. gibi dükkanlar tespit edilecek, bu dükkanlar›n bundan böyle aç›lmalar›nda Sa¤l›k ve Sosyal Yard›m Müdürlü¤ünün izni aranacakt›r. Halen faaliyette bulunanlar›n bir listesi adresleri ile beraber en k›sa sürede Bakanl›¤›m›za gönderilecektir. 2. Halen faaliyette bulunan bu tip dükkanlarda, a) Sat›lan anorganik, organik madde, bitki ve droglar kapal› muhafazal› kaplarda saklanacak ve müflteriye hijyenik flartlarda sunulacakt›r. b) Tar›m ilâçlar› ve insan sa¤l›¤›na zarar veren veya verebilecek olan kimyasal maddeler sat›lmayacakt›r. c) ‹nsektisitler ancak orijinal birim ambalajlar›nda olmak flart› ile sat›lacakt›r. d) Dükkanlar›n vitrinlerinde,sat›lan kimyasal- bitkisel madde ve droglar›n kullan›l›fl› ile ilgili etiket,ilan veya benzeri yaz› kesinlikle bulunmayacakt›r. e) Özel ambalajlar›nda bulunan ve sat›lmas›na izin verilmifl olan droglar›n ambalajlar›nda farmakolojik etkisi ile ilgili bilgi bulunmayacakt›r.(Mesela; Nane, adaçay›, ›hlamur gibi bitkilerin ambalajlar›nda bile, etki ve kullan›l›flla ilgili herhangi bir ifade bulunmayacakt›r. f) Bozuk, küflü, kurtlu, eskimifl ve insan sa¤l›¤›na zararl› drog ve benzeri maddelerin sat›lmas›na müsaade edilmeyecektir. g) Hiçbir bitkisel kar›fl›m yap›lmayacak, bunlar›n s›v› veya kat› preperatlar› haz›rlanmayacak ve sat›lmayacakt›r. h) Sat›lan droglar›n üzerinde hangi bitkiye ait oldu¤u Türkçe ve Latince do¤ru olarak yaz›lacak,yanl›fl isimlerle yap›lan sat›fllar önlenecektir. I) Bu tip dükkanlarda sat›lan bütün droglar›n Türkçe ve Latince bir listesi bulundurulacakt›r. i) Aktarlarda,baharatç›larda sat›lmas› mahzurlu ve tehlikeli olan maddeler ekte mevcuttur. Sat›lmas› mahzurlu ve tehlikeli maddelerle ilgili liste d›fl›nda dahi olsa, insan sa¤l›¤›na zarar verecek miktarlarda etkili maddeler tafl›yan droglar sat›lmayacakt›r. 3. Bu tip t›bbi bitkiler satan dükkanlar›n,bitkisel droglar› nereden temin ettikleri sorulacak,bu toptanc›lar›n adresleri Bakanl›¤›m›za bildirilecektir. 4. ‹laç ve Eczac›l›k fiube Müdürlü¤ünce yap›lacak ilk kontrolde belirtilen emirler ilgililere bir tutanakla tebli¤ edilecek 2 ay içinde gerekli flartlara uymalar› istenecektir.5. Gerekli flartlar›,belirtilen tarih aras›nda yerine getirmemifl olan dükkanlar, derhal kapat›lacak ve haklar›nda TCK. 526. maddesi gere¤ince ifllem yap›lacakt›r. Halk sa¤l›¤›n› genifl ölçüde,olumsuz yönde etkileyen bu tip dükkanlar›n bir disiplin alt›na al›nmas› tedbirleri, telafisi olmayan rahats›zl›klar›n meydana gelmesini önlemek amac› ile uygun görülmüfltür. Konu üzerinde hassasiyetle durulmas›n› rica ederim. BAKAN ADINA Dr. Adil OLCAY -Müsteflar Vekili

3
Amaçlar›m›z ‹çerik Haritas›

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Çaydan g›da deste¤ine kadar t›bbi bitkilerden ürün haz›rlanmas›n› tan›mlayabilecek, Bitkilerin kullan›ma haz›rlanmas›n›n özel bir öneme sahip oldu¤unu yorumlayabilecek, “Do¤ald›r-zarars›zd›r” söylemi ile hekim ve eczac›ya dan›flmadan bitkisel ürün kullan›m›n›n yanl›fll›¤›n› ve bitkilerle tedavi suistimalini aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• Bitkisel ilaç • ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar› • Üretimde standardizasyon • ‹yi ‹malat Uygulamalar› • Ekstra, tentür • • • • • ‹nfüzyon, dekoksiyon Aromatik su Tablet fiurup Kapsül

T›bbi ve Aromatik Bitkisel Bitkilerin Kullan›m Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas› Alanlar› ve Eti¤i

• G‹R‹fi • B‹TK‹SEL FARMASOT‹K ÜRÜNLERDE GACP VE GMP • D‹ST‹LASYON VE EKSTRAKS‹YON YÖNTEMLER‹ ‹LE HAZIRLAMA • FARMASÖT‹K fiEK‹L HAL‹NE GET‹RME

Bitkisel Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›
G‹R‹fi
‹nsanlar yüzy›llar boyunca içgüdüsel olarak, hayvan davran›fllar›n› gözlemleyerek veya deneme yan›lma yoluyla hangi bitkilerin zehirli, hangilerinin g›da, hangilerinin ise ilaç amac›yla kullan›labilece¤ini ö¤renmifl ve bu bilgiler sürekli aktar›larak günümüze kadar ulaflabilmifltir. Daha sonra bitkilerin kimyas› keflfedilmifl, içlerindeki etkili maddeler tek ve saf olarak izole edilmifl ve böylece sentetik ilaç kavram›n›n temelleri at›lm›flt›r. Sö¤üt a¤ac›ndan asetil salisilik asidin izole edilmesi, yap›s›n›n ayd›nlat›lmas› ve sentetik olarak elde edilmesi bunun en güzel örneklerindendir. Benzer flekilde morfin, kodein, kinin, rezerpin gibi maddeler ilk izole edilenler aras›ndad›r. Günümüzde t›bbi ve aromatik bitkilerden, fonksiyonel g›da, bitkisel çay, baharat, koku ve tat maddesi, bitkisel preparat gibi çok farkl› flekillerde yararlan›lmaktad›r. Ayr›ca yeni ilaçlar keflfedilmekte ve geleneksel t›pta kullan›lan bitkilerin yararl› ve zararl› özellikleri ispatlanmaktad›r. T›bbi bitkiler, etkinli¤i, güvenli¤i, kalitesi ve standardizasyonu ile ilgili hiçbir çal›flma yap›lmadan ve bitkisel ilaç haline getirilmeden ilaç olarak kullan›lmas› toplumda çok ciddi problemler yaratmaktad›r. Bitkisel ilaç, bitkilerden ilaç etken maddesi elde edilerek veya etken maddeyi saf olarak de¤il, ekstre (kar›fl›m halinde) ya da tentür (bitkilerin alkol veya baflka uygun çözücülerde çözünebilen k›s›mlar›n› içeren s›v› ilaç) fleklinde kullan›labilmeleri mümkündür. Bu ürünlerdeki aktif maddelerin terapötik etkinli¤i kan›tlanm›fl ve valide edilmifl uygun analitik metotlarla miktarlar› tayin edilmifl olmal›d›r. Bitkisel ilaçlarda da, konvansiyonel ilaçlarda aranan kalite, güvenlilik ve etkililik flartlar›n›n bulunmas› istenir. Bitkinin yetiflti¤i yer, mevsim koflullar›, bitki k›s›mlar›n›n topland›¤› mevsim gibi çok çeflitli faktörler, bitkisel ilac›n içindeki etkin madde miktar›n› ve etkilili¤ini de¤ifltirebilmektedir Bu nedenle bitkisel ilaçlar›n standardize (standart etkin madde miktar›na sahip olma) edilmesi son derece önemlidir. Herhangi bir yerden toplanan bitki ayn› cins ve tür ad›n› tafl›sa dahi içeri¤i farkl› olabilece¤inden doz ayarlamas› mümkün olamayacak ve istenen etki görülemeyecek ya da toksik etkiler ortaya ç›kacakt›r. ‹stenilen standart miktarlar Eczac›l›¤›n Anayasas› say›lan Farmakopelerde [Türk Farmakopesi I (2004), Avrupa Farmakopesi (EP, 2005), Amerikan Farmakopesi (USP 31), gibi] ve çeflitli monograf kitaplar›nda yer al›r. Bu kaynaklarda, bitkilerin botanik özellikleri, kimyasal içerikleri, kullan›l›fl yeri ve dozu, uyar›lar, önlemler, bitki-ilaç etkileflmeleri vb. önemli bilgiler bulunmaktad›r.

Bitkisel ‹laç; bitkisel drog veya kar›fl›mlar›n› oldu¤u gibi veya de¤iflik preparatlar› halinde etkili k›s›m olarak tafl›yan bitmifl, etiketlenmifl, t›bbi ürünler veya müstahzarlard›r.

52

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Bitkilerden do¤ru flekilde faydalan›lmas› flu faktörlere ba¤l›d›r: 1. Do¤ru bitkinin, do¤ru zamanda toplanm›fl olmas›, do¤ru k›sm›n›n kullan›lmas›, 2. Taze kullan›lacak bitkinin bozulmadan kullan›lmas›, kurutulacak veya ifllemden geçirilecekse bunun uygun flekilde yap›lmas›, 3. Do¤ru yöntemle, do¤ru flekilde haz›rlanmas› ve do¤ru dozda al›nmas›, 4. Bitkisel ürünün uygun miktar ve do¤ru kimyasallar› içermesi, 5. Bitkisel ürün ile ilgili bilimsel literatürlerin uzmanlarca do¤ru okunmas›, de¤erlendirilmesi ve do¤ru t›bbi tavsiyenin al›nmas›. Bu konulara dikkat edildi¤i takdirde bitkilerden yararlan›labilir. Günlük hayat›m›zda kulland›¤›m›z ›hlamur, nane, kekik, adaçay›, rezene, dereotu meyvesi, anason, papatya, salep, zencefil, kakule, vs. gibi masum bitkiler sadece basit rahats›zl›klar›n semptomatik tedavisinde kullan›labilir. Daha ciddi hastal›klarda mutlaka modern t›bb›n olanaklar›ndan yararlanmak ve hekim ve ecazac›ya dan›flmak gerekir. Üzerinde yeterince toksisite testleri ve klinik deneyler yap›lmam›fl veya çok uzun süredir halk aras›nda güvenli ve etkili kullan›m› bilinmeyen bitkilerle kulaktan dolma eksik bilgilerle kesinlikle tedavi yap›lmamal›d›r. GACP (‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar›, Good Agricultural and Collection Practice) ve GMP (‹yi ‹malat Uygulamalar›, Good Manufacturing Practice) kurallar›na göre herhangi bir standardizasyon yapmadan bitkilerin tedavi amac›yla kullaSIRA S‹ZDE n›lmas› kabul edilemez. Fitofarmakoterapi, bitkisel ilaç (Fitofarmaka veya Fitofarmasötik) ile tedavi anlam›na gelmektedir. Bitkisel ilaç olarak kullan›lacak bitkilerin do¤ruÜtan›mlanm›fl ve isimlendirilmifl, tercihen kültür bitkisi, etkin madde D fiÜNEL‹M miktar› farmakope limitlerine uygun, bitkiler GACP kurallar›na göre yetifltirilmifl olmal› (toprakta a¤›r metal, insektisit, pestisit art›klar› bulunmamal›) ve üretimin yaS O R U p›ld›¤› yerde GMP kurallar› uygulanmal›d›r. ‹yi Tar›m Uygulamalar›na ‹liflkin Yönetmelik (Resmi Gazete Yay›m Tarihi: 08.09.2004, D‹KKAT Resmi Gazete Say›s›: 25577) Befleri T›bbi Ürünler ‹malathaneleri Yönetmeli¤i (Resmi Gazete Yay›m Tarihi: 23/10/200, SIRA S‹ZDE Resmi Gazete Say›s›: 25268, Sa¤l›k Bakanl›¤›) Türk G›da Kodeksi G›dalarda Maksimum Bitki Koruma Ürünleri Kal›nt› Limitleri Tebli¤i (Resmi Gazete Yay›m Tarihi: 11.01.2005 Resmi Gazete Say›s›:25697) AMAÇLARIMIZ Farmasötik ve Tibbi Müstahzar, Madde, Malzeme, Terkipler ile Bitkisel Preparatlar›n Geri ve Toplat›lmas› Hakk›nda Yönetmelik (Resmî Gazete Yay›m Tarihi: 15.08.1986, Resmi K T A P Gazete Say›s›: ‹19196) Bu nedenle, hekim ve eczac›lar›n bu iflin kendi alanlar› ile ilgili oldu¤unun biTELEV ZYON lincinde olarak ‹davranmalar› ve bitkisel ürünleri yukar›daki kriterlere göre de¤erlendirmeleri gerekmektedir. Bas›n yoluyla tedavi yöntemleri verilerek kiflileri kendi kendine tedaviye yönlendirmekten ivedilikle vazgeçilmesi gerekmektedir. Burada hekim ve eczac›lar›n bu konuya ciddi olarak e¤ilmeleri ve sahiplenmeleri ge‹NTERNET rekmektedir ve de televizyon program yap›mc›lar›na da önemli görevler (do¤ru kiflilerle do¤ru bilgilendirme) düflmektedir. T›bbi bitkilerin Tar›m Bakanl›¤›n›n denetimine verilerek g›da deste¤i olarak ruhsatland›r›lmas› toplum sa¤l›¤› aç›s›ndan da çok sak›ncal›d›r. Çünkü toplum g›da deste¤i olarak gördü¤ü bu ürünleri zarars›z olarak nitelemekte ve rahat kullanmaktad›rlar. Tar›m Bakanl›¤› t›bbi bitkileri ilgi alan›ndan ç›karmal›d›r. Bu konuda Sa¤l›k Bakanl›¤› üzerine düflen görevi yerine getirmelidir. ‹nsanlar günlük hayatla-

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

53

r›nda g›dalar›, t›bbi bitkileri ve sentetik ilaçlar› beraber kullanmaktad›r. Buna paralel olarak, t›bbi bitkiler kullan›lan di¤er ilaçlarla etkileflebilir ve istenmeyen sonuçlar ortaya ç›kabilir. Dolay›s›yla, bunlar›n beraber de¤erlendirilmeleri ve tek noktadan kontrol edilmeleri yani Sa¤l›k Bakanl›¤› denetiminde olmas› daha ak›lc› olacakt›r. Örne¤in kalp hastas› olan bir kimse aspirinle birlikte çevreden duyduklar› ile (doktor ya da eczac›ya dan›flmadan) unutkanl›¤›na karfl› Ginkgo biloba içeren bir preparat kulland›¤› takdirde en basiti sürekli burun kanamas› olmak üzere çeflitli kanamalarla karfl›laflmas› mümkündür [Ginkgo biloba ile asetil salisilik asit (Aspirin) etkileflmesi]. ‹laçta doz ve standardizasyon çok önemli oldu¤una göre, t›bbi bitkilerin bilinçsiz kullan›mlar› sonucu oluflmas› muhtemel istenmeyen etkilerin önlenmesi ve istenen etkilerin görülebilmesi için t›bbi bitkiler GACP kurallar›na göre yetifltirilmeli ve GMP kurallar›na göre haz›rlanmal› ve de Sa¤l›k Bakanl›¤›ndan izinli ya da ruhsatl› olarak piyasaya ç›kart›lmal›d›r. Basit bir yaklafl›mla, bir t›bbi bitki yapra¤›n›n do¤rudan kullan›m› veya uygun ifllemlerden geçirilerek tablet fleklinde kullan›m› aras›nda pratik olarak ne fark vard›r? sorusunu cevaplayal›m. Her ikisi de içerdikleri kimyasallar yoluyla vücutta etkilerini gösterirler. Tabletin özelli¤i içindeki kimyasal›n dozunun ayarlanm›fl olmas›d›r. Yaprakta ise kimyasallar daha düflük dozda bulunurlar ve birden fazla bileflen ihtiva etti¤i içinde bunlar›n içinde faydal› olanlar oldu¤u gibi zararl› bileflenlerde vard›r. Aralar›nda doz fark› ve içerik tekdüzeli¤i fark› vard›r. Bu nedenle bitkisel droglar›n kullan›ma haz›rlanmas› son derece önemlidir. Bitkisel ürünlerin içindeki kimyasallar, tüketme (ekstraksiyon) ve fraksiyonland›rma gibi ifllemlerle zenginlefltirilerek etkili doza ulafl›labilir. Anlafl›labilece¤i gibi bir maddeyi ilaç yapan onun vücuda verilebilecek flekle sokulabilmesi, uygun dozu ve standardizasyonudur. Bitkisel preparatlar›n karmafl›k bileflimi: 1. Terapötik etkisi bilinen bileflikler (Effektör maddeler) 2. Preparata/dro¤a has maddeler (Marker) 3. Farmakolojik etkinli¤i art›ran bileflikler (Absorpsiyonu art›ran maddeler= Ko-effektör) 4. Az miktarlarda bulunan inorganik tuzlar, karbonhidratlar, amino asitler gibi do¤al bileflenler (inert maddeler) 5. Potansiyel negatif etkili maddeler (Alerjenler - toksinler) 6. Çözünmeyen matriks maddeleri (selüloz, lignin) T›bbi ve aromatik bitkilerin e¤itimli personel ile uygun üretim teknikleri kullan›larak kullan›ma haz›rlanmal›d›r. Üretici, iyi bir dokümantasyon ve kalite kontrolleriyle güvenilir bir bitkisel ürünü etik kurallar çerçevesinde tüketiciye sunmal› (Bkz. Ünite 2. T›bbi ve Aromatik Bitki ve Ürünlerin Kullan›m›nda Etik). Kitab›n bu ünitesinde GACP ve GMP kurallar› ve bitkisel ürünlerin kolay ve pratik kullan›ma haz›rlanmas› ile ilgili k›sa bilgiler verilecektir.

B‹TK‹SEL FARMASÖT‹K ÜRÜNLERDE GACP VE GMP
Dünya Sa¤l›k Teflkilat› (WHO)’n›n tan›m›na göre; bitkisel ilaç, hastal›klar› tedavi etmek veya korunmak amac›yla haz›rlanm›fl bitkisel droglar› veya kar›fl›mlar›n› oldu¤u gibi veya bitkisel kar›fl›mlar› halinde etkili k›s›m olarak tafl›yan bitmifl, etiketlenmifl t›bbi ürünlerdir. ‹malatç›, farmasötik ürünleri amaçlanan kullan›mlar›na ve ruhsatland›rma gerekliliklerine uygun olarak, güvenilirlik, kalite ve etkinlikteki (bir yetersizlik nedeniyle hastay› riske sokmayacak flekilde) üretmek zorundad›r. Bitkisel ilaç haz›rl›¤›: bitkinin yetifltirilmesi, toplama ve hasat, kurutma, ham maddele-

54

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

rin paketlenmesi, depolanmas›, korunmas›, pilot çal›flmalar, formülasyon testleri, kalite güvence testleri, laboratuvar kalite testleri, üretim, ambalajlama, stok yönetimi ve da¤›t›m› gibi aflamalardan oluflmaktad›r. T›bbi amaçlar için kullan›lan ham bitki materyalinin kalitesinde tutarl›l›k ve tekrarlanabilirlik, klinik etkinli¤in tekrarlanabilirli¤i aç›s›ndan çok önemlidir. Kaliteli ürün elde etmede; bafllang›ç materyallerinin kalitesi, üretim formülü ve yöntemi, bitmifl ürün kontrolleri, stabilitesi gibi birçok faktör etkilidir. Örne¤in bitkinin yetiflti¤i yerin co¤rafyas›, çevre flartlar›, tar›msal faktörler, bitkinin geliflme evresi, toplama zaman›, iflleme flekli vb. flartlar, bafllang›ç materyalindeki aktif madde grubunun miktar›n› ve içeri¤ini de¤ifltirebilir. T›bbi bitkilerin do¤al olarak yetiflmesinin farkl› flartlardan etkilenmesi nedeniyle t›bbi amaçla yetifltirilen bitkinin toksik bitkilerle kontaminasyonu; aktif bileflenin kaybolmas› vs., üretim ve ön ifllemler bitkisel ilaçlar›n kalitesi üzerinde direkt bir etkiye sahiptir. Standardizasyon için; ilaç haz›rlamada kullan›lacak t›bbi bitkilerin kültür bitkisi olmas› büyük önem tafl›maktad›r. Bitkisel ürünlerde üretim kalitesi ancak GACP ve GMP kurallar›na uymakla sa¤lan›r.

T›bbi Bitkilerde ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamlar› (GACP)
‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar›, Avrupa Birli¤i ülkelerinde kullan›lan ve ticarette bulunan her çeflit bitkinin yetifltirilmesi, toplanmas› ve ifllenmesinin belirli kurallar dahilinde yap›lmas› için uygulanan bir k›lavuzdur. Aromatik ve t›bbi bitkileri iflleyen ve ticaretini yapanlar GACP ilkelerine uymal›d›r. ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar›n›n ana amac›; bitkisel ham materyalin, tüketicinin ihtiyac›n› karfl›lamas›n› ve bu yüksek kalite standartlar›na uymas›n› sa¤lamakt›r. Mikrobiyal kontaminasyonu en aza indirmek için bitkilerin hijyenik olarak üretilmesinde ekme, iflleme ve depolama s›ras›nda olabilecek negatif etkilerin s›n›rland›r›lmas› için bitkilerin üretilmesinde dikkat edilecek hususlar› içerir. Bu k›lavuz, uygun tohum materyalinin seçiminden, yetifltirme alanlar›na, hasat, hasat sonras›ndaki nakliyedeki kontaminasyondan kaç›nma, personelin e¤itimi ve çal›flma flartlar›, nakliye kurallar› ve araç-gereçlerin seçimine kadar uzanan önerileri kapsar. Bu kurallardan baz›lar› afla¤›da özetlenmifltir: 1. Tar›msal T›bbi Bitkilerin Seçilmesi ve Tan›mlanmas› 2. Tohumlar›n ve Di¤er Üretim Materyallerinin Tan›mlanmas› 3. Yetifltirme ile ‹lgili Kurallar: Ekim, Arazi seçimi, Ekolojik çevre ve sosyal etkiler, ‹klim, Toprak ve gübreleme, Sulama ve drenaj, Bitki bak›m› ve korunmas› 4. Hasat ile ‹lgili Kurallar 5. Ürün Toplama Sonras› ‹fllemler (Primer ifllemler): Kontrol ve S›n›fland›rma: Hedeflenmifl t›bbi bitkiler ve/veya k›s›mlar›n›n yol açt›¤› çapraz kontaminasyon için görsel kontrol, yabanc› madde için görsel kontrol, organoleptik de¤erlendirme; hasar, görünüfl, boyut, renk, koku ve olas› tat gibi kontrolleri kapsar. Primer ifllemler: Y›kama, dondurma, distilleme, kurutma gibi ifllemleri içermektedir. Hasat edilmifl ürün iflleme tesisatlar›na ulaflt›¤›nda paketlerinden boflalt›lmal›d›r. Distilasyon gibi özel durumlar d›fl›nda günefle direkt maruz b›rak›lmamal› ve ya¤murdan korunmal›d›r. Kullan›lan binalar temiz ve havaland›r›lm›fl olmal›, çiftlik hayvanlar› için kullan›lmam›fl olmal›d›r. ‹fllem ekipman› temiz tutulmal›, düzenli olarak bak›m› yap›lmal›d›r. Materyalin özelli¤ine göre çeflitli kurutma yöntemleri uygulan›r. Uçucu ya¤ içeren drog hemen kurutulmazsa ya da içerdi¤i uçucu ya¤

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

55

distilasyonla ekstre edilmezse içeri¤i de¤iflebilir. Nemli droglar küflenebilir. Bu yüzden kurutma aparat› bitkilerin topland›¤› yere mümkün oldu¤unca yak›n olmal›d›r. ‹laç ham maddesi üretilecek aktif ham madde içerikleri ve tip dikkate al›narak en uygun koflullar seçilmelidir. Mikrobiyal kontaminasyonu ve di¤er organizmalar›n üremesini engellemek için droglar kurutma iflleminden önce sterilize edilebilir. Kurutma koflullar› kaydedilmelidir. 6. Uygulama Yap›lan Tesislerle ‹lgili Kurallar: Binalar, su kaynaklar›, at›k su ve çöp ar›t›lmas›, soyunma odalar› ve tuvaletler, dezenfeksiyon alanlar›, ›fl›kland›rma, havaland›rma gibi konular hakk›nda dikkat edilmesi gereken hususlar› içerir. 7. Ambalajlama: Kurutulmufl ürün, zararl›lardan korumak için paketlenmelidir. Tekrarlanan kontrollerden sonra ürün paketlenmeli, temiz kuru torbalar, çantalar ve kutulara konmal›d›r. Etiket non-toksik materyalden yap›lmal›, etiket bilgileri Avrupa Birli¤i ve ulusal etiketleme kurallar›na göre düzenlenmelidir. 8. Depolama ve Tafl›ma: Ambalajlanan materyal ve uçucu ya¤lar kuru ve iyi havalanan binalarda depolanmal›d›r. Bu binalarda günlük s›cakl›k dalgalanmalar› limitlidir. Taze ürünler 1-5°C aras›ndaki s›cakl›klarda, dondurulduklar› zaman ise -18°C (uzun dönem depolamalar›nda -20°C alt›) depolanabilirler. Ürün böceklerden, kufllardan, kemirgenlerden ve evcil hayvanlardan korunmal›d›r. Pencere ve kap› aç›kl›klar› tel a¤larla koruma alt›na al›nmal›d›r. Çuval, tahta kutu, mukavva kutu, k⤛ttan çantalar gibi eflyalar içinde droglar nemin %10-12’sini tutacak flekilde saklan›r. Zararl›lar›n sald›r›lar›na karfl› dezenfeksiyon yap›lmal› ve lisansl› personel taraf›ndan nakil ifllemi yap›lmal›d›r. Sadece kay›tl› kimyasallar kullan›lmal›d›r. 9. Ekipman: Tüm cihazlar kolayl›kla monte edilebilmeli, servisleri iyi olmal› ve düzenli olarak temizlenmelidirler. Gübre ve pestisit ölçüm makineleri düzenli olarak kalibre edilmelidir. 10. Personel ve Yeterlilikleri: Personelin yeterli botanik ve farmakognozi bilgisi olmal›d›r. Personel GMP’nin Avrupa direktiflerine uymal›d›r. Bitkisel materyalle el temas› bulunan personelin sa¤l›k ve hijyene sahip olmas› istenir ve personele hijyenik sorumluluklar› hakk›nda yeterli e¤itim verilmelidir. Personelde aç›k yara olmas› durumunda, toksik veya potansiyel alerjik materyalle çal›fl›lmas› durumunda uygun koruyucu elbise veya eldiven giymelidir. 11. E¤itim: Ürünle ilgilenen ya da üretim aflamas›n› idare eden tüm personelin yüksek bir e¤itim almas› gerekir. Personelin üretim teknikleri, herbisit ve pestisitlerin uygun kullan›m›n› bilmeleri gerekir. 12. Dokümantasyon: Bütün ana materyaller ve ifllem basamaklar›n›n kayd› tutulmal›d›r. Farkl› kültür alanlar›ndan örnekler homojen kar›fl›m oluflturacaklar› garanti ise kar›flt›r›lmal›d›r. Ayr›ca kar›flt›rma prosedürleri doküman haline getirilmelidir. Yap›lan bütün ifllemlerin tarihi, niceli¤i ve tipi doküman›n temel bilgileridir, üretim boyunca kullan›lan kimyasallar, dezenfeksiyon ajanlar› ve di¤er maddeler (örne¤in; gübreler, pestisit ve herbisitler, yetiflme kurallar› vb.) dokümanda bulunmal›d›r. Üretici ile al›c› aras›ndaki bütün anlaflmalar forma ilave edilmelidir. GACP prensiplerinin uyguland›¤›n›n da gösterilmesi gerekir. Ayl›k hesap denetim sonuçlar› bir ayl›k denetim raporuyla dokümana eklenmelidir (bütün dokümanlar›n kopyas›, referans indeksi, ayl›k hesap raporu, analiz sonuçlar›) ve 10 y›l süre ile bu bilgiler muhafaza edilmelidir. Yetiflme periyodu boyunca meydana gelen özel durumlar›n da kay›tlar› tutulmal›d›r. 13. Kalite Garantisi: Üretici ve müflteri aras›ndaki t›bbi ve aromatik bitkiler hakk›ndaki konsültasyonlar, kalite ile ilgili sorular› göz önünde tutarak, örne¤in; aktif bileflenler ve di¤er karakteristik içerikler, üretim miktar›n›n limitleflmesi, bit-

56

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

kisel ürünlerdeki kimyasal at›klar, ulusal ya da uluslararas› organizasyonlarca temel al›nan spesifikasyonlar dokümana yaz›lmal›d›r.

‹yi Üretim Uygulamalar› (GMP)
Farmasötik ürünlerin kalite standartlar›na ve amaçlanan kullan›m flekline göre üretilmesini ve kontrol edilmesini güvence alt›na alan standart kurallar bütünüdür. GMP kurallar› ilaç üretiminde uygulanan temel prensipler olup, bitkisel ilaç üretimi için de geçerlidir. GMP’nin Temel Gereklilikleri: Uygun kalifiye ve e¤itimli personel (e¤itimi, hijyeni...), uygun tesisler ve alan, uygun ekipman ve hizmetler, do¤ru materyal, kaplar ve etiketler, onaylanm›fl prosedürler ve talimatlar, uygun depolama ve tafl›ma, dokümantasyon ve arflivlemedir. Herhangi bir seriyi, sat›fl ve da¤›t›m sonras›, geri çekme imkân› veren bir sistem olmal›d›r. Pazarlanm›fl ürünlere iliflkin flikâyetler incelenmeli, kalite hatalar›n›n sebepleri araflt›r›lmal›, hatal› ürünlere iliflkin uygun önlemler al›nmal› ve durumun tekrar› önlenmelidir. Bitkisel Farmasötik Ürünlerde ‹yi Üretim (GMP) Uygulamalar›: Konvansiyonel ilaç üretiminde uygulanan GMP kurallar›na ek olarak, karmafl›k ve de¤iflken yap›lar› ve belirlenmifl etkin maddelerinin s›n›rl› say›da bulunmas› nedeniyle bitkisel farmasötik ürünlerin üretiminde bafllang›ç maddelerinin kontrolü, saklanmas›, ifllenmesi özel bir öneme sahiptir (T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, 1994; WHO, 2005, 2006). Kullan›lacak droglar›n iyi tar›m (GACP) uygulamalar›na tabi olarak üretilmesi ve toplanmas› gerekmektedir. Bitkisel farmasötik ürünlerde iyi üretim uygulamalar›n› özet olarak vermek gerekirse: 1. Bafllang›ç Maddelerinin Özellikleri: Genel GMP k›lavuzunda aç›klanan bilgilere ilave olarak, ham haldeki t›bbi bitkilere ait olan flu özellikleri içermelidir: Botanik ismi, Bitkinin kayna¤›na iliflkin detaylar (menflei ülke, hasat zaman›, toplama usulleri vb. ), Bitkinin tümünün mü yoksa yaln›zca bir parças›n›n m› kullan›ld›¤› ve kurutulmufl bitki sat›n al›nd›¤›nda kurutma sistemi belirtilmelidir. Bitkinin tan›m›, makroskopik ve/veya mikroskopik incelemesi, uygulanabilir hallerde, bilinen etkin maddelerin teflhisi de dahil olmak üzere uygun tan›mlama testleri, madde miktarlar›n›n tayini, olas› pestisit bulaflmas›n›n belirlenmesine uygun metotlar ve kabul limitleri, toksik metaller vb. bulaflt›r›c›lar ta¤flifl testleri, yabanc› materyal için testler kay›tlanmal›d›r. Fungal ve mikrobiyal bulaflt›r›c›larla di¤er haflere art›klar›n›n azalt›lmas›na yönelik olarak yap›lan herhangi bir ifllem belgelendirilmelidir. Bu tür prosedürlere iliflkin spesifikasyonlar mevcut olmal› ve spesifikasyonlar›nda prosesin, testlerin ve kal›nt› limitlerinin detaylar› yer almal›d›r. 2. Tesisler: 2. 1. Depolama Alanlar›: Ham (ifllem görmemifl ) bitkiler ayr› alanlarda depolanmal›d›r. Depo alanlar› iyi havaland›r›lmal› ve hayvan/haflerelerin içeri giriflini ve çapraz bulaflmay› önleyecek flekilde donanm›fl olmal›d›r. Depolama alanlar›n›n temizli¤ine ve bak›m›na özel dikkat gösterilmelidir. Bitkilerin, ekstrelerin ve tentürlerin özel nem, ›s› ve ›fl›k korumas› koflullar›nda depolanmas› gerekebilir. Bu koflullar sa¤lanmal› ve izlenmelidir. 2.2. Üretim Alan›: Temizli¤i kolaylaflt›rmak ve çapraz bulaflmay› önlemek amac›yla, ham bitkilere ait örnek alma, tart›m, kar›flt›rma ve üretim gibi tozlanma oluflan ifllemler s›ras›nda toz toplama sistemi ve yaln›zca bu amaç için tahsis edilmifl tesis kullan›m› gibi özel önlemler al›nmal›d›r.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

57

3. Üretim Kurallar›: Proses talimatlar›, kurutma, k›rma, eleme gibi ham bitki üzerinde yap›lan ifllemleri aç›klamal›d›r. Kurutma zaman› ve ›s›s› ile parçalanan veya partikül büyüklü¤ü kontrolü için kullan›lan metotlar› da tarif etmelidir. Bitkisel bir drog preparat›n›n üretimindeki talimatlar, çözücülerin detaylar›n›, ekstraksiyon zaman ve ›s›s›n›n, yo¤unlaflt›rma kademesinin ve kullan›lan metotlar›n detaylar›n› içermelidir. 4. Örnekleme: Örnek alma ifllemi bu konuda özel uzmanl›¤› olan personel taraf›ndan özel bir dikkatle yap›lmal›d›r. Her seri kendi belgeleri ile tan›mlanmal›d›r. 5. Kalite Kontrol: Tan›mlama testlerini yapabilmek, ta¤flifl olup olmad›¤›n› saptayabilmek, fungal üreme veya haflere art›klar› bulunuflunu veya ham bitkilerden oluflan bir teslimat›n homojen olup olmad›¤›n› belirleyebilmek aç›s›ndan, kalite kontrol personelinin bitkisel farmasötik ürünler hakk›nda özel uzmanl›¤› olmal›d›r. Bitmifl ürün üzerinde yap›lan kontrol testleri, stabilitesini, etken maddelerin bileflimini kalitatif ve kantitatif olarak belirleyecek flekilde olmal›. Terapötik aktiviteleri bilinen bileflikleri içeren bitkisel drog veya bitkisel drog preparatlar› söz konusu ise, bu bileflikler de belirlenmeli ve kantitatif olarak tayin edilmelidir. E¤er bir bitkisel ilaç, birçok bitkisel dro¤a ait olan preparatlar› veya birden çok bitkisel dro¤u içeriyorsa ve her bir etken maddenin kantitatif analizini yapmak mümkün de¤ilse, birden çok etken maddenin toplam kantitatif analizi yap›labilir. Sonuç olarak, GMP insanlar›n sa¤l›kl› bir flekilde hayatlar›n› sürdürebilmeleri, hastal›klardan korunmalar› ve yaflam kalitelerini art›rmalar› için kullan›lan bitkisel preparatlar da dâhil tüm ilaç vb. ürünlerin üretiminden, üretilen preparat›n hastaya ulaflmas›na kadar uygulanan kurallar bütünüdür. ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamalar›’na ve ‹yi Üretim Uygulamalar›’na göre üretim yapmak, ilac›n kalitesini garanti alt›na almakt›r.

58
fiekil 3.1 Afyon bitkisinin kapsülünden morfine.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

D‹ST‹LASYON VE EKSTRAKS‹YON YÖNTEMLER‹ ‹LE HAZIRLAMA Distilasyon
Dam›tma olarakta bilinen en eski ay›rma ifllemidir. Bir kar›fl›mdaki farkl› kaynama noktas›na sahip bir veya birden fazla bilefleni ›s›ya ba¤l› olarak fiziksel olarak ay›rmay› sa¤lar. Distilasyon ifllemi, farmasötik alanda, uçucu ya¤ eldeki, suyun ve di¤er uçucu bileflen içeren maddelerin saflaflt›r›lmas›nda ve do¤al ham maddelerden fraksiyonlu distilasyon ile bileflenlerin ayr›lmas›nda çok yayg›n olarak kullan›l›r. Distilasyon iflleminde, kar›fl›m halindeki maddelerden kaynama noktas› en düflük olan bileflen buharlafl›r ve buharlar farkl› flekildeki so¤utuculardan (kondansatör) geçirilerek birbirinden ayr›l›r (fiekil 3.2). Elde edilen ürüne distilat, geri kalan k›sma da kal›nt› ad› verilir. Kal›nt›dan distilaya madde kaç›fl› so¤utucular›n boyu ve tasar›m› de¤ifltirilerek ve distilasyon ortam›na cam veya porselen bilyalar konularak önlenebilir. Preparat Örnekleri: I. Ihlamur hidrolas› haz›rlan›fl›: 1000 k drogtan 5000 k ürün al›nabilir. Buna göre hesaplanan miktarda taze ›hlamur çiçe¤i uygun inceli¤e getirilip, gere-

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

59

ken miktarda hidrola elde edilinceye kadar orta bir atefl üzerinde su buhar›yla distile edilir. II. 100 g kremde 5.35 g Hamamelis Virginiana distilat› (0.64 g Hamammelis ketonlar›) içeren krem formülasyonu, cilt yan›¤› ve tahrifllerde ve pifliklerde kullan›l›r.
fiekil 3.2 Su Buhar› distilasyonu.

Droglarda bulunan bileflikleri çözücü yard›m› ile elde etme yöntemidir. Çözücü olarak su, alkol ve di¤er organik çözücüler kullan›larak bitkisel, hayvansal veya sentetik ham maddelerin izolasyonu, bileflenlerinin ayr›lmas›, toksik maddelerden ar›nd›r›lmas› ve kararl›l›¤›n›n art›r›lmas› amaçlar›yla, belirli s›cakl›k ve bas›nçta yap›lan bir ifllemdir. Her ekstraksiyon iflleminin koflullar› ham maddeye özgüdür ve bu tip preparatlar›n haz›rlanmas›, preparat›n kararl›l›¤› göz önünde bulundurularak, kullan›m›ndan k›sa süre önce yap›lmal›d›r. Yani taze haz›rlanmal›d›r. Baz› maddeler, ekstraksiyon iflleminden hemen önce, enzim etkinli¤inin durdurulmas› (stabilizosyonu), ö¤ütme ve ya¤lar›n uzaklaflt›r›lmas› gibi ön ifllemler gerektirebilir. Ekstraksiyon iflleminde kullan›lan çözücüler kal›nt› b›rakmamal›d›r. Yayg›n olarak kullan›lan farmasötik amaçl› ekstraksiyon ifllemleri aras›nda maserasyon, perkolasyon, mekanik ekstraksiyon ve süper kritik s›v› ekstraksiyonu say›labilir. Ekstreler, s›v›, kat› veya yumuflak praparatlard›r. ‹stenilen k›vama getirilme ifllemi, genellikle, düflük bas›nçta ve bileflenlerin parçalanmayaca¤› s›cakl›klarda çözücünün ortamdan uzaklaflt›r›lmas›yla yap›l›r. Sürekli bir ekstraksiyon yöntemi olan perkolasyon iflleminde, öncelikle, ekstraksiyonu yap›lacak ham madde uygun boyuta getirilir. Kullan›lacak çözücünün bir k›sm› ile ›slat›larak belli bir süre ( ~4 saat) bekletilir. Perkolatöre konularak, uygun h›zda akacak flekilde üstten çözücü eklenir. ‹fllem sonunda perkolatör içindeki kalan madde s›k›l›r ve perkola ile kar›flt›r›l›r. So¤ukta haz›rlanan ve çözücüsü alkol(etanol) ve su olan preparatlard›r. Maserasyon haz›rlanmas›: Ufalanm›fl bitki k›s›mlar› üzerine alkol eklenir ve kapal› bir kapta ›fl›ktan uzakta (~7 gün) maserasyona b›rak›l›r. Ara s›ra çalkalanan kar›fl›m bu süre sonunda tülbentten s›k›larak süzülür. Bir iki gün bekletilerek daras› al›nm›fl bir kaba pileli süzgeç ka¤›d›ndan süzülür ve süzüntü istenilen miktara alkol ile tamamlan›r. Kat› madde ayr›l›r, s›k›l›r ve s›v› k›s›m ile birlefltirilir.

Ekstraksiyon

Perkolasyon

Maserasyon

60

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

‹nfüzyon ve Dekoksiyon
S›cakta maserasyon ile haz›rlanan ve çözücüsü su olan preparatlard›r. ‹nfüzyon haz›rlanmas›: Küçük parçalara ayr›lm›fl olan drog infüzyon kab›na konulur, üzerine kaynar distile su ilave edilip kapak kapat›larak 5 dakika s›cak su banyosunda s›k s›k kar›flt›r›larak bekletilir. Daha sonra su banyosundan al›n›p oda temparatüründe so¤umaya b›rak›l›r. So¤uduktan sonra pamuklu tülbentten süzülür. Drog üzerinden geçirilen distile suyla gerekli miktara tamamlan›r. Dekoksiyon haz›rlanmas›: Uygun inceli¤e getirilmifl drog dekoksiyon kab›na konulup üzerine so¤uk distile su ilave edilir ve kapak kapat›l›r. Kaynar su banyosunda s›k s›k kar›flt›r›larak yar›m saat ›s›t›l›r, s›cakken pamuklu tülbentten süzülür. Drog üzerinden s›cak distile su geçirilerek eksilen miktar tamamlan›r. • ‹nfüzyon ve dekoksiyonlar daima taze ve % 2 oran›nda drog kullan›larak haz›rlan›r. • Hatmi kökü, keten tohumu gibi müsilaj ve niflasta tafl›yan droglar›n dekoksiyonlar› so¤ukta haz›rlan›r. • ‹nfüzyonda çiçek ve yaprak k›s›mlar›, dekoksiyonda ise kabuk, kök ve gövde k›s›mlar› kullan›l›r. Preparat Örnekleri: %2 Hatmi, Poligala, Ihlamur veya Ökaliptus infüzyonu haz›rlan›fl›: Formül için gereken drog uygun inceli¤e getirildikten sonra infüzyon kab›na konulur. Üzerine hesaplanan miktarda s›cak distile su ilave edilir ve su banyosunda s›k s›k kar›flt›r›larak 5 dakika bekletilir. So¤uduktan sonra üzerinde küçük bir pamuk bulunan tülbentten süzülür ve istenilen a¤›rl›¤a distile su ile tamamlan›r.

Perkolasyon Haz›rlanmas›
Drog ile çözücünün sürekli temas etmesiyle yap›lan ekstraksiyon ifllemidir. Perkolatörde yap›l›r; elde edilen ürüne “perkola” denir. Perkola haz›rlamada uygulanan ifllemler: Dro¤un uygun incelikte ufalanmas›, dro¤un çözücü ile ›slat›lmas›, ›slak dro¤un perkolatöre yerlefltirilmesi, perkolatörde ön maserasyon, perkolan›n ak›fl h›z›n›n ayarlanmas›. Ak›fl h›z›, dro¤un cinsine ve miktar›na göre ayarlan›r. Dro¤un farmakopedeki monograf›na göre mevcut drog miktar›n›n belli yüzdesi ön perkola olarak toplan›r ve ayr›l›r. Elde edilen son perkola su banyosunda veya baflka uygun yöntemlerle yo¤unlaflt›r›l›r ve perkolalar birlefltirilip uygun flekilde ambalajlan›r. Preparat Örne¤i : Extrait fluide de polygala Poligala kökü k.m Seyreltik alkol (% 70) k.m Haz›rlan›fl›; Drog, miktar›n›n yar›s› kadar alkol ile kapsülde kar›flt›r›l›r ve a¤z› kapal› olarak 2 saat bekletilir. Perkolatöre yerlefltirildikten sonra perkolatör muslu¤u aç›k b›rak›l›p üstten çözücü ilave edilir ve alttan çözücü damlay›nca musluk kapat›l›r. Dro¤un üzerindeki çözücü seviyesi 2-3 cm olana kadar çözücü konur. 24 saat maserasyona b›rak›l›r. Bir gün sonra musluk dakikada 6 damla ak›tacak flekilde ayarlan›r ve daras› al›nm›fl bir kaba drog miktar›n›n % 85’i kadar ön perkola al›n›r (fiekil 3.3).

k.m.: “kâfi miktar” veya y.m. “yeter miktar” anlam›na gelen k›saltmad›r.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

61
fiekil 3.3 Perkolatörün ekstraksiyona haz›rlanmas›.

Ekstreler (Extracta)
Kuru bitkisel veya hayvansal droglardan üretilen s›v›, kat› veya yar›-kat› k›vam›nda yo¤un preparatlard›r. Baz› preparatlar için, ekstre edilecek drog, enzim inaktivasyonu, ö¤ütme veya ya¤›ndan ar›nd›rma gibi bir ön iflleme tabi tutulabilir. Ekstreler, etanol veya baflka bir uygun çözücü kullanarak, maserasyon, perkolasyon veya baflka bir uygun, valide edilmifl yöntemlerle haz›rlan›rlar (fiekil 9.4). Ekstraksiyondan sonra gerekti¤inde istenmeyen maddeler uzaklaflt›r›labilir. Etikette flu hususlar yer al›r: - Kullan›lan bitkisel veya hayvansal drog, - Taze drog kullan›ld›ysa belirtilmelidir, - Kullan›lan çözücünün ad› ve % h/h cinsinden etanol miktar›, - Etkin bilefli¤in miktar› ve/veya bafllang›ç materyalinin son s›v› ekstreye oran›, - ‹lave edilmifl herhangi bir antimikrobik koruyucunun ad› ve miktar›. Avrupa Farmakopesinde yer alan baz› ektreler: Çobanüzümü taze meyvesi rafine veya standart kuru ekstresi (Myrtilli fructus recentis extractum siccum raffinatumet normatum), Boldo yapra¤› kuru ekstresi (Boldi folium extractum siccum), Kaskara kabu¤u standart kuru ekstresi (Rhamni purshianae extractum siccum normatum), K›nak›na kabu¤u standart s›v› ekstresi (Cinchonae extractum fluidum normatum), fieytant›rna¤› kökü kuru ekstresi (Harpagophyti extractum siccum), Baruta¤ac› kabu¤u standart kuru ekstresi (Frangula corticis extractum siccum normatum), Aliç yapra¤› ve çiçe¤i kuru ekstresi (Crataegi folii cum flore extractum siccum), ‹peka standart s›v› ekstresi (Ipecacuanhae extractum fluidum normatum), Meyan kökü etanollü s›v› ekstresi, standart (Liquiritiae extractum fluidum ethanolicum normatum), Papatya s›v› ekstresi (Matricariae extractum), Afyon kuru ekstresi, standart (Opii extractum siccum normatum), Çark›felek kuru ekstresi (Passiflorae herbae extractum siccum), Sinameki yapra¤› standart kuru ekstresi (Sennae folii extractum siccum normatum), Sar› kantaron kuru ekstresi ayarl› (Hyperici herbae extractum siccum quantificatum), Kediotu sulu ekstresi (Valerianae extractum aquosum siccum), Sö¤üt kabu¤u kuru ekstresi (Salicis corticis extractum siccum).

Bitkisel Droglar (Plantae Medicinales)
Genellikle bütün, parçalanm›fl veya kesilmifl bitkiler, kuru halde ancak bazen taze, ifllenmemifl bitki parçalar›, algler, mantarlar, likenlerden ibarettir. Özel bir ifllemden geçmemifl baz› salg› ürünleri (eksüdatlar) da bitkisel drog kabul edilir. Bitkisel

62

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

droglar ikili isimlendirme sistemine göre (cins, tür, varyete ve otör) geçerli botanik isimleriyle bulunmal›d›r. Bitkisel droglar, tar›m ürünü veya yabani bitkilerden elde edilir. Uygun toplama, tar›m, hasat, kurutma, parçalama ve depolama flartlar›n›n sa¤lanmas› dro¤un kalitesi için flartt›r. Bitkisel droglar, toprak, toz, kir, mantar, böcek ve di¤er hayvan kirliliklerini mümkün oldu¤unca içermemelidir. Çürümüfl olmamal›d›r. Ar›nd›rma ifllemi uygulanm›flsa, bitkinin bileflenlerinin bundan etkilenmedi¤inin ve zararl› art›klar›n kalmad›¤›n›n gösterilmesi gerekmektedir (fiekil 3.5 ve fiekil 3.6).
fiekil 3.4 Bitkisel drogtan ekstre haz›rlan›fl›.

fiekil 3.5 Drog-ekstre oran›n› etkileyen faktörler.

fiekil 3.6 Drog/Ekstre Oran› (DEO).

DÜfiÜNEL‹M S O R U
3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

DÜfiÜNEL‹M S O R U

63
D‹KKAT

Bitki Çaylar› (Plantae ad ptisanam)

D‹KKAT

A¤›zdan kullan›m niyetiyle dekoksiyon, infüzyon veya maserasyonla haz›rlanarak SIRA S‹ZDE kullan›lan bir veya birden çok bitkisel drogdan ibarettir. Preparatlar kullan›lmadan hemen önce haz›rlan›rlar. Genellikle büyük ambalaj veya poflet halinde temin edilirler. Kullan›lan bitkisel droglar, ilgili Avrupa Farmakopesi monograflar›na, yoksa AMAÇLARIMIZ Bitkisel droglar genel monograflar›na uyum gösterirler.
K ‹ T A P Bu konu ile ilgili daha detayl› bilgiye “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i” adl› kitab›n “ Bitkisel Çaylar” bafll›kl› 8. Ünitesinden ulaflabilirsiniz.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Tentürler (Tinctura)

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Genellikle kuru bitkisel veya hayvansal droglardan üretilen s›v› preparatlard›r. Baz› preparatlar, ekstre edilecek drog, enzim inaktivasyonu, ö¤ütme veya ya¤›ndan ar›nd›rma gibi bir ön iflleme tabi tutulabilir. ‹NTERNET Tentürler, maserasyon, perkolasyon veya baflka bir uygun, valide edilmifl yöntemle, uygun konsantrasyonda alkol kullan›larak haz›rlan›rlar. Tentürler, ekstrelerin uygun konsantrasyonda alkolde çözündürülmesiyle de elde edilebilirler. Genellikle ya 1 k›s›m dro¤a 10 k›s›m ekstraksiyon çözücüsü veya 1 k›s›m dro¤a 5 k›s›m ekstraksiyon çözücüsü hesab›yla haz›rlan›rlar. Bekletilince az miktarda çökelti oluflabilir, bileflimi önemli ölçüde de¤ifltirmedi¤i sürece bu kabul edilebilir bir durumdur. Ifl›ktan korunarak saklan›rlar. Etikette flu hususlar yer al›r: - Kullan›lan bitkisel veya hayvansal drog, - Taze bitkisel veya hayvansal drog kullan›ld›ysa belirtilmelidir, - Kullan›lan alkolün konsantrasyonu, - Etkin bilefli¤in miktar› ve/veya bafllang›ç materyalinin ekstraksiyon s›v›s›na veya bafllang›ç materyalinin tentüre oran›, - ‹lave edilmifl herhangi bir antimikrobik koruyucunun ad› ve miktar›.

‹NTERNET

fiekil 3.7 Bitkisel droglar›n kullan›ma haz›rlan›rken geçirdi¤i aflamalar.

64

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Avrupa Farmakopesinde yer alan baz› tentürler: Öküzgözü tentürü (Arnicae tinctura), Güzelavratotu yapra¤› standart tentürü (Belladonnea folii tinctura normata), Turunç meyve kabu¤u tentürü (Aurantii amari epicarpii et mesocarpii tinctura), Ac› biber meyvesi standart tentürü (Capsici tinctura normata), Seylan tarç›n› kabu¤u tentürü (Cinnamomi corticis tinctura), ‹peka standart tentürü (Ipecacuanhae tinctura normata), Mürrüsafi tentürü (Myrrhae tinctura), Afyon tentürü (Opii tinctura normata), T›bbi adaçay› tentürü (Salviae tinctura), ‹ncibar tentürü (Tormenillae tinctura), Kediotu tentürü (Valerianae tinctura).

Aromatik Sular
Aromatik sular, uçucu ya¤lar›n, bitkilerin suda çözünebilen uçucu k›s›mlar›n›n veya di¤er hofl kokulu uçucu maddelerin berrak veya hafif bulan›k, doymufl, sulu çözeltileridir. Genellikle oral olarak kullan›lacak preparatlar›n haz›rlanmas›nda aromatize edici ajan olarak kullan›l›rlar. Haz›rlanma yöntemleri: 1. Distilasyon, 2. Çözündürme: a. Basit çözündürme, b. Yard›mc› maddeler kullanarak çözündürme, 3. Dilüsyon’dur. Distilasyon yöntemi ile aromatik su haz›rlanmas›nda genelde su buhar› distilasyonu kullan›l›r. Bu yöntemde drog üzerine s›cak su buhar› gönderilir, fakat çok yo¤un buhar drog üzerine ani olarak gönderilmemelidir, aksi halde bitki bozulabilir ve kötü koku oluflabilir. Ayr›ca toz bitki parçalar›n›n distilaya geçmemesi için ifllemden önce dro¤u hafif ›slatmak yararl›d›r. Elde edilen distila süzülür. Bu yöntem ile haz›rlanan aromatik sulara örnek olarak ›hlamur hidrolas› gösterilebilir. Örnek preparatlar: I. Tarç›n suyu Tarç›n esans› 1.50 k Alkol 99.00 k SIRA S‹ZDE Talk 15.00 k Distile su (40-50°C) 900.00 k D Ü fi Ü N E Esans alkol içersinde çözündürülür ve talk ile kar›flt›r›l›r. Kar›fl›m Haz›rlan›fl›: L ‹ M kaynat›lm›fl ve 40-50°C’ye so¤utulmufl distile su ile çalkalan›r ve dinlenmeye b›rak›l›r. Daha sonra U S O R alkol ile ›slat›lm›fl pileli süzgeç ka¤›d›ndan süzülür, eksilen miktar distile su ile tamamlan›r. II. Sodyum sitrat 2g D‹KKAT 10 g Basit flurup Nane suyu SIRA S‹ZDE Distile su aa 40 g s.3 x 1 coch. parv. Haz›rlan›fl›: Sodyum sitrat, hesaplanan miktar distile suda çözündürülür. Haz›rlanan çözelti nane suyu ile kar›flt›r›l›r ve üzerine basit flurup ilave edilir. Doz AMAÇLARIMIZ kontrolü yap›larak hastaya verilir. Bu konu ile K ‹ T daha detayl› bilgiye K›l›nç ve Kutbay’›n Bitki Co¤rafyas› (Palme Yay›nc›ilgili A P l›k, 2007) kitab›ndan ulaflabilirsiniz.

aa: Latincesi “ana” olan SIRA S‹ZDE “her birinden eflit miktarlarda” anlam›na gelen reçete k›saltmas›d›r.

DÜfiÜNEL‹M coch. parv: Latincesi “cochlera parvum” olan “çay kafl›¤›” anlam›na gelen S O R U reçete k›saltmas›d›r.
S: Latincesi “signa, signetur” olan “etiket D‹KKAT yap›flt›r›n›z” anlam›na gelen reçete k›saltmas›d›r.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

T SIRAV S‹ZDEN ELE ‹ZYO
DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE ‹NTERNET S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U

1 2

Bitkisel ürünleri ‹S‹ZDE SIRA Z Y O N T E L E V ekstraksiyon ifllemine tabi tutmam›z›n ne gibi yararlar› olabilir?
DÜfiÜ EL‹M Bitkisel ürünleriNgelifligüzel kullanmak do¤ru mudur? SIRA S‹ZDE

‹NTERNET
S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U

SIRA S‹ZDE D‹KKAT

SIRA S‹ZDE D‹KKAT

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

65

FARMASÖT‹K fiEK‹L HAL‹NE GET‹RME
Çok eskidenberi kullan›lan bitkisel droglar›n karmafl›k ve de¤iflken yap›lar›, madde içeriklerinin çok say›da olmas› ve düflük oranlarda bulunmas› nedeniyle zaman zaman fayda yerine zarar görülmüfltür. Dolay›s›yla gelifli güzel kullan›m yerine, uygun dozajda ve formülüsyonlarda haz›rlanmalar› gerekir. Bu nedenle bitkilerin kullan›ma haz›rlanmas›nda uzman kiflilerin (hekim, eczac›) denetiminde olmal›d›r. Kullan›m› kolay, saklanmas› uygun çeflitli farmasötik flekillerin üretimi k›saca aç›klanacak ve bu formülasyonlara örnekler verilecektir.

Çözeltiler
S›v› dozaj flekilleridir, içlerinde bir veya daha fazla madde çözünmüfl olan, berrak ve tek fazl› sistemlerdir. Çözeltiler tek faz olarak görünmelerine ra¤men asl›nda iki SIRA S‹ZDE fazdan oluflurlar; a. Molekül veya iyon düzeyinde çözünmüfl madde (çözünen =da¤›lan), DÜfiÜNEL‹M b. Bu maddeyi çözen s›v› faz (çözücü = da¤›lma ortam›) d›r. Genel tan›m olarak, sistemde az miktarda bulunan faz çözünen, çok miktarda S veya bulunan faz ise çözücü olarak de¤erlendirilir. Çözünen, kat›, s›v› O R U gaz olabilir. Tuz kat›, alkol s›v› ve amonyak gaz haldeki çözünenlere örnek verildi¤inde ve her biri suda çözündürüldü¤ünde sistem tek faz olarak görülür. Çözeltiler içinde etken D‹KKAT madde veya maddeler, tat, koku, renk maddeleri, koruyucu ve tampon maddeler yer alabilir. Çözücü olarak genellikle su kullan›l›r, ancak alkol, gliserin, propilen SIRA S‹ZDE glikol, polietilen glikol, eter, aseton, gibi çözücüler tek bafllar›na veya belli oranlarda kar›flt›r›larak kullan›labilirler. Çözeltilerin en önemli avantaj›, doz da¤›l›mlar› homojen oldu¤u için her kullaAMAÇLARIMIZ n›mda eflit doz al›nabilmesidir. Çözeltilerin kullan›l›fl yollar› esas al›nd›¤›nda, oral çözeltiler (fluruplar, eliksirler, spiritler), enjeksiyonluk çözeltiler, göz, kulak ve buruna uygulanan çözeltiler, K ‹ T A P inhalasyon çözeltileri, a¤›z bofllu¤una uygulanan çözeltiler, deriye uygulanan çözeltiler, rektal ve vajinal çözeltiler olarak s›n›fland›r›lm›flt›r. Bütün ilaçlar gibi, çözeltilerin de raf ömrü boyunca ve hasta kullan›m›na ulaflaTELEV‹ZYON na kadar etkin, stabil ve güvenilir olmalar› gerekmektedir. Aksine bir kay›t yoksa 25°C’yi geçmeyen s›cakl›kta ve ›fl›ktan uzakta saklanmal›d› Bitkisel kaynakl› ilaç flekilleri ile ilgili daha detayl› bilgilere www.rxmediapharma.com ad‹NTERNET resinden ulaflabilirsiniz.
Dozaj fiekli Çözelti Çözelti Çözelti Çözelti Çözelti ‹çeri¤i 1 damla 1.76 mg Sinameki Ekstresi içerir. 100 mL damla 4.0 g ginkgo biloba yapraklar› kuru ekstresi içerir. 100 mL çözelti: 75.6 mL Echinacea purpurae bitkisinin çiçekli taze toprak üstü k›s›mlar›ndan preslenerek elde edilen özsuyu ve 24.4 ml Etanol (%90) içerir. 100 g çözelti: 9 g Vitex agnus castus meyvesinin (Hay›t a¤ac›) tentürü (1:5), su ve etanol içerir. 50 mL’de: Fucus vesiculosus L (Deniz yosunu), Rhamnus frabgula L (Barut a¤ac›), Betula alba L (Hufl a¤ac›), Foeniculum vulgare Mill (rezene), bitkisel gliserin ve distile su içerir.
SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Tablo 3.1 Oral çözelti formülasyonlar›na örnekler

Çözelti-Bu¤u 48 mL çözelti; 0.8 g mentol, 2 g ökaliptol, 0.80 g gomenol, 2.0 g terebentin esans›, 20.0 g benjuan tentürü ve alkol içerir. Çözelti-Bu¤u 40 g çözelti; 1.0 g mentol, 2.0 g ökaliptol, 2.0 g nane esans›, 2.0 g reaktifiye terementi esans› ve 33.0 g alkol içerir. Çözelti-Bu¤u 40 g çözelti; %5 ökaliptol, %2.5 mentol, gomenol esans›, çam esans›, gome benjoin, etanol ve distile su içerir.

Bu¤u: Yüksek buharlaflma kabiliyeti olan maddelerin (kafur, mentol, gibi) ateflte tutularak veya s›cak suya boflalt›larak meydana gelen buhar›n teneffüs edilmesidir.

66
Basit fiurup-Sirop slmpleSirupus simplex T.K. (1954) ve Türk Farmakopesi (1974) Formül: fieker 64k, Su 36k, Haz›rlan››fl›: Daras› al›nm›fl bir kap içerisinde fleker su ile yüksek olmayan bir ›s›da su banyosunda eritilir. Sonra devaml› olarak kar›flt›rarak bir tafl›m kaynat›l›r. Buharlafl›p azalan suyun yerine kaynar su ilave edilir. S›cak iken bezden geçirilir veya süzülür. Is›n›n olumsuz etkisi nedeni ile USP metoduna göre basit flurup ›s›t›lmadan, Perkolasyon metoduna göre haz›rlanmaktad›r Basit fiurup(BP 2008) fieker 667g Saf su y.rn. 1000g için fieker suda çözünene kadar ›s›t›l›r ve kaynar su ile istenilen hacme tamamlan›r. Gerekti¤inde bir veya birkaç koruyucu ilave edilebilir.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

fiuruplar
Etken madde veya aromatize edici maddeler içeren sakkaroz veya di¤er flekerlerin sudaki konsantre çözeltileridir. Yaln›zca flekerin suda çözündürülmesi ile haz›rlanan fluruplara “basit flurup” denir. fiuruplar›n haz›rlanmas›nda kontaminasyonu önlemek amac› ile çok temiz çal›fl›lmas› gerekir. Baflka bir kay›t yoksa sanayide haz›rlanan flurup temiz bir membran filtreden, laboratuvarda ise temiz çift kat tülbentten süzülür. Haz›rlanmas› için fleker kapakl› erlende hafif ›s›da, su içersinde çözündürülüp bir tafl›m kaynat›l›r. Taze haz›rlanm›fl s›cak distile su ile istenilen hacime tamamlan›r. fiuruplar›n haz›rlanma flekilleri; 1. Çözündürme yöntemi ile haz›rlanan fluruplar; a. S›cakta (basit flurup, kodein flurubu) b. So¤ukta ( turunç çiçe¤i flurubu) 2. Kimyasal reaksiyon ile haz›rlananlar, 3. Bitki ekstreleri ile haz›rlananlar ( akdiken flurubu), 4. Bitki maserasyonu, dijestiyonu ve perkolasyonu ile haz›rlananlar, 5. Ekstre ve tentürler ile haz›rlanan fluruplar fiuruplar tatl› ve viskoz çözeltilerdir ve tatland›r›c› olarak USP 31’e göre % 85 a/h fleker içerirler. fiuruplara fleker ve di¤er tatland›r›c›lar›n yan› s›ra kristallenmeyi engellemek, çözünürlü¤ü ve tad› de¤ifltirmek için sorbitol veya gliserin ve koku vermek için aromatik maddeler ilave edilir. Diyabetli kifliler için haz›rlanan fluruplarda tatland›r›c› olarak sorbitol veya yapay tatland›r›c› (aspartam veya sakkarin) kullan›l›r. fiekerin sulu çözeltilerinin bozulmas› hidroliz ve fermantasyonla olur. fieker konsantrasyonu farmakopelerde belirtilen oranlarda oldu¤unda ortamda mikroorganizma üreyemez. Ancak fleker konsantrasyonu düfltü¤ünde üreme bafllar ve önlem olarak koruyucu ilavesi gerekir. En çok kullan›lan koruyucular, metil paraben (%0.1), propil paraben (%0.05), butil parabenler (%0.02), benzoik asit, sodyum benzoat (%0.1-0.2), alkol (% 1 0-20) ve g1iserindir(%45). fiuruplarda alkol miktar› fazla olunca fleker kristallenir. fiuruplar çok dozlu fliflelerde ambalajlan›rlar ve belli bir dozu ölçen kafl›k veya ölçek ile al›n›rlar. Saklama flartlar› ve di¤er özellikleri farmakope standartlar›na uygun olmal›d›r. fiuruplar›n haz›rlan›fl örnekleri: Ahududu flurubu T.K. (1954) Haz›rlan›fl›: Taze, k›rm›z› a¤aç çile¤i ezilir, üzeri hafifçe örtülür ve al›nan bir numune, yar›s› kadar etanolle kar›flt›r›ld›¤›nda bulan›kl›k meydana getirmeyinceye kadar oda ›s›s›nda b›rak›l›r. Kütle s›k›l›p, usare durulma¤a b›rak›l›r, süzülür. Tamamiyle berrak olan usareye fleker ilavesi ile flurup yap›l›r. ‹peka flurubu veya oral ipeka çözeltisi (USP 31/NF26) haz›rlan›fl›: Perkolasyonla haz›rlanan bir fluruptur. Toz ipeka 3 hacim alkol ve 1 hacim su ile 72 saat maserasyon ve perkolasyona b›rak›l›r. Perkola 60°C’yi geçmeyen s›cakl›kta vakum alt›nda uçurularak 70 mL’ye getirilir ve 140 mL su ilave edilir, bir gece bekletilir ve süzülür. Filtre üstündeki bakiye y›kanarak süzüntüye ilave edilir ve sonra hepsi 40 mL kalana kadar uçurulur. Bu çözeltiye 2.5 mL hidroklorik asit ve 20 mL alkol ilave edilir, kar›flt›r›l›r ve süzülür. Filtre üzerindeki çökelti, 30 hacim alkol + 3.5 hacim hidroklorik asit + 66.5 hacim su kar›fl›m› ile y›kan›r. 70 mL süzüntüye 100 mL gliserin ve 1000 mL’ye tamamlamak üzere yeterli miktar flurup ilave edilir ve kar›flt›r›l›r.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

67
Tablo 3.2 Farmakopelerde kay›tl› bitkisel kökenli baz› flurup formülasyonlar›

Farmakope T.K. (1954) T.K. (1954) T.K. (1954) T.K. (1954) T.K. (1954) BP 2008 BP 2008 BP 2008 BP 2008 USP 31/NF26 USP 31/NF26 USP 31/NF26 USP 31/NF26

fiurup Formülasyonu Ahududu flurubu -A¤aç çile¤i, Formül: A¤aç çile¤i usaresi 7 k, fieker 13 k Akdiken flurubu, Formül: Akdiken usaresi 7 k, fieker 13 k Hatmi flurubu, Formül: Hatmi kökü 2.5 k, etanol (%90) 2 k, fleker ve su y.m. Nane flurubu, Formül: Nane yapra¤› 2k, etanol (%90) 1 k, fleker ve su y.m. Tolu flurubu, Formül: Tolu balsam› 5 k, su 100 k, fleker y.m. Tatl› tolu çözeltisi, Formül: Sinamik asit 5.0 g, benzoik asit 2.5 g, etil sinamat 0.3 g, vanilin 0.1 g, tarç›n esans› 0.02 mL, fleker 500 g, alkol (%96) 350 mL, su y.m. 1000 mL Tolu flurubu, Formül: Tatl› tolu çözeltisi 100 mL, flurup y.m. 1000 mL Limon fiurubu, Formül: Limon spiriti 5 mL, sitrik asit monohidrat 25 g, invert flurup 100 mL, flurup k.m. 1000 mL Portakal flurubu, Formül: Portakal tentürü 60 mL, flurup y.m. 1000 mL Senna flurubu veya oral senna çözeltisi, Formül: Senna s›v› ekstresi 250 mL, esans k.m., fleker 635 g, distile su y.m. 1000mL Tolu balsam› flurubu, Formül: Tolu balsam› tentürü 50 mL, magnezyum karbonat 10 g, fleker 820 g, distile su y.m. 1000 mL Portakal flurubu, Formül: Portakal kabu¤u tentürü 60 mL, anhidr sitrik asit 5 g, talk 15 g, fleker 822 g, distile su y.m. 1000 mL ‹peka flurubu veya oral ipeka çözeltisi, Formül: Toz ipeka 70 g, gliserin 100 mL, flurup y.m. 1000 mL

k: k›s›m anlam›na gelen ve gram olarak kabul edilen k›saltmad›r.

Piyasada bulunan bitkisel kökenli baz› flurup formülasyonlar› 5 ml flurup: 45mg Sodyum bikarbonat, 0.00075 Dereotu ya¤›, 0.000375 Anason ya¤›, 0.000375 ml Karaman Kimyon ya¤›, 0.5 mg Nane ucucu ya¤› ve fiekerli su içerir

Spiritler
Esansl› Solusyonlar, Esansl› Tentürler, Tinctura Olei, Esprit, Spiritus, Teinture d’essence ad› ile de tan›mlan›r. Bir veya daha fazla maddenin %96’1›k veya seyreltik alkoldeki çözeltileridir. Haricen veya dahilen kullan›lan kat› maddeleri çözündürme veya s›v› maddelerin biribiri ile kar›flt›r›lmas› ile haz›rlanan güzel kokulu, alkollü veya hidroalkollü solusyonlard›r. Esanslar›n birço¤unun alkoldeki solusyonlar› da bu isim ile bilinir. Baz› spiritler koku verici, lezzet düzeltici preparatlar olarak kullan›l›r; di¤erlerinin ise tedavi edici etkileri vard›r. Reçeteler haz›rlan›rken bu grup preparatlar içerdikleri alkol nedeni ile formüllere so¤uk halde ilave edilmelidir. Spiritler, buharlaflma ile meydana gelecek kayb› önlemek ve oksidasyon de¤iflmelerini azaltmak için a¤z› s›k› kapal›, ›fl›k geçirmeyen renkli kaplarda ve serin yerde saklanmal›d›r.

68
y.m.: “Yeter Miktar” anlam›na gelen k›saltmad›r.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Nane spiriti (BP 2008) Nane esans› 100 mL Alkol (%90’1›k) y.m. 1000 mL Haz›rlanmas›: Nane esans› bir miktar % 90’1›k alkolde çözündürülür ve sonra alkolle istenilen hacme tamamlan›r. E¤er çözelti berrak de¤ilse saf ve steril talk ile çalkalan›r ve süzülür. Limon spiriti (BP 2008) Limon esans› (terpensiz) 100 mL Alkol (%96) y.m. 1000 mL Limon flurubu haz›rlanmas›nda kullan›l›r.

Eliksirler
‹ksir, Elixir, Elixiria, Aliksir ad› ile de tan›mlanmaktad›r. A¤›z yolu ile kullan›lan, fleker veya di¤er bir tad maddesi ile tadland›r›lm›fl; su, alkol, aromatik su veya aromatik bir madde içeren berrak, solusyon flekilli preparatlard›r. Eliksirde çözücü olarak, alkol ve sudan baflka; gliserin ve flurup bulunur. Tad ve aromatik kokular› nedeni ile s›va¤ olarak ve ayr›ca tedavi gayesi ile kullan›l›r. Etken madde içeren t›bbi eliksirler oldu¤u gibi s›va¤ olarak kullan›lan eliksir formülleri de vard›r. S›va¤ olarak kullan›lan eliksirlere Aromatik Eliksir; ilaçl› eliksirlere de Pepsin Eliksiri örnek olarak gösterilebilir. Eliksir formüllerinde alkol kayb›n› önlemek için a¤z› iyi kapal›, tercihan renkli fliflelerde ve serin yerde saklanmas› gerekir. Eliksir formülü örne¤i: Her 7.5ml: 250 mg Liyofilize Royal Jelly (Ar› Sütü) 3X -%4.2 10-HAD, 125 mg Guarana See (Brezilya Kakaosu tohumu), 125 mg Spanish Bee Pollen (‹spanya Ar› Poleni), 50 mg Korean Ginseng (Kore Ginsengi), 50 mg Siberian Ginseng (Sibirya Ginsengi), 50 mg American Ginseng (Amerika Ginsengi) ihtiva eder. Vücut enerji ve dayan›kl›l›¤›n› art›r›r.

Posyonlar
Bir veya birkaç etken madde ile fleker ihtiva eden sulu preparatlard›r. Uzun süre stabil kalabilmeleri için, koruyucu olarak sodyum benzoat ve nipa esterleri kullan›l›r. Posyonlarda ilk önce flurup tart›l›r ve üzerine s›va¤ ilave edilir. Formülde esans, tentür veya uçucu madde varsa bunlar önce flurup ile kar›flt›r›l›r. S›va¤da çözünmeyen etken maddeler toz edilir ve en son ilave edilir. Posyonlardaki bulan›kl›k tedavi de¤eri olmayan maddelere ait ise süzülmesi flartt›r. Kolay ve çabuk bozulurlar. Taze haz›rlan›p kullan›lmal›d›rlar. Örnek preparat: Kardiyal posyon Nane suyu Melisa suyu Tarç›n suyu aa 45.00 g Turunç çiçe¤i suyu Basit flurup 20.00 g Haz›rlan›fl›: Nane suyu, melisa suyu, tarç›n suyu ve turunç çiçe¤i suyu ayr› ayr› tart›l›p kar›flt›r›l›r. Kar›fl›m üzerine basit flurup ilave edilir.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

69

Yar› Kat› Preparatlar
Bu grup preparatlar merhemler, patlar, kremler, sabunlar, yak›lar ve baz› jel fleklindeki farmasötik formülleri kapsar. Uyguland›klar› cilt üzerinde y›kan›ncaya veya silininceye kadar geçen süre içinde kal›rlar. Yar› kat› preparatlardan baz›lar› cilde uygulanan etken maddeler için s›va¤ olarak kullan›l›r. Ayr›ca yumuflat›c›, koruyucu, örtücü amaçla da s›va¤ olarak verilmektedirler. Bu preparatlar, etken maddenin s›va¤ içindeki da¤›l›m flekline göre, etken maddenin çözündü¤ü, süspansiyon ve emülsiyon tipi formülasyonlar olarak haz›rlan›rlar.

Merhemler
Deri veya vücut boflluklar›na uygulanan, oda s›cakl›¤›nda yar› kat›, vücut s›cakl›¤›nda ak›flkanlaflan tek veya iki fazl› ilaç flekilleridir. Etkin madde çözünmüfl veya emülsiyon ya da süspansiyon fleklinde da¤›lm›fl halde bulunur. Bir merhem formülünde bafll›ca iki k›s›m vard›r: etken madde veya maddeler, s›va¤ (baz, excipient). Etken maddeyi tafl›yan ortama s›va¤ denir ve bu merhem s›va¤› ayn› zamanda etkin madde içermeyen bir merhemdir.

Jeller
Do¤al veya sentetik zamklardan meydana gelen üç boyutlu polimer yap›l› esas bir kütle içinde, kat› veya s›v› bir faz›n da¤›l›m› ile oluflan yar› kat› preparatlard›r. Jeller de etken maddelerin deriye uygulanmas› için, merhemler gibi tafl›y›c›/s›va¤ olarak kullan›labilirler. Jeller küçük kat› madde veya çözünmeyen parçac›klar›n›n s›v› ortamda da¤›lmas› ile oluflmufllard›r. Jel oluflturmak üzere kullan›lan maddeler: Proteinler (Kollajen, Jelatin), Polisakkaritler (Aljinatlar, Agar, Karragen, Kitozan, Glisirizin), Yar› sentetik polimerler (Sodyum karboksimetilselüloz, Hidroksipropilselüloz, Metil selüloz ve Hidroksipropilmetilselüloz), Sentetik polimerler (Polivinil Alkol, Poliakrilik asit kopolimerleri, Poliakrilamitler, Poloksamerler).
Dozaj fiekli Merhem Pomad Pomad Jel ‹çeri¤i 1 g merhem 10 mg Centella asiatica ekstresi, lavanta esans› ve ›t›r esans› içerir. 100 g pomad; 25 g Hamamelis virginiana distilat› içerir. 50.00 g pomad; 3.0 g kafur, 0.5 g mentol 1.75 g kapsikum oleoresin, 1.25 g kekik ya¤› 1.25 g terebentin ya¤›, 1.25 g ökaliptüs ya¤›, 0.50 g lavanta ya¤› içerir. 75 mL jel; 1.5 g glucosamine sülfat, 1.2 g chondroitin sülfat, zencefil ya¤›, lavanta ya¤›, rezene ya¤›, ceviz ya¤›, nane ya¤›, okaliptus ya¤› ve portakal ya¤› içerir. 30 mL jel; Calendula officinalis (%1.66), Malva silvestris (%1.66), Tilia cordata (%1.66), Mentha piperita (%0.1), Aloe barbadensis (%0.1), pantenol (%0.66), hidrolize glikozaminoglikan (%0.1) içerir. 1 g Jel; 100 mg Extractum Cepae ( Allium cepae- So¤an zar›), 50 IU Heparin, 10 mg Allantoin içerir. 120 mL emülsiyon; 60 mL hint ya¤›, 30 g arap zamk›, distile su q.s. 120 mL, sodyum sakarin, portakal esans›, muz esans› ve metil selüloz içerir. 1 adet yak›: 47.52 mg kapsikum oleoresin’i (3.8 mg kapsaisin) içerir. Ar› sütü, Ginseng ve kafein içerir. Tablo 3.3 Bitkisel kökenli baz› merhem, pomad, losyon, jel ve emülsiyon formülasyonlar›

Jel

Jel Emülsiyon Yak› Sak›z

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i D‹KKAT

70

D‹KKAT

Kremler
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Opak görünüfllü yar› kat› emülsiyon sistemleridir. K›vam ve viskoziteleri emülsiyonun tipine (s/y veya y/s oldu¤una göre ) ve ayr›ca iç fazdaki kat› maddelerin yap›s›na göre de¤iflir. AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

Sabunlar
K ‹ T A P
q.s.: Latincesi “quantum miktar” anlam›ndaki k›saltmad›r.

Cilt temizli¤i ve deri, saç vb. organlar›n tedavisinde kullan›l›rlar (kükürtlü, katranK ‹ T A P l› sabunlar vb.). Çok fazla say›da bitkisel ürün kullan›larak haz›rlanan sabun formülasyonlar› vard›r.

sufficiant” olan T E L E V ‹ Z Y O N “kâfi

Yak›lar

TELEV‹ZYON

Ya¤ asitlerinin kurflun oksitle oluflturdu¤u sabunlard›r. RxMediaPharma@ 2009 ‹nteraktif ‹laç Bilgi Kayna¤›, www.rxmediapharma.com ‹NTERNET Bitkisel ürünleri S‹ZDE farmasötik flekil haline getirmenin yararlar› nelerdir? SIRA

‹NTERNET SIRA S‹ZDE

3

Kat› Preparatlar
DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

Tozlar
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Pulvis, Poudre, R U S O Powder ad› ile de isimlendirilen tozlar, haricen (serpme sureti ile) ve dahilen (kafl›k ölçüsü ile) kullan›lan; partikül büyüklü¤üne göre de kaba, ince veya mikronize flekilde toz edilmifl iki veya daha fazla say›da etken madde ile yarD ‹ K K A homojen kar›fl›mlar›d›r. Toz preparatlar çeflitli flekillerde gruplad›mc› maddelerin T n›r. Kullan›l›fl flekline göre: 1. Oral yoldan, 2. Haricen kullan›lan ilaç flekilleri olarak SIRA S‹ZDE gruplan›r. Formüllerindeki etken madde say›s›na göre; bir tek etken madde içerenlere basit tozlar, birden fazla say›da etken madde içerenlere de bileflik tozlar denir.
AMAÇLARIMIZ Granüleler

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Do¤rudan do¤ruya ilaç olarak veya tabletlerin haz›rlanmas›nda ön basamak olarak kullan›lan birbirine kenetlenmifl asimetrik agregatlard›r. Granüle çekirde¤i az veya K ‹ T A P çok poröz, kürevi ve silindir fleklinde olabilir. Birden fazla küçük çekirdekten oluflur. Toz maddelerle çeflitli flekil ve görünüflte haz›rlanan farkl› parça büyüklü¤ünde agregatlard›r. Kuru granülasyon ve yafl granülasyon tekni¤i ile haz›rlan›rlar. TELEV‹ZYON Granüleler direkt olarak da safleler/paketler içinde de verilebilirler. 25°C’yi geçmeyen oda s›cakl›¤›nda, nemden korunarak ambalajlar›nda saklanmal›d›r.

‹NTERNET

Tabletler‹ N T E R N E T
Etken madde veya etken madde kar›fl›mlar›n›n direkt olarak veya özel baz› yöntemlerle formülasyonu yap›ld›ktan sonra, özel makinelerde s›k›flt›r›lmas› ile haz›rlanan, farkl› büyüklük ve flekilde kat› içinde kat› grubuna dahil çok fazl› ilaç flekilleridir. K›sa tan›m›yla bas›nçla flekillendirilmifl kat› preparatlard›r. Bir veya daha fazla etken madde ile yard›mc› maddeler içerirler. Etken madde veya etken madde kar›fl›mlar›

fiekil 3.8 Farkl› ilaç flekilleri.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

71

üzerine bas›nç uyguland›¤›nda maddelerin birbirleri ile kenetlenip dayan›kl› flekil alabilmesi için etken madde veya kar›fl›mlar›n›n plastik nitelik göstermeleri gerekir. Plastik niteli¤i olmayan maddeler bas›nç uygulanarak gerekti¤i gibi flekillendirilemezler. Kohesif özelli¤i az olan bu maddelerden tablet haz›rlayabilmek için maddeler önce granüle haline getirilir. Tablet tipleri: Midede da¤›lan tabletler (konvansiyonel tabletler), Çi¤neme tabletleri, Dilalt› tabletleri, Pastil tipi tabletler, Çözelti tipi tabletler, Derialt› Tabletleri, Efervesan tabletler, Yüzeyi kapl› tabletler (Film kaplama, fieker kaplama-Draje) ve Vajinal tabletlerdir. Haz›rlama teknikleri: Etken maddenin özelliklerine, birden fazla etken madde varsa bunlar›n birbirleri ile olan etkileflme durumlar›na, tablette hedeflenen amaca göre (ani etki, sürekli etki gibi) de¤iflebilir. Buna göre seçilecek teknikler iki grup alt›nda toplan›r; 1. Direkt bas›nçla tablet haz›rlama yöntemi, 2. Granülasyondan sonra bas›nçla tablet haz›rlama yöntemi; a) Kuru granülasyondan sonra b) Yafl granülasyondan sonra

Kaplanm›fl Tabletler
‹stenmeyen lezzet ve kokuyu maskelemek, etken maddeyi korumak, geçimsizlik gösteren maddeyi ay›rmak, etken maddenin serbestleflmesini kontrol etmek ve ayr›ca iyi bir görünüm sa¤lamak amac›yla kaplan›r. Kaplamada kullan›lan maddeler fleker (fleker kapl› tablet, draje), suda çözünen film oluflturucu maddeler (film kapl› tablet) veya mide vasat›na dayan›kl›, barsakta da¤›lan maddeler (enterik kaplama) olarak s›n›fland›r›l›r.
Dozaj fiekli Toz ‹çeri¤i Bir bardakl›k toz; 1.5 g standardize Garcinia cambogia’dan elde edilen 750 mg hidroksisitrik asit içerir. Bir ölçek granüle (5 g); 2.60 g Plantaginis semen ovatae, 0.11 g Plantaginis teate ovatae, 0.62 g Sennae fructus angustifoliae, kimyon ya¤›, adaçay› ya¤›, nane ya¤›, demir oksit ve fleker içerir. 5 g granül içinde: 3.25 g Plantago ovata Forsskal bitkinsin tohumlar› (Ispagula tohumlar›) ve 0.11 g Plantago ovata Forsskal bitkisinin tohum kabuklar›ndan elde edilen toz, kimyon ya¤›, adaçay› ya¤›, nane ya¤›, arap zamk› ve titanyum dioksit içerir. Beher tablet; 180 mg bitkisel kömür, 50 mg kükürt, 105 mg senne yapra¤› tozu, 25 mg rubarb ekstresi, 0,5 mg nane esans› ve 0,5 mg rezene esans› içerir. Bir film tablet; 19.2mg Ginkgo glikozidleri, 80 mg Ginkgo biloba yapraklar› kuru ekstresi titan dioksit, sar› demiroksit içerir. Bir enterik tablet; 20 mg Sennosid B’ye eflde¤er Senna ekstresi, fleker ve titan dioksit içerir Bir tablet; 90.0 mg Standardize edilmifl Camellia sinensis (yeflil çay) ve 50.0 g kafeine eflde¤er kola nitida (Cola nut) ekstresi içerir. Bir tablet; 200.0 mg enginar ekstresi içerir. Tablo 3.4 Bitkisel kökenli baz› toz, granül, tablet, draje ve pastil formülasyonlar›

Granül

Granül

Tablet

Film tablet Enterik tablet Tablet Tablet

72
Tablo 3.4 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Tablet Film Tablet Tablet Tablet Tablet Tablet Draje Draje Draje Pastil

Bir tablet; 200.0 mg enginar ekstresi içerir. Her film tablet; 4.0 mg Vitex agnus-castus L. meyvalar›n›n kuru ekstresi içerir. Bir tablet; 1.0 mg Chlorella (Yeflil alg›) ihtiva içerir. Bir tablet; 160.0 mg Antosiyanidin (Üzüm çekirde¤i ve yaban mersini ekstrelerinden elde edilen) içerir. ‹ki tablet; 60.0 mg Ginkgo Biloba (Japon eri¤i), 100 mg Gotu Kola, 250 mg Kara çam kabu¤u ekstresi, 25 mg K›rm›z› biber içerir. Bir tablet; 80.0 mg Yaban mersini meyvesi ekstresi, 180 mg yaban mersini konsantresi, 5 mg Beta-karoten içerir. Bir draje; 12.0 mg Senna glikozidleri, titan dioksid ve demir oksid içerir. Bir draje; 400 mg enginar yapraklar› kuru ekstresi ve titanyum dioksit içerir. Enterik kapl› bir draje. 66 mg kurutulmufl sar›msak tozu (0.3 mg allicin) içerir. 50 g formülasyonda; 0.07 g ökaliptus esans›, 0.10 g mentol, arap zamk›, fleker, jelatin, gliserin, boya (indigo carmine, tartrazine) içerir.

Kapsüller (Capsulae gelatinae, Capsulae gelatinosae, Capsules gelatineuses, Gelules)
Esas maddesi jelâtin olan de¤iflik görünüfl, flekil, renk ve büyüklükte sert veya yumuflak muhafazalard›r. Kapsüller, ilaçlar›n a¤›z yolu ile kolay al›nmas›n› sa¤lar ve içlerinde bulunan maddelerin güzel olmayan koku ve lezzetleri gizlerler. Toz kütle özel kapsül dolgu makinelerinde kapsüllerin içine doldurulur. ‹çlerine s›v› veya kat› haldeki etken ve yard›mc› maddeler konulabilir. Jelâtin kapsüller: Sert ve yumuflak jelâtin kapsüller olmak üzere iki çeflittir. Sert Jelâtin Kapsüller: Hastaya tek ve tam doz halinde ilaç verilmesine yarar. Toz halindeki ilaçlar›n birbiri ile geçimsiz olan maddelerin ayr› ayr› ya da granül, granüle, mikrokapsül veya tablet flekillerinde verilebilece¤i de¤iflik büyüklük ve renkte silindir fleklinde üst üste gelip yerleflebilen çaplar› farkl› büyüklükte iki parçadan yap›lm›fl muhafazalard›r. Sert jelâtin kapsüller, jelâtin, arap zamk›, boya ve su kar›fl›m›ndan özel teknikler ve özel makinelerle haz›rlan›r. Kapsüllerin üst parças›n›n çap› alt k›s›mdan daha genifl, fakat yüksekli¤i daha k›sad›r. Büyüklükleri, hacimlerinin alabilece¤i distile su miktar›na göre (8) tip olarak numaralanm›flt›r, numara de¤erleri büyüdükçe hacimleri küçülür. Yumuflak Jelâtin Kapsüller: Yuvarlak veya oval flekilli, elastiki, güzel renkli oral yolla kullan›lan ilaç flekilleridir. fiekil, büyüklük ve renk bak›m›ndan çok çeflitleri vard›r. Sert jelâtin kapsüllere göre daha kolayca yutulabilir. Haz›rlan›fllar› özel teknik ve alete ihtiyaç gösterir. Bu kapsüllerde bal›k ya¤›, ya¤da eriyen vitamin preparatlar›, çözelti, süspansiyon veya emülsiyon fleklindeki formüller verilebilir.

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

73
Tablo 3.5 Bitkisel kökenli baz› kapsül formülasyonlar›

Dozaj fiekli Sert jelatin kapsül

‹çeri¤i Enterik kapl› 1 sert jelatin kapsül; Nane ya¤› 187 mg ve boyar madde: ‹ndigotin (E132) ve titanyum dioksit (E171) içerir. Bir kapsül; 50.0 mg Vitamin B6, 150.0 mg Tanacetum parthenium (yaprak), 75.0 mg Magnesium sitrat, 50.0 mg Riboflavin, 75.0 mg Scutellaria lateriflora (herba) ve 50.0 mg Vitamin B1 içerir. Her kapsül; 520 mg Serenoa repens, 99 mg bitkisel kapsül kabu¤u, 5 mg magnezyum stearate içerir. Bir kapsül; 205 mg Ar› Poleni, 160 mg Gotu Kola, 60 mg Ginkgo biloba (%24), 25 mg Siberian Ginseng Ext., 10 mg Royal jelly içerir. Bir kapsül: 250 mg %100 saf Propolis ve 300 mg Kuflburnu içerir. Her iki kapsül: 175 mg Deve dikeni tohum ekstresi içerir. Bir kapsül; 175 mg Milk Thistle Deve Dikeni Ekstresi (%80 Silymarin içerir), 85 mg Dandelion Root Karahindiba, 60 mg Ginger Root Zencefil, 60 mg Burdock Root Dul Avrat Otu, 35 mg Parsley Root Maydanoz, 60 mg Black Root Radish Siyah Turp içerir. Bir kapsül; 140 mg Standardize Ay› üzümü Ekstresi, 70 mg Ard›ç Meyvas›, 70 mg Parmak otu, 70 mg Maydanoz, 70 mg Hatmi Kökü, 70 mg Zencefil içerir. Her bir kapsül; 250 mg Zencefil rizomu içerir. Her Kapsül; 100 mg Ekinezya (Echinacea purpurea) bitkisi kuru ektresi, 50 mg Kedi pençesi (Uncaria tomentosa) kabu¤u ekstresi, 50 mg Acerola (Malphigia punicifolia) meyveleri kuru ekstresi, 50 mg Kuflburnu (Rosa Canina) meyveleri kuru ekstresi, 20 mg Ekinezya (Echinacea purpurea) bitkisi kuru ekstresi ve 20 mg Ekinezya (Echinacea angustifolia) kök kuru ekstresi içerir.

Kapsül

Kapsül Kapsül Kapsül Kapsül

Propolis: Ar›lar›n bitki tomurcuklar› ve a¤aç kabuklar›ndan toplad›¤› reçinemsi bir maddedir.

Kapsül

Kapsül Kapsül

Kapsül

74

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

T›bbi bitkilerden ürün haz›rlanmas›n› tan›mlayabilmek 1 • Hastal›klar›n tedavisinde destekleyici olarak kullan›lan bitkisel ürünler baflta olmak üzere çaydan g›da deste¤ine kadar genifl bir yelpazeye sahip t›bbi bitkilerden ürün haz›rlanmas›, elde edilecek fayda aç›s›ndan son derece önemlidir. Bitkilerle tedaviden iyi sonuç al›nmas›nda etkili faktörleri dikkate alarak kullanmak gerekir. Bitkisel ürünlerin kullan›ma haz›rlanmas›n› aç›klayabilmek • Bitkisel ham maddelerin kullan›ma haz›rlanmas›nda yap›lan ifllemler; Distilasyon ve ekstraksiyon yöntemleri ile ürün haz›rlama (Distilasyon, Perkolasyon, Maserasyon) ve Farmasötik flekil (Çözelti, fiurup, Paranteral çözelti, Krem, Pomat, Losyon, Jel, Sabun, fiampuan, Toz, Granüle, Tablet, Kapsül, Draje, Supozituvar) haline getirmedir. Piyasada çok say›da bitkisel kaynakl› ticari ürün bulunmaktad›r. Hekim ve eczac›ya dan›flmadan bitkisel ürün kullan›m›n›n yanl›fll›¤›n› aç›klayabilmek • Bitkisel ürünler kullan›ma haz›rlanmadan önce birtak›m ifllemlere tabii tutulur. Karmafl›k ve de¤iflken yap›lar›, çok çeflitli madde içermeleri ve içeriklerinin düflük olmas› sebebiyle gelifli güzel kullan›mlar› sak›ncal›d›r. “Do¤ald›r zarars›zd›r.” söylemi ile hekim ve eczac›ya dan›flmadan bitkisel ürün kullan›m› yanl›flt›r. Bitkilerle tedavi suistimale aç›k bir aland›r. Hiç zarar› yokmufl gibi sunulan bitkisel ürünlerin kiflinin kulland›¤› sentetik ilaçlar ile etkileflimleri ve vücuttaki seyri ile ilgili ciddi sorunlar ortaya ç›kabilir.

A M A Ç

2

AM A Ç

3

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

75

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bir ekstraksiyon yöntemi de¤ildir? a. Distilasyon b. Perkolasyon c. fiurup d. Maserasyon e. Dekoksiyon 2. Distilasyon ve ekstraksiyon yöntemleri ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Bir kar›fl›mdaki farkl› kaynama noktas›na sahip bir veya birden fazla bilefleni fiziksel olarak ay›rmaya distilasyon denir. b. Bitkilerde bulunan ve çözücüde çözünen bileflikleri çözücü yard›m› ile elde etme yöntemi ekstraksiyondur. c. Sürekli bir ekstraksiyon yöntemine perkolasyon denir d. Tentürler, genellikle kuru bitkisel veya hayvansal droglardan üretilen s›v› preparatlard›r. e. ‹nfizyon, so¤ukta haz›rlanan ve çözücüsü alkol ve su olan preparatlard›r. 3. ‹nfüzyon ve dekoksiyonlarla ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹nfüzyon ve dekoksiyonlar taze haz›rlanmalar›na gerek yoktur. b. ‹nfüzyon ve dekoksiyonlar reçetede bir kay›t yoksa % 2 oran›nda drog kullan›larak haz›rlan›r. c. Dekoksiyonlar s›cakken pamuklu tülbetten süzülür. d. Hatmi kökü, keten tohumu gibi müsilaj ve niflasta tafl›yan droglar›n dekoksiyonlar› so¤ukta haz›rlan›r. e. ‹nfüzyonda çiçek ve yaprak k›s›mlar›, dekoksiyonda ise kabuk, kök ve gövde k›s›mlar› kullan›l›r. 4. Afla¤›dakilerden hangisi perkola haz›rlamada uygulanan ifllemlerden de¤ildir? a. Dro¤un uygun incelikte ufalanmas› b. Dro¤un çözücü ile ›slat›lmas› c. Islak dro¤un perkolatöre yerlefltirilmesi d. Perkolatörde ön maserasyon ve ak›fl h›z›n›n ayarlanmas› e. Drog ile çözücü sürekli temas etmez 5. Afla¤›dakilerden hangisi farmasötik flekil de¤ildir? a. fiurup b. Tablet c. Krem d. Ekstre e. Draje 6. fiuruplarla ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Tatl› ve viskoz çözeltilerdir. b. Tatland›r›c› olarak fleker içerirler. c. Çözünürlü¤ü ve tad› de¤ifltirmek için sorbitol veya gliserin ve koku vermek için aromatik maddeler ilave edilmez. d. Diyabetli kifliler için haz›rlanan fluruplarda tatland›r›c› olarak sorbitol veya yapay tatland›r›c› (aspartam veya sakkarin) kullan›l›r. e. fiekerin sulu çözeltilerinin bozulmas› hidroliz ve fermantasyonla olur. 7. Afla¤›dakilerden hangisi yar›kat› preparatlardan de¤ildir? a. Merhemler b. Drajeler c. Jeller d. Kremler e. Sabunlar 8. Afla¤›dakilerden hangisi bitkilerle tedaviden iyi sonuç al›nmas›nda etkili bir yöntem de¤ildir? a. Do¤ru bitkinin, do¤ru zamanda toplat›m›fl olmas› b. Taze kullan›lacak bitkinin çürümeden kullan›lmas› c. Kurutulacak veya ifllemden geçirilecekse bunun uygun flekilde yap›lmas› d. Do¤ru yöntemle, do¤ru flekilde ve uygun miktar hammadde kullan›larak haz›rlanmas› ve do¤ru dozda al›nmas› e. Hekim ve eczac›ya dan›flmadan kullanmak 9. Afla¤›dakilerden hangisi kat› dozaj flekillerinden de¤ildir? a. Krem b. Toz c. Tablet d. Draje e. Kapsül 10. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel ürünlerin farmasötik flekillerinden biri de¤ildir? a. Tablet b. Kapsül c. Krem d. Çözelti e. Perkola

76

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c 2. e 3. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekstraksiyon” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Distilasyon ve Ekstraksiyon” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Maserasyon, ‹nfüzyon ve Dekoksiyon” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Perkolasyon” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmasötik fiekil Haline Getirme” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “fiuruplar” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yar› Kat› Preparatlar” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kat› Preparatlar” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farmasötik fiekil Haline Getirme” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Bir bitkisel ürün içindeki farkl› kaynama noktas›na sahip bir veya birden fazla bilefleni fiziksel olarak ay›rmay› sa¤lar. Bitkilerde bulunan ve çözücüde çözünen bileflikleri çözücü yard›m› ile elde etme yöntemidir. Böylece sadece bitki içindeki yararl› bileflik al›narak ilaç flekline dönüfltürülerek do¤ru flekilde kullan›ma haz›rlanabilir. S›ra Sizde 2 Kesinlikle de¤ildir. Bitkisel ürünlerin toplanmas›, saklanmas› ve kullan›ma haz›rlanmas› uzman kifliler taraf›ndan yap›lmal›d›r. Özellikle ciddi hastal›klarda mutlaka modern t›bb›n olanaklar›ndan yararlanmak gerekir. Üzerinde yeterince toksisite testleri ve klinik deneyler yap›lmam›fl veya çok uzun süredir halk aras›nda güvenli ve etkili kullan›m› bilinmeyen bitkilerle kulaktan dolma eksik bilgilerle yap›lacak tedavi giriflimi hüsranla sonuçlanabilir. Bu konuda al›nmas› gereken ilk ve en önemli önlem, tedavide kullan›m› amaçlayan her türlü t›bbi bitkisel ürünün, ister ilaç, ister t›bbi çay isterse g›da takviyesi olsun sadece eczaneler eliyle sat›lmas›n› sa¤lamak ve uzman tavsiyesi ile kullanmak olmal›d›r. S›ra Sizde 3 Bitkileri de kullanmadan önce uygun farmasötik flekillere dönüfltürmek gerekir. Bitkileri belirli ifllemlerden geçirerek farmasötik flekil (tablet, kapsül, merhem, gibi) haline getirdikten sonra kullan›lmal›d›r. Bitki farmasötik flekil haline dönüfltürülmeden önce, bitki içindeki kimyasallar, tüketme (ekstraksiyon) ve fraksiyonland›rma gibi ifllemlerle zenginlefltirilerek etkili doza ulafl›labilir. Bu flekilde haz›rlanan ürün hem standardize edilebilir hemde uygun ölçüde doze edilebilir. Direk bitkiyi kulland›¤›m›zda ise içindeki kimyasallar daha düflük dozda bulunurlar ve birden fazla bileflen ihtiva etti¤i içinde bunlar›n içinde faydal› olanlar oldu¤u gibi zararl› bileflenlerde vard›r. Aralar›nda doz ve içerik tekdüzeli¤i fark› vard›r. Bu nedenle bitkisel droglar›n kullan›ma haz›rlanmas› son derece önemlidir. Anlafl›labilece¤i gibi bir maddeyi ilaç yapan onun vücuda verilebilecek flekle sokulabilmesi, uygun dozu ve standardizasyonudur.

4. e 5. d 6. c 7. b 8. e 9. a 10. e

3. Ünite - Bitkisel Hammaddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›

77

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Abac›o¤lu, N., Onursal, E., Hatuno¤lu, K., Abac›o¤lu, H. (2009). Güncel Farmalist 2009 - Türkiye T›bbi ‹laç Rehberi, Palme Yay›nc›l›k, Ankara. Acartürk, F., A¤beyo¤lu, ‹., Çelebi, N., De¤im, T., De¤im, Z., Do¤anay, T., Takka, S., T›rnaks›z, F.( 2007). Modern Farmasötik Teknoloji, Türk Eczac›lar› birli¤i Eczac›l›k Akademisi Yaya›n›, Ankara. Aktarlarda, baharatç›larda ve benzeri dükkanlarda sat›lmas› mahzurlu ve tehlikeli droglar (1986), Türk Eczac›lar› Birli¤i (TEB) Yay›nlar› 14, Teknik Rapor Dizisi 3, Ankara. British Pharmacopeia 2008, The Stationary Office on Behalf of the Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) , London. Blumenthal, M.(2000). Herbal Medicine, Expanded Commission E Monographs, American Botanical Council, Integrative Medicine Communications, USA. Çubukçu, B., Meriçli, A.H., Mat, A., Sar›yar, G., Sütlüp›nar, N., Meriçli, F. (2002). Fitoterapi, ‹stanbul Üniversitesi Yay›nlar›, ‹stanbul. Demirezer, Ö.L. (2007). Tedavide Kullan›lan Bitkiler “FFD Monograflar›” Nobel T›p Kitabevleri, ‹stanbul. EUROPAM (1998). Guidelines for Good Agricultural Practice (GAP) of Medicinal and Aromatic Plants. European Pharmacopeia 2005, 5th Edition, Council of Europea, 67075, Strasbourg Cedex, France. Food and Drug Administration (FDA) (2007). Department of Health And Human Serv›ces Rules and Regulations Vol. 72, No. 121. Geçgil, fi. (1991). Farmasötik Teknolojiye Bafllang›ç, Cihan Matbaac›l›k, ‹stanbul. Gürsoy, A. (2004). Farmasötik Teknoloji -Temel Konular ve Dozaj fiekilleri, Piksel Biliflim Matbaac›l›k Reklamc›l›k ve Filmcilik Hizmetleri Ltd. fiti., ‹stanbul. Kuruüzüm Uz, A. (2009). Bitkisel Farmasötik Ürünlerde GACP ve GMP, Modern Fitofarmakoterapi ve Do¤al Farmasötikler Vol 1(1), 54-58. Lüllmann, H., Mohr, K., Ziegler A., Bieger, D. Çevirenler: Bozkurt, A., Pekiner, C., fiahin-Erdemli, ‹., Tuncer, M., Uma, S. (2001). Renkli Farmakoloji Atlas›, Palme Yay›nc›l›k, Ankara. Ommaty, R. (2008). Vademecum- Modern ‹laç Rehberi, Medical Tribune yay›nc›l›k, ‹stanbul. The United State Pharmacopeia/The National Formulary 2008 (USP 31, NF26), The United States Pharmacopeial Convention, 12601 Twinbrook parkway, Rockville, MD 20852. Üstünes, L.(2009). RxMediaPharma@2009 ‹nteraktif ‹laç Bilgi Kayna¤›, www.rxmediapharma.com ‹spençiyari ve T›bbi Müstahzar ‹malathaneleri Yönetmeli¤i Uygulama K›lavuzu (1994). T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤› ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü, Say›:1505, Ek 8, Ankara. Türk Farmakopesi I (2004). Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu, Gökçe Ofset Ltd.fiti., Ankara. Türk Farmakopesi 1974, Milli E¤itim Bas›mevi, Istanbul. World Health Organization (WHO) (1997). A guide to good manufacturing practice (GMP) requirements, WHO, Cenevre. World Health Organization (WHO) (2003). WHO guidelines on good agricultural and col1ection practices (GACP) for medicinal plants, Cenevre. Yak›c›, C.(Editör), Özkan, Y. (Bölüm yazar›) (2006). Sendrom II- Eczac›l›k Terimleri Sözlü¤ü, Logos T›p yay›n›, Ankara.

4
Amaçlar›m›z
• • • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Do¤al olan her zaman güvenli de¤ildir fikrini yorumlayabilecek, Bitkilerle tedavinin avantajlar›n› ve dezavantajlar›n› aç›klayabilecek, Bitkisel ürünlerin yan etkilerini tan›mlayabilecek ve kontrendikasyonlar›n› aç›klayabilecek, gerekli bilgi ve becerileri kazanabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Drog, Bitkisel ‹laç Pirolizidin Türevi Alkaloidler Fonksiyonel G›da, Nutrasötik Bitkisel Ürünlerin Yan Etkileri Bitkisel Ürünlerin Kontrendikasyonlar› • • • • • Kalp Glikozitleri Siyanogenejik Glikozitler Aristoloik Asit Berberin, Atropin, Okzalatlar Safrol, β-Asaron, Lektinler

‹çerik Haritas›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

• G‹R‹fi • B‹TK‹SEL ÜRÜNLER NEDEN ZARARLIDIR? • ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN DO⁄AL ETK‹N B‹LEfiENLER • ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN B‹TK‹SEL DORGLAR • D‹⁄ER ZEH‹RL‹ B‹TK‹LER

Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar
G‹R‹fi
Bitkiler, yüzy›llard›r ülkemizde ve dünyan›n pek çok ülkesinde geleneksel tedavide halk ilac›, g›da deste¤i ve bitkisel ilaç olarak yayg›n biçimde kullan›lagelmektedir. Bitkiler ve bitkisel ilaçlar hakk›nda pek çok kifli do¤al olan güvenlidir gibi yanl›fl bir düflünceye sahiptir. Bu düflünce tüm dünyada bu ürünlerin kullan›m›n›n h›zla artmas›na neden olmufltur. Günümüzde kronik hastal›klar›n bafll›ca hastal›k ve ölüm nedeni olmas› nedeniyle geleneksel tedavi sistemlerine özellikle de bitkisel ilaçlarla tedaviye ilgi giderek artm›fl ve bitkisel ilaçlar›n dünya ilaç pazar›ndaki yeri oldukça genifllemifltir. Avrupa Birli¤i Bilimsel Araflt›rma ve Gelifltirme Servisi (CORDIS), 2008 y›l› itibariyle tüm dünyada bitkisel ilaçlara yaklafl›k 50 milyar avro harcand›¤›n› aç›klam›flt›r. Bununla beraber, ‘’bitkiler veya bitkisel ilaçlar do¤ald›r, o nedenle güvenlidir’’ görüflünün do¤ru olmad›¤› bilimsel çal›flmalarla da kan›tlanm›flt›r. Kiflilerin doktor veya eczac› kontrolü d›fl›nda kendi kendilerine veya uzman olmayan kiflilerin tavsiyesiyle kulland›klar› bitkisel ilaçlar ve ürünler yaflamlar›n› tehlikeye sokabilecek ciddi yan etkilere yol açabilmektedirler. Ayr›ca bitkisel ürünlerin modern t›pda kullan›lan di¤er ilaçlarla etkileflebilme olas›l›¤› da unutulmamal›d›r. Bu ba¤lamda, bitkilerin ve bitkilerden elde edilen ürünlerin birçok etkin madde içerdi¤i göz önüne al›n›rsa, bunlar›n pek çok farmakolojik aktiviteden sorumlu olmalar› daha kolay anlafl›l›r. Bir bitkisel ürün bir hastal›¤› tedavi ederken, baflka bir istenmeyen durumun meydana gelmesine neden olabilir. Bu nedenle, bitkisel ürünlerin tedavi yetenekleri ve yan etkileri her zaman birlikte de¤erlendirilmelidir. Uzmanlar ‘’a¤›za al›nan her fley, baflka bir fley ile etkileflim potansiyeline sahiptir’’ diye uyar›r. A¤›zdan al›nan g›da ve bitkisel ürünler, ilaçlar gibi ayn› flekilde sindirim sistemine tafl›n›r. Bu nedenle, bir ilaç, g›da veya baflka bir bitkisel ürün ile birlikte al›nd›¤›nda, birbiriyle etkileflebilir ve metabolize olabilirler. Baz› ilaçlar vücudun besinleri absorblama yetene¤ine engel olurken, ayn› flekilde baz› bitki ve g›dalar ise bir ilac›n etkisini artt›rabilir veya azaltabilirler. Bitkisel ilaçlar›n hamileler ve süt veren anneler de kulan›lmas› sak›ncal› oldu¤u gibi bu ürünler 12 yafl alt›ndaki çocuklarda da kullan›lmamal›d›r. Çünkü çocukBitkisel ilaç: Bitkisel drog veya kar›fl›mlar›n› oldu¤u gibi veya de¤iflik preparatlar› halinde etkili k›s›m olarak tafl›yan bitmifl, etiketlenmifl t›bbi ürünleridir. Bu ürünlerde, tedavi edici etkinli¤i oldu¤u kabul edilen aktif maddelerin teflhisi ve miktar tayinleri uygun analitik metodlar kullan›larak yap›lmal›d›r. Bitkisel ilaçlarda da konvensiyonel ilaçlarda aranan kalite, güvenilirlik flartlar›n›n bulunmas› istenir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

80

D‹KKAT

D‹KKAT T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE lar›n fizyolojik yap›lar› yetiflkinlerden farkl›d›r ve metabolik enzim sistemleri tam olarak geliflmemifltir, vücut a¤›rl›klar›na göre doz ayarlamas› yap›lamad›¤› için toksik dozlara daha kolay ulafl›labilir. Ayr›ca, çok çeflitli ilaç kullanan yafll› hastalarda AMAÇLARIMIZ da ilaç etkileflimleri daha önemli ve risklidir. Yüksek tansiyon, tiroid, genifllemifl prostat bezi, depresyon veya di¤er psikiatrik problemler, fleker, kalp, Parkinson epilepsi, glokomAve felç gibi herhangi bir patolojik rahats›zl›¤› olanlar bir bitkisel K ‹ T P ürün kullanmadan önce mutlaka kendilerini tedavi eden doktora dan›flmal›d›r. Ayr›ca karfl›lafl›lan ola¤and›fl› belirtiler göz ard› edilmemeli, mutlaka doktorla paylafl›lmal›d›r. TÖzellikle N E L E V ‹ Z Y O cerrahi müdahele geçirecek olan hastalar, bitkisel ilaç kullan›m› aç›s›ndan mutlaka sorgulanmal› ve bitkisel ilaç kullan›m›na operasyon tarihinden yaklafl›k 2-3 hafta önce son verilmelidir. ‹ N T E R N bilgi Bu konuda ayr›nt›l› E T için http://www.holisticonline.com/HerbalMed/hol_herb_med_reac.htm adresine bakabilirsiniz.

‹NTERNET

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER NEDEN ZARARLIDIR?
Baz› besinlerin do¤al yollardan hastal›klar›n önlenmesi ve tedavisindeki etkinli¤inin bilimsel olarak ortaya konulmas›, sa¤l›¤›m›z›n korunmas›nda beslenme deste¤inin önemini artt›rm›flt›r. Bu nedenle, fonksiyonel g›dalar, nutrasötikler ve do¤al sa¤l›k ürünleri daha fazla tüketilir hale gelmifltir. Besleyici özellikleri d›fl›nda vücudumuza fizyolojik yararlar sa¤layan veya kronik hastal›k riskini azaltabilen besinlere fonksiyonel g›da; tek veya kar›fl›m halde bulunan bir veya birden çok bitki kimyasal›n›n bir g›da ürününün bileflimine girerek, destek veya sinerjik etkiyle kanser patojenezinde ve di¤er kronik hastal›klar›n gelifliminde koruyucu, önleyici ve muhtemelen tedavi edici etki gösteren ilaç flekillerine ise nutrasötik ad› verilmektedir. Nutrasötik hem al›fl›lagelmifl hem de farkl› (tablet, kapsül, vs.) g›da ve g›da bileflenlerini tarif ederken, fonksiyonel g›da geleneksel g›da formlar›n› ifade eder.
SIRA S‹ZDE

1

Fonksiyonel SIRA S‹ZDE g›da ve nutrasötik terimleri aras›nda ne fark vard›r.? Gerek fonksiyonel g›da, gerek nutrasötik, gerekse fitofarmasötik olsun tüm bitDÜfiÜNEL‹M kisel ilaçlar›n farmakolojik etkinli¤i tafl›d›klar› aktif maddelerden ileri gelmektedir. Bitkilerin farmakolojik aktivitesinden, içerdi¤i tek bir etkin madde veya bir etkin S R U madde grubu Osorumludur. Bu aktif bileflenler sayesinde bitkiler ve bitkisel hammaddeler tedavi edici (terapötik), hastal›klardan koruyucu (profilaktik) veya toksik etki göstermektedirler. Bitkisel ürünlerin kullan›m›ndan kaynaklanan çok tehD‹KKAT likeli ve öldürücü yan etkiler rapor edilmifltir. Bu yan etkiler; bitkinin do¤rudan toksik etkileri, alerjik reaksiyonlar, kontaminasyona ba¤l› etkiler, ilaç ve di¤er bitkilerle olanSIRA S‹ZDE etkileflimler olmak üzere birkaç farkl› mekanizmaya ba¤l› olarak ortaya ç›kabilir. Ayr›ca, bitkiler ve bitkisel ürünler yan etkilerinin d›fl›nda, birbirleriyle ve ilaçlarla etkileflebilirler. Bitki-ilaç etkileflimine ait bulgular klinik raporlara daAMAÇLARIMIZ yanarak ortaya at›lm›flt›r. Örne¤in alkol, baflta antidepresanlar ile beyin ve sinir sistemini etkileyen ilaçlar olmak üzere hemen hemen her ilaç ile etkileflmektedir. Reçeteli ilaç kullan›rken alkollü içecek tüketilmemesi en do¤ru davran›flt›r. Alkollü K ‹ T A P içecekler, tedavi sürecinde benzodiazepinler, antihistaminikler, antidepresanlar, antipsikotikler, kas gevfleticiler, narkotikler ve sakinleflticiler gibi depresyon ilaçlar›n›n etkilerini artt›rma e¤ilimi gösterirler. Baz› antioksidanlar ve β-karoten, karaTELE ‹ZYON ci¤er üzerinde Valkolün etkisini art›r›r. Di¤er yayg›n olarak kullan›lan OTC ilaçlar› ile de etkileflim problemleri yaflanabilir.
‹NTERNET

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

81

Bunun yan›nda, beslenme s›ras›nda al›nan baz› bileflenlerinde yan etki riskini artt›rd›¤› anlafl›lm›flt›r. Ast›m tedavisinde kullan›lan ve ksantin yap›s›ndaki teofilin, çay, kahve, çikolata ve di¤er kafein kaynaklar›nda bulunur. Kafeinli içecekler ve ast›m ilaçlar› birlikte al›nd›¤›nda afl›r› duyarl›l›¤a neden olabilir. Baz› vitamin ve mineraller de tedavide etkilidir. Kan p›ht›laflmas›n› artt›ran ve K vitamini içeren brokoli, ›spanak ve di¤er yeflil yaprakl› sebzelerin fazla tüketilmesi, heparin, warfarin ve di¤er p›ht›laflmay› önleyici ilaçlar›n etkisini azaltabilir. Diyet lifleride ilaç emilimini etkiler. Pektin ve di¤er çözünebilen lifler populer bir a¤r› kesici olan asetaminofen emilimini azalt›r. Kepek ve di¤er çözünmeyen lifler de önemli bir kalp ilac› olan digoksin üzerine benzer etki gösterir. ‹laç etkileflim riski sadece bitkisel materyallerle s›n›rl› de¤ildir. Baz› yiyecek ve içeceklerde ilaçlarla sa¤l›¤› tehdit edecek etkileflimlere neden olmaktad›r. Antidepresanlar veya OTC preparatlar› ile birlikte kullan›lan sar› kantaron hassas baz› kiflilerde afl›r› uyar›lma, bafl dönmesi, çarp›nt› ve konfuzyona neden olmaktad›r. Ayr›ca kan bas›nc›nda afl›r› art›fl görülmektedir. Greyfurt suyu, tedavi s›ras›nda karaci¤eri etkileyerek vücut metabolizmas›nda ilaçlar›n de¤iflikli¤e u¤ramas›na neden oldu¤u için kalsiyum kanal blokörleri, östrojen içeren oral do¤um kontrol ilaçlar›, baz› psikiatrik ilaçlar ve allerjik tedavilerde kullan›lan pek çok ilaçla (terfenadine, astemizole gibi) etkileflebilmektedir. Portakal suyu ise alüminyum içeren antiasitlerle birlikte tüketilmemelidir. Alüminyumun absorbsiyonunu art›r›r. Antibiotik kullananlar portakal suyu ve süt tüketmemelidir. Portakal suyunun asitli¤i ve süt, antibioti¤in etkinli¤ini azaltmaktad›r. Yüksek K vitamini içeren yeflil yaprakl› sebzeler, kumadin kullan›rken fazla miktarda tüketilmemelidir. Bu sebzeler kan›n p›ht›laflmas›na neden olarak ilac›n etkilerini azaltabilir. Domates alerjisinin yayg›n nedeni bilefliminde çok az miktarda bulunan solanin alkaloidi, hassas kiflilerde bafl a¤r›lar›n›n da tetikçisidir. Elma, kay›s› ve ayva gibi baz› meyvelerin tohumlar›nda bulunan amigdalin, midede hidrojen siyanüre dönüflür. Bu nedenle, tohumlar›n fazla miktarda tüketilmesi siyanür zehirlenmesine neden olabilir. Ayr›ca, erik, fleftali, kay›s› çekirdekleri ç›kar›larak oluflan oyuklar amigdalin tafl›r. Fazla tüketildi¤inde amigdalin, zehirli hidrojen siyanüre dönüflebilir ve hassas kiflilerde alerjik reaksiyon oluflturabilir. Ayr›ca, safra tafl› olanlar zerdeçal tüketmekden kaç›nmal›d›r.

Resim 4.1 Vitamin ve mineral depolar›.

ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN DO⁄AL ETK‹N B‹LEfiENLER
Bu k›s›mda, bitkilerde görülen yan etki ve geçimsizliklerden sorumlu baz› do¤al aktif bileflenler tan›mlanm›fl, bu aktif bileflenlerin yap›lar›, farmakolojik etkileri, yan etkileri, çeflitli bitki veya ilaçlarla geçimsizlikleri ve elde edildikleri bitkiler aç›klanm›flt›r.

82

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Aristoloik Asit
Aristolochiaceae familyas› bitkilerinde bulunan aristoloik asit, nitrofenantren karboksilik asit türevi olup iki ana formda görülür (aristoloik asit I ve aristoloik asit II). Aristoloik asit iki formda da karsinojenik, nefrotoksik, mutajenik, genotoksik potensiyele sahiptir. Söz konusu yan etkiler, aristoloik asit tafl›yan bitkileri uzun süre tüketenlerde görülmektedir. Aristoloik asit içeren bafll›ca bitkiler; Aristolochia clematitis, A. contorta, A. debilis, A. serpentina, A. canadense.

Atropin
Solanaceae familyas› bitkilerinde bulunan atropin ve rasemik formu hiyosiyamin, oldukça toksik potansiyele sahip alkaloitlerdir. Tedavi edici dozlarda bile oldukça önemli toksik potensiyele sahip bu alkaloitlerin doz afl›m› ölümcül reaksiyonlara neden olabilmektedir. Atropin, otonom sinir sisteminin parasempatik yola¤›n›n etkisini bloke eder, doz afl›m›nda kab›zl›k, idrara ç›kamama, mukoz membranlarda ve a¤›zda kuruluk, sinirlilik, huzursuzluk, halüsinasyonlar ve haf›za kayb› gibi belirtiler görülebilir. Atropin içeren bafll›ca bitkiler; Atropa belladonna, Mandragora officinarum.

β - Asaron
β-asaron, Aracaceae ve Aristolochiaceae familyalar›na dahil Acorus ve Asarum cinslerine ait birkaç bitkinin uçucu ya¤›nda bulunan potansiyel hepatokarsinojenik bir bilefliktir. Allilbenzen yap›s›ndaki bileflik, küçük dozlarda bile karaci¤er hasar›na neden olur. Bu nedenle β-asaron içeren bitkiler uzun süre kullan›lmamal›d›r. β-asaron içeren bafll›ca bitkiler; Acarus calamus, A. gramineus, Asarum canadense, A. europaeum.
SIRA S‹ZDE

2

SIRA S‹ZDE β-asaron içeren bitkiler niçin uzun süre kullan›lmamal›d›r?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Berberin

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Berberin, Berberidaceae, Papaveraceae, Ranunculaceae, Rutaceae gibi familyalarda bulunan kuaterner alkaloiddir. Sar› renkli, ac› lezzetli berberin, antiinflamatuvar S O U ve antimikrobialR etkilidir. Berberin ve tuzlar› uterus kas›lmas›n› artt›rd›¤› için hamilelerin kullanmamas› gerekir. Saf berberin afl›r› dozda al›n›rsa kalp hasar›, nefes darl›¤›, kan bas›nc›nda düflüfle neden olur. Berberin içeren bafll›ca bitkiler; BerbeD‹KKAT ris vulgaris, Chelidonium majus, Coptis chinensis, Hydrastis canadensis, Mahonia nervosa, Phellodendron chinense.
SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

83
Resim 4.3 Convallaria majalis L. Kaynak: www.lahuti.com/convallaria-majalis

Resim 4.2 Berberis vulgaris L. Kaynak: www.panoramio.com/photo

Kalp Glikozitleri
Kalp glikozitleri, özellikle kalp kas›n›n fonksiyonu ve ritmini etkileyen steroid yap›s›nda glikozitlerdir. Özellikle Asclepiadaceae ve Apocynaceae familyalar›nda, nadiren de Brassicaceae, Fabaceae, Liliaceae, Ranunculaceae, Scrophulariaceae ve Tiliaceae familyalar›na ait baz› cinslerde bulunmaktad›r. Digitalis türleri, ilaç endüstrisinin kalp glikozitleri üretimi için en önemli kaynakt›r. Bunun yan›nda, Strophantus ve Convallaria türleride önemli oranda kalp glikoziti tafl›maktad›r. Kalp glikoziti tafl›yan bitkiler kalp ilaçlar› ile etkileflerek orta fliddetli zehirlenmelere neden olmakta, bu etkileflim sonucu bitkinlik, ifltahs›zl›k, bradikardi, mide bulant›s›, kusma, bafla¤r›s›, huzursuzluk, sara nöbeti, hiperkalemi gibi belirtiler görülmektedir. Kalp glikozitlerinin en önemli yan etkileri aritmi, kalp foksiyon bozukluklar› ve damar t›kan›kl›klar›, direkt olarak kalp üzerinde meydana gelmektedir. Kalp glikozitleri içeren bafll›ca bitkiler; Digitalis purpurea, Hydrastis canadensis, Convallaria majalis, Apocynum cannabinum, Asclepias tuberosa, Urginea maritima.

‹yot
‹yot, tiroid bezinin normal aktivitesi için gerekli temel eser elementtir. ‹nsan vücudunda toplam iyot miktar› 20-50 mg aras›nda de¤iflmekte ve bunun %60-80’i tiroid bezinde bulunmaktad›r. Guatr ve hipotiroid gibi iyot eksikli¤i hastal›klar›n›n tedavisinde terapötik olarak ve beslenmesinde iyot eksikli¤i olan toplumlarda endemik guatr hastal›¤›n›n tedavisinde koruyucu olarak iyot kullan›l›r. ‹yodun bol ve do¤al olarak görülen tek kayna¤› deniz yosunu ve deniz bitkileridir. ‹yot eksikli¤i veya fazlas› tiroid bezinin sa¤l›ks›z çal›flmas›na neden olur. Uzun süre afl›r› iyot tüketimi veya tiroid bezi taraf›ndan kullan›lan iyodun eksikli¤inde guatr hastal›¤› görülür. Ayr›ca, uzun zaman afl›r› iyot kullananlarda a¤›z ve bo¤az iltihaplar›, artan tükrük salg›s›, ishal, mide-barsak sorunlar›, deri döküntüleri, gözlerde tahrifl gibi belirtiler görülmektedir. Hamilelikte, afl›r› tüketim nedeniyle fetusda düflük, ölü do¤um, ayr›ca yeni do¤an ve çocuklarda zeka gerili¤i, sa¤›rl›k, flafl›l›k ve guatr hastal›¤› görülebildi¤i için kaç›n›lmal›d›r. ‹yot içeren bafll›ca bitkiler; Fucus vesiculosus, Nereocystis luetkeana, Rhodymenia palmetta.

84

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

3

SIRA S‹ZDE ‹yot eksikli¤i veya fazlal›l›¤› organizma için neden önemlidir, aç›klay›n›z.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Lektinler

Lektinler özellikle Fabaceae ve Euphorbiaceae familyas› bitkilerinin tohumlar›nda yayg›n olarak görülen glikoproteinlerdir. Fitohemaglutininler olarak bilinen lektinS eritrositleri birbirine ba¤lama kapasitesine sahiptir. Pek çok lektin balerin bir s›n›f›, O R U ¤›fl›kl›k ve sinir sistemini uyar›c›, antikanser ve bazende toksik özelliklere sahiptir.
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

Resim 4.4

Resim 4.5 Ricinus communis L. Kaynak: http//dtirp.dtra.mil

SIRA S‹ZDE

Viscum album L.

Kaynak: www.dinophoto.sk/medicinal

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Baz› toksik lektinler Viscum album yapraklar› ve Ricinus communis tohumlar›nda yo¤unlam›flt›r. Özellikle R. communis tohumlar›nda bulunan risin, hint ya¤› eldesi s›ras›nda ya¤a da geçmektedir. Eritrositlere karfl› Viscum album’un içerdi¤i lektinler (phoratoksin) oldukça toksik, barbunya ve yerf›st›¤› lektinleri orta derecede, taze fasulye ve mercimek lektinleri zay›f derecede toksiktir. Soya lektinleri ise proteaz inhibitörüdür. Piflirme s›ras›nda lektinlerin toksisitesi azal›r. Risin gibi oldukça toksik lektinlerin tüketilmesi 2-3 saat içerisinde kusma, kanl› ishal, s›v› kayb›, kalp fonksiyonlar›nda de¤ifliklik, karaci¤er nekrozu, flok ve bilinç kayb› fleklinde zehirlenme belirtilerinin görülmesine neden olur. 2-4 adet R. communis tohumu tüketilmesi mide bulant›s›, kas spazmlar› ve barsaklar›n boflalmas›na neden olurken, 8 adet tohum kal›c› organ hasar› ve ölüme neden olabilmektedir. Lektin içeren bafll›ca bitkiler; Ricinus communis, Viscum album, Phytolacca americana.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

85
fiekil 4.1 Alyuvarlar, akyuvarlar, trombositler. Kaynak: www.pcmd.com/alyuvar

Beyaz kan hücreleri (akyuvarlar) K›rm›z› kan hücreleri (eritrositler) Arter Trombositler

Oksalatlar
Basit dikarboksilik asit yap›s›nda (HOOC-COOH) oksalik asit tuzlar›d›r. Çözünmeyen kalsiyum ve çözünmüfl potasyum tuzlar› halinde görülürler. Güçlü ve kal›c› tadl›, önemli oranda uçucu ve renksiz kristallerdir. Serbest asitler halinde bulunurlar. Oxalidaceae, Arecaceae ve Polygonaceae familyas› bitkilerinde yayg›n olarak görülür. Kanda kalsiyumla birleflen oksalik asit çözünmeyen Ca-oksalat kristallerini oluflturur, özellikle böbreklerde biriken bu kristaller mekanik hasara yol açabilirler. Oksalik asit içeren çilek, franbuaz, ›spanak ve ravent kökü hassas kiflilerde böbrek ve safra tafllar›n› artt›rabilir, vücudun demir ve kalsiyum emilim yetene¤ini azaltabilirler. Oksalat içeren bafll›ca bitkiler; Capsella bursa-pastoris, Quillaja saponaria, Rheum officinale, R. palmatum, Rumex acetosa, R. crispus, Viburnum prunifolium.

Pirolizidin Alkaloitleri
Baz› Asteraceae, Boraginaceae, Fabaceae familyas› bitkilerinde bulunan pirolizidin alkaloitleri, nesik asit ve amino alkollerden oluflan esterlerdir. Senecio alkaloitleri gibi ölümcül karaci¤er hasar›na neden olarak toplu zehirlenmelere yol açabilirler. Baz›lar› ise mutagenik ve karsinojenik etki gösterirler. Bunun yan›nda bütün pirolizidin alkaloitleri (Echinacea ssp. gibi) zehirli de¤ildir. Bu alkaloitleri içeren bitkiler geleneksel tedavide akci¤er problemleri (Borago officinalis) ve üst solunum yolu hastal›klar›nda (Tussilago farfara), ayr›ca düretik ve emanogog (Senecio aureus) olarak kullan›lmaktad›r. Pirolizidin alkaloitleri içeren bafll›ca bitkiler; Alkana tinctoria, Borago officinalis, Tussilago farfara, Senecio aureus, Eupatorium purpureum, Symphytum asperum, S. officinale.

86
Resim 4.6 Senecio aureus L. Kaynak: www.claytonvnps.org

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Resim 4.7 Borago officinalis L. Kaynak: www.ubcbotanicalgarden.org

SIRA S‹ZDE

4

SIRA S‹ZDE Pirolizidin alkaloitleri içeren droglar›n tedavide kullan›lmamalar›n›n nedeni nedir?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Safrol

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Safrol, küçük hindistan cevizi (Myristicae fragrans), tarç›n (Cinnamomum verum) ve kafur (C. camphora) uçucu ya¤lar›n›n minör, Sassafras albidum kök kabu¤u S R U uçucu ya¤›n›nOana bileflenidir. Safrol hepatotoksik, karsinojenik ve mutajenik aktiviteye sahip allilbenzen yap›s›nda bir bileflikdir. Hindistan cevizi, tarç›n, kafur dahil baz› safrol ‹ içeren bitkilerin fetusda DNA hasar› meydana getirebilece¤i için haD KKAT milelik süresince tüketilmesi sak›ncal›d›r. Safrol içeren bafll›ca bitkiler; Cinnamomum verum, C. camphora, Myristicae SIRA S‹ZDE fragrans, Ocimum basilicum, Sassafras albidum.
AMAÇLARIMIZ

DÜfiÜNEL‹M

AMAÇLARIMIZ

Resim 4.8

Resim 4.9 Cinnamomum camphora (L.) Sieb.. Kaynak: www.pardeetree.com

Cinnamomum verum J. Presl.
K ‹ Kaynak: www.toptropicals.com K ‹ T A P T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

87

Salisilatlar
Do¤ada salisilik asit esterleri veya tuzlar› yap›s›nda bulunan salisilatlar, sentetik yada do¤al salisinden türevlendirilen hidroksibenzoik asit türevleridir. Salix, Populus, Betula gibi pek çok bitkinin kabuk, yaprak ve çiçeklerinde bulunmaktad›r. Günümüzde hafif fliddetli a¤r›larda analjezik olarak kullan›lmaktad›r. Aspirine duyarl› kiflilerin salisilat içeren bitkileri dikkatli kullanmamas› gerekir. Do¤al bir salisilat içeren franbuaz hassas kiflilerde aspirine alerjik reaksiyon oluflturabilir. Invitro çal›flmalar salisinin fizyolojik etkilerinin asetil salisilik asitten yeterince farkl› oldu¤unu kan›tlam›flt›r. Potensiyal kan inceltici ilaçlarla aspirinin geçimsizli¤i salisilat içeren bitkilerde görülmez. Ayr›ca, aspirinin alerjik reaksiyonlar› ve Reye’s sendromu gibi yan etkileri de salisilat içeren bitkiler için geçerli de¤ildir. Salisilat içeren bitkiler bafll›ca atefl düflürücü, orta fliddetli a¤r›lar› ve iltihap giderici olarak kullan›lmaktad›r. Salisilatlar› içeren bafll›ca bitkiler; Betula pendula, B. pubescens, Filipendula ulmaria, Populus balsamifera, P. x jackii, Salix alba.
Resim 4.10 Salix alba L. Kaynak: www.bomengids.nl

SIRA S‹ZDE Aspirine duyarl› kifllerin salisilat içeren bitkileri dikkatli kullanmalar› gerekir, neden?

Siyanogenetik Glikozitler

5

SIRA S‹ZDE

Siyanogenetik glikozitler bir siyano grubu ile fleker içeren α-hidroksinitrilin β-glikoz türevleridir. Bu glikozitler hidroliz edildiklerinde hidrosiyanik asit (HCN) ile S O R U birlikte bir aldehit veya keton (benzaldehit veya aseton) ve do¤al olarak bir fleker verirler. Daha çok Rosaceae, Linaceae, Asteraceae, Fabaceae, Euphorbiaecae familyas› bitkilerinde bulunurlar. En iyi bilinen siyanogenejik glikozitAamigdalin kiD‹KK T raz, elma, fleftali, armut, kay›s› gibi Rosaceae familyas› bitkilerinin meyve tohumlar›nda bulunmaktad›r. Bu tip glikozitlerin hidrolizi sonucu ortaya ç›kan HCN, inSIRA S‹ZDE sanlar ve hayvanlar için zehirlidir. HCN, pestisit olarak çeflitli parazitler ve fare gibi zararl› hayvanlar› öldürmek için kullan›l›rlar. Siyanogenetik glikozitler içeren bafll›ca bitkiler; Linum usitatissimum, Prunus AMAÇLARIMIZ amygdalus var. amara, P. laurocerasus, Sambucus nigra, Artemisia dracunculus, Foeniculum vulgare, Ocimum basilicum.
K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

88
Resim 4.11

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Resim 4.12 Linum usitatissimum L. Kaynak: www.hippiedippiebebe.com

Prunus amygdalus (L.) Batsch. Kaynak: www.arbolesornamentales.com

Tanenler
Tanenler kompleks fenolik bilefliklerin en genifl grubunu olufltururlar. En önemli biyolojik aktiviteleri tripsin ile α-amilaz isimli enzimlerin sindirimdeki aktivitesini, substratlarla kompleks teflkil ederek önlerler veya onlara ba¤lanarak protein ve niflasta sindiriminin aksamas›na yol açarlar. Ayr›ca B vitamini ile kompleks oluflturarak emilimini önlerler. En fazla tanen içeren bitki maz› mefledir (~%80), bunun yan›nda tanenler pek çok bitki ve g›dan›nda bilefliminde bulunurlar. Tanenler damarlar› ve mukozay› büzücü (astrenjan) etkilerinden ötürü bademcik, farenjit, basur ve baz› deri hastal›klar› ilaçlar›n›n bileflimine girerler. Ayr›ca bo¤az ve bademcik iltihablar›nda gargara veya a¤›z suyu, anal ak›nt›larda vajinal dufl, ishalde ise çay olarak kullan›l›rlar. Yüksek oranda tanen içeren bitkilerin sürekli tüketimi ise mide-barsak hastal›klar›, böbrek hasar› ve karaci¤erde nekroz gibi yan etkilere neden olmaktad›r. Çay taneninin yan etkisi çaya süt eklenerek azalt›labilir, çünkü sütdeki proteinler tanenleri ba¤layarak yan etkileri ortadan kald›rabilir. Tanen içeren bafll›ca bitkiler; Camelia sinensis, Castanea sativa, Eucalyptus glabulus, Hamamelis virginiana, Hypericum perforatum, Ilex paraguayensis, Krameria argentea, K. triandra, Paullinia cupana, Punica granatum, Quercus alba, Q. robur, Quillaja saponaria, Rheum officinale, R. palmatum, Rhus coriaria, R. glabra, Rumex acetosa, R. crispus, Salix alba.

Tuyon
Bisiklik monoterpen yap›s›nda bir bileflik olan tuyon, çeflitli uçucu ya¤lar›n terkibinde bulunan, konvulzan ve halüsinojenik etki gösteren nörotoksik bir maddedir. Pek çok ülke tuyon içeren uçucu ya¤ tafl›yan bitkilerden oral kullan›m için haz›rlanan ürünleri s›n›rlam›flt›r. Tuyonun yan etkisi, bitkilerin alkollü ekstreleri ve uçucu ya¤lar›nda ortaya ç›kmakta, suda çözünmedi¤i için sulu ekstrelerde (çay gibi) pek fazla görülmemektedir. Tuyonca zengin ürünlerin afl›r› dozda veya uzun süre kullan›m› huzursuzluk, kusma, bafl dönmesi, titreme, böbrek hasar› ve konvulzonlara neden olmaktad›r. Tuyon içeren bafll›ca bitkiler; Artemisia absinthium, Salvia officinalis, Tanacetum vulgare, Thuja occidentalis, Platycladus orientalis.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

89

ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN B‹TK‹SEL DROGLAR
Bitkisel ürünlerin elde edildi¤i droglar›n tedavide kullan›mlar› kadar yan etkileri ve di¤er bitki ve/veya bitkisel ürün ve ilaçlarla etkileflimlerinin bilinmesi insan sa¤l›¤› aç›s›ndan çok önemlidir. Özellikle karsinojenik, hepatotoksik, mutajenik veya teratojenik oldu¤u bilinen bileflikleri içeren droglar tedavide kullan›lmamal›d›r. Bu k›s›mda, Avrupa Farmakopesi ve Alman Komisyon E monograflar› incelenerek g›da veya reçeteli/reçetesiz ilaç (OTC) olarak ya da halk aras›nda tedavi amaçl› s›kl›kla kullan›lan bitkisel droglar›n, elde edildikleri bitkiler, ait olduklar› familyalar, aktif maddeleri, potansiyel yan etkileri ve bilinen geçimsizlikleri sunulmufltur. Droglar›n s›n›fland›r›lmas›nda bilinen yan etkileri göz önüne al›nm›flt›r.
fiekil 4.2 Bitkisel ürünlerde s›k görülen yan etkiler.
Karsinojenik Reaksiyonlar Kalp Damar Sistemi Rahats›zl›klar› Gastrointestinal Sistem Rahats›zl›klar› Solunum Sistemi Rahats›zl›klar› Sinir Sistemi Rahats›zl›klar› Üriner Sistem Rahats›zl›klar›

Genel Alerjik Reaksiyonlar

Karsinojenik Reaksiyonlar
Alkannae radix ( Havaciva kökü)
Alkanna tinctoria (L.) Tausch BORAGINACEAE Aktif bileflikler: Naftokinon türevleri (alkannin), pirolizidin alkaloitleri ve tanen tafl›maktad›r Kullan›m›: Antimikrobiyal ve yara iyilefltirici olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Pirolizidin alkaloitleri içermesi nedeniyle hepatotoksik ve karsinojenik etki gösterebilece¤inden sadece haricen kullan›lmal›d›r. Kontrendikasyonlar›: Hamileler, emzirenler ve 12 yafl alt› çocuklar kullanmamal›d›r.

Senecio herba
Senecio aureus L. ASTERACEAE (ve di¤er Senecio türleri; S. nemorensis, S. bicolor, S. vulgaris, S. jacobaea) Aktif bileflikler: Pirolizidin alkaloitleri (senesionin, fuksisensionin, neorensin gibi), seskiterpenler, flavonoidler, hidroksikumarinler içermektedir.

90

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kullan›m›: Kanamay› durdurucu ve hipoglisemik etkileri bilinmektedir. Yan etkileri: Pirolizidin alkaloitleri içermesi nedeniyle hepatotoksik ve karsinojenik etki gösterir. Kontrendikasyonlar›: Hamilelik ve emzirme döneminde kullan›lmamal›d›r.

Eupatorii herba
Eupatorium cannabinum L. ASTERACEAE Aktif bileflikler: Seskiterpen laktonlar (germakrenler), pirolizidin alkaloitleri, kafeik asit esterleri (klorojenik asit), immunostimulan polisakkaritler, tanen ve uçucu ya¤ tafl›maktad›r. Kullan›m›: ‹mmünstimulan etki gösterir. Yan etkileri: Seskiterpen laktonlar nedeniyle sitotoksik, pirolizidin alkaloitleri nedeniyle hepatotoksik ve karsinojenik etki gösterir. Kontrendikasyonlar›: ‹çerdi¤i seskiterpen laktonlar nedeniyle ve Asteraceae familyas› bitkilerine hassas kiflilerde alerjik reaksiyonlar oluflabilir. Hamilelik ve emzirme döneminde kullanl›mamal›d›r.

Rubia tinctorii radix (Boyac› kökü)
Rubia tinctorium L. RUBIACEAE Aktif bileflikler: Lusidin, purpurin, alizarin gibi rubiadin grubu antrasen glikozitleri (%2-4) tafl›maktad›r. Kullan›m›: Böbrekler ve safra kesesinde kalsiyum okzalat kristallerinin oluflumunu önler. Yan etkileri: Toksik bir madde olan lusidin nedeniyle mutajenik etki gösterir. Rubiadinlerin karsinojenik etkileri nedeniyle tedavide kullan›lmaz.

Rhamnus purshiana, Rhamni purshianae cortex (Cascara Sagrada)
Rhamnus purshiana D.C. RHAMNACEAE Aktif bileflenleri: Antrasen glikozitleri (%8-10) (Kaskarozit A,B,C,D,E ve F) içermektedir. Kullan›m: Laksatif etkilidir. Su ve elektrolit absorbsiyonu ve sekresyonu antrakinonlar taraf›ndan etkilenir. Kab›zl›kda, ayr›ca hemoroid ve rektal ameliyatlardan sonra feçesi yumuflatmak için kullan›l›r. Yan etkiler: Antrakinonlar›n uzun süreli kullan›mlar›nda nefrit, kolon veya barsak kanseri oluflma riski bulunmaktad›r. Midede haz›ms›zl›k ve kramp görülebilir, vücutta elektrolit (özellikle K) dengesi bozulur, albuminuri, hematuri oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: Kronik kullan›m›nda potasyum absorbsiyonu azal›p kalp glukozitlerinin ve antiaritmiklerin etkisini art›r›r. Beraberinde tiazid diüretikler, kortikosteroidler bu etkiyi art›r›r. Barsak t›kanmas›, akut barsak iltihab›, kolit, apandisit ve nedeni bilinmeyen kar›n a¤r›lar›nda kullan›lmamal›d›r. Ayr›ca 12 yafl›n alt›ndaki çocuklar, hamileler ve süt vere anneler taraf›ndan kullan›lmamal›d›r.

Cocae folium
Erythroxylum coca Lam. ERYTHROXYLACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca tropan alkaloitleri (baflta kokain olmak üzere, cis/trsinnamil kokain, α- truksillin, β- truksillin, benzoilekgonin) içermektedir. Kullan›m›: Santral sinir sistemi stimulan› ve lokal anestezik olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Drog yüksek dozda motor sinir liflerinde felce neden olabilir. Kontrendikasyonlar›: Kokain hamilelerde fetusa ve embriyoya geçebildi¤i için

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

91

embriyotoksikdir, anne sütüne de geçebilir. Ayr›ca yapra¤›n fazla miktarda çi¤nenmesiyle psiflik bozukluklar ve halüsinasyonlar görülebilir.
Resim 4.13 Erythroxylum coca Lam. Kaynak: dying-pharmacist.blogspot.com/

Erythroxylum coca bitkisinin tedavide kullan›m›n›n istenmemesininSIRA S‹ZDE nedeni nedir?

6

SIRA S‹ZDE

Farfarae folium

Tussilago farfara L. ASTERACEAE Aktif bileflenleri: Asidik polisakkaritlerden oluflan müsilaj (%7), tanen, triterpen S O R U (β-amirin), steroidler (β-sitosterol) ve eser miktarda pirolizidin alkaloitleri (senesionin, tussilajin) içermektedir. Kullan›m›: Tafl›d›¤› müsilajdan dolay› antienflamatuvar, öksürükA kesici ve göD‹KK T ¤üs yumuflat›c› etki gösterir. Yan etkiler: Pirolizidin alkaloitleri nedeniyle antibakteriyal, hepatotoksik ve SIRA S‹ZDE karsinojenik etki gösterebilece¤inden sadece haricen kullan›lmal›d›r

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Euphorbia herba

Euphorbia cyparissias L. EUPHORBIACEAE Aktif bileflenleri: Diterpen esterler (ingenan di ve tri esterleri) ve triterpenler içermektedir. K ‹ T A P Yan etkiler: Diterpen esterler oldukça toksik olup, güçlü irritan, ve tümör büyümesini destekleyici maddelerdir. Ayr›ca ingenan esterler enflamatuvar ve karsinogenik etkili oldu¤undan tedavide kullan›lmamal›d›r. TELEV‹ZYON

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kalp-Damar Sistemi Rahats›zl›klar›
Crataegi flos (Al›ç çiçe¤i)
Crataegus monogyna Jacq. Crataegus laevigata (Poir.) DC.
‹NTERNET ‹NTERNET

ROSACEAE

92

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Aktif bileflenleri: Oligomerik prosiyanidinler, flavonoidler (hiperozit, rutin, vitexin), aminler (kolin, asetilkolin gibi), kateflinler, fenolik karboksilik asitler (klorojenik asit gibi) içermektedir. Kullan›m›: Kalp ve beyne kan ak›m›n› artt›r›r, tansiyonu düflürür, kalp ritm bozukluklar›n› giderir, kalp kas›n› güçlendirir, kan bas›nc› ve kolesterol düzeylerini düflürür, sinir sisteminde yat›flt›r›c›, spazm giderici, ayr›ca diüretik etki gösterir. Yan etkileri: Koagülan etki gösterir. Kontrendikasyonlar›: Kalp hastal›klar›n›n tedavisinde en çok kullan›lan Lanoxin (Digoxin) ile birlikte verilmemelidir. Al›ç ve lanoksin kar›fl›m› kalp at›m say›s›n› düflürerek, kalp yetmezli¤ine neden olabilir. Ayr›ca Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebeb olabilir.

Ephedra herba (Deniz Üzümü)
Ephedra sinica Stapf. EPHEDRACEAE Aktif bileflenleri: Alkaloidler (efedrin, pseudoefedrin, nor-efedrin, nor-pseudoefedrin, metilefedrin), flavonoidler, glikanlar (efedran), sitrik, malik, okzalik asitler, kondanse tanenler ve uçucu ya¤ (a-terpineol, limonen, linalool) içermektedir. Kullan›m›: Yetiflkinlerde ve 6 yafl üzeri çocuklarda solunum sistemi hastal›klar›nda, orta fliddetli bronkospazmlarda, ayr›ca ast›m, grip, so¤ukalg›nl›¤›, öksürük, üflütme, bafla¤r›s›, burun t›kan›kl›¤›, eklem ve kas a¤r›lar›nda kullan›l›r. Yan etkiler: Anksiyete, uykusuzluk, huzursuzluk, kan bas›nc›nda yükselme, glokom oluflur, ayr›ca mide bulant›s›, idrar yapmada problemler ve taflikardi görülür, ayr›ca afl›r› dozda aritmi ve ba¤›ml›l›k geliflir. Kontrendikasyonlar›: Kalp glikozitleri veya halotan ile birlikte kalpde ritim bozuklu¤u, Guanetidin ile birlikte sempatomimetik etkide artma, MAO-inhibitörleri ile birlikte efedrinin sempatomimetik etkisinde büyük art›fl, Secale alkaloitleri ya da oksitosin ile beraber hipertansiyon oluflabilir.

Ginseng
Panax ginseng C.A. Meyer ARALIACEAE Aktif bileflenleri: Triterpenik saponinler (ginsenozitler), salisilatlar ve vanillik asit içermektedir. Kullan›m›: Kronik yorgunluk, konsantrasyon bozuklu¤u durumlar›nda ve nekahet dönemlerinde koruyucu ve tedavi edici olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Kan bas›nc›n›n kontrol alt›nda tutulmaya çal›fl›ld›¤› durumlarda tehlikeli olarak kan bas›nc›n› artt›rabilir. Nadiren bunama ile sonuçlanan afl›r› uyar›lmaya neden olabilir. Uzun süre Ginseng kullan›m› sonucu, baz› kad›nlarda adet bozukluklar› oluflabildi¤i gibi gö¤üslerde duyarl›l›k artabilir. Kontrendikasyonlar›: Ginseng, sar›msak ve zencefil içeren preparatlar veya kumadin gibi kan incelticilerle verildi¤i zaman kanamalara neden olabilir. Ayr›ca, Ginseng ile birlikte tüketilen kafein, sindirim sistemi bozukluklar› ve afl›r› uyar›lmada art›fla neden olabilmektedir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

93
Resim 4.14 Panax ginseng C.A. Meyer. Kaynak: adaptogens.eu/ginseng/

Ginseng kullan›m› hangi durumlarda sak›ncal›d›r?

SIRA S‹ZDE

7

SIRA S‹ZDE

Liquiritiae radix (Meyan kökü)

Glycirrhiza glabra L. FABACEAE Aktif bileflenleri: Triterpenik saponin (glisirrizin, gilisirrizinik asit tuzlar›), flavoS O R U nol (liguiritin, isoliguiritigenin), izoflavon (formononetin) ve aminler (asparagin, betain) içermektedir. Kullan›m›: Bronflit gibi üst solunum yolu rahats›zl›klar›nda Dgö¤üs yumuflat›c›, ‹KKAT ekspektoran olarak ve ses k›s›kl›¤›na karfl› kullan›l›r, virüs kaynakl› karaci¤er iltihablanmas›nda tedavi edici özelliktedir. Müshil etkiye sahiptir. Meyan bal› mukoSIRA S‹ZDE zay› koruyucu ve yara iyilefltirici etki gösterir. Ayr›ca mide ve duedonum ülserlerinde kullan›l›r. Yan etkileri: Hipertansiyon, aritmi, bafl a¤r›s›, bafl dönmesi, ödem, sodyum tuAMAÇLARIMIZ tulmas›, potasyum eksikli¤i görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Safra ak›fl› problemleri ile oluflan karaci¤er hasarlar›, siK ‹ T A P roz, hipertoni, hipokalemi, hipertasiyon ve baz› karaci¤er yetersizlikleri olanlar ile kortizon kullananlar için sak›ncal›d›r. Ayr›ca, digoksin gibi kalp ilac› kullananlar, glisirrizin içeren meyan kökü kullanmamal›d›r. Digoksin ve meyan kökü birTELEV ZYON likte al›nd›¤›nda kalp ritim bozukluklar›na neden olurken, meyan ‹ kokü ve diüretikler birlikte al›nd›¤›nda kanda potasyum düzeyinde tehlikeli biçimde azalmayla birlikte kas a¤r›s› ve sonunda felç oluflabilir. Bunun yan›nda, meyan kökü kan bas›nc›n› düzenleyen ilaçlar ya da kalsiyum kanal blokörleri ile etkileflime neden ola‹NTERNET bilir. 4-5 haftadan fazla kullan›lmamal›d›r.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ
Hipokalemi: Kanda potasyum düzeyininT A P K ‹ normalin alt›nda olmas›.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

94

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Gastrointestinal Rahats›zl›klar
Eucalyptii folium (Ökaliptus yapra¤›)
Eucalyptus glabulus Labillardiere MYRTACEAE Aktif bileflenleri: Tanenler, fenolik asitler (kafeik, ferulik, gallik, gentisik, protokateflik asitler), flavonoidler (ökaliptrin, hiperin, hiperozit, kesretin, kersitrin ve rutin), uçucu ya¤ (özellikle sineol), triterpenleri (urolik asit türevleri) içermektedir. Kullan›m›: Nezle ve bronflit tedavisinde, ayr›ca çay› bronflit ve bo¤az iltihab›nda kullan›l›r. Yan etkiler: Dahilen gastrointestinal ve safra kanallar›nda iltihablanma ile karaci¤erde ciddi hasarlar oluflturur. Preparatlar› al›nd›kdan sonra nadiren mide bulant›s›, kusma ve ishal görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Haricen kullan›lan ökaliptus preparatlar› yüze, özellikle küçük çocuklar›n ve bebeklerin burnuna uygulanmamal›d›r.

Eucalypti aetheroleum
Eucalyptus glabulus Labillardiere MYRTACEAE Aktif bileflenleri: Sineol, α- ve β-pinen, D-limonen, p-simen gibi monoterpen, aromadendren, alloaromadendren, globulol gibi seskiterpen, karvon gibi keton, urolik asit türevleri gibi triterpenik yap›da bileflikler içermektedir. Kullan›m›: Nezle ve gripde inhalant ve romatizmal a¤r›larda haricen kan toplay›c› olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Dahilen gastrointestinal ve safra kanallar›nda iltihablanma, karaci¤erde ciddi hasar oluflur, ayr›ca mide bulant›s›, kusma ve ishal görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Haricen kullan›lan ökaliptus preparatlar› yüze, özellikle küçük çocuklar›n ve bebeklerin burnuna uygulanmamal›d›r. Ökaliptus ya¤›, metabolizmada detoksifikasyon prosesine dahil olarak karaci¤er enzim sistemini uyar›r. Bu nedenle kullan›lmakta olan di¤er ilaçlar›n etkisini azaltabilir.

Elaterii fructus (Ac›düvel, Ac›dülek, Eflekh›yar›)
Ecballium elaterium A. Richard CUCURBITACEAE Aktif bileflenleri: Glikozit (elaterin) ve triterpen (kukurbitasin B) yap›s›nda bileflikler içermektedir. Kullan›m›: Antienflamatuar etkisi nedeniyle seyreltilmifl meyva özsuyu sinüzit tedavisinde buruna tatbik edilerek kullan›l›r. Ayr›ca analjezik, katartik, idrar artt›r›c› ve müshil etkileri bilinmektedir. Yan etkiler: Taze meyva öz suyu dahilen kullan›ld›¤›nda kar›n a¤r›s› ile bafllayan zehirlenmelere yol açar. Doz afl›m›nda kal›nbarsa¤› tahrifl eder ve kanl› ishale neden olabilir. Buruna tatbik fleklinde kullan›ld›¤›nda seyreltilerek tatbik edilmelidir, aksi takdirde uzun süren alerjik reaksiyonlara neden olur. Kontrendikasyonlar›: Taze meyva öz suyu göze temas etmemelidir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

95
Resim 4.15 Ecballium elaterium A. Richard. Kaynak: nlbif.eti.uva.nl/bis/f lora.php

Bromelainum (Ananas suyundan elde edilen proteolitik enzim)
Ananas comosus (L.) Merill. BROMELIACEAE Aktif bileflenleri: Bromelain, papain benzeri basit glikoprotein kar›fl›m› olan enzimdir. Ananas meyvas› ise mono ve disakkaritler ile organik asit ve çeflitli vitaminleri içermektedir. Kullan›m›: Antiinflamatuar etkisi sayesinde romatizma ve sinüzit tedavisinde yard›mc› olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Bazen mide bozukluklar› ve ishale neden olmaktad›r. Kontrendikasyonlar›: Bromeline afl›r› duyarl›l›kda kullan›lmaz.

Echinaceae purpureae herba (Ekinezya)
Echinacea purpurea (L.) Moench. ASTERACEAE Aktif bileflenleri: Kafeik asit türevleri (flikorik, klorojenik ve kaftarik asit), alkamidler, suda çözünen polisakaritler, flavonoitler (kesretin ve kamferol) ve uçucu ya¤ (borneol, bornil asetat gibi) içerir. Kullan›m›: Akyuvarlar›n oluflumunu takviye ederek immün sistemi destekler. Güçlü antibakteriyal ve antiviral özelli¤e sahiptir. Dahilen grip, nezle, uçuk, sinüzit, saman nezlesi ve kronik üst solunum yolu ve baz› idrar yolu hastal›klar›n›n destek tedavisinde kullan›l›r. Haricen antienflamatuvar özelli¤i nedeniyle egzama, ç›ban, kesik, yan›k, yara, sivilce, sedef, ülser, kurdeflen gibi patolojik olgularda yara iyilefltirici olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Dahilen veya haricen kullan›mda yan etki bilinmiyor. Parenteral kullan›mda doza ba¤l› k›sa süreli atefl, mide bulant›s› ve kusma görülebilir, baz› hassas kiflilerde ise alerjik reaksiyonlar oluflabilir. 6 haftadan daha uzun süre kullan›lmamal›d›r. Kontrendikasyonlar›: ‹mmünsuppresiflerle etkileflebilir. Dahilen kullan›mda tuberkuloz, lösemi ve MS gibi otoimmün hastal›klarda immün fonksiyonlar› uyard›¤› için kullan›lmamas› yerinde olur. Asteraceae familyas› bitkilerine duyarl› kiflilerde alerjik reaksiyonlar oluflabilir. Ayr›ca 2 yafl›ndan küçük bebeklere tavsiye edilmez.

96

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Cimicifuga racemosae rhizoma (Black Cohosh)
Cimicifuga racemosa (L.) Nutt. RANUNCULACEAE Aktif bileflenleri: Özellikle oleik, palmitik ve salisilik asitler ile tetrasiklik triterpenler (sikloartanol gibi), ayr›ca simigonit, tanen ve uçucu ya¤ içermektedir. Kullan›m›: Östrajen hormonuna benzer etki gösterir. Adet söktürücü, kramp çözücü, sinirleri güçlendirici, teskin edici, antienflamatuar, analjezik ve antipiretik özelliklere sahiptir. Yan etkileri: Mide rahats›zl›klar›na neden olabilir.

Rusci aculeati rhizoma (Kuzukula¤›, Tavflan memesi)
Ruscus aculeatus L. LILIACEAE Aktif bileflenleri: Özellikle steroidal saponinler (ruskogenin, neoruskogenin, ruskin, ruskozit) ile ya¤ asitleri (tetrakosanoik asit), flavonoid, sterol (sitosterol, stigmasterol) ve benzofuran içermektedir. Kullan›m›: Bacaklarda fliddetli a¤r›, kramp, kafl›nma, k›zar›kl›k gibi kronik venöz rahats›zl›klar›n, ayr›ca hemoroidde kafl›nma, yanma gibi flikayetlerin tedavisinde destekleyici olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Nadiren mide flikayetleri ve mide bulant›s› görülebilir.

Taraxaci radix cum herba (Karahindiba¤)
Taraxacum officinale G.H. Weber ex Wigger. ASTERACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca seskiterpen lakton (ödesmanolid ve germakronolidler), triterpen (tarakzol, tarakzerol), karbohidrat (inülin) ve potasyumca zengindir. Kullan›m›: Diüretikdir. Safra ak›fl› düzensizlikleri, ifltah kayb›, dispepside kulan›l›r. Yan etkileri: Tüm ac› madde içeren bitkiler gibi mide asiditesini artt›r›r. Kontrendikasyonlar›: Diüretiklerin etkisini artt›r›r. Mide barsak ve safra kanal› iltihablanmalar›nda ve ciddi karaci¤er hastal›klar›nda kullan›lmaz. Asteraceae familyas› bitkilerine duyarl› kiflilerde alerjik reaksiyonlar oluflabilir.

Hippocastani semen (Atkestanesi tohumu)
Aesculus hippocastanum L. HIPPOCASTANACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca triterpen saponinler (essin), sapogenoller, flavonoidler, kondanse tanenler içermektedir. Kullan›m›: Varis, flebit ve basur memelerinin ve deri çatlaklar›n› tedavisinde kullan›lmaktad›r. Ayr›ca romatizma a¤r›lar›n› giderir. Yan etkileri: Dahilen kullan›ld›¤›nda kafl›nt›, bulant› ve mide rahats›zl›klar› görülebilir. Koagülan etkilidir. Kontrendikasyonlar›: Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebeb olabilir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

97
Resim 4.16 Aesculus hippocastanum L. Kaynak: ubcbotanicalgarden.org

Menthae aetheroleum (Nane ya¤›)
Menthae ssp. LAMIACEAE Aktif bileflenleri: Uçucu ya¤, bafll›ca serbest alkoller ( mentol gibi) ile ketonlar (menton, izomenton), esterler (mentilasetat), limonen ve az miktarda ise mentofuran, sineol ve pulegon içermektedir. Kullan›m›: Haz›ms›zl›k, mide barsak ve safra kesesi hastal›klar› ve nezlede dahilen, kas a¤r›s› ve sinir hastal›klar›nda ise haricen kullan›l›r. Yan etkileri: Afl›r› duyarl› kiflilerde mide rahats›zl›klar› görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Dahilen safra kanal› ve safra kesesi iltihablanmas› ve baz› ciddi karaci¤er hastal›klar›nda kullan›lmamal›d›r. Ayr›ca, preparatlar› haricen bebeklerin ve küçük çocuklar›n yüzüne veya özellikle burnuna uygulanmamal›d›r.

Sabal fructus (Sabal meyvas›)
Serenoa repens (Bartram) Small ARECACEAE (syn. Sabal serrulata (Michaux) Nuttall ex Schultes) Aktif bileflenleri: Özellikle invert fleker, mannitol, yüksek molekül a¤›rl›kl› polisakkaritler gibi karbonhidratlar ile serbest ya¤ asitleri ve onlar›n gliseritleri, ayr›ca steroid, flavonoid, reçine, pigment, tanen ve uçucu ya¤ içermektedir. Kullan›m›: Dahilen iyi huylu prostat hiperplazisinde idrar yapma problemlerinde diüretik, üriner antiseptik, ayr›ca kronik sistit, genital ve üriner sistem rahats›zl›klar›nda, üreme hormonlar› bozukluklar›nda kullan›l›r. Yan etkileri: Afl›r› duyarl› kiflilerde mide rahats›zl›klar› görülebilir.

98
Resim 4.17 Sabal Meyvas›.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Resim 4.18 Serenoa repens (Bartram) Small. Kaynak: www.gaiaherbs.com

Kaynak: www.gaiaherbs.com

Urtica radix (Is›rgan otu kökü)
Urtica dioica L. ve Urtica urens L. URTICACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca asidik ve nötral polisakkaritler ile steroller (β-sitosterol, sitosterol), lektin, kumarin (skopoletin), fenilpropanoid ve lignan içermektedir. Kullan›m›: Dahilen iyi huylu prostat hiperplazisinde ve di¤er idrar yapma problerinde (a¤r›l›, s›k, yo¤un) kullan›l›r. Yan etkileri: Afl›r› duyarl› kiflilerde mide rahats›zl›klar› görülebilir.

Curcumae longae rhizoma (Zerdaçal)
Curcuma longa L. ZINGIBERACEAE (syn. C. domestica Valeton ve C. aromatica Salisbury) Aktif bileflenleri: α ve β-turmeron, zingiberen gibi seskiterpenlerce zengin uçucu ya¤ ile kurkuminoidler (kurkumin, demetoksikurkumin, siklokurkumin), mineraller (potasyum), karoten ve C vitamini içermektedir. Kullan›m›: Haz›ms›zl›k gibi sindirim güçlü¤ü problemleri ve safra kesesi fonksiyonel bozukluklar›nda kullan›l›r. Yan etkileri: Antiplatelet aktivite gösterir. Afl›r› duyarl› kiflilerde mide rahats›zl›klar› görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebeb olabilir. Safra kanal› t›kal› veya safra kesesi tafl› olanlar ile mide asit oran› fazla olan veya ülserli kiflilerce kullan›lmamal›d›r.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

99
Resim 4.19 Curcuma longa L. Kaynak: www.ecvv.com/product

Salicis cortex (Kavak kabu¤u)
Salix alba L., S. purpurea L., S. fragilis L. SALICACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca salisilatlar (salisin ve türevleri: salikortin, tremulasin) olmak üzere fenolik glikozitler ile tanen (kateflinler, gallotanenler, prosiyanidinler) ve flavonoid (izokersitrin, naringin ve glikozitleri) içermektedir. Kullan›m›: Yüksek atefl, bafl ve vücut a¤r›s› ile romatizma ve artritte kullan›l›r. Yan etkileri: Uzun süre kullan›ld›¤›nda mide barsak sisteminde tahrifle neden olmaktad›r. Benzer reaksiyonlar Salix alba’dan türevlenen aspirinde de görülmekte, uzun süre kullan›d›¤›nda mide ülserlerine neden olmaktad›r. Kontrendikasyonlar›: Drogun içerdi¤i salisilatlar aspirinden farkl› metabolize olur ve grip olmufl küçük çocuklarda Reye’s sendromuna neden oldu¤u için kullan›lmamal›d›r.

Hydrastis rhizoma
Hydrastis canadensis L. RANUNCULACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca izokinolin alkaloidleri (hidrastine, berberin, berberastin, hidrastinin, tetrahidroberberastin, canadin) içermektedir. Kullan›m›: Öksürük, mide bulant›s›, adet düzensizlikleri ve romatizmal rahats›zl›klarda kullan›l›r. Yan etkiler: Hipertansiyon oluflturur. fieker hastal›¤› veya böbrek rahats›zl›¤› olanlarda elektrolit dengesini bozabilir. Bitki yüksek miktarda tüketilirse gastrointestinal ve sinir sistemlerde olumsuzluklara yol açabilir. Kontrendikasyonlar›: Özellikle β-blokörlerle yap›lan hipertansiyon tedavilerinde olumsuz etki göstermektedir. Hamile ve emziren annelere tavsiye edilmez.

100
Resim 4.20

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Hydrastis canadensis L. Kaynak: www.growildinc.com

Solunum Sistemi Rahats›zl›klar›
Strobili lupuli (fierbetçi otu)
Humulus lupulus L. CANNABINACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca flavonoidler ( astragallin, kamferol, kersetin, rutin), kalkonlar (ksantohumol, izoksantohumol), kondanse tanenler, oleo-rezin (ac› açilfloroglusidler (humulon, lupulon gibi)) ve uçucu ya¤ (β-caryofillen, humulen, farnesen ve mirsen) tafl›maktad›r. Kullan›m›: Yat›flt›r›c›, hipnotik, topik bakterisit özellikleri vard›r. Halk aras›nda nevralji, uykusuzluk, huzursuzluk, haz›ms›zl›k, uyku bozukluklar›, sinirsel bafla¤r›s› tedavisinde kullan›l›r. Yan etkiler: Solunum sisteminde alerjiye ve kontakt dermatite neden olabilir. Kontrendikasyonlar›: Hamilelik ve emzirme süresince kullan›lmamal›d›r.

Sinir Sistemi Rahats›zl›klar›
Kava kava rhizome
Piper methysticum G. Forster. PIPERACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca kavalaktonlar, kavapiranlar (metistisin, dehidrometistisin, kavain, dihidrokavain), kalkonlar (flavokavain A, B ve C) ve mineral (sodyum, potasyum, alüminyum, demir) içermektedir. Kullan›m›: Özellikle anksiyete tedavisinde, ayr›ca a¤r› kesici, kas gevfletici ve antikonvülsan olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Dahilen kullan›mda yorgunluk, sersemlik ve entoksikasyona neden olabilir. Haricen kullan›mda de¤iflik uzakl›klara gözün uyum göstermesini önler. Kontrendikasyonlar›: Alkol, barbituratlar, antidepresanlar ve antipsikotik ilaçlar gibi santral sinir sistemini etkileyen maddelerle birlikte kullan›ld›¤›nda etkilerini artt›rabilir. Araç kullananlar ve 18 yafl›n alt›ndakiler kullanmamal›d›r.

Colae semen
Cola acuminata, C. nitida (Ventenat) Schott et Endlicher STERCULIACEAE

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

101

Aktif maddeleri; Metil ksantin, kafein, teobromin gibi ksantin alkaloidleri içerir. Kullan›m›: Mental ve fiziksel yorgunluk, depresif durumlarda destek tedavi için kullan›l›r. Yan etkileri: Uyku bozukluklar›, afl›r› duyarl›l›k, sinir bozuklu¤u ve mide de tahrifl ayr›ca mide ve duedonum ülserlerine yol açar. Kontrendikasyonlar›: Kafeinli içecekler ve psikoanaleptik ilaçlar›n etkisini artt›r›r.
Resim 4.21 Colae semen. Kaynak: zephyrbaby.blogspot.com/

Mate
Ilex paraguariensis St. Hil. AQUIFOLIACEAE Aktif maddeleri: Bafll›ca ksantin alkaloitleri (kafein, teobromin, teofilin), flavonoidler (kamferol, kersetin, rutin), terpenler (ursolik asit), amino asitler ve tanen içermektedir. Kullan›m›: Santral sinir sistemi stimulan›d›r. Mental ve zihinsel yorgunluk (sürmenaj), halsizlik, orta fliddette bafl a¤r›lar› ve üst solunum yolu rahats›zl›klar›nda kullan›l›r. Yan etkileri: Anksiyete, sinir bozuklu¤u, uykusuzluk, afl›r› duyarl›l›k ve mide de tahrifl görülebilir. Ayr›ca mide ve duedonum ülserlerine yol açabilir. Kontrendikasyonlar›: Hamilelik ve emzirme s›ras›nda kullan›lmas› sak›ncal›d›r.

Tanacetii flos (Gümüfldü¤me)
Tanacetum parthenium (L.) Schultz Bip. ASTERACEAE (syn. Chrysanthemum parthenium (L.) Pers.) Aktif bileflenleri: Bafll›ca seskiterpen laktonlar (partenolid) ile uçucu ya¤ içerir. Kullan›m›: Özellikle kad›nlarda görülen migren a¤r›lar›n›n tedavisi için kullan›l›r. Ayr›ca romatizma ve artrit tedavisinde, anti-inflamatuar, antispasmodik, karminatif, emenagog, yat›flt›r›c›, stimulan, midevi, vazodilator ve kurt düflürücü olarak da kullan›mlar› bilinmektedir. Kontendikasyonlar›: Imitrex ve di¤er migren ilaçlar› ile birlikte kullan›lmamal›d›r. Aksi takdirde hastan›n kalp h›z› ve kan bas›nc› tehlikeli olarak artabilir. Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebeb olabilir.

102
Resim 4.22

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Tanacetum parthenium (L.) Schultz Bip. Kaynak: www.plantcare.com

Hyperici herba (Sar› Kantaron, Binbirdelik otu)
Hypericum perforatum L. HYPERICACEAE Aktif bileflenler: Bafll›ca kateflinler, kondanse proantosiyaninler (kateflin, epikateflin, lökosiyanidin, flavonoidler (hiperozit, rutin, kersitrin ve kamferol), biflavonoidler (biapigenin), floroglusinol türevleri (hiperforin), naftodiantronlar (hiperisin ve pseudo hiperisin) ve fenolik asitler ( kafeik, klorojenik ve ferulik asit) içermektedir. Kullan›m›: Dahilen depresyon, anksiyete gibi geçici nörolojik hastal›klarda, ayr›ca orta fliddetli depresyon, huzursuzluk, anksiyete ve uyku bozukluklar›nda kullan›l›r. Ancak etkisini göstermesi 3 haftay› bulur. Ya¤l› preparatlar› ise birinci derece yan›klar, ezikler, kas a¤r›lar›nda kullan›lan iyi bir antiseptik ve a¤r› kesicidir. Kantaron ya¤› ile masaj romatizma, siyatik a¤r›lar› ve boyun kaslar›n›n gerginli¤inde çokça tercih edilir. Ayr›ca kantaron ya¤›n›n zona hastal›¤›n›da tedavi etti¤i bilinmektedir. Yan etkileri: Kantaronun ana bileflenlerinden bir tanesi olan hiperisinin, önemli bir antidepresan gibi beyinde monoamin oksidaz (MAO) inhibitörlerine benzer etki gösterdi¤i bildirilmifltir. Tiramin isimli amino asiti yüksek oranda tafl›yan g›dalarla birlikte MAO inhibitörlerinin kar›flmas› pek çok tehlikeli g›da-ilaç etkileflimine neden olmaktad›r. Bu etkileflimden do¤an semptomlar h›zl› kan bas›nc› yükselmesi, bafl a¤r›s›, felç ve en kötüsü ölümdür. Uzun süre dahili kullan›mda özellikle sar›fl›nlarda ›fl›¤a duyarl›l›k görülür. Ayr›ca afl›r› kullan›m göz ve a¤›z mukoz membranlar›nda iltihaplanmaya da neden olabilir. Kontrendikasyonlar›: Reçeteli antidepresanlarla birlikte kullan›lmaz. Hamilelikte uterusu afl›r› uyararak çocuk düflürmeye neden olabilece¤i için önerilmez.

Salviae folium (Adaçay› yapra¤›)
Salvia officinalis L. LAMIACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca kondanse kateflinler (salviatanen) ve fenolik asitler (rosmarinik, kafeik, klorojenik, ferulik, gallik asitler) olmak üzere flavonoidler (apigenin ve luteolin türevleri), özellikle pek çok monoterpen bileflik (α- ve β-tuyon, kafur, sineol, humulan, α-pinen, kamfen, limonen, linalool) içeren uçucu ya¤, ac› diterpen bileflikler (karnosol, karnosoik asit, rosmanol), triterpenler (oleanolik ve ursolik asit) ve reçine içermektedir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

103

Kullan›m›: Dispeptik rahats›zl›klar ve yo¤un terlemede dahilen, burun ve g›rtlak mukoz membranlar›n›n iltihablanmas›nda, ayr›ca a¤›z içi, difl eti, faranjit iltihablar›nda haricen kullan›l›r. Yan etkiler: Uçucu ya¤› veya alkollü ekstresinin uzun süre kullan›m›nda sara tipi konvülsiyonlar görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Uçucu ya¤› ve alkollü ekstreleri hamilelik boyunca dahilen kullan›lmamal›d›r.

Konvülsiyon: ‹stem d›fl›, tonik ya da klonik flekilde oluflan çizgili kaslar›n fliddetli kas›lmas›.

Resim 4.23 Salvia officinalis L. Kaynak: www.about-garden.com

Gentianae radix (Centiyan kökü)
Gentiana lutea L. subsp. symphyandra GENTIANACEAE Gentiana lutea L. subsp. lutea Murb. Hayek Aktif bileflenleri: Özellikle sekoiridoid yap›s›nda ac› maddeler (gentiopikrozit, svertiamarin, sverozit, amarogentin) ile oligosakkarit (gentianoz, gentiobioz), fenolik asit ( gentisik, kafeik, protokateflik asit), ksanton (gentisin, izogentisin, gentisein ve gentiozit), az miktarda da uçucu ya¤ içermektedir. Kullan›m›: Sindirim sistemini uyararak ifrazat› artt›r›r, ifltah› açar, mide gaz›, yanma ve a¤r›lar›n› giderir, atefli düflürür, ayr›ca haricen iltihabl› yaralar› iyilefltirici olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Hassas bünyelerde bafla¤r›s› görülebilir. Kontrendikasyonlar›: Kan bas›nc› yüksek olanlar, mide kanamas›na e¤ilimli olanlar, sürekli burun kanamas› olanlar, mide ve duedonum peptik ülserli kifliler kullanmamal›d›r.

104
Resim 4.24 Gentiana lutea L.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kaynak: www.landscapedia. info/plant

Üriner Sistem Rahats›zl›klar›
Frangulae cortex (Barut a¤ac› kabu¤u)
Rhamnus frangula L. RHAMNACEAE Aktif bileflenleri: Antrakinon glikozitleri (Frangulin A ve B), flavonoidler ve tanenler içermektedir. Kullan›m: Laksatif etkilidir. Kab›zl›kda, ayr›ca hemoroid ve rektal ameliyatlardan sonra feçesi yumuflatmak için kullan›l›r. Yan etkiler: Midede haz›ms›zl›k ve kramp görülebilir, ayr›ca uzun süreli kullan›mlarda vücutta elektrolit ( özellikle K) dengesi bozulur, albuminuri, hematuri oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: Kronik kullan›m›nda potasyum absorbsiyonu azal›p kalp glukozitlerinin ve antiaritmiklerin etkisini art›r›r. Beraberinde tiazid diüretikler, kortikosteroidler bu etkiyi art›r›r. Barsak t›kanmas›, akut barsak iltihab›, kolit, apandisit ve nedeni bilinmeyen kar›n a¤r›lar›nda kullan›lmamal›d›r. Ayr›ca 12 yafl›n alt›ndaki çocuklar kullanmamal›d›r.

Sennae folium (Sinameki yapra¤›), Sennae acutifoliae fructus (Sinameki meyvas›)
Senna alexandrina Miller. (Cassia acutifolia veya C. angustifolia) FABACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca antrasen glikozitleri (sennozit A ve B), flavonoidler (kamferol ve isoramnetin türevleri), müsilaj içermektedir. Kullan›m: Antrasen glikozitlerinden dolay› laksatif etkilidir. Kab›zl›kda, anal fistül ve hemoroidde kolay d›flk›lama için kullan›l›r. Yan etkiler: Midede haz›ms›zl›k ve kramp oluflturabilir, uzun süreli kullan›mlarda vücutta elektrolit dengesi bozulur ( özellikle K), albuminuri ve hematuri görülebilir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

105

Kontrendikasyonlar›: Barsak t›kanmas›, akut barsak iltihab›, kolit, apandisit ve nedeni bilinmeyen kar›n a¤r›lar›nda kullan›lmamal›d›r. Kalp glikozitleri, diüretikler ve kortikosteroidlerle beraber kullan›lmaz. Ayr›ca 12 yafl›n alt›ndaki çocuklar için tercih edilmemelidir.
SIRA S‹ZDE Sinameki meyvas›n›n laksatif etkisi hangi etken madde grubuyla ilgilidir?

8

SIRA S‹ZDE

Lini semen

Linum usitatissimum L. LINACEAE Aktif bileflenleri: Siyanojenik glikozitler (linamarin, linustatin), sabit ya¤ (linoleS O R U ik, linolenik, stearik, palmitik, miristik asit trigliseritleri), lignan (sekoizolarisirezinol), sterol içermektedir. Kullan›m: Dahilen kronik kab›zl›kda, laksatiflerin yanl›fl kullan›m› ile oluflan D‹KKAT kolon hasar› ve tahriflinde, enterit ve gastritte yumuflat›c›, haricen lokal ödemlerde lapa olarak kullan›l›r. SIRA S‹ZDE Yan etkiler: Uzun süreli kullan›mda vücutda afl›r› su kayb› meydana gelir. Kontrendikasyonlar›: Yüksek fiber içerik nedeniyle lipid ve baz› ilaçlar›n absorbsiyonunu azalt›r. Östrojen agonist veya antagonistlerinin etkisini azaltabilir. AMAÇLARIMIZ Teorik olarak tamoxifen, raloksifen, hormon tedavisinde endojen östrojenlerin etkini azaltabilir.
K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Aloe (Sar›sab›r)
Aloe vera, A. barbadensis, A. ferox, A. africana, A. spicata ASPHODELACEAE Aktif maddeleri: Yaprakda ve lateksde antrakinon glikozitleriE(aloin,N aloe-emoTEL V‹ZYO din gibi), lateksde ise daha çok müsilaj bulunmaktad›r. Kullan›m›: Yapraklar› atonik laksatif olarak kullan›lmaktad›r. Lateksi haricen yara iyilefltici olarak kulan›l›r. ‹NTERNET Yan etkileri: Dijestiyonu art›rarak absorbsiyonu azalt›r. Kronik kullan›m›nda potasyum absorbsiyonu azal›p kalp glukozitleri ve antiaritmiklerin etkisini art›r›r. Kontrendikasyonlar›: Beraberinde tiazid diüretikler, kortikosteroidler ve meyan kökü kullan›m› bu etkiyi art›r›r.
TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Cardui mariae fructus (Devedikeni meyvas›)
Silybum marianum (L.) Gaertner ASTERACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca silimarin gibi flavolignanlar ile linoleik, oleik ve palmitik asit içeren sabit ya¤, ayr›ca protein, tokoferol, steroller (kolestrerol, campestreol, stigmasterol, sitosterol) ve az miktarda müsilaj içermektedir. Kullan›m›: Toksik maddelerin karaci¤erde parçalan›p at›lmas›n› sa¤lar, alkol, ilaç ve kimyasallar›n zararl› etkilerinden korur, kronik hepatit, safra yolu iltihab›, siroz ve karaci¤er hastal›klar›nda içerdi¤i silimarin oldukça etkilidir. Karaci¤erin çal›flmas›n› destekler ve yeni karaci¤er hücrelerinin oluflmas›na yard›mc› olur, safra art›fl›n› sa¤lar. Ayr›ca, böbreklerin daha iyi çal›flmas›n› sa¤layarak idrar yolu problemlerini önler. ‹yi bir kan temizleyici ve karaci¤er toni¤idir. Yan etkileri: Preparatlar› orta fliddette laksatifdir. Asteraceae familyas› bitkilerine duyarl› kiflilerde alerjik reaksiyonlar oluflabilir.

106
Resim 4.25

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Silybum marianum (L.) Gaertner. Kaynak: www.landscapedia.info/plant

Juniperi fructus (Ard›ç meyvas›)
Juniperus communis L. CUPRESSACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca α- ve β-pinen, mirsen, sabinen, kamfen, terpineol gibi monoterpenler ile karyofillen gibi seskiterpenlerce zengin uçucu ya¤ ile fleker, glukronik asit, L-askorbik asit, kateflinler, proantosiyaninler, ya¤ asitleri ve steroller içermektedir. Kullan›m›: Diüretik, hazm› kolaylaflt›r›c›, antiseptik, karminatif, antiromatizmal olarak kullan›l›r. Yan etkileri: Uzun süre kullan›mda ve doz afl›m›nda böbrek iltihablanmas›na neden olabilir. Kontrendikasyonlar›: Hamilelikte ve emzirme süresince glikoz seviyesini artt›rd›¤› için diabetlilerce kullan›lmamal›d›r.

Genel Alerjik Reaksiyonlar
Foeniculi fructus (Rezene meyvas›), Foeniculi aetheroleum (Rezene uçucu ya¤›)
Foeniculum vugare Miller. APIACEAE Aktif bileflenleri: Uçucu ya¤ ( tr-anetol, fenkon, estragol), sabit ya¤, flavonoid (kamferol, kersitrin, rutin), mineraller (kalsiyum ve potasyum) içerir. Kullan›m: Mide rahats›zl›klar›nda antispazmodik, solunum yolu hastal›klar›nda sekretolitik, ayr›ca karminatif olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Nadiren deri ve solunum yollar›nda alerjik reaksiyonlar oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: 0-1 yafl aras› çocuklar için kullan›lmamal›d›r.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

107
Resim 4.26 Foeniculum vugare Miller. Kaynak: www.landscapedia.info/plant

Asparagi rhizoma (Kuflkonmaz)
Asparagus officinalis L. LILIACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca inülin, asparagusik asit, frukto-oligosakkaritler içermektedir. Kullan›m›: ‹drar yollar› iltihablar› ve böbrek tafl› oluflumunun önlemesi için; ayr›ca halk aras›nda diüretik, laksatif, romatizmal olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Nadiren deri ve solunum yollar›nda alerjik reaksiyonlar oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: ‹ltihabl› böbrek hastal›klar›nda kullan›lmamal›d›r.

Ginkgo biloba
Gingko biloba L. GINKGOACEAE Aktif bileflenleri: Diterpen (gingkolid A, B ve C), seskiterpen (bilabalit) bileflikler ile flavonol (kamferol, kesretin, izoramnetin gibi), kateflin, proantosiyanin ve steroller içermektedir. Kullan›m›: Haf›za kayb›, konsantrasyon bozuklu¤u, depresyon ve kan dolafl›m› yetersizli¤i, bafl dönmesi, kulak ç›nlamas› gibi yafll›l›¤a ba¤l› birçok sa¤l›k sorununda standardize edilmifl yaprak ekstresi kullan›l›r. Yan etkiler: Afl›r› dozda ishal, haz›ms›zl›k, mide bulant›s›, huzursuzluk, ayr›ca aspirinle beraber al›n›rsa gözde kanlanma, alerjik deri reaksiyonlar›, bafla¤r›s› görülebilir. 12 yafl›n alt›ndakiler kullanmamal›d›r. Kontrendikasyonlar›: Ginkgo preparatlar›na afl›r› duyarl›l›kda kullan›lmaz. Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebep olabilir.

Pini aetheroleum (Çam ya¤›)
Pinus silvestris L. PINACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca monoterpen (α- ve β-pinen, δ-3 karen, D-limonen, aterpinen, g-terpinen, mirsen, kamfen, sabinen) ve seskiterpen (bornil asetat, karyofillen) bileflikler ile valerik asit ve izokaproik asit içermektedir. Kullan›m›: Nezle gibi solunum yolu hastal›klar›nda dahilen, romatizma ve sinir hastal›klar›nda haricen kullan›l›r. Yan etkiler: Deri ve mukoz membranda yo¤un tahrifl, ayr›ca bronkospazm› artt›rabilir. Kontrendikasyonlar›: Bronfliyal ast›m ve bo¤macada kullan›lmaz.
Bronkospazm: Bronfllar› çevreleyen kaslar›n spazmodik kas›lmas›. Bronfllar›n toksik olmayan (ast›m, anafilaktik flok) ya da toksik (iritan gazlar) etkenlerle kas›lmas›.

108

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Arnicae flos (Arnika)
Arnica montana L. ASTERACEAE A. chamissonis Less. subsp. foliosa Maguiere Aktif bileflenleri: Bafll›ca helenanolid tipi seskiterpen laktonlar (helenalin gibi), ayr›ca flavonoidler (izokersitrin, luteolin, astragallin), uçucu ya¤ (timol ve türevleri içeren), klorojenik ve kafeik asitleri içermektedir. Kullan›m›: Haricen yaralanmalar ve kaza sonucu oluflan hematom, ç›k›k, ezilme, k›r›k sonucu oluflan ödemler ile romatizmal kas ve eklem a¤r›lar›nda, ayr›ca a¤›z bo¤az iltihablar›, ç›ban, flebit, böcek sokmalar›nda antienflamatuvar olarak kullan›l›r. Yan etkiler: Uzun süre kullan›ld›¤›nda dermatit, egzama, hatta nekroz görülür. Kontrendikasyonlar›: Asteraceae familyas› bitkilerine duyarl› kiflilerde alerjik reaksiyonlar oluflabilir.
Resim 4.27 Arnica montana L. Kaynak: www.landscapedia.info/plant

Helicis folium (Sarmafl›k)
Hedera helix L. ARALIACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca saponin (hederin, hederagenin gibi), ayr›ca sterol (stigmasterol, sitosterol, kolesterol gibi), flavonoid ve polialkinleri (falkarinon ve falkarinol gibi) içermektedir. Kullan›m›: Kronik bronflit ve nezlede ekspektoran ve sekretolitik, ayr›ca antispazmodik etkilidir. Yan etkiler: Kontakt dermatit oluflabilir.

Capsici fructus (K›rm›z›biber)
Capsicum annuum L. var. annuum SOLANACEAE C. frutescens L.s.l. Aktif bileflenleri: Bafll›ca kapsaisinoidler grubu ac› bileflikler (kapsaisin, dihidrokapsaisin, norhidrokapsaisin, homokapsaisin) ile ayr›ca sabit ya¤, karotenoid içeren pigmentler (kapsantin, kapsorubin, α- ve β-karoten), streoid glikozitler (kapsikozit A,B,C ve D) ve az miktarda uçucu ya¤ içermektedir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

109

Kullan›m›: Sindirim yard›mc›s›d›r, mide özsuyunu artt›rarak, metabolizmay› gelifltirir ve mide gaz›n› azalt›r, ifltah› açar. fiiddetli bafla¤r›lar›n› tedavi eder, çocuklar ve yetiflkinlerde omurga, kol, omuz bölgelerindeki a¤r›l› kas spazmlar›nda, ayr›ca preparatlar› artrit, romatizma, nevralji, lumbago ve duedonum ülserinde kullan›l›r. Yan etkileri: Antiplatelet aktivite gösterir. Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebep olabilir. Nadiren hassas kiflilerde ürtiker oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: Yaral› deriye uyguland›¤›nda alerjik reaksiyon görülebilir.

Agni casti fructus (Hay›t meyvas›)
Vitex agnus-castus L. VERBENACEAE Aktif bileflenleri: Flavonoidler (kastisin, pendulatin, krizafenol gibi), flavonlar (viteksin ve izoviteksin), alkaloidler (vitisin), iridoidler (okubin, agnuzit), uçucu ya¤ (α ve β-pinen) içermektedir. Kullan›m›: Menstruasyon öncesi veya menstrual siklus düzensizliklerinde, meme a¤r›s› ve yetersiz laktasyonda kullan›l›r. Ayr›ca, prolaktin hormonunu stimüle ederek anne sütünü artt›r. Yan etkileri: Nadiren hassas kiflilerde kafl›nt› veya ürtiker oluflabilir Kontrendikasyonlar›: Cinsiyet hormonlar›yla etkileflim nedeniyle do¤um kontrol haplar› ve di¤er hormon ilaçlar› ile birlikte al›nmamal›d›r.

Foenugraeci semen (Çörek otu)
Trigonella foenum-graecum L. FABACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca karbohidrat (müsilaj k›vam›nda galaktomannanlar), ayr›ca protein (lizin ve triptofan), sabit ya¤, az miktarda piridin alkaloitleri (trigonellin, kolin ve gentianin), flavonid (apigenin, luteolin, kersetin, viteksin) ve streoidal saponin (diosgenin, yamogenin) içermektedir. Kullan›m›: Dahilen anoreksi, haz›ms›zl›k ve gastritte, haricen lokal yang›larda lapa halinde kullan›l›r. Yan etkiler: Haricen s›k kullan›mlarda deride alerji görülebilir.

Allii sativi bulbus (Sar›msak)
Allium sativum L. ALLIACEAE Aktif bileflenleri: Tiyosülfinat (allisin), organosülfürlü bileflikler (alliin, metiin gibi), protein (allinaz), aminoasit (arginin), karbohidrat (fruktan), uçucu ve sabit ya¤ içermektedir. Kullan›m›: Kolesterolü ve kan flekerini düflürür, yafla ba¤l› damar sertli¤ini önler. Kan p›ht›laflmas›na karfl› kullan›l›r. Do¤al antibiyotik olup bo¤az a¤r›s› ve gribi önler. Antioksidan ve antikanser özelliklere sahiptir. Ayr›ca haricen yara iyilefltirici etkisi bilinmektedir. Yan etkiler: Kan p›ht›laflmas›na karfl› kullan›l›r, ayr›ca ishal, midede ülser, ekflime ve gaza neden olabilir. Hassas kiflilerde alerjik reaksiyonlara yol açar, kokusu a¤›z ve deriye siner. Yüksek dozlarda vücudun kalsiyumunu tüketir, ast›m ve g›rtlak mukoz membran›nda iltihablamaya neden olur. Kontrendikasyonlar›: Kan inceltici oldu¤undan p›ht›laflmay› önleyen (Coumadin, Warfarin, gibi) antikoagulan ilaçlarla al›nmamal›d›r. Nadiren mide rahats›zl›klar› görülür, barsak floras›n› de¤ifltirir.

110

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Populi gemma (Karakavak tomurcu¤u)
Populus nigra L. SALICACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca d-kadinen, sineol, kurkumen, bisabolen, farnesen, humulan içeren uçucu ya¤ ile birlikte flavonoid (krisin, apigenin, galangin, kesretin, kamferol), kafeik ve izoferulik asit esterlerini içermektedir. Kullan›m›: Yüzesel deri yaralanmalar›nda, so¤uk ›s›rmas› (donma) ve günefl yan›klar›nda, ayr›ca larinjitte gargara olarak ve harici preparatlar› hemoroid, yara, yan›k, kesik, sivilcelerin iyileflmesi ve a¤r›larda kullan›l›r. Yan etkiler: Alerjik deri reaksiyonlar› oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: Propolis, peru balsam› ve salisilatlarla kullan›lmamal›d›r.

Angelicae radix (Melek otu kökü)
Angelica archangelica L. APIACEAE Aktif bileflenleri: Furanokumarin (anjelisin, bergapten), anjelik asit, uçucu ya¤ (α ve β-fellandren gibi monoterpenler, seskiterpenler), fenolik asit (klorojenik ve kafeik asit) içerir. Kullan›m›: Kab›zl›k, mide gaz›, ifltah kayb›, gastrointestinal kanal›n orta fliddetteki kramplar› gibi peptik rahats›zl›klarda kullan›l›r. Ayr›ca sinirleri yat›flt›r›r, ast›ma iyi gelir. Yan etkileri: Köklerin bileflimindeki furanokumarinler deriyi ›fl›¤a hassas hale getirir. UV ›fl›¤›na maruz kalan deride iltihaplanma görülür. Kontrendikasyonlar›: Warfarin gibi antikoagülan ilaçlar›n etkisini art›r›p kanamaya sebeb olabilir.

Aurantii fructus (Portakal kabu¤u)
Cirtus aurantium L. ssp. aurantium RUTACEAE Aktif bileflenleri: Bafll›ca linalil asetat, α-pinen, limonen, linalool, nerol, geraniol gibi monoterpenler içeren uçucu ya¤ ile birlikte metil antranilat, ac› maddeler ve flavonoidler (tangaterin, skutellarin, sinensetin gibi) içermektedir. Kullan›m›: ‹fltah kayb› ve haz›ms›zl›k gibi mide flikayetlerinin destek tedavisinde kullan›l›r. Yan etkileri: Özellikle sar›fl›nlarda ›fl›¤a duyarl›l›k oluflabilir. Kontrendikasyonlar›: Bilinmiyor.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

111

Özet
A M A Ç

1

‘Do¤al olan her zaman güvenli de¤ildir fikrini yorumlayabilmek.’ Bitkiler, yüzy›llard›r tedavide halk ilac›, g›da deste¤i ve bitkisel ilaç olarak yayg›n biçimde kullan›lmaktad›r. Bitkiler ile ilgili olarak “do¤al olan güvenlidir” gibi yanl›fl bir düflünce hakimdir. Oysa, ‘’bitkiler veya bitkisel ilaçlar do¤ald›r, o nedenle güvenlidir’’ görüflünün do¤ru olmad›¤› bilimsel çal›flmalarla da kan›tlanm›flt›r. Kifliler, doktor veya eczac› kontrolü d›fl›nda kendi kendilerine veya uzman olmayan kiflilerin tavsiyesiyle kulland›klar› bitkisel ilaçlar ve ürünler yaflamlar›n› tehlikeye sokabilecek ciddi yan etkilere yol açabilmektedirler. Bitkisel ürünlerin modern t›pda kullan›lan di¤er ilaçlarla etkileflme olas›l›¤› da vard›r. Bitkilerin ve bitkilerden elde edilen ürünlerin birçok etkin madde içerdi¤i göz önüne al›n›rsa, bunlar›n pek çok farmakolojik aktiviteden sorumlu olmalar› daha kolay anlafl›l›r. Bir bitkisel ürün bir hastal›¤› tedavi ederken, baflka bir istenmeyen durumun oluflmas›na neden olabilir. ‘Bitkilerle tedavinin avantajlar›n› ve dezavantajlar›n› aç›klayabilmek.’ Bitkisel ürünlerin tedavi yetenekleri ve yan etkileri her zaman birlikte de¤erlendirilmelidir. A¤›z yoluyla al›nan g›da ve bitkisel ürünler, ilaçlar birlikte al›nd›¤›nda, birbiriyle etkileflebilir ve metabolize olabilirler. Baz› ilaçlar vücudun besinleri absorblama yetene¤ine engel olurken, ayn› flekilde baz› bitki ve g›dalar ise bir ilac›n etkisini artt›rabilir veya azaltabilirler. Bitkisel ilaçlar›n hamileler ve süt veren anneler de kulan›lmas› sak›ncal› oldu¤u gibi bu ürünler 12 yafl alt›ndaki çocuklarda da kullan›lmamal›d›r. Birden fazla ilaç kullanan yafll› hastalarda da ilaç etkileflimleri daha önemli ve risklidir.

A M A Ç

3

‘Bitkisel ürünlerin yan etkilerini ve kontrendikasyonlar›n› tan›mlayabilmek.’ Yüksek tansiyon, tiroid, genifllemifl prostat bezi, depresyon veya di¤er psikiatrik problemler, fleker, kalp, Parkinson epilepsi, glokom ve felç gibi herhangi bir patolojik rahats›zl›¤› olanlar bir bitkisel ürün kullanmadan önce mutlaka kendilerini tedavi eden doktora dan›flmal›d›r. Bitkilerin farmakolojik aktivitesinden, içerdi¤i tek bir etkin madde veya bir grup etkin madde sorumludur. Bu aktif bileflenler tedavi edici, hastal›klardan koruyucu veya toksik etki göstermektedirler. Bitkisel ürünlerin kullan›m›ndan kaynaklanan çok tehlikeli ve öldürücü yan etkiler oluflaca¤› unutulmamal›d›r. Bunlar, bitkinin do¤rudan toksik etkileri, alerjik reaksiyonlar, kontaminasyona ba¤l› etkiler, ilaç ve di¤er bitkilerle olan etkileflimler olmak üzere birkaç farkl› mekanizmaya ba¤l› olarak ortaya ç›kabilir.

A M A Ç

2

112

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m
1. Bitkisel drog veya kar›fl›mlar›n› oldu¤u gibi veya de¤iflik preparatlar› halinde etkili k›s›m olarak tafl›yan bitmifl, etiketlenmifl t›bbi ürünlerdir, tan›m› afla¤›dakilerden hangisine uyar? a. Nutrasötik b. Fitoterapötik c. Bitkisel ilaç d. Fonksiyonel g›da e. Tablet 2. Terapötik ve profilaktik terimlerinin anlam› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tedavi edici/ Uyar›c› b. Tedavi edici/ Hastal›klardan koruyucu c. Tedavi edici/Özendirici d. Tedavi edici/ Kan toplay›c› e. Tedavi edici/ Stimüle edici 3. Bitkisel ilaçlar›n kullan›m› afla¤›da belirtilen hangi bireyler taraf›ndan çok sak›ncal› olabilir? a. Hamileler ve süt veren anneler b. 13-18 yafl aras› gençler c. Kad›nlar d. Erkekler e. Orta Yafll›lar 4. Tedavi s›ras›nda al›nd›¤› takdirde karaci¤eri etkileyerek vücut metabolizmas›nda ilaçlar›n de¤iflikli¤e u¤ramas›na neden olan meyve suyu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Elma suyu b. Portakal suyu c. Limon suyu d. Greyfurt suyu e. Havuç suyu 5. Afla¤›daki bitkilerden hangisi berberin içermez? a. Coptis chinensis b. Chelidonium majus c. Hydrastis canadensis d. Berberis vulgaris e. Althaea officinalis 6. Afla¤›dakilerden hangisi safrolun yan etkilerinden de¤ildir? a. Hepatotoksik b. Karsinojenik c. Mutajenik d. Toksik e. Emenogog 7. Afla¤›daki bitkilerden hangisi pirolizidin alkaloiti içermez? a. Gentiana lutea b. Tussilago farfara c. Eupatorium cannabinum d. Alkanna tinctoria e. Senecio bicolor 8. Karaci¤erin çal›flmas›n› destekleyen ve yeni karaci¤er hücrelerinin oluflmas›na yard›mc› olan drog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Menthae folium b. Hyperici herba c. Cardiae mariae fructus d. Gentianae radix e. Althaeae radix 9. Afla¤›dakilerden hangisi önemli bir do¤al antidepresan drogdur? a. Menthae pulegium b. Viscum album c. Salvia officinalis d. Arnica montana e. Hypericum perforatum 10. Afla¤›daki droglardan hangisi p›ht›laflmay› önleyen (Coumadin, Warfarin, gibi) antikoagulan ilaçlarla al›nmamal›d›r? a. Allii sativi bulbus b. Populi gemma c. Agni casti fructus d. Pini aetheroleum e. Aurantii fructus

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

113

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Ahahtar›
1. c 2. b 3. a 4. d 5. e 6. e 7. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünler Neden Zararl›d›r?’’ bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünler Neden Zararl›d›r?’’ bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünler Neden Zararl›d›r?” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Do¤al aktif bileflenler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Do¤al aktif bileflenler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Önemli Yan Etkileri Olan Bitkisel Droglar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Önemli Yan Etkileri Olan Bitkisel Droglar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Önemli Yan Etkileri Olan Bitkisel Droglar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Önemli Yan Etkileri Olan Bitkisel Droglar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Ahahtar›
S›ra Sizde 1 Besleyici özellikleri d›fl›nda vücudumuza fizyolojik yararlar sa¤layan veya kronik hastal›k riskini azaltabilen besinlere fonksiyonel g›da; tek veya kar›fl›m halde bulunan bir veya birden çok bitki kimyasal›n›n bir g›da ürününün bileflimine girerek, destek veya sinerjik etkiyle kanser patojenezinde ve di¤er kronik hastal›klar›n gelifliminde koruyucu, önleyici ve muhtemelen tedavi edici etki gösteren ilaç flekillerine ise nutrasötik ad› verilmektedir. Fonksiyonel g›da, geleneksel g›da formlar›n› tarif ederken, nutrasötik terimi hem al›fl›lagelmifl hem de farkl› (tablet, kapsül, vs.) g›da ve g›da bileflenlerini ifade eder. S›ra Sizde 2 Allilbenzen yap›s›ndaki β-asaron, Acorus ve Asarum cinslerine ait birkaç bitkinin uçucu ya¤›nda bulunan potansiyel hepatokarsinojenik bir bileflikdir. Küçük dozlarda bile karaci¤er hasar›na neden olabildi¤i için, βasaron içeren bitkiler uzun süre kullan›lmamal›d›r. S›ra Sizde 3 ‹yot eksikli¤i veya fazlas› tiroid bezinin sa¤l›ks›z çal›flmas›na neden olur. Uzun süre afl›r› iyot tüketimi veya tiroid bezi taraf›ndan kullan›lan iyodun eksikli¤inde guatr hastal›¤› görülür. Ayr›ca, uzun zaman afl›r› iyot kullananlarda a¤›z ve bo¤az iltihaplar›, artan tükrük salg›s›, ishal, mide-barsak sorunlar›, deri döküntüleri, gözlerde tahrifl gibi belirtiler görülmektedir. Hamilelikte, afl›r› tüketim nedeniyle fetusda düflük, ölü do¤um, ayr›ca yeni do¤an ve çocuklarda zeka gerili¤i, sa¤›rl›k, flafl›l›k ve guatr hastal›¤› görülebildi¤i için kaç›n›lmal›d›r. S›ra Sizde 4 Baz› Asteraceae, Boraginaceae, Fabaceae familyas› bitkilerinde bulunan pirolizidin alkaloitleri, nesik asit ve amino alkollerden oluflan esterlerdir. Senecio alkaloitleri gibi ölümcül karaci¤er hasar›na neden olarak toplu zehirlenmelere yol açabilirler. Baz›lar› ise mutagenik ve karsinojenik etki gösterirler.

8. c

9. e

10. a

114

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

S›ra Sizde 5 Do¤ada salisilik asit esterleri veya tuzlar› yap›s›nda bulunan salisilatlar, sentetik yada do¤al salisinden türevlendirilen hidroksibenzoik asit türevleridir. Hafif fliddetli a¤r›larda analjezik olarak kullan›lmaktad›r. Aspirine duyarl› kiflilerin salisilat içeren bitkileri dikkatli kullanmas› gerekir. Örne¤in, do¤al salisilat içeren franbuaz hassas kiflilerde aspirine alerjik reaksiyon oluflturabilir. S›ra Sizde 6 Kola yapra¤›n›n aktif bileflenleri tropan alkaloitleri (baflta kokain olmak üzere)’ dir. Kokain hamilelerde fetusa ve embriyoya geçebildi¤i için embriyotoksikdir, anne sütüne de geçebilir. Drog yüksek dozda motor sinir liflerinde felce neden olabilir. Ayr›ca yapra¤›n fazla miktarda çi¤nenmesiyle psiflik bozukluklar ve halüsinasyonlar görülebilir. Bu nedenlerle santral sinir sistemi stimulan› ve lokal anestezik olarak bilinen Erythroxylum coca bitkisinin tedavide kullan›m› tercih edilmez.

S›ra Sizde 7 Ginseng kan bas›nc›n›n kontrol alt›nda tutulmaya çal›fl›ld›¤› durumlarda tehlikeli olarak kan bas›nc›n› artt›rabilir. Bu nedenle sar›msak ve zencefil içeren preparatlar veya kumadin gibi kan incelticilerle verildi¤i zaman kanamalara neden olabilir. Nadiren bunama ile sonuçlanan afl›r› uyar›lmaya neden olabilir. Uzun süre Ginseng kullan›m› sonucu, baz› kad›nlarda adet bozukluklar› oluflabildi¤i gibi gö¤üslerde duyarl›l›k artabilir. Ayr›ca, Ginseng ile birlikte tüketilen kafein, sindirim sistemi bozukluklar› ve afl›r› uyar›lmada art›fla neden olabilmektedir. S›ra Sizde 8 Sinameki meyvas›n›n laksatif etkisi yap›s›nda bulunan antrasen glikozitlerinden ileri gelir.

4. Ünite - Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar

115

Yararlan›lan Kaynaklar
Barnes, J., Anderson, L.A., ve Phillipson, J.D., (2007). Herbal Medicines, 3rd ed., Pharmaceutical Press, London, UK. Barrett, M. (2004). The Handbook of clinically tested of herbal remedies, Vol. 1, The Haworth Herbal Press, Binghamton, N. Y. , USA. Bafler, K.H.C. Fonksiyonel G›dalar ve Nutrasötikler, 14. Bitkisel ‹laç Hammaddeleri Toplant›s›, Bildiriler, Eds. K.H.C.Bafler ve N.K›r›mer. 29-31 May›s 2002, Eskiflehir. Baytop, T., (1999). Türkiyede Bitkilerle Tedavi, Geçmiflte ve Bugün, (‹laveli 2. bask›) Nobel T›p Kitabevleri, ‹stanbul. Blumenthal, M, Buse, W.R., Goldberg, A., Gruenwald, J., Hall, T., Riggins, C.W. ve Rister, R.S. (1998). The Complete German Commission E Monographs, Therapeutic Guide to Herbal Medicines, American Botanical Council, Austin, Texas, USA. Blumenthal, M., Goldberg, A. ve Brinckmann, J. (2000). Herbal Medicine : Expanded Commission E Monographs, Integrative Medicine Communicatgions, M.A., USA. European Pharmacopoeia (1997) 3rd ed. Council of Europe, 67075 Strasbourg Cedex, France. McGuffin, M., Hobbs, C., Upton, R. ve Goldberg, A. (1997). American Herbal Products Association’s Botanical Safety Handbook, CRC Pres, Boca Raton, Florida, USA. Miller, L.G. ve Murray, W.C. (1998). Herbal Medicinals: A Clinician’s Guide, Pharmaceutical Products Press, New York, USA. PDR for Herbal Medicines (2004) 3rd ed. Thomson PDR, NJ07645-1742, Montvale.

5
Amaçlar›m›z
• • • • • • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Bitkisel ürünlerin zehirleyici etki mekanizmalar›n› tan›mlayabilecek, Bitkisel ürünlerin narkotik özelliklerini aç›klayabilecek, Halüsinojenik bitkilerin özelliklerini tan›mlayabilecek, Bitkisel ürünlerin kötüye kullan›m›n› aç›klayabilecek ve bunlar hakk›ndaki mevcut bilgileri araflt›rabilecek ve derleyebilecek bilgi ve becerileri kazanabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Zehir Tutkunluk Ba¤›ml›l›k Suistimal Akümülasyon Toksin Narkotik Maddeler Akut Toksisite • • • • • • • Kronik Toksisite Abstinens Homeostaz Antidot Sub-akut Toksisite Tolerans Yoksunluk Sendromu

‹çerik Haritas›
• • • • • • • • • • G‹R‹fi ZEH‹R VE ZEH‹R ETK‹S‹ NED‹R? ZEH‹RLER‹N SINIFLANMASI TOKS‹K ETK‹ T‹PLER‹ SEKESTRASYON VE AKÜMÜLASYON TOKS‹K ETK‹ MEKAN‹ZMALARI ZEH‹RL‹ B‹TK‹LER BA⁄IMLILIK VE BA⁄IMLILIK T‹PLER‹ B‹TK‹LER‹N SU‹ST‹MAL‹ B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMINA ‹L‹fiK‹N SONSÖZLER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler
DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

G‹R‹fi

Belirli bir miktar›n (dozun) üzerinde kullan›ld›¤› zaman her fley (ilaç, g›da) zararl›d›r. Bunun d›fl›nda zararl› bileflikler içeren do¤al ürünlerde mevcuttur ve AMAÇLARIMIZ bunlar kesinlikle kullan›lmamal›d›r. Bu ünitede zehirli, narkotik ve halusinofemik bitkiler hakk›nda k›sa bilgiler verilecektir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

ZEH‹R VE ZEH‹R ETK‹S‹ NED‹R?

K ‹ T A P

K ‹ T A P

Farsça kökenli bu sözcük Türk Dil Kurumu Büyük Türkçe Sözlü¤ünde flu anlamlar ile tan›mlanmaktad›r: 1. “Organizmaya girdi¤inde kimyasal etkisiyle fizyolojik Egörevleri bozan ve T LEV‹ZYON miktar›na göre canl›y› öldürebilen madde, a¤›” SIRA S‹ZDE 2. Mecazi: “Büyük üzüntü, ac›, keder, s›k›nt›” Bkz. http://tdkterim.gov.tr/bts/
SIRA S‹ZDE DN fi Ü N E L ‹ T ‹ ÜTERNE M

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E LE M ‹NTERN ‹T
D Ü fiO N EU ‹ M S ÜR L S O R U D‹KKAT D‹ KAT SIRAK S‹ZDE

Mecazi anlam›n› sanat ve edebiyat ile u¤raflanlara b›rakt›¤›m›zda,OÜ R EUL ‹ M D S fi bu tan›m alt›nda Ü N sakl› bulunan üç önemli özellik göze çarpmaktad›r. Miktar, zehir için en ilginç ve tan›m› bir ölçüde zorlaflt›r›c› özellik olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Ünlü Rönesans S O R U D KKAT hekimi Paracelsus (1493-1541) “Tüm maddeler zehirdir. Zehir ‹ olmayan madde yoktur, zehir ile ilac› birbirinden ay›ran dozdur (miktard›r)” diyerek belki de zehir kavram›n›n içinde miktar›n önemine vurgu yapan ilk kiflidir. D ‹ KS‹ZDEmiktarlarda Yeterli SIRA K A T al›nan suyun bile fizyolojik görevleri bozucu, zararl› ve hatta ölümcül etkilerinin oldu¤u bilinmektedir. Ancak, hemen hiç kimse suyu zehir olarak tan›mlamamaktad›r. SIRA S‹ZDE O halde nedir zehir veya zehirli madde? Bilimsel literatürde zehir, “toksin”, zehirler AMAÇLARIMIZ ile u¤raflan bilim dal› “toksikoloji” ve zehirleyici (zararl›) etki “toksik etki” olarak tan›mlanmaktad›r. Zehirlerle ilgili dünyadaki ABD kökenli yetkin organizasyonlardan AMAÇLARIMIZ olan EPA (Environmental Protection Agency) taraf›ndan yap›lan tan›mlamaya K ‹ T A P göre “çok zehirli” olan maddeler 5 gram›n (1 çay kafl›¤› dolusu) miktar› ile eriflkin bir insan› öldürebilen maddelerdir. Bu türdeki toksinlerin az miktarlar› bile ciddi zaK ‹ T A P rarlara veya ölüme sebep olur. Di¤er bir tan›mlamaya göre bu Lzehirler, bir deney TE EV‹ZYON hayvan›n›n her kilogram› için 50 miligram a¤›zdan verildi¤inde, 48 saat içinde, hayvanlar›n en az % 50’sinin ölümüne sebep olan maddelerdir.
TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET

Paracelsus’un hayat› için bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Paracelsus T E R N E T ‹N EPA ve zehirlerin s›n›fland›r›lmas› ile ilgili aç›klamalar için Bkz. http://www.epa.gov ve ‹NTERNET http://en.wikipedia.org/wiki/Toxicity_Class

118

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Besinler ve besin ö¤eleri (vitaminler vs) d›fl›nda vücuda giren tüm yabanc› maddeler (ilaçlar da) dahil ksenobiyotikler olarak adland›r›lmaktad›r. Di¤er bir tan›mlama ile insan vücuduna çeflitli yollarla (a¤›z, solunum, deri vs) giren zararl› ksenobiyotikler “zehir” olarak kabul edilmektedir.

ZEH‹RLER‹N SINIFLANMASI
EPA’n›n tan›mlamas›na göre maddeler zehirlilikleri aç›s›ndan farkl›l›k gösteren dört kategori alt›nda s›n›fland›r›l›rlar: Toksisite S›n›f› I: Çok zehirli maddeler; bu kategorideki maddeler için fiekil 5.1’ de görülen kurukafa ve çapraz kemik sembolü ambalajlarda bulundurulmak zorundad›r. Toksisite S›n›f› II: Orta derecede zehirli maddeler; 5-30 gram dozda eriflkin insan için öldürücüdürler Toksisite S›n›f› III: Hafifçe zehirli maddeler; 30 gram›n üstündeki miktarlarda ölümcüldürler. Toksisite S›n›f› IV: Pratik olarak zehirli olmayan maddeler. Sözkonusu bu dört toksisite s›n›f›n›n ilk üçünde yer alan maddelerin ambalajlar› üzerine maddenin toksisite (zehirlilik) derecesini belirten kolay görülebilir uyar›lar yap›lmas› zorunlulu¤u vard›r. EPA’n›n s›n›flamas›ndan biraz farkl› olarak SIRA S‹ZDE Avrupa Birli¤inin üç kategoriden oluflan bir s›n›flamas› vard›r: S›n›f 1: Çok toksik maddeler S›n›f 2: D Ü fi Ü N E L ‹maddeler Toksik M S›n›f 3: Zararl› maddeler Avrupa Birli¤inde sat›lan ve ilk iki s›n›fta yer alan maddelerin ambalajlar› üzerinde fiekil S O R U sembolün bulunmas› zorunludur. EPA’n›n s›n›flamas›ndaki 5.1’deki dördüncü kategori ise dikkate al›nmam›flt›r. Dünya Sa¤l›k Örgütü (DSÖ; WHO) ise yine benzerDbir Ks›n›flama yapm›flt›r: ‹K AT S›n›f 1-a: afl›r› zararl›; S›n›f 1-b: çok zararl›; SIRA S‹ZDE S›n›f 2: orta derecede zararl›; S›n›f 3: hafifçe zararl›. DSÖ’nün bu s›n›flamas› da s›çanlardan elde edilen LD50 (medyan letal doz) deAMAÇLARIMIZ ¤erlerine dayanmaktad›r: E¤er Madde için LD50 de¤eri kilogram cinsinden hayvan vücut a¤›rl›¤› bafl›na 5 miligram veya daha az bir miktarda ise madde s›n›f 1a’da; 5-50 miligram aras›ndaysa s›n›f 1b’de; 50-500 miligram aras›ndaysa s›n›f 2’de; 500 K ‹ T A P miligramdan fazlaysa s›n›f 3’de yer almal›d›r. Geçerli uluslar aras› yasa ve etik kurallar gere¤i zehirli olup olmad›¤› bilinmeyen bir madde insanlar üzerinde toksisite T E L E V ‹ Z Y O N denenemeyece¤inden, DSÖ’nün bu s›n›flamas› pratik aç›aç›s›ndan dan en uygun gözüken s›n›flamad›r. Ayr›ca, bu s›n›flamada yer alan maddeler kolayl›kla EPA ve Avrupa Birli¤inin s›n›flamalar›nda yerlerini alabilmektedir.
‹ T E R (LD Medyan letalNdoz N E T 50) hakk›ndaki aç›klamalar ve örnekler için bknz.: http://en.wikipedia.org/wiki/LD50

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Do¤ada bulunan zehirler kökenleri itibar› ile üç grupta toplanmaktad›r: a. Mineral kaynakl› zehirler, b. Hayvansal kaynakl› zehirler (Venomlar), c. Bitkisel kaynakl› zehirler. Mineral ve hayvansal kaynakl› zehirlerden kitab›n konusuna uymad›¤› için burada fazla söz edilmeyecektir. Bitkiler aleminde bakterilerden bafllay›p yüksek bitkilere kadar uzanan evrimsel çizgide hemen her türde zehirli maddeler olabilmek-

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

119
fiekil 5.1 EPA ve Avrupa Birli¤i normlar› çerçevesinde sat›fl› yap›lan toksik maddelerin ambalajlar› SIRA S‹ZDE üzerinde tafl›mas› gerekli olan ve zararl›l›k derecesiniDbelirten ‹ M Ü fi Ü S‹ZDE SIRA N E L sembol.
S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U

tedir. Bakterilerin vücutta üremeleri sonucunda oluflan endotoksin ve ekzotoksinler çeflitli infeksiyon hastal›klar›n›n sonuçlar›n› ortaya ç›kar›rlar. Endotoksinler vücutta ölen veya ba¤›fl›kl›k sisSIRA S‹ZDE teminin hücreleri taraf›ndan parçalan›p öldürülen bakteri hücre duvarlar›n›n bir bölümüdür, vüDÜfi NEL‹M SIRAÜS‹ZDE cut s›v›lar›nda çözünme özellikleri yoktur ve a盤a ç›kt›klar›nda S O R U vücut s›cakl›¤›n›n yükselmesine DÜfiÜNEL‹M (pirezis) neden olurlar. Genellikle lipopolisakkarit yap›s›nda D KU S ‹OK R A T olan bu toksinler “pirojen (atefl yap›c›)” olarak da adland›r›lmakSIRA S‹ZDE tad›r. Ekzotoksinler ile bakteri, D‹KKAT tek hücreli mantarlar, algler ve protozoalar›n metabolizmalar› s›ras›nda oluflturuduklar› ve salg›lad›klar› suda çözünür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE maddelerdir. Endotoksinlerden farkl› olarak bunlar daha toksiktir ve ço¤u durumda piretik etki (atefl yükselmesi) ortaya ç›karmazlar. Bunlar aras›nda bir anaerob bakteri olan Clostridium botilinum’un oluflturdu¤u endotoksinKyeryüzünde bilinen AMAÇLARIMIZ ‹ T A P en kuvvetli zehirdir ve çok tehlikeli bir besin zehirlenmesine neden olmaktad›r. Tetanoz, difteri, bo¤maca, kolera gibi çok çeflitli hastal›klarda ekzotoksinler rol oynamaktad›r. Ayr›ca, çeflitli küf mantarlar›n›n oluflturdu¤u aflatoksinler,P okratoksinTK L‹ E T ‹ Z Y O N E V A ler gibi ekzotoksinlerin de hepatotoksik (karaci¤erde toksik) ve karsinojenik (kanser yap›c›) etkilerinin oldu¤u bilinmektedir. Endotoksinler hakk›nda daha fazla bilgi için bknz. http://en.wikipedia.org/wiki/Endotoxin ‹NTERNET
TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P

T K L ‹E V ‹ Z Y O N E T A P

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

‹NTERNET Ekzotoksinler hakk›nda daha fazla bilgi için bknz. http://en.wikipedia.org/wiki/Exotoxin

‹NTERNET

Yüksek bitkiler aras›nda EPA ve di¤er kurulufllar›n s›n›flamalar›n›n her birinde yer alacak fliddette toksik olabilen veya pratik olarak zararl› etkisi olmayan bitki türleri vard›r. Ancak, bunlar›n bir k›sm› sat›lmazlar, do¤adan toplanarak tüketilirler, sat›lan bitkisel ürünlerden zehirli olanlar›n da üzerinde ço¤unlukla uyar› etiketi bulunmamaktad›r. Bitkileri zehirli yapan, içerdi¤i kimyasal maddeleridir. Bazen bir bitki çok say›da toksik kimyasal madde de içerebilmektedir. Bu durum baz› bitkilerin birden fazla sistemi etkileyebilen zehirler haline gelmesini sa¤layabilmektedir. Zehirli olarak kabul edilen baz› bitkiler ayn› zamanda “ilaç” olarak kullan›lma özelli¤ine de sahip olabilmektedir. Çünkü ilaçlar da, zehirler de vücuttaki homeostatik dengeleri güçlü biçimde de¤ifltirebilmektedir. Buna ba¤l› olarak insanlarda zehirin etkiledi¤i sistemlerden kaynaklanan belirtiler (semptomler) ortaya ç›kmaktad›r. Örne¤in, Amanita türü mantarlar karaci¤er ve sinir sisteminde zehirli etkiler gösterirler, yani hepatotoksik ve nörotoksik etkiler tafl›rlar ve bu iki sisteme ait semptomler ortaya ç›kar›rlar. Do¤ada bulunan zehirlerin kökenleri nedir ?
SIRA S‹ZDE

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

120

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

TOKS‹K ETK‹ T‹PLER‹
‹lac› zehirlerden ay›ran en önemli özelliklerden birisi zehirlerin vücut sistemleri üzerindeki etkilerinin daha kal›c›, hatta geri dönüflümsüz (irreversibl) olmas›d›r. Buna ilaveten bir çok zehir vücuttan genellikle at›l›m› güç olan, akümüle (birikme) özelli¤i olan maddelerdir. Zehirlerin önemli bir bölümünde gözüken di¤er bir özellik de baz› zehirlerin etkisinin doza ba¤l› olmamas› ve çok düflük dozlarda bile etkili olmalar›d›r. Maddelerin toksik olmas› için mutlaka öldürücü (letal) olmalar› gerekmemektedir. Vücut sistemleri üzerinde oluflturduklar› olumsuz etkiler de zehirlenme (toksisite) olarak adland›r›lmaktad›r. Bu ba¤lamda zehirli maddelerin, vücut üzerindeki etkilerinin zamansal boyutu da önem kazanmaktad›r. Zehirli maddelerin zamana ba¤l› üç tip toksisitesinden söz edilebilir: a. Akut Toksisite (‹ve¤en Zehirlilik): Zehire ço¤u durumda bir seferlik maruziyetle, 24-48 saatlik dönemde ortaya ç›kan toksisite; b. Sub-akut Toksisite: Akut ve kronik toksisite süreleri aras›nda kalan sürelerde oluflan maruziyet ve toksisite; c. Kronik Toksisite (Süre¤en Zehirlilik): Genellikle uzun bir maruziyet sonras›nda canl›n›n ortalama yaflam ömrünün 2/3’lik süresi içinde ç›kan toksisite. Bunlar›n d›fl›nda toksik etkinin görüldü¤ü organ ve sisteme, di¤er bir deyiflle zehirin etkili oldu¤u yere göre de toksisite s›n›flamas› yap›labilmektedir. Örne¤in, karaci¤er üzerinde toksik etkileri olan maddeler “hepatotoksik”, böbrekler üzerinde toksik etkileri olan maddeler “nefrotoksik” olarak tan›mlanmaktad›r. Bu s›n›flamada dikkat çekici olan genellikle yaflamsal önemi olan organlardaki toksisitelerin görece olarak daha fazla önem kazanmas›d›r. Bu s›n›flamada yer alan “sitotoksik etki”, yani hücreler üzerindeki toksik etki bazen istenen bir özellik olmaktad›r. Özellikle vücutta kontrolsüz biçimde ço¤alan kanser hücrelerini öldürmek, yani antineoplastik etki sa¤lamak için “sitotoksik etki” aranan bir etki durumuna gelmektedir. Bitkiler aras›nda da bu tip toksik maddeler tafl›yan türler bulunmaktad›r. Ancak, bu maddelerin toksik etkilerinin kanser hücreleri üzerinde spesifik olmas›, sa¤l›kl› di¤er hücreleri etkilememesi istenir.

SEKESTRASYON VE AKÜMÜLASYON
Subakut ve kronik toksisitelerde maruziyet süresi kadar zehirin vücutta birikici özellikler tafl›mas› ve etkisinin yo¤uflmal› olmas› (etki akümülasyonu) zehirlenmenin fliddetini art›rabilmektedir. Baz› zehirler vücutta baz› dokularda birikme özelli¤i gösterir. Bu olaya “sekestrasyon” ad› verilmektedir. Ancak sekestrasyon, akümülasyonun aksine her durumda zehirlenmenin fliddetini art›rmamaktad›r. Örne¤in, tarihte bir dönem sub-akut ve kronik zehirleyici olarak kullan›lan arsenik saç ve t›rnaklarda sekestre olmaktad›r. Buralarda biriken zehir, art›k zehirleyici olma özelli¤ini genifl ölçüde yitirmektedir. Ancak, saç ve t›rnaklarda biriken maddeler “kriminoloji” ve “adli t›p” aç›s›ndan önem kazanmaktad›r. Çünkü buralardan al›nacak örneklerde son maruziyetin üzerinden aylarca süre geçse bile zehirin varl›¤› saptanabilmektedir. Ekolojik bir kirletici olan DDT ise vücutta ya¤ dokusunda birikmektedir. Ya¤ dokular› satüre olduktan (doygunlu¤a ulaflt›ktan) sonra sinir dokular›n› etkilemektedir. Kanserojen olmas› nedeniyle kullan›m› art›k hemen tüm dünyada yasaklanm›fl bir insektisit (böcek öldürücü) olan bu maddenin ya¤ dokular›nda biriken k›sm› do¤rudan nörotoksisite göstermemektedir. Ancak, ani kilo verme durumlar›nda vücut ya¤lar›n›n erimesi ile ya¤ dokusunda sekestre olan DDT kana yüksek miktarlarda kar›flarak sinir sistemine yönelmekte ve nörotoksik etkisi belirginleflmektedir.

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

121

Bitkiler aras›nda da sekestrasyon özelli¤i tafl›yanlar bulunmaktad›r. Burada sekestre olan bitkinin bilefliminde yer alan biyoaktif maddelerdir. Örne¤in, kalp yetmezli¤i tedavisinde kullan›lan yüksükotu bitkisinde (Digitalis purpurea) bulunan dijital glikozitleri çizgili kaslarda ve kalp kas›nda birikmektedir. Çizgili kaslarda biSIRA S‹ZDE riken glikozitler herhangi bir etki göstermezken, kalp kas›nda toplanan maddeler kardiyotonik (kalp kuvvetlendirici) etkiden sorumludur. Vücutta çizgili kaslar kitle D Ü fi Ü öncelikle çizgiolarak kalp kas›ndan daha fazla olmas› ve de dijital glikozitlerinin N E L ‹ M li kaslara ba¤lanmas› nedeniyle kullan›lan dijital glikozitlerinin ve yüksük otunun öncelikle belli bir süre, çizgili kaslar satüre olana (doygunluk S O R U noktas›na eriflene) kadar yüksek dozda kullan›lmas› gerekir. Bu doza “dijitalizasyon dozu”, yap›lan iflleme de “dijitalizasyon” ad› verilmektedir. Dijitalizasyon tamamland›ktan sonra D‹KKAT kullan›lan “idame (devam) dozu” daha düflük bir dozdur. E¤er, çizgili kaslarda doygunluk olufltuktan sonra da dijitalizasyon dozu kullan›lmaya devam edilirse dijital glikozitlerinin “kardiyotoksik etkileri” ortaya ç›kmaktad›r,SIRA S‹ZDE çünkü dijital glikozitlerinin güvenlik aral›¤› dard›r. Dijital glikozitlerinin kardiyotoksik etkisi aritmi (kalp at›m ritminin bozulmas› biçiminde ortaya ç›kmaktad›r. Çizgili kaslarda biriAMAÇLARIMIZ ken dijital glikozitleri normal durumlarda terapötik (tedavi edici) veya toksik etkilere do¤rudan katk› sa¤lamamaktad›r. Ancak, çizgili kaslara ba¤lanabilen ve o dokulardan dijital glikozitlerini söküp uzaklaflt›rabilen “kinidin” gibi Tmaddeler çizgili K ‹ A P kaslarda ba¤l› olarak bulunan dijital glikozitlerinin kandaki miktarlar›n› k›sa sürede çok yüksek düzeylere ç›kard›¤›ndan glikozitlere ba¤l› kuvvetli toksik etkiler ortaya ç›kacakt›r. Burada sözü geçen kinidin de ülkemizde yetiflmeyen ancak Güney TELEV‹ZYON Amerika’da yetiflen K›nak›na (Cinchona) türlerinin a¤aç kabuklar›ndan elde edilen bir baflka maddedir.
‹N RNET K›nak›na (Cinchona) hakk›nda daha fazla bilgi için bknz.T Ehttp://en.wikipedia.org/wiki/Cinchona

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Sekestrasyon nedir ?

SIRA S‹ZDE

2

SIRA S‹ZDE

TOKS‹K ETK‹ MEKAN‹ZMALARI

Çeflitli toksinlerin vücutta oluflturduklar› etkiler çeflitli fizyolojik süreçlerin etkilenmesi sonucunda farkl› geliflimler göstererek ortaya ç›kmaktad›r. Dolay›s›yla S O U afla¤›da belirtilen farkl› kategorilerde mekanizmalar ile toksikR etkiler ortaya ç›kmaktad›r: a. Yal›n Toksik etkiler, D‹KKAT b. Özel toksik etkiler, c. ‹mmün reaksiyonlar ve alerji, SIRA S‹ZDE d. Genetik farkl›l›klara ba¤l› reaksiyonlar ve idiyosenkrazi, e. Dayan›ks›zl›k veya afl›r› duyarl›k reaksiyonlar›, f. Ba¤›ml›l›k ve yoksunluk reaksiyonlar›. AMAÇLARIMIZ

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Yal›n Toksik Etkiler
Bu tip toksik etkiler ilaçlar veya bitkilerin terapötik etkilerineK benzer Pbiçimde or‹ T A taya ç›kan toksik etkilerdir. Bu toksik etkilere s›k rastlanmaktad›r ve basitçe “yan etki” olarak tan›mlanmaktad›r. Vücuda al›nan ksenobiyoti¤in ço¤u kez ana farmakolojik etkinin bir uzant›s› olarak veya onunla fizyolojik ba¤lant›l› Y O N T E L E V ‹ Z olarak ortaya ç›kmaktad›r. Bu toksik etkiler, ço¤u kez doza ba¤›ml›d›r; yani miktar artt›kça etki fazlalafl›r, azald›kça etki azal›r. Bu tür toksik etkiler düflük morbidite ve mortalite
‹NTERNET K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

122

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

yüzdesine sahiptir. Yani, bu toksik etkiler ile hastal›k oluflma (iatrojenik hastal›k) ve oluflan hastal›ktan dolay› ölme riski düflüktür. Bu arada, t›bbi amaçlarla kullan›lan ilaç ve bitkisel ürünler ile çeflitli hastal›klar›n oluflabildi¤i ve bu hastal›klara “iatrojenik hastal›klar” ad› verilmektedir. ‹laç vb. saf maddeler için yal›n toksik etkilerin önceden tahmini kolayd›r. Ancak, aktif madde çeflidin fazlal›¤›, bilinmeyen maddelerin varl›¤›, çevre kirletici maddeler ile kontaminasyon ve standardizayon farkl›l›klar› gibi nedenlere ba¤l› olarak bitkisel ürünlerde yal›n toksik etkilerin önceden tahmini zordur. Kullan›lan ürünün miktar›n› azaltmak veya kullan›m› tümüyle b›rakmak yal›n toksik etkilere ba¤l› sorunlar›n ço¤u durumda çözümü anlam›na gelmektedir.

Özel Toksik Etkiler
Bu tip toksik etkiler ilaçlar veya bitkilerin terapötik etkilerine benzerlik tafl›mak zorunda de¤ildir ve bu toksik etkilere yal›n toksik etkiler kadar s›k rastlanmamaktad›r. Etkiler ço¤u kez maruz kal›nan doza ba¤›ml› olmakla birlikte, bazen dozdan ba¤›ms›z özel toksik etkiler de oluflabilmektedir. Bu tip etkilerin oluflmas› ve sonuçlar›n›n ortaya ç›kmas› için belli bir zaman›n geçmesi gerekmektedir. Ço¤unlukla etkilerin ortaya ç›kmas› uzun zaman ald›¤›ndan özel toksik etkilerin anlafl›lmas› ve bunlardan sak›n›lmas› adeta olanaks›zd›r. Bu tip toksik etkilerin pratikte karfl›lafl›lan üç tipi vard›r: • Mutajenik (Genotoksik) etki, • Karsinojenik (Onkojenik) etki, • Teratojenik (Embriyotoksik) etki. Mutajenik (Genotoksik) etki: Çeflitli kimyasal maddeler insan ve di¤er canl›larda kromozomlarda yer alan DNA moleküllerinde de¤iflimler oluflturabilmektedir. Bu de¤iflimler hafif düzeylerde oldu¤unda tamir mekanizmalar› ile DNA onar›lmakta, orta fliddette de¤iflimlerde hücre apoptoz (programl› hücre ölümü; hücre intihar›), daha a¤›r de¤iflim ve hasarlarda hücre nekroz ile ölmektedir. Bu son iki durumda mutasyonlu hücrenin yaflam›n› devam ettirerek bölünme ile ço¤almas›n›n ve böylece vücutta genç mutant hücrelerin oluflmas› önlenmifl olmaktad›r. Tüm bu protektif (koruyucu) mekanizmalara karfl›n, bazen mutasyonlu hücreler yaflam›n› devam ettirebilmekte ve vücutta hastal›k türünde etkiler oluflturabilmektedir. Mutajenik etki genellikle üç biçimde ortaya ç›kabilmektedir: 1. Nokta mutasyonu (k›r›lmas›z mutasyon): Gene ait tek nükleotidin üzerinde oluflan de¤iflim ile ortaya ç›kmaktad›r. Bu mutasyonlar baz› durumlarda tamir olmakta ve hücre sorunsuz biçimde yaflam›n› sürüdürmektedir. Ancak, baz› durumlarda tamir mümkün olamamaktad›r. 2. Büyük parça ç›kmas› ve de¤ifl-tokufl: Klastojenez, gen translokasyonu veya kromozom k›r›lmas› olarak da tan›mlanan bu olaylarda büyüklü¤ü de¤iflen gen parçalar› kromozomdan kopmakta ve/veya di¤er genlerin parçalar› ile yer de¤ifltirmektedir. Bu gruptaki mutasyonlar hücrelerde ya çok önemli bozukluklara yada ölümlere neden olurlar 3. Kromozomlar›n bölünme s›ras›nda yavru hücreler aras›nda eflitsiz paylafl›m› (anöploidizasyon): Bunun sonunda hücre çekirde¤i bir veya daha fazla say›da kromozom kazan›r veya kaybederek “diploid” durumdan “anöploid” duruma geçer. Mutasyon somatik hücrelerde de¤il de gamet hücrelerinde (cinsiyet hücreleri: sperm ve yumurta) oluflmuflsa sonraki kuflak yavrulara geçifl gösterebilir. Mutasyon yap›c› maddeler, günlük yaflamda her yerde bulunmaktad›r. Bitkilerde ve bit-

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

123

kisel besinlerde bulunan flavonoidler mutajenik etkilidir. Önemli olan vücudun mutasyonlara karfl› mücadelesi, maruziyet süresi ve vücuda giren mutajenlerin etki gücüdür. Karsinojenik (Onkojenik) etki: Çeflitli kimyasal maddeler vücutta kanser oluflumuna neden olabilmektedir. Karsinojenik maddeler vücutta iki farkl› mekanizma ile kanser oluflturmaktad›r: 1. Mutajenik (genotoksik) etki sonucunda: Bu durumdaki maddeler genellikle mutasyon olufltuktan sonra tamir edilemeyen ve sonras›nda apoptoz veya nekroz ile ölmeyen mutant hücrelerin ço¤almas› ile ortaya ç›kmaktad›r. 2. Epigenetik etki sonucunda: Baz› karsinojenik maddeler hücredeki kromozomlar d›fl›ndaki hücre zar›, sitoplazma, mitokondriler, ribozomlar gibi di¤er yap›lar› etkileyerek kanser oluflturmaktad›r. Karsinojenik maddeler de günlük yaflamda her yerde bulunmaktad›r. Baz› bitkilerde de karsinojenik etkili baz› maddeler bulunmaktad›r. Burada da önemli olan vücudun karsinojenlere ve etkilerine karfl› mücadelesi, maruziyet süresi, haz›rlay›c› faktörlerin fazlal›¤› ve vücuda giren karsinojenlerin etki gücüdür. Teratojenik (Embriyotoksik) etki: Çeflitli maddelerin gebelik veya gebeli¤e çok yak›n dönemde embriyo veya gamet hücrelerine geçmesi sonucu, fötusta (embriyoda) malformasyona (kötü oluflum, sakatl›k) veya ölüme kadar gidebilen geridönüflümsüz bozukluklara neden olmas› teratojenez olarak adland›r›lmaktad›r. Karsinojenezde oldu¤u gibi, mutajenik etki teratojeneze neden olabilmektedir. Ancak, mutajenik etkinin rol oynamad›¤› teratojenez durumlar› ço¤unluktad›r. Di¤er bir ifade ile, teratojenik maddelerin ço¤unun mutajenik veya karsinojenik etkileri yoktur, çünkü teratojenez, (i) önemli besinsel ö¤elerin (vitaminler vs.) anne aday› ve dolay›s›yla bebek fötus taraf›ndan al›namamas›, (ii) uteroplasental kan ak›m›n›n azalmas› ve dolay›s›yla bebe¤in kans›z kalmas›, (iii) farkl›laflma ile ilgili spesifik olaylar›n bozulmas›, (iv) doku osmolaritesinin de¤iflmesi gibi non-mutajenik etkiler nedeniyle de oluflmaktad›r. Bitkiler aras›nda da teratojenik etkiler tafl›yanlar vard›r.

‹mmün Reaksiyonlar ve Allerji
Bu tip toksik etkiler ilaçlar veya bitkilerin terapötik etkilerine hemen hiç benzerlik tafl›mamaktad›r ve bu toksik etkilere de yal›n toksik etkiler kadar s›k rastlanmamaktad›r. Etkiler maruz kal›nan doza ba¤›ml› de¤ildir ve önceden tahmin edilmeleri olanakls›zd›r. Ayr›ca, bu tip yan etkiler önceki tipteki yan etkilerden farkl› olarak yüksek mortalite (ölüm oran›) gösterirler. Allerji ve immün reaksiyonlar asl›nda vücudun yabanc› madde ve organizmalara karfl› savunma mekanizmas›d›r. Ancak, baz› durumlarda tepki verilmemesi gereken maddelere karfl› afl›r› duyarl›k tepkisi biçiminde ortaya ç›kmaktad›r. Bitkiler aleminde allerjik reaksiyona neden olabilen çok say›da tür vard›r. Ayr›ca, bitki polenlerine karfl› oluflan mevsimsel allerji en yayg›n karfl›lafl›lan allerji tiplerinden birisidir. Bu tür toksik etkiler ortaya ç›kt›¤›nda ürünün kullan›m› sonland›r›lmal› ve gelecekte hiçbir flekilde kullan›lmamal›d›r.

Genetik Farkl›l›klara Ba¤l› Reaksiyonlar ve ‹diyosenkrazi
Eskiden nedeni tam olarak anlafl›lamam›fl, çok nadiren rastlanan baz› yan etkiler, kiflilerin bünyevi özelliklerindeki farkl›l›klardan kaynaklanan yan etkiler olarak de¤erlendirilmifl ve bunlara “idiyosenkrazi” ad› verilmifltir. Son y›llarda yap›lan araflt›rmalar, nadir rastlanan ve yüksek mortalite gösteren bu yan etkilerin ço¤unun ge-

124

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

netik farkl›l›klardan kaynakland›¤› anlafl›lm›flt›r. T›pk› allerjik reaksiyonlar gibi bu etkiler de ço¤u zaman ilaç veya t›bbi bitkinin terapötik etkilerinden farkl› mekanizmalar ile ortaya ç›kmaktad›r ve önceden tahmin edilmeleri olanaks›zd›r. Bu tür yan etkinin bitkiler aleminde olup olmad›¤› bilinmemektedir, çünkü bu yan etki toplumda 1/50000, 1/100000 gibi çok düflük olas›l›kta karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bu tür toksik etkiler ortaya ç›kt›¤›nda ürünün kullan›m› sonland›r›lmal› ve gelecekte hiçbir flekilde kullan›lmamal›d›r.

Dayan›ks›zl›k veya Afl›r› Duyarl›k Reaksiyonlar›
Kiflilerde var olan bir hastal›k durumu nedeniyle ortaya ç›kan, ço¤u kez tahmin edilebilen ve kullan›lan maddenin farmakolojik etkileri ba¤lant›l› olabilen intolerans (dayan›ks›zl›k) reaksiyonlar›d›r. Ço¤u kez tahmin edilebildi¤inden ve reaksiyonlar fliddetli geliflmedi¤inden mortalite pek fazla de¤ildir. Ço¤u durumda ürünün kullan›m›na son vermek zorunda kal›nsa da, kullan›lan dozu azaltmak ve ürünün kullan›m›na ara vermek gibi uygulamalar ile sorun çözülmektedir. Ayr›ca, var olan hastal›k halinin ortadan kald›r›lmas› da bu reaksiyonlar› önleyecektir. Bitkiler aras›nda da bu türden reaksiyonlar› oluflturan türler oldu¤una inan›lmaktad›r.

Ba¤›ml›l›k ve Yoksunluk Reaksiyonlar›
Di¤er bir çok yan etki tipinden farkl› olarak ba¤›ml›l›k, kullan›c›lar›n “arzu etti¤i, istedi¤i” bir etkidir. Bu yüzden bir çok araflt›r›c› taraf›ndan “ba¤›ml›l›k” bir yan etki olarak tan›mlanmamaktad›r. Kullan›c› taraf›ndan arzu edilmeleri ve istenmeleri nedeniyle ço¤u kez “suistimal edilen”, yani “kötüye kullan›lan” maddeler bu gruptad›r. Ba¤›m›l›l›k, suistimal ve yoksunluk belirtileri konular› kitab›n bu bölümünde ayr›nt›l› olarak ele al›nm›flt›r. Bitkiler aras›nda ba¤›ml›l›k amac›yla kullan›lan ve suistimal edilen çok say›da örnek bulunmaktad›r. Bu yan etkinin önlenmesi için ürünün aniden kesilmesi problemler yaratmakta ve “yoksunluk sendromu (abstinens sendromu)” tablolar›n›n oluflmas›na neden olmaktad›r. Yoksunluk belirtileri ço¤u durumda fliddetli ve tahammülü zor etkilerden olufltu¤u için birdenbire ürünün kesilmesi yerine yavafl-yavafl dozu azaltarak kesmek veya ürünün yerine ba¤›ml›l›k yapmayan bir benzerini kullanmaya devam etmek daha ak›lc› olacakt›r. Burada bir noktan›n da vurgulanmas›nda yarar vard›r: Yoksunluk sendromu ba¤›ml›l›k yapmayan ürünlerin uzun süreli kullan›m› ile de ortaya ç›kabilmektedir.

ZEH‹RL‹ B‹TK‹LER
Ülkemizde ve dünyada çeflitli bitkiler zehirlenmelere neden olmaktad›r. Çeflitli nedenlere ba¤l› olarak ortaya ç›kan bu zehirlenmelerin bir bölümü sadece basit etkilerden oluflurken baz›lar› ölümcül sonuçlara varabilen ciddi etkilerden kaynaklanmaktad›r. Ülkemizde çok zehirli bitki türleri bulunmas›na karfl›n, mantar zehirlenmeleri hariç, di¤er bitki türleri ile zehirlenme ve zehirlenmeye ba¤l› ölümler nadiren görülmektedir. Tablo 5.1 Türkiye’de a¤›r zehirlenmelere neden olan bitki türlerini listelemektedir. Zehirlenmeler genellikle 1-12 yafl grubunda yo¤unlaflmaktad›r. Bunun en önemli nedeni bilgi ve tecrübe noksanl›¤›, yani çocuklar›n zehirli bitki türlerini yanl›fll›kla yenilebilen bitki türleri yerine yemeleridir. Ayr›ca, zehirlerin etkisine özellikle okul öncesi dönem çocuklar›n›n (6 yafl ve alt›) daha duyarl› olmas› da, bitkiler ile zehirlenmelere bu yafl grubunda daha s›k rastlanmas›na katk› sa¤lamaktad›r. Tablo 5.2 ise daha hafif zehirlenmelere yol açan veya tüketilmesi halinde ço¤unlukla ciddi sonuçlar do¤urmayan bitkileri içermektedir. Günümüzde dünyada da hem zehirlenme hem de zehirlenmeye ba¤l› ölüm oranlar› önemli ölçüde azalm›flt›r. Bunun en önemli nedenleri aras›nda insanlar›n

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

125
Tablo 5.1 Türkiye’de a¤›r zehirlenmelere yol açan bitki türleri.

Bitkinin Latince Ad› Aconitum türleri Cannabis sativa* Colchicum türleri Datura türleri Digitalis türleri Helleborus türleri Mandragora autumnalis Nerium oleander Prunus türleri Ricinus communis Veratrum album

Bitkinin Türkçe Ad› Bitkinin Latince Ad› Bitkinin Türkçe Ad› Kaplanbo¤an, Kurtbo¤an Kenevir, Kendir Ac›çi¤dem, Karçiçe¤i Boruçiçe¤i, Tatula Yüksükotu Çöpleme, çöplemecik Adamotu Atropa belladonna Cicuta virosa Conium maculatum Delphinium türleri Euphorbia türleri Hyoscyamus türleri Mercurialis türleri Güzelavratotu, Kurtbö¤ürtleni Subald›ran› Bald›ran Hezaren Sütle¤enotu Banotu Parflen, Parten, Yerfesle¤eni Haflhafl, yabani haflhafl

A¤uçiçe¤i, Kan a¤., Papaver türleri.* Zakkum, Z›kk›m

Ac›badem, Erik, fieftali, Rhododendron türleri. SIRA S‹ZDE Komar, zifin Zerdali Hintya¤› a¤ac› Akçöpleme Solanum türleri Vicia faba
DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

‹tüzümü, Tilki üzümü Bakla

DÜfiÜNEL‹M S O R U

S O U * Bu bitkiler zehirli olmalar›n› yan› s›ra ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri vard›rRve suistimal amac›yla kullan›l›rlar.

bilinçlenmesi, zehirlenme kaynaklar›n›n büyük ölçüde ortadan D ‹ K K A T kald›r›lmas› ve/veya insanlarla temas›n›n engellenmesi yer almaktad›r. Örne¤in, Ortaça¤ ve Yeniça¤ SIRA S‹ZDE Avrupas›nda Claviceps purpurea (Çavdar mahmuzu) sklerotyumlar›n› içeren tah›llar›n tüketimi ile pandemi biçiminde Ergot zehirlenmeleri (Ergotizm) görülmekteydi. Tah›llarda görülen parazit bir mantar olan bu bitki türü ile zehirlenme art›k güAMAÇLARIMIZ nümüzde hemen hemen hiç gürülmemektedir. Birçok bitki türü zehirli etkileri olan bileflikler tafl›malar›na karfl›n, bunun pratikte fazla bir önemi yoktur, çünkü bu bitkiler ile intoksikasyon (zehirlenme) olmas› için çok yüksek miktarlarda al›nK ‹ T A P malar› gerekmektedir. 16. Yüzy›l hekimi Paracelsus’un “Dosis sola facit venenum” (Zehirlili¤i yanl›zca doz belirler) düflüncesi bitkiler için de geçerlidir. Ayr›ca, kullan›lan bitkinin ifllenme biçimi de zehirlilik düzeyini etkilemektedir. Zehirli bitkiler TELEV‹ZYON olarak bilinen Solanum nigrum (‹t üzümü) ve Conium maculatum (Bald›ran) hafllanarak piflirildikten sonra salata biçiminde tüketilmektedir. Ergotism için bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Ergotism
‹NTERNET

D‹KKAT Bald›ran otu: Çok zehirli bir bitkidir, Sokrates’in ölümüne neden olan bitki olarak bilinmektedir. SIRA karfl›n Buna S‹ZDE çeflitli yerlerde piflirilerek salatas› yap›lmaktad›r. Tehlikeli olmakla beraber AMAÇLARIMIZ piflirilince muhtemelen zehirlili¤i kaybolmaktad›r: http://garova.blogspot.com/ 2009/01/baldran-otu-veK ‹ T A P salatas.html adresini ziyaret ediniz. Ayr›ca bak›n›z: http://nacizanebilgi.com/soz luk.php?q=sokrates

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Ülkemizde bitki zehirlenmeleri ço¤unlukla afla¤›da belirtilen nedenlerle ortaya ç›kmaktad›r: 1. Besin olarak zehirli bitkinin toplanarak yenmesi: Bu durum en çok mantar zehirlenmelerinde görülür, 2. Gebe kad›n taraf›ndan istenmeyen çocuklar›n düflürmesi (Abortus) amac›yla zehirli bitkilerin kullan›lmas›, 3. T›bbi bitkiler yerine yanl›fll›kla veya bilinçsizce zehirli bitkilerin kullan›lmas›, 4. Hastal›k tedavisi için kullan›lan bitkilerin önerilen terapötik dozlar›n›n üzeride miktarlarda kullan›lmalar›, 5. ‹ntihar amac›yla zehirli oldu¤u bilinen bitkilerin kullan›lmas›, 6. Bitkilerin zehirli organlar›n›n zehirli oldu¤u bilinmeden a¤›za al›narak yutulmas›. Bu durum ile özellikle k›rsal kesimlerdeki çocuklarda karfl›lafl›lmaktad›r.

126

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Dünyadaki baz› zehirli bitkiler ülkemizde yetiflmemektedir. Bunlara ait örnekler: Asarum europaeum, Chondrodendron tomentosum, Iberis amara,
Tablo 5.2 Türkiye’de yetiflen hafif zehirli bitki türleri. Bitkinin Latince Ad› Bitkinin Türkçe Ad› Bitkinin Latince Ad› Bitkinin Türkçe Ad› Actaea spicata Aesculus hippocastanum Agrostemma githago Aloe vera Anagallis arvensis Anemone türleri Apocynum venetum Artemisia absinthium Biarum türleri Bryonia alba Akasma, Binkulaç, ‹tkaba¤›, Ülüngür, Yabankaba¤› fiimflir fiebboy Babrik Ac›elma, Ac›karpuz, Ebucehilkarpuzu, Hanzal Domuzüzümü At Kestanesi Karamuk, Kat›rçiçe¤i Öd a¤ac›, Sar›sab›r Adonis türleri Aethusa cynapium Ailanthus altissima Amygdalus communis* Kanavc›otu, Keklikgözü Delimaydanoz Ayland›z a¤aç, Kokar a¤aç Ac›badem Zivircik Sar›çiçek Hasekiküpesi Buza¤›otu, Nivik, Y›lanekme¤i, Y›lanyast›¤› Yabani hardal fiimflir

Sülükotu, Farekula¤›, Anagyris foetida Ba¤›rsakotu, Da¤lalesi Köpekzehiri Pelinotu, Akpelin Ac›pelin, Büyükpelin, Anthemis cretica subsp. anatolica Aquilegia olympica Arum türleri Brassica türleri Buxus sempervirens

Buxus balearica Cheiranthus cheiri Cionura erecta Citrullus colocynthis Consolida türleri Coronilla türleri

Caltha polypetala Chelidonium majus Cistus laurifolius Clematis türleri Convallaria majalis

Batakl›knergisi, Lilpar, Sunergisi K›rlang›çotu, Temreotu ‹ldon Akasma, Filbahri, Peçek ‹nciçiçe¤i

Akrepkuyru¤u, Yalanc› burçak

Corydalis türleri

Cyclamen türleri

Alayaprak, Buhur-u Meryem, Danagöbe¤i, Domuza¤›rfla¤›, Domuzekme¤i, Cynanchum acutum K›z›lmenekfle, Köstüköpe¤i, Kuskusa, Topalak, Yersomunu

Panzehirotu

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

127
Tablo 5.2 Devam›

Cynoglossum türleri Diplotaxis tenuifolia

Köpekdili Yabani roka

Daphne türleri Dracunculus vulgaris

Dafne, Havaza, Mezeryon Filkula¤›, Y›lanb›ça¤› Ac›dülek, Ac›kavun, C›rtatan, C›rtlak, Eflekh›yar›,H›yarc›k, Kargadüvele¤i, Yabanih›yar, fieytankele¤i Atkuyru¤u, K›rkkilitotu ‹¤ a¤., Papaz külah› Çakfl›rotu, Ça¤fl›r, Çaflur, Heliz, Helizan, Siyabu Boyac› kat›rt›rna¤› Pamuk Duvarsarmafl›¤›, Ormansarmafl›¤› Bozot Sümbül Binbirdelikotu, Kanotu, K›l›çotu, Koyunk›ran, Kuzuk›ran, Mayas›lotu, Sar›kantaron, Yaraotu

Dryopteris filix-mas

Erkek e¤reltiotu

Ecballium elaterium

Echium türleri Eranthis hiemalis Euonymus latifolius Fritillaria türleri Galanthus türleri Glaucium türleri

Engerekotu

Equisetum türleri Euonymus europaeus

‹¤ a¤ac›, Papaz külah› Terslale Aktafl, Kardelen Boynuzlugelincik, Boynuzluhaflhafl, Gülfatma Fukaraotu, Hüdaverdiotu

Ferula türleri Fumaria türleri Genista tinctoria L. Gossipium hirsutum

Gratiola officinalis L. Helicophyllum türleri Heracleum türleri

Hedera türleri. Heliotropium türleri

Ö¤rekotu, Tavflanc›lotu Hyacinthus orientalis

Hypecoum türleri

Hypericum türleri**

Ilex türleri

Çobanpüskülü, Ifl›gan, Ifl›lgan

Inula türleri Ard›ç a¤ac› türleri (Kokarard›ç, Ya¤ ard›c›, vs) Ac›marul, Eflekmarulu Karayemifl, Lazkiraz›, Taflan Kurtba¤r› Delice, Erez, Zivan Ac›bakla, Delicebakla, Gavurbaklas›, Kurtbaklas›, Yahudibaklas›

Johrenia türleri Alt›nya¤muru, Sar›salk›m Burçak, Külür, Müdürmük

Juniperus türleri

Laburnum anagyroides Lathyrus sativa Leucojum aestivum Linum türleri*

Lactuca türleri Laurocerasus officinalis

Akçabardak, Çançiçe¤i Ligustrum vulgare Keten, Zeyrek Boynuzluyonca, Gazelboynuzu Lolium ternulentum

Lotus türleri

Lupinus türleri

128
Tablo 5.2 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Malus domestica* Melilotus türleri Nicotiana glauca Ornithogalum türleri Pancratium maritimum Peganum harmala Physalis alkekengi

Elma Kokuluyonca Yabani tütün Aky›ld›z, Tükrükotu Kumzamba¤› Üzerlik Gelinfeneri, Güveyfeneri, Kambelotu, Kandilotu fiekerciboyas›, vs Çuhaçiçe¤i, Evvelbaharatotu, Suçiçe¤i, Tutya Mefle a¤ac› türleri Akasya, Beyazsalk›m, Salk›mçiçe¤i

Melia azaderach. Narcissus türleri Oenanthe türleri Orobanche türleri Paris incompleta Periploca graeca Physochlania orientalis

Tesbih a¤ac›, Yalanc› tesbih a¤ac› Nergis, Sonbahar nergisi Surezenesi

‹pekfidan›

Phytolacca türleri

Polygonatum türleri

Bo¤umlucaotu, Mührüsüleyman Kartal e¤reltisi, ‹fteri Dü¤ün çiçe¤i

Primula türleri Quercus türleri Robinia pseudoacacia L.

Pteridium aquilinum Raununculus türleri Roemeria türleri Ruta türleri

Ruscus türleri
Sambucus türleri

Sedefotu Sabunotu

Az›otu, Boki, Yabanimürver, Saponaria türleri Yermürveri, Mürver a¤ Amerikan biber a¤ac›, Senecio türleri Yalanc› biber a¤ac› Sophora türleri Kanyafl, Kanyafl› Sar›zambak Ac›ot, Dövülmüflavratotu, Karaasma Kad›ma¤ac›, Porsuk a¤ac›, Püren a¤ac› Spartium junceum Symphytum türleri Tanacetum türleri

Schinus molle Sisymbrium officinale Sorghum halepense Sternbergia türleri Tamus communis

Kanaryaotu, Küllüce

Kat›rt›rna¤›, Kuflçubu¤u Karakafesotu Solucanotu, Oltuotu, Pireotu Çay›rsedefi Çobançökerten, Demirdikeni Adaso¤an›, Akso¤an, Ay›so¤an›, Loteflirso¤an›, Nuteflirso¤an›, Ölüso¤an› S›¤›rkuyru¤u Cezayir menekflesi Ökseotu

Taxus baccata Thapsia gargarica

Thalictrum türleri Tribulus terrestris

Trollius ranunculinus

Urginea maritima

Urtica türleri* Viburnum lantana Vincetoxicum türleri Wisteria sinensis

Is›rgan Kokara¤aç K›rlang›çkuyru¤u Morsalk›m

Verbascum sinuatum Vinca türleri Viscum album Withania somnifera

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

129

* Bu bitkilerin her organ› ayn› ölçüde zehirli de¤ildir ve kullan›m biçimine göre zehirli olma özellikleri de¤iflkenlik gösterir. Örne¤in, Malus domestica (elma) besin olarak yetifltirilen ve kullan›lan bir bitkidir, ancak tohumlar›nda zehirli özellikler tafl›yan maddeler vard›r. Urtica (›s›rgan) cilt üzerinde toksik etkileri olan bir bitkidir, ancak ›spanak gibi piflirilerek yeme¤i yap›lmaktad›r. Gossypium hirsutum (pamuk) bitkisinin de tohumlar›nda toksik etkili maddeler vard›r, ancak meyvalar›ndan elde edilen pamuk lifleri hemostatik olarak kullan›l›r. Linum türlerinin baz›lar›n›n (Linum usitatissimum gibi) tohumlar›ndan elde edilen ya¤ besin olarak kullan›lmaktad›r. ** Hypericum türlerinin daha çok otlak hayvanlar›nda yo¤unluk kazanan fototoksik etkileri vard›r.

Liriodendron tulipifera, Physostigma venenosum, Rhododendron ferrugineum, Spigelia anthelmia, Strophantus türleri, Strychnos nux-vomica, Veratrum viridae. Bu türlerden günümüzde ve geçmiflte kullan›lan çeflitli ilaçlar›n (tübokürarin, fizostigmin, ouabain gibi) elde edildi¤i unutulmamal›d›r. Baz› bitkiler “özel toksik etkilere” neden olabilmektedir. Bu durum toksik etkilerin kal›c› olmas› nedeniyle yal›n toksik etkiler gösteren bitkilerden daha önemli kabul edilen hastal›k tablolar›n›n ortaya ç›kabilmesine neden olmaktad›r. Tablo 5.3 özel toksik etkiler gösteren bitkiler ile alerjik ve immünolojik reaksiyonlar› ortaya ç›karan baz› bitkileri listelemektedir. Tablodan da görüldü¤ü gibi do¤ada karsinojenik (kanser yap›c›) özellikleri olan bitkiler vard›r. Söz konusu bitkilerin bir bölümü halk aras›nda tedavi amac›yla kullan›lmas›na karfl›n, bu nedenle ça¤dafl fitoterapi kaynaklar› bu bitkilerin t›bbi amaçlarla kullan›m›n› önermemektedir. Ayr›ca, uzun y›llard›r laksatif ve pürgatif olarak kullan›lm›fl olan Rhamnus purshiana ve Cassia senna bitkilerinin karsinojenik etkileri ve ba¤›rsaklarda oluflturdu¤u baz› olumsuz etkilerden dolay› uzun süre kullan›m› tavsiye edilmemektedir. Kanser hastal›¤›n›n ciddiyeti göz önüne al›nd›¤›nda, bu toksik etkinin bitkiler ile oluflabilecek en tehlikeli yan etki oldu¤u anlafl›lacakt›r. Ayr›ca, oldukça önemli say›da bitki ile de alerjik reaksiyon olufltu¤u görülmektedir. Ölümcül olan anafilaktik reaksiyonlar› oluflturmad›¤› sürece alerjik reaksiyonlar nispeten daha az tehlikeli gözükseler de, fitoterapide kullan›lan bitkilerden baz›lar›nda anafilaktik reaksiyon oluflturma riski bulunmaktad›r. Bu noktada kifli duyarl›¤› ön plana ç›kmaktad›r. Bunlar›n d›fl›nda do¤adan toplanarak besin olarak tüketilen baz› mantarlar›n oluflturdu¤u zehirlenmeler bitkiler ile oluflan en tehlikeli ve ölümcül zehirlenme grubunu oluflturmaktad›r. Bunlar Tablo 5.4’de listelenmifltir.

130
Tablo 5.3 Bitkiler ile ortaya ç›kan özel toksik etkiler ve di¤er toksik etkiler.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Toksik Etki Tipi

Bitkinin Latince Ad› Alkanna tinctoria Aloe türleri* Borago officinalis** Cassia sena* Erythroxylon coca Eupatorium cannabium Euphorbia cyparissias Myosotis arvensis Petasites hybridus*** (P.officinalis)

Bitkinin Türkçe Ad› Havac›vaotu, Tüylüboya, Yerine¤i Hodan, S›¤›rdili Sinameki Koka Koyunp›tra¤› Unutmabeni çiçe¤i, Mine çiçe¤i Vebaotu, Kelotu Kaskarasagrada Kökboya Alt›n Kanaryaotu Kanaryaotu, Kanarya çiçe¤i, Bahçe Külçiçe¤i Su Kanaryaotu Adi Kanaryaotu Karakafesotu Öksürükotu, Devetaban› Fesle¤en Kökboya Karakafesotu Koka Calapa Civanperçemi Sar›msak Geven K›rm›z› biber Papaya Mübarekdikeni Ekinezya türleri Rezene Kelp Alman papatyas› Hintya¤› Bitkisi Bira mayas› Boyotu Is›rgan Kediotu Çekem, Ökseotu

Karsinojenik etki

Rhamnus purshiana* Rubia tinctorium Sassafras albidum Senecio aureus Senecio bicolor Senecio jacobaea Senecio nemorensis Senecio vulgaris Symphytum officinale Tussilago farfara Ocimum basilicum

Mutajenite

Rubia tinctorium Symphytum officinale Erythroxylon coca Ipomoea purga (Exogonium Purga) Ipomoea hederacea Achillea millefolium## Allium sativum Astragalus gummifer Capsicum annum### Carica papaya Cnicus benedictus Echinacea türleri###

Teratojenite#

Alerjik ve ‹mmünolojik reaksiyonlar

Foeniculum vulgare Laminaria hyperborea Matricaria recutita### Ricinus communis Saccharomyces cerevisiae Trigonella foenum-graecum## Urtica dioica Valeriana officinalis Viscum album

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

131
Tablo 5.3 Devam›

Ammi visnaga Anethum graveolens Angelica archangelica Apium graveolens Fototoksik etkiler ›fl›¤›na karfl› duyarl›k) (Günefl Citrus aurantium Dictamnus albus Haronga madagascariensis Hypericum perforatum Petroselinum crispum (P.sativum) Ruta graveolens

Diflotu Dereotu Melaike otu; Melekotu Kereviz Turunç Gazelotu; Akgiritotu Binbirdelikotu, Sar› kantaron Maydanoz Sedefotu

*Laksatif ve pürgatif etkilidir, bu amaçla uzun süreli kullan›mdan sak›nmak gerekir. Aloe türlerinin laksatif veya pürgatif olarak dahilen kullan›lmamas› uygun olur. **Hepatoselüler karsinom oluflturdu¤u bildirilmifltir. ***Pankreas yetmezli¤i durumunda kullan›lan bu bitkinin de uzun süre kullan›lmamas› yararl› olur.#Karsinojenik ve mutajenik etkili bitkilerin de teratojenez oluflturma riski bulunmaktad›r, bu bitkilerden hamilelik boyunca sak›nmak gerekir. ##Bu bitkiler alerjenlere karfl› duyarl›k art›fl›na neden olurlar.###Anafilaktik reaksiyona yol açabilen bitkiler, Ekinezya türleri aras›nda Echinacea angustifolia’n›n da bu tür bir reaksiyon oluflturdu¤u bildirilmifltir.
SIRA S‹ZDE Neden bitkisel ürünler ile oluflabilecek en tehlikeli toksik etki kanserdir? SIRA S‹ZDE

3

Bitkinin Latince Ad› Agaricus xanthodermus Amanita muscaria Amanita phalloides Amanita virosa Clitocybe candicans Entoloma lividum Inocybe asterospora Inocybe geophylla Panaeolus papilionaceus Suillus luteus

Etki Tipi Toksik Kuvvetli Toksik Letal Letal Toksik* Toksik* Kuvvetli toksik Toksik* Toksik* Toksik*

Bitkinin Latince Ad› Etki Tipi Amanita citrina Amanita pantherina Amanita verna Boletus satanas Clitocybe dealbata Clitocybe rivulosa Inocybe fastigiata Inocybe rimosa Sarcosphaera crassa Toksik
S O R U

DÜfiÜNEL‹M

Kuvvetli Toksik Letal
D‹KK ToksikA T

Tablo 5.4 D Ü fi Ü N E L ‹ M Türkiye’de yetiflen baz› zehirli mantarlar. S O R U
D‹KKAT

Kuvvetli toksik
SIRA S‹ZDE Kuvvetli toksik SIRA S‹ZDE

Kuvvetli toksik Letal AMAÇLARIMIZ Toksik
K ‹ T A P K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

*Bu mantar türlerinin zehirli oldu¤u bildirilmifl olmalar›na karfl›n, zehirlilik fliddeti ve oluflan zehirlenmelerin ciddiyeti konular›nda bilgi bulunamam›flt›r.
TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Türkiye’de yetiflen zehirli mantarlar›n tümü Tablo 5.4’de yer alanlardan çok daha fazlad›r. Esasen ülkemizde yetiflen zehirli mantarlar›n envanteri ve floristik özellikleri de tam olarak araflt›r›lmam›flt›r. Yetiflen birçok türün zehirli olup Eolmad›¤› da belli ‹NT RNET de¤ildir. Bu yöndeki araflt›rmalar›n karfl›s›ndaki en önemli zorluk yöresel iklim de¤iflkenlikleridir. Mantarlar genellikle nemli iklimleri ve lofl-kuytu yerleri seven bitkilerdir. Bu özelliklerdeki en küçük de¤ifliklik bile bir bölgede yetiflen mantarlar›n ortadan kaybolmas›na yol açarken, tersi durum da bir anda mantarlar›n belirmesine yol açmaktad›r. Güzel Türkçemizde yer alan deyim “mantar gibi bitmek”, ya¤›fll›nemli havalardan sonra aniden çeflitli yerlerde beliren mantarlar› tan›mlamaktad›r.

‹NTERNET

132

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Do¤adan mantarlar› toplayarak besin olarak tüketmek sa¤l›k aç›s›ndan çok ciddi riskler tafl›maktad›r. Bunun iki önemli nedeni vard›r: 1) Ülkemizde yetiflen mantarlar›n (zehirli+zehirsiz) envanteri ve floristik özellikleri tam araflt›r›lmam›flt›r 2) Bilinen zehirli ve zehirsiz mantar türleri aras›nda da çok büyük benzerlikler bulundu¤undan ve bu benzerlikler bu konuda çok bilgili kiflileri bile yan›ltabildi¤inden, zehirsiz mantarlar› sadece d›fl görünüflüne bakarak ay›rt etmek baz› durumlarda adeta olanaks›zd›r. Bu nedenle, konunun uzmanlar› taraf›ndan do¤adan toplanan mantarlar›n besin olarak kesinlikle tüketilmemesi sal›k verilmektedir. Zehirsiz mantarlar›n günümüzde çok güvenli bir biçimde kültürü yap›lmaktad›r. Yüksek besin de¤eri de dikkate al›narak kültür mantarlar›n›n tüketilmesi fliddetle önerilmektedir. Mantar zehirlenmelerinde sosyoekonomik faktörlerin de önemli rol oynad›¤› bilinmektedir. Zehirlenmelerin en az›ndan bir bölümü dar gelirli kiflilerin toplad›klar› mantarlar ile ortaya ç›kmaktad›r. Bununla ba¤lant›l› olarak mantar zehirlenmesinden en fazla etkilenenler çocuklar olmaktad›r: Bunun bafll›ca iki nedeni vard›r: 1) Ailelerde öncelikle çocuklar›n beslenmesi istendi¤inden büyükler daha az yemekte, çocuklar›n daha fazla yemeleri sa¤lanmaktad›r 2) Çocuklar›n zehirli ksenobiyotikleri metabolize ederek zarars›z hale getirecek enzimleri büyüklere göre daha düflük aktivite ve miktardad›r. Bu nedenle ülkemizde ortaya ç›kan mantar zehirlenmesi vakalar›nda ne yaz›k ki, çocuklar daha fazla etkilenen ve ölümle sonuçlanan intoksikasyonlara maruz kalan yafl grubunu oluflturmaktad›r. Önceden aile büyüklerinden birisinin (anne, baba, vs) mantar›n tad›na bakmas› da çözüm olamamaktad›r, çünkü mantarlara ba¤l› baz› letal toksik etkiler 3-4 gün sonra ortaya ç›kmaktad›r.

BA⁄IMLILIK VE BA⁄IMLILIK TÜRLER‹
Ba¤›ml›l›k asl›nda oluflan kiflideki sonuçlar› aç›s›ndan de¤erlendirildi¤inde bir toksik etki veya yan etki gibi gözükmemektedir, çünkü tüm ba¤›ml›l›k yap›c›lar›n ortak özelli¤i; ba¤›ml›l›k yap›c›y› kullanan kiflilere keyif vermesi, yat›flt›rmas› veya uyarmas›, intellektüel kapasiteyi ve yarat›c›l›¤› geçici de olsa art›rmas› gibi kullan›c› taraf›ndan istenen etkileri sa¤lamas›d›r. Ancak, istenen bu etkiler asl›nda geçicidir ve ba¤›ml›l›k yap›c› maddenin etkisi kaybolduktan sonra kullan›c› kendini ço¤u kez maddeyi daha önce hiç kullanmad›¤› zamanlardakinden daha kötü hisseder. Ayn› etkileri sa¤lamak için tekrar tekrar maddeyi kullan›r ve böylece maddeye “ba¤›ml› hale” gelir. Bu arada, maddenin bu istenen etkilerine karfl› vücutta ço¤u kez “tolerans geliflir”, yani art›k kifli ayn› fliddette istenen etki elde etmek için daha yüksek miktarlarda madde kullanmak zorunda kal›r. Kifli fark›nda olmadan davran›flsal kal›b›, psikolojisi ve kiflilik özellikleri de¤iflir. Tolerans geliflti¤i için giderek daha çok miktarda ba¤›ml›l›k yap›c›ya gereksinim duyar. Bu ise maddenin temini aç›s›ndan giderek maddi-manevi güçlüklerin oluflmas›n› sa¤lad›¤› ve kiflinin psikolojisinde olumsuz geliflmeler oldu¤u için giderek daha fazla suç ifllemeye yönelik hale gelir. Bu nedenle, birçok toplumlarda ba¤›ml›l›k yap›c›lar›n önemli bir bölümünün kullan›m› yasaklanm›flt›r. Bu maddeler ülkemizde bas›n ve yasal metinlerde “uyuflturucu maddeler”, “uyuflturucular”, “narkotik maddeler” gibi isimlerle adland›r›lm›flt›r. Ancak, bu isimler yan›lt›c›d›r ve bilimsel aç›dan yanl›flt›r. Bu nedenle, uyuflturucular lokal anesteziklerle kar›flt›r›lmaktad›r. Ayr›ca, ba¤›ml›l›k yap›c› maddelerin baz›lar› tam aksine uyar›c› etkilere sahiptir. Ayr›ca, “narkotik” terimi de s›kl›kla cerrahi operasyonlar s›ras›nda kullan›lan genel anestezikler ile kar›flt›r›lmaktad›r. Ba¤›ml›l›k çeflitli ilaç ve maddelerin “suistimali” yani “kötüye kullanma”

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

133

durumlar›n› da ortaya ç›karmaktad›r. Ba¤›ml›l›¤a haz›rlay›c› veya yol aç›c› oldu¤u bilinen çeflitli faktörler vard›r: 1) ‹lac›n veya maddenin pekifltiri yapmas›; 2) Kullan›c›n›n psikogenetik yap›s›; 3) Sosyoekonomik çevresel faktörler. Ba¤›ml›l›k durumunu yaflayan kiflilerin anne ve babalar› incelendi¤inde baz› genetik yatk›nl›k (predispozisyon) faktörlerinin oldu¤u görülmektedir. Alkolik anne ve/veya babalar›n çocuklar›nda alkolizm e¤iliminin genetik temelleri son y›llarda yap›lan araflt›rmalar ile ortaya konmufltur. Ayr›ca, baz› kiflilik bozukluklar›n›n ve psikolojik problemlerin de ba¤›ml›l›k için zemin oluflturdu¤u öteden beri bilinmektedir. Ba¤›ml›l›k problemi yaflayan (genç) kiflilerin ço¤unlukla sosyal ve dinsel de¤erlere fazla önem vermeyen, asi karakterli, çabuk öfkelenen, risk alma özellikleri tafl›yan, antisosyal, depresif, çevresine uyum sa¤layamayan, uygunsuz davran›fllara yatk›n, kiflisel motivasyonu, gurur ve kiflisel onur duygusu noksanl›¤› olan, aile ba¤lar› zay›f bireyler olduklar› bilinmektedir. Sosyoekonomik koflullar da ba¤›ml›l›¤a zemin haz›rlayan faktörleri içermektedir. Bölge, mahalle, baz› e¤lence mekanlar›, maalesef okul ve yak›n arkadafl çevresi kimi zaman kiflisel ba¤›ml›l›k için uygun koflullar› bar›nd›rmaktad›r. ‹laç ve maddeyi bulma olana¤›n›n fazlal›¤› da ba¤›ml›l›k oluflumunu kolaylaflt›ran bir faktördür. Günümüzde ço¤unlukla zengin ve refah seviyesi yüksek toplum kesimlerinde ba¤›ml›l›k yap›c›lar›n kullan›ld›¤› görülmektedir. Baz› maddeler veya ilaçlar kiflinin ruhsal ve fiziksel durumunda yapt›¤› iyileflme ile, onu madde veya ilac› tekrar tekrar kullan›ma itiyor ve kullan›c›y› “o madde veya ilaçs›z yapamama” durumunu ortaya ç›kar›yorsa buna “pozitif pekifltirici” tan›mlamas› yap›lmaktad›r. Ba¤›ml› kifli art›k ba¤›ml› oldu¤u madde veya ilaçs›z oldu¤u zaman kendisini kötü hissetmekte ve psikolojisi bozulmaktad›r. Kifli art›k kendisini kötü hissetmemek için ba¤›ml›l›k yapan madde veya ilac› devaml› kullan›r hale gelir ki, bu olaya da “negatif pekifltiri” ad› verilmektedir. Negatif pekifltiri baz› durumlarda çok fliddetli olur, hatta öyle ki kiflinin kendini kötü hissetmesinin ve psikolojinin bozulmas›n›n ötesinde somatik (vücutsal) etkiler gözlenir. Bu duruma “yoksunluk (abstinens) sendromu” ad› verilmektedir. Yoksunluk sendomu bir “toksik etki” olarak kabul edilmektedir. Her ba¤›ml›l›k yap›c›da yoksunluk sendromu gözlenmemektedir. Buna ba¤l› olarak ba¤›ml›l›k iki ana kategori alt›nda toplanmaktad›r: 1. Psiflik ba¤›ml›l›k: Burada ba¤›ml›l›¤› belirleyen ana faktör pozitif pekifltiri etkisidir, çünkü negatif pekifltiri etkisi zay›ft›r ve ba¤›ml›l›k yap›c›n›n kullan›m›na son verildi¤inde yoksunluk sendromu belirtileri ortaya ç›kmamaktad›r. Bu, sonuçlar› aç›s›ndan daha hafif seyreden bir ba¤›ml›l›k halidir. 2. Fiziksel ba¤›ml›l›k: Burada ba¤›ml›l›¤›n belirlenmesinde ana faktör daha ziyade negatif pekifltiri etkisidir ve ba¤›ml›l›k yap›c›n›n kullan›m›na son verildi¤inde yoksunluk sendromu belirtileri ortaya ç›kmaktad›r. Ba¤›ml›l›k yap›c› maddenin tipine göre yoksunluk belirtilerinin fliddeti de farkl›l›k göstermektedir. Yoksunluk belirtilerinin en önemli nedeni ba¤›ml›l›k yap›c› maddenin beyin ve di¤er merkezi sinir sistemi bölgelerindeki nöronlarda yapt›¤› adaptif de¤iflimlerdir. En fliddetli yoksunluk belirtilerinin eroin ve morfin ba¤›ml›l›¤› ile ortaya ç›kt›¤› bilinmektedir. Ço¤u ba¤›ml›l›k yap›c›, kullan›m s›kl›¤› ve biçimi ile kullan›lan miktar gibi faktörlere ba¤l› olarak bu iki tip ba¤›ml›l›¤› da oluflturabilmektedir. Bu s›n›flaman›n d›fl›nda ba¤›ml›l›k, oluflan psikosomatik ve davran›flsal etki kal›plar› bak›m›ndan 10 farkl› kategoride s›n›flanmaktad›r:

134

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

1. Morfin tipi ba¤›ml›l›k: Morfin, sentetik morfin benzeri ilaçlar ve eroin ile görülen ba¤›ml›l›k tipidir. Kifliden kifliye de¤iflkenlik gösteren iki farkl› etkisi (öfori=canl›l›k ve sedayon=yat›flt›rma) nedeniyle pozitif pekifltirici ve akutkronik dönemlerde ortaya ç›kan kuvvetli yoksunluk belirtileri nedeniyle negatif pekifltirici etkileri vard›r. Kuvvetli psiflik ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri vard›r ve fiziksel ba¤›ml›l›¤›n bafllamas› çok çabuk olur. Ba¤›ml›¤›n tedavisi için psikiyatri kliniklerinde detoksifikasyon (ilaçtan ar›nma) ve sonras›nda daha hafif ba¤›ml›l›k yap›c› morfin benzeri ilaçlarla idame tedavisi uygulamalar› yap›l›r. 2. Alkol tipi ba¤›ml›l›k: Etil alkol içeren çok de¤iflik tipte içece¤in tüketilmesi ile oluflan bu ba¤›ml›l›k tipi, birçok yönden “barbitürat tipi ba¤›ml›l›¤a” benzer. Genelikle sedatif etkiler olufltururken, baz› kiflilerde düflük dozlarda öforizan etkileri de görülmektedir. En önemli özelliklerinden birisi etkili oldu¤u süre içinde cesareti artt›rmas› ve baz› psiflik inhibisyonlar› (bask›lar›) kald›rmas›d›r. Psiflik bask›lamalar› fazla olan kiflilerde bu, adeta kiflilik de¤iflmesi biçiminde durumlar ortaya ç›kar›r. Ayr›ca, bu durum alkolün kuvvetli pozitif pekifltirici özelliklerinin olmas›na neden olmaktad›r. Kifliden kifliye göre de¤iflken fliddette psiflik ba¤›ml›l›¤a yol açar. Fiziksel ba¤›ml›l›k oldukça geç ve tolerans nedeniyle al›nan miktar bir hayli artt›ktan sonra bafllar. Tedavisinde yine detoksifikasyon yöntemi ve baz› ilaçlar kullan›l›r. Alkol ile ilgili en önemli noktalardan biri ilaçlar ile etkileflim göstermesidir. Özellikle sinir sistemini etkileyen ilaçlar ile oluflturdu¤u etkileflimde al›nan alkol miktar› fazla olmasa da, ciddi ilaç etkileflimleri sonucu ilaçlar›n toksik etkilerinde art›fllar olur. Benzer bir durum tedavi amac›yla kullan›lan bitkilerle de oluflabilmektedir. Tablo 5.5 alkolle etkileflim sonucu toksik etkilerinde veya etkilerinde de¤iflim görülen bitkileri listelemektedir.
SIRA S‹ZDE

4

Pekifltirici özelliklerine göre ba¤›ml›l›k tiplerini s›n›fland›r›n›z ? SIRA S‹ZDE
Latince Ad›
DÜfiÜNEL‹M

Tablo 5.5L ‹ M DÜfiÜNE Alkol ile etkiliflim sonucu etkinli¤i de¤iflen bitkiler. S O R U
D‹KKAT

Türkçe Ad› Alman papatyas› Kava Kenevirotu Ravolfiya Kediotu Sö¤üt türleri

Etkileflim Sonucu Alkolün etkilerinde art›fl görülür Alkolün sedatif etkilerini ve hepatotoksik etki riskini artt›r›r Zehirlenme (intoksikasyon) ortaya ç›kabilir Motor faaliyetlerde (hareketlerde) yavafllama artar Kediotunun sinir sistemindeki hipno-sedatif etkileri artar Salisilat toksisitesinde art›fl Anksiyojenik etkide art›fl görülür

Matricaria recutita
S O Piper methysticum R U

Cannabis sativaD ‹ K K A T Rauwolfia serpentina SIRA S‹ZDE Valeriana officinalis Salix türleri

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Pausinthia yohimbe

K ‹ T A P

-

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3. Barbitürat tipi ba¤›ml›l›k: Barbitüratlar ve di¤er hipnosedatif ilaçlar (benzodiazepinler, O N T E L E V ‹ Z Y meprobamat, kloral vs) kullan›m› sonucu oluflan ba¤›ml›l›klard›r. Barbitüratlar ve benzodiazepinlerden k›sa ve orta etki süreli olanlar›n ba¤›ml›l›k oluflturma gücü k›sa süreli olanlara göre daha fazlad›r. ‹lac›n türüne göre farkl›l›k gösteren fliddette psiflik ba¤›ml›l›k ve kuvvetli fiziksel ba‹NTERNET

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

135

¤›ml›l›k ortaya ç›kar›r›lar. Yoksunluk sendromu belirtileri fenobarbital gibi uzun etkili ilaçlarla geç ortaya ç›kar. Genellikle uykusuzluk, anksiyete, ajiK ‹ T A P tasyon, konvülziyon gibi belirtilerle ortaya ç›kmaktad›r. 4. Tütün (Nikotin) tipi ba¤›ml›l›k: Nikotin tipi ba¤›ml›l›k çeflitli tütün ürünleri (sigara, puro, pipo, nargile, çi¤neme tütünü gibi) ürünlerin tüketilmesiyle TEL V‹ZYON oluflan ba¤›ml›l›kt›r. Tütün, Nicotiana cinsi bitki türlerininEkurutulmufl yapraklar›d›r. Tütün hakk›nda daha fazla bilgi için bknz: http://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCt%C3%BCn ‹NTERNET Dünyada tütün elde edilen bafll›ca Nicotiana türleri flunlard›r: N. acuminata, N. alata, N. attenuata, N. benthamiana, N. clevelandii, N. excelsior, N. forgetiana, N. glauca, N. glutinosa, N. langsdorffii, N. longiflora, N. obtusifolia, N. paniculata, N. SIRA S‹ZDE plumbagifolia, N. quadrivalvis, N. repanda, N. rustica, N. suaveolens, N. sylvestris, N. tabacum, N. tomentosa. Nikotinin pozitif ve negatif pekifltirici etkileri morfin, D ba¤›ml›l›k yap›c›eroin, kokain ve amfetamin kadar kuvvetli de¤ildir. Yine di¤erÜ fi Ü N E L ‹ M lardan farkl› olarak akut letal intoksikasyon yapma olas›l›¤› yoktur, ancak flu noktan›n vurgulanmas›nda büyük bir yarar vard›r: Saf nikotin oldukça R U S O toksik bir maddedir. Kuvvetli psiflik ba¤›ml›l›k ve buna ba¤l› olarak çok yüksek oranda özlem yaratmaktad›r. Bu nedenle tütün ürünlerini b›rakt›ktan sonra tekrar bafllama (relaps; D‹KKAT nüks) s›kl›¤› yüksektir. Ayr›ca, hafif ve orta derecede fiziksel ba¤›ml›l›k oluflturur. Son sigaradan yaklafl›k 24 saat sonra bafllayan ve yaklafl›k 1 hafta Nikotine ba¤l› SIRA depresif duygu yoksunluk belirtileri flunlard›r: Disforik (cans›zl›k, isteksizlik) ya da S‹ZDE durumu, insomnia (uykusuzluk), iritabilite (ses, gürültü, ›fl›k gibi uyaranlara afl›r› tepki), sinirlenme ya da öfkelenme, anksiyete (endiflelenme), düflünceleri yo¤unAMAÇLARIMIZ laflt›ramama ve konsantrasyon bozukluklar›, huzursuzluk, kalp at›m h›z›nda fazlalaflma, ifltah artmas›, gastrointestinal bozukluklar (bulant›, kusma, ishal gibi). Sigara ve di¤er tütün ürünleri en fazla zarar veren ba¤›ml›l›k yap›c› maddeler olarak K ‹ T A P kabul edilmektedir. Ancak verdi¤i zarar içerdikleri nikotinden de¤il, yanma ürünü olan katran ve içerisindeki maddelerden kaynaklanmaktad›r. Bunlar kuvvetli karsinojenik maddelerdir ve baflta akci¤er kanseri olmak üzere çeflitli tip kanser hasTELEV‹ZYON tal›klar›n›n en önemli nedenleri aras›nda yer almaktad›r. Tütün ba¤›ml›l›¤›n›n tedavisi için çok çeflitli yöntemler önerilmifltir. Tütün ba¤›ml›l›¤›n›n tedavisi hakk›nda daha fazla bilgi için bknz.: Nhttp://www.to‹NTER ET raks.org.tr/journal/pdf/pdf_Toraksder_14.pdf 5. Kokain tipi ba¤›ml›l›k: Güney Amerika’da yetiflen bir bitki olan Erythroxylum coca bitkisinin yapraklar›ndan elde edilen bir maddedir. Bu madde lokal anestezik etkilidir ve bu amaçla haricen kullan›lmaktad›r. Ba¤›ml›l›k amac›yla kötüye kullan›m› oldu¤undan art›k günümüzde ço¤unlukla sentetik lokal anestezikler kullan›lmaktad›r. Bitki yapraklar› G. Amerika yerlileri taraf›ndan vücut direncini artt›rd›¤› inanc›yla kullan›l›r, çünkü öforizan özelli¤i vard›r. Kokain t›pk› eroin gibi kuvvetli psiflik ba¤›ml›l›k yap›c› etkisi vard›r, çünkü çok kuvvetli pozitif pekifltirici etkisi vard›r. Bu kuvvetli pekifltirici etkide kokainin seksüel orgazm derecesinde kuvvetli hedoni oluflturmas› (keyif verici olmas›) büyük rol oynamaktad›r. Kokain ile oluflan yoksunluk sendromu kifliden kifliye farkl›l›k gösterir bu nedenle fiziksel ba¤›ml›l›k derecesi de¤iflkendir. Yoksunluk belirtileri aras›nda bitkinlik ve anhedoni (keyif-

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

136

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

sizlik) en belirgin olanlar›d›r. Bunlara depresyon, ajitasyon (asabiyet), anksiyete, uyku özlemi, hiperfaji (çok yemek yeme) gibi belirtiler de efllik etmektedir. 6. Esrar tipi ba¤›ml›l›k: Cannabis sativa var. indica (Hint keneviri) bitkisinin çiçek durumu ve filiz halindeki yapraklar›n›n toz edilmesi veya bast›ralarak plaka haline getirilmesi ile haz›rlanan ve ba¤›ml›l›k için kullan›lan bitkisel bir üründür. Psikotrop etkilidir, bu etkiler flu flekilde belirginleflmektedir: Uyuflukluk, sedasyon (yat›flma), ruhsal gevfleme, öfori (canl›l›k), alkol gibi psiflik inhibisyonlar›n kalkmas›, önüne geçilemeyen gülme arzusu, alg›lama bozukluklar› yapmas›, depersonalizasyon (kiflilik bozulmalar›), bellek kayb›, vs. Esrar kifliden kifliye farkl›l›k gösteren de¤iflik düzeylerde psiflik ba¤›ml›l›klara yol açmaktad›r. Ayr›ca, hafif ya da orta derecede fiziksel ba¤›ml›l›k yapmaktad›r. 7. LSD tipi ba¤›ml›l›k: Bunlar halüsinasyon (hayal görme; varsan›) yaratan uyuflturucu maddelerdir. Bu grubun en önemlisi LSD25 (D-Liserjik Asit Dietilamit) olarak bilinmektedir. Bu grupta ayr›ca psilosin, psilosibin, meskalin, skopolamin, dimetoksimetamfetamin (STP), metilendioksimetamfetamin (MDMA; ecstasy), metilendioksiamfetamin (MDA), fensiklidin gibi ilaç ve maddeler bulunmaktad›r. En önemli ortak özellikleri halüsinasyonlar yaratmalar› ve psikoz benzeri tablolar oluflturmalar›d›r. Görsel varsan›lar olmak üzere alg› bozukluklar› görülür. Zaman ve mekan alg›lar› bozulur. Kendini alg›lamas› da de¤iflir. LSD25, ergot alkaloidlerinden yar›-sentez yoluyla haz›rlam›fl olan bir maddedir. Esasen Claviceps purpurea (çavdar mahmuzu) ile oluflan zehirlenmelerde halüsinojenik etkiler de görülüyordu. Psilosin ve psilosibin ilk kez Psilocybe mexicana adl› bir flapkal› mantardan ayr›flt›r›lan halüsinojenik maddedir. Bugün için yaklafl›k 200 kadar mantar türünün bu iki halüsinojenik maddeyi içerdi¤i bilinmektedir: Psilocybe, Gymnopilus, Panaeolus, Copelandia, Hypholoma, Pluteus, Inocybe, Conocybe, Panaeolina, Gerronema, Agrocybe, Galerina, Mycena cinslerine ait mantar türleri. Meskalin ise baflta Lophophora williamsii, Echinopsis pachanoi, Echinopsis peruviana olmak üzere çeflitli Orta ve Güney Amerika kaktüslerinde ana madde olarak bulunmaktad›r. Skopolamin ise baflta Datura, Brugmansia, Duboisia, Hyoscyamus cinslerindeki baz› bitki türleri olmak üzere Solanaceae bitki ailesinde bulunan bir maddedir. Di¤er maddeler ise amfetamin benzeri kimyasal yap›da maddelerdir. Halüsinojen etkili di¤er bitkiler flunlard›r: Hydrastis canadensis, Banisteriopsis caapi. 8. Amfetamin tipi ba¤›ml›l›k: Amfetamin ve baz› türevleri (Metilamfetamin, metilfenidat, fenmetrazin, fendimetrazin, amfepramon, fenetilin gibi) taraf›ndan oluflturulan ba¤›ml›l›k tipidir. Öforizan, yorguluk ve açl›¤a karfl› dayan›kl›l›¤› azaltan, ayr›ca ifltah azaltan, yani psikostimülan etkili maddelerdir. Bu ilaçlar, bir dönem baz› türevler obezite (fliflmanl›k) tedavisinde kullan›lm›flt›r, ancak bugün için bu kullan›m çok s›n›rl›d›r. Günümüzde en çok narkolepsi (bir çeflit uyku bozuklu¤u; gündüz afl›r› uyuma e¤ilimi) ve hiperaktivite/dikkat yoksunlu¤u sendromu tedavilerinde kullan›m› vard›r. Öforizan etkileri nedeniyle doping olarak da kullan›m› vard›r. Psiflik ba¤›ml›l›k fliddeti de¤iflkendir. Özellikle enjeksiyon yoluyla kullan›ld›¤›nda psiflik ba¤›ml›l›¤›n fazla olabildi¤i görülmüfltür. Fiziksel ba¤›ml›l›k ise çok fliddetli de¤ildir.

AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON

137

TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET

Narkolepsi hakk›nda bilgi için bkz: http://tr.wikipedia.org/wiki/Narkolepsi.E T ‹NTERN Hiperaktivite/dikkat yoksunlu¤u sendromu hakk›nda daha fazla E R N E T için bkz.: ‹ N T bilgi http://tr.wikipedia.org/wiki/Dikkat_Eksikli%C4%9Fi_ve_Hiperaktivite_Bozuklu%C4%9Fu. 9. Khat tipi ba¤›ml›l›k: Khat, Yemen ve Do¤u Afrika’n›n yüksek bölgelerinde yetiflen Catha edulis bitkisine yöre halk›n›n verdi¤i isimdir. Bitkinin uç k›sm›ndaki körpe yapraklar ve filizler genellikle sabahlar› kopar›larak taze biçimde kullan›l›r. Etkileri k›smen amfetaminlere benzer, öfori, hiperaktiviteye neden olur, konuflma e¤ilimini fazlalaflt›r›r ve hafif psikostimülan etki yapar. Orta derecede psiflik ba¤›ml›l›k ve de¤iflkenlik gösteren fiziksel ba¤›ml›l›k oluflturmaktad›r. 10. Solvan tipi ba¤›ml›l›k: S›v› genel anesteziklerin (eter, kloroform gibi), benzin, toluen, tiner (toluen+etilasetat), çakmak benzini, s›v›laflt›r›lm›fl petrol gaz› (LPG) gibi çeflitli gaz veya uçucu solvanlar›n bilinç kaybettirmeyen miktarlarda inhalasyonu (solunmas›) yoluyla oluflan bir ba¤›ml›l›k tipidir. Pozitif pekifltirici etkileri vard›r bu nedenle psiflik ba¤›ml›l›k olufltururlar. Ayr›ca belirgin düzeyde fiziksel ba¤›ml›l›k olufltururlar. Söz konusu bu solvanlar›n ciddi düzeylerde nörotoksik etkileri vard›r ve bu nedenle uzun süre kullan›m kal›c› beyin hasarlar›na yol açabilmektedir. Ek olarak oluflturduklar› kardiyovasküler etkiler (aritmi) ve solunum depresyonu öldürücü olmaktad›r. Yine uzun süre kullan›m lösemi ve benzeri hematolojik hastal›klara (kan hastal›klar›na) yol açabilmektedir. Ucuz ve kolay temin edilebilir olmalar› nedeniyle sokak çocuklar› ve düflük gelir düzeyi olan gençlerde nispeten yayg›n olan tehlikeli bir ba¤›ml›l›k biçimidir. Hangi tip ba¤›ml›l›klarda halüsinasyon oldu¤unu belirtiniz?
SIRA S‹ZDE

BA⁄IMLILIK OLUfiTURAN D‹⁄ER B‹TK‹LER

5

SIRA S‹ZDE

Yukar›da ba¤›ml›l›k tiplerinin s›n›fland›r›lmas› bölümünde belirtilenler d›fl›nda Ephedra sinica, Ilex paraguarinensis, Coffea arabica (Kahve) ve Thea (Camelia) S O R U sinensis (Çay) bitkilerinin ba¤›ml›l›k yapt›¤› bildirilmektedir. Bunlardan Ephedra sinica, içerdi¤i efedrin nedeniyle amfetamine benzer, ancak daha zay›f etkileri olan bir ba¤›ml›l›k oluflturdu¤u, kahve ve çay ise içerdi¤i kafein‹ K K A T nedeniyle öforiD zan etkileri nedeniyle psiflik ba¤›ml›l›k yapt›¤› bilinmektedir. Dünyada çok yayg›n içecek olarak kullan›lan bu bitkilerin fiziksel ba¤›ml›l›k oluflturup oluflturmad›¤› tart›flmal›d›r. E¤er oluflturdu¤u kabul edilirse bu mutlaka zay›fSIRA fiziksel ba¤›ml›bir S‹ZDE l›k olmal›d›r. Ilex paraguarinensis de içerdi¤i kafein nedeniyle çay ve kahveye benzer ba¤›ml›l›k özellikleri tafl›maktad›r. AMAÇLARIMIZ

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

B‹TK‹LER‹N SU‹ST‹MAL‹
Birçok madde ve ilaç ile ilgili “suistimal” yani kötüye kullan›mK bilinmektedir. Bun‹ T A P lar daha çok keyif verici ve ba¤›ml›l›k yap›c› olarak bazen de doping olarak kullan›lmaktad›r. Her alanda oldu¤u gibi yasad›fl› kullan›m ve uygulamalar olsa da bunlar uluslar aras› yasalar ile genifl ölçüde kontrol alt›ndad›r ve T E L E V ‹ Z Y O N fark›na var›lan illegal uygulamalar bu yasalar çerçevesinde cezaland›r›lmaktad›r. Birçok keyif verici ve ba¤›ml›l›k yap›c›n›n (çay, kahve, alkol ve sigara d›fl›nda) kullan›m› ve sat›fl› yasakt›r. Kullan›m ve sat›fl› legal olanlar ise yine belli kurallar çerçevesinde sat›l›r, örne‹NTERNET K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

138

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

¤in alkollü içecek ve tütün ürünlerinin 18 yafl›ndan küçük bireylere sat›lmalar› birçok ülkede yasakt›r. Doping türündeki ilaç ve maddelerin ise sat›fl› ve kullan›m› için genelde bir yasak bulunmamas›na karfl›n, sporcular›n bu tür maddeleri kullanmalar›na yasa ve yönetmeliklerle s›n›rlamalar getirilmifltir ve bu s›n›rlamalara uyulmad›¤› taktirde sporcular ceza almaktad›r. Bitkiler için de durum pek farkl› de¤ildir, zaten pek çok keyif verici ve ba¤›ml›l›k yap›c› bitkisel kökenlidir. Bitkiler keyif verici, ba¤›ml›l›k yap›c› ve doping olarak kullan›mlar›n›n yan› s›ra, bir baflka çeflit “suistimal” alan›nda da s›kça kullan›lmaktad›r: “fiarlatanl›k”. fiarlatanl›k yar›m yamalak sahip oldu¤u bilgisi ile karfl›lar›ndakileri kand›rarak onlardan maddi-manevi ç›karlar sa¤layan kiflilerin yapt›¤› eylemlerin tümüdür. “fiarlatanlar›n” zaman zaman çeflitli bitkisel ürünleri kullanarak t›bben tedavisi olanaks›z hastal›klar› olan kiflilere “umut tacirli¤i” yapt›klar› ve onlar› kand›rarak çeflitli maddi-manevi ç›karlar sa¤lad›klar› bilinen bir gerçektir. Bunun d›fl›nda tedavisi günümüz t›bb›n›n olanaklar› ile mümkün olan hastal›klarda da bu tür flarlatanl›klar hastal›klar›n gerçek tedavilerini geciktirmekte ve hastalar›n sa¤l›klar›n› tehlikeye atmaktad›r. Bitkisel ürünlerin insan sa¤l›¤›n› korumada ve hastal›klar› iyilefltirmedeki rolleri herkes taraf›ndan kabul edilmekte ve bu alanda çal›flan gerçek uzmanlar bu konularda de¤erli hizmetler sunmaktad›r. Bitkisel ürünlerden kendi sa¤l›klar› için yararlar sa¤lamak isteyenler öncelikle olay›n “bilimsellik” ve “uzmanl›k” boyutlar›n› dikkatlice tartmak zorundad›r. Bitkisel ürünlerle tedavi olmak isteyenler öncelikle bu konuda uzman olan, uzmanl›k e¤itimi alm›fl olan kiflilerden destek almal›d›r. Bu kifliler hekim, eczac› veya fitoterapi uzman› olmal›d›r. Ayr›ca, bitkisel ürünler hakk›nda da bilimsel de¤eri olan kaynaklardan bilgi edinilmesinde yarar vard›r. Bu bilgi kayna¤› internet olabilir, ancak burada çok fazla say›da “flarlatan” nitelikli sitenin var oldu¤u da unutulmamal›d›r. Bitkisel ürünlerin alternatif de¤il, ça¤dafl t›bb›n bir parças› oldu¤u unutulmamal›d›r. Çünkü ça¤dafl t›bb›n elindeki etkin tedavi araçlar› olan ilaçlar›n önemli bir bölümü bitkilerden elde edilmifltir ve halen de yeni ilaçlar elde edilmektedir. Bunun kutsal de¤er olan insan sa¤l›¤› için bitmeyen bir aray›fl oldu¤u ve bunun için dünyan›n dört bir yan›nda bilim insanlar›n›n yo¤un araflt›rmalar yapt›¤› ak›lda tutulmal›d›r.

B‹TK‹LERLE TEDAV‹ VE ZEH‹RLENMELER ‹Ç‹N SON SÖZLER
Bitkilerle tedavide oldu¤u kadar bitkilerle oluflan zehirlenmelerde de konunun uzman› olan kiflilerden yararlanmak ve bu konularla sürekli profesyonelce u¤raflan kurum ve kurulufllara baflvurmak sonradan üzüntü ve piflmanl›k duyulacak yanl›fllardan sak›nmak ad›na çok önemlidir. Bu konuda en yetkin kurum hiç kuflkusuz Refik Saydam H›fz›ss›hha Merkezi Baflkanl›¤›na ba¤l› bir birim olarak çal›flan “Ulusal Zehir Dan›flma Merkezi (UZEM)” dir. Bu kuruma Türkiye’nin her yerinden “114” telefon numaras›yla eriflilmektedir. Bunun d›fl›nda birçok flehirde benzer zehir dan›flma ve müdahele birimleri vard›r. Zehirlenme vakalar›nda en önemli husus zaman kayb› olmadan hastan›n en yak›n sa¤l›k kurulufluna (hastane, dispanser, sa¤l›k oca¤› gibi) ulaflt›r›lmas›d›r. Zehirin niteli¤ine göre, ister bitkisel kökenli olsun isterse farkl› kaynaklardan olsun, sa¤l›k kurumlar›nda hastalara yap›lan uygun tedaviler ile baflar›l› sonuçlar sa¤lanmakta, geç kal›nmayan hastalar ço¤u durumda hayata döndürülmektedir. Bu noktada söylenecek son sözler flunlar olmal›d›r: Kullan›lacak materyalin ne oldu¤u hakk›nda kesin bilgi sahibi olunmadan do¤adan toplanan bitkiler kullan›lmamal›d›r. Kesinlikle hekim, eczac› ve fitoterapi uzman›ndan yard›m almal›d›r. Bu konuda en çok ma¤dur duruma düflenlerin çocuklar oldu¤u an›msanarak, özellikle yak›n çevrelerinde zehirli bitkiler olan kifliler çocuklar›n› bafl›bofl b›rakmamal› ve büyükler onlara azami dikkat göstermelidir.

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

139

Özet
A M A Ç

1

‘Bitkisel ürünlerin zehirleyici etki mekanizmalar›n› tan›mlayabilmek.’ Zehir, “toksin”, zehirler ile u¤raflan bilim dal› “toksikoloji” ve zehirleyici (zararl›) etki “toksik etki” olarak tan›mlanmaktad›r. EPA (Environmental Protection Agncy) taraf›ndan yap›lan tan›mlamaya göre “çok zehirli” olan maddeler 5 graml›k (1 çay kafl›¤› dolusu) miktar› ile eriflkin bir insan› öldürebilen maddelerdir. Bu tip toksinler az miktarlarda dahi ciddi zararlara veya ölüme sebep olur. Baflka bir ifadeyle zehirler, bir deney hayvan›n›n her kilogram› için 50 miligram a¤›zdan verildi¤inde, 48 saat içinde, hayvanlar›n en az % 50’sinin ölümüne sebep olan maddelerdir. EPA’ ya göre maddelerin zehirlilikleri dört kategoriye ayr›l›r: S›n›f› I: Çok zehirli maddeler; bu kategorideki maddeler için flekil 5.1 de görülen kurukafa ve çapraz kemik sembolü ambalajlarda bulundurulmak zorundad›r. S›n›f› II: Orta derecede zehirli maddeler; 5-30 gram dozda eriflkin insan için öldürücüdürler. S›n›f› III: Hafifçe zehirli maddeler; 30 gram›n üstündeki miktarlarda ölümcüldürler S›n›f› IV: Pratik olarak zehirli olmayan maddeler. Avrupa Birli¤inin s›n›flamas›: S›n›f 1: Çok toksik maddeler S›n›f 2: Toksik maddeler S›n›f 3: Zararl› maddeler Dünya Sa¤l›k Örgütü (DSÖ; WHO)’ nün s›n›flamas›: S›n›f 1-a: afl›r› zararl›; S›n›f 1-b: çok zararl›; S›n›f 2: orta derecede zararl›; S›n›f 3: hafifçe zararl›. Geçerli uluslar aras› yasa ve etik kurallar gere¤i zehirli olup olmad›¤› bilinmeyen bir madde insanlar üzerinde toksisite aç›s›ndan denenemeyece¤inden, DSÖ’nün bu s›n›flamas› pratik aç›dan en uygun gözüken s›n›flamad›r.

A M A Ç

2

‘Bitkisel ürünlerin narkotik özelliklerini aç›klayabilmek.’ Çeflitli tütün ürünleri (sigara, puro, pipo, nargile, çi¤neme tütünü gibi) ürünlerin tüketilmesiyle nikotin tipi ba¤›ml›l›k oluflur. Tütün, Nicotiana cinsi bitki türlerinin kurutulmufl yapraklar›d›r. Dünyada tütün elde edilen bafll›ca Nicotiana türleri flunlard›r: N. acuminata, N. alata, N. attenuata, N. benthamiana, N. clevelandii, N. excelsior, N. forgetiana, N. glauca, N. glutinosa, N. langsdorffii, N. longiflora, N. obtusifolia, N. paniculata, N. plumbagifolia, N. quadrivalvis, N. repanda, N. rustica, N. suaveolens, N. sylvestris, N. tabacum, N. tomentosa. Saf nikotin oldukça toksik bir maddedir. Kuvvetli psiflik ba¤›ml›l›k ve buna ba¤l› olarak çok yüksek oranda özlem yaratmaktad›r. Güney Amerika’da yetiflen bir bitki olan Erythroxylon coca bitkisinin yapraklar›ndan elde edilen Kokain lokal anestezik etkilidir. Kokain t›pk› eroin gibi kuvvetli psiflik ba¤›ml›l›k yap›c› etkisi vard›r, çünkü çok kuvvetli pozitif pekifltirici etkisi vard›r. Kokain ile oluflan yoksunluk sendromu kifliden kifliye farkl›l›k gösterir bu nedenle fiziksel ba¤›ml›l›k derecesi de¤iflkendir. Yoksunluk belirtileri, bitkinlik ve anhedoni (keyifsizlik), depresyon, ajitasyon (asabiyet), anksiyete, uyku özlemi, hiperfaji (çok yemek yeme) dir. Esrar, Cannabis sativa var. indica (Hint keneviri) bitkisinin çiçek durumu ve filiz halindeki yapraklar›n›n toz edilmesi veya bast›r›larak plaka haline getirilmesi ile haz›rlanan ve ba¤›ml›l›k için kullan›lan bitkisel bir üründür. Psikotrop etkilidir. Uyuflukluk, sedasyon (yat›flma), ruhsal gevfleme, öfori (canl›l›k), alkol gibi psiflik inhibisyonlar›n kalkmas›, önüne geçilemeyen gülme arzusu, alg›lama bozukluklar› yapmas›, depersonalizasyon (kiflilik bozulmalar›), bellek kayb›, gibi yan etkileri vard›r.

140

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

A M A Ç

3

Bitkilerin halüsinojenik özelliklerini aç›klayabilmek.’ Halüsinasyon (hayal görme; varsan›) yaratan uyuflturucu maddeler; LSD25 (D-Liserjik Asit Dietilamit), psilosin, psilosibin, meskalin, skopolamin, dimetoksimetamfetamin (STP), metilendioksimetamfetamin (MDMA; ecstasy), metilendioksiamfetamin (MDA), fensiklidin gibi ilaç ve maddeler bulunmaktad›r. En önemli ortak özellikleri halüsinasyonlar yaratmalar›, psikoz benzeri tablolar oluflturmalar› ve alg› bozukluklar›d›r. Zaman ve mekan alg›lar› bozulur. Psilosin ve psilosibin ilk kez Psilocybe mexicana adl› bir flapkal› mantardan ayr›flt›r›lan halüsinojenik maddedir. Yaklafl›k 200 kadar mantar türünün bu iki halüsinojenik maddeyi içerdi¤i bilinmektedir: Psilocybe, Gymnopilus, Panaeolus , Copelandia, Hypholoma, Pluteus, Inocybe, Conocybe, Panaeolina, Gerronema, Agrocybe, Galerina, Mycena. Meskalin ise baflta Lophophora williamsii, Echinopsis pachanoi, Echinopsis peruviana olmak üzere çeflitli Orta ve Güney Amerika kaktüslerinde ana madde olarak bulunmaktad›r. Skopolamin ise baflta Datura, Brugmansia, Duboisia, Hyoscyamus cinslerindeki baz› bitki türleri olmak üzere Solanaceae bitki ailesinde bulunan bir maddedir. Halüsinojen etkili di¤er bitkiler flunlard›r: Hydrastis canadensis, Banisteriopsis caapi.

AM A Ç

4

‘Bitkisel ürünlerin kötüye kullan›m›n› aç›klayabilmek.’ Bitkiler keyif verici, ba¤›ml›l›k yap›c› ve doping olarak kullan›mlar›n›n yan› s›ra, bir baflka çeflit “suistimal” alan›nda da s›kça kullan›lmaktad›r: Eksik bilgi ile karfl›lar›ndakileri kand›rarak onlardan maddi-manevi ç›karlar sa¤layan kiflilerin zaman zaman bitkisel ürünleri kullanarak t›bben tedavisi olanaks›z hastal›klar› olan kiflilere “umut tacirli¤i” yapt›klar› ve onlar› kand›rarak maddimanevi ç›karlar sa¤lad›klar› bilinmektir. Günümüz t›bb› ile tedavisi mümkün olan hastal›klarda da bu tür yanl›fllar hastal›klar›n gerçek tedavilerini geciktirmekte ve hastalar› tehlikeye atmaktad›r. Bitkisel ürünler kullanmak isteyenler öncelikle bu konuda uzmanl›k e¤itimi alm›fl olan kiflilerden (hekim, eczac› veya fitoterapi uzman›) destek almal›d›r.

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

141

Kendimizi S›nayal›m
1. EPA’ya göre afla¤›daki ifadelerden hangileri do¤rudur? I. Toksisite S›n›f› I: Çok zehirli maddeler; bu kategorideki maddeler için flekil 5.1’ de görülen kurukafa ve çapraz kemik sembolü ambalajlarda bulundurulmak zorunda de¤ildir. II. Toksisite S›n›f› II: Orta derecede zehirli maddeler; 5-30 gram dozda eriflkin insan için öldürücüdürler III. Toksisite S›n›f› III: Hafifçe zehirli maddeler; 30 gram›n üstündeki miktarlarda ölümcül de¤ildir. IV. Toksisite S›n›f› IV: Pratik olarak zehirli maddeler. a. b. c. d. e. I, III ve IV I ve IV II III ve IV IV 5. Hangisi alkol ile etkileflim sonucu etkinli¤i de¤iflen bitkilerden de¤ildir? a. Barbitüratlar b. Alman papatyas› c. Kava d. Kenevir otu e. Kedi otu 6. Afla¤›dakilerden hangisi Türkiye’de yetiflen zehirli mantarlardan de¤ildir? a. Amanita phalloides b. Atropa belladona c. Boletus satanas d. Clitocybe candicans e. Entoloma lividum 7. Afla¤›dakilerden hangisi halüsinojenik madde içeren mantar türlerindendir? a. Psilocybe b. Panaeolus c. Gymnopilus d. Inocybe e. Hepsi 8. Afla¤›dakilerden hangisi Türkiye’de yetiflmeyen zehirli bitkilerdendir? a. Asarum europaeum b. Iberis amara c. Liriodendron tulipifera d. Physostigma venenosum e. Hepsi 9. Afla¤›dakilerden hangisi karsinojenik etkili bitkilerden de¤ildir? a. Sinameki b. Vebaotu c. Sar›msak d. Kaynarotu e. Havac›vaotu 10. Afla¤›dakilerden hangisi Alerjik ve ‹mmünolojik reaksiyon gösteren bitkilerden de¤ildir? a. Papatya b. Devetaban› c. Civanperçemi d. Geven e. Karabiber

2. Hangisi toksik etki mekanizmalar›ndan de¤ildir? a. Yal›n Toksik etkiler b. Özel toksik etkiler c. ‹mmün reaksiyonlar ve alerji d. Dayan›kl›l›k veya hafif duyarl›k reaksiyonlar› e. Ba¤›ml›l›k ve yoksunluk reaksiyonlar› 3. Afla¤›dakilerden hangisi özel toksik etkilerden de¤idir? a. Mutajenik etki b. Genotoksik etki c. Karsinojenik (Onkojenik) etki d. Teratojenik (Embriyotoksik) etki e. Advers etki 4. Ülkemizde bitki zehirlenmeleri hangi nedenlerle ortaya ç›kmaktad›r? a. Besin olarak zehirli bitkinin toplanarak yenmesi. b. Gebe kad›n taraf›ndan istenmeyen çocuklar›n düflürmesi amac›yla zehirli bitkilerin kullan›lmas›. c. T›bbi bitkiler yerine yanl›fll›kla veya bilinçsizce zehirli bitkilerin kullan›lmas›. d. Hastal›k tedavisi için kullan›lan bitkilerin önerilen terapötik dozlar›n›n üzeride miktarlarda kullan›lmas›. e. Hepsi

142

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c 2. d 3. e 4. e 5. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zehirlerin S›n›fland›r›lmas›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toksik etki mekanizmalar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toksik etki mekanizmalar›” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zehirli Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤›ml›l›k ve Ba¤›ml›l›k Türleri” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tablo 5.4’ü” tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤›ml›l›k ve ba¤›ml›l›k türleri” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Zehirli Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tablo 5.3’ü” tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tablo 5.3’ü” tekrar gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Do¤ada bulunan zehirlerin kökenleri Mineral, Hayvansal ve Bitkisel kaynakl›d›r. S›ra Sizde 2 Subakut ve kronik toksisitelerde maruziyet süresi kadar zehirin vücutta birikici özellikler tafl›mas› ve etkisinin yo¤uflmal› olmas› (etki akümülasyonu) zehirlenmenin fliddetini artt›rabilmektedir. Baz› zehirler vücutta baz› dokularda birikme özelli¤i gösterir. Buna “sekestrasyon” denir. Ancak sekestrasyon, akümülasyonun aksine her durumda zehirlenmenin fliddetini artt›rmamaktad›r. S›ra Sizde 3 Do¤ada karsinojenik (kanser yap›c›) özellikleri olan bitkiler vard›r. Bu bitkilerin bir bölümü halk aras›nda tedavi amac›yla kullan›lmas›na karfl›n, bu nedenle ça¤dafl fitoterapi kaynaklar› bu bitkilerin t›bbi amaçlarla kullan›m›n› önermemektedir. Ayr›ca, uzun y›llard›r laksatif ve pürgatif olarak kullan›lm›fl olan Rhamnus purshiana ve Cassia sena bitkilerinin karsinojenik etkileri ve ba¤›rsaklarda oluflturdu¤u baz› olumsuz etkilerden dolay› uzun süre kullan›m› tavsiye edilmemektedir. Kanser hastal›¤›n›n ciddiyeti göz önüne al›nd›¤›nda, bu toksik etkinin bitkiler ile oluflabilecek en tehlikeli yan etki oldu¤u aç›kt›r. S›ra Sizde 4 Psiflik ba¤›ml›l›k ve Fiziksel ba¤›ml›l›k S›ra Sizde 5 LSD tipi ba¤›ml›l›k

6. b 7. e 8. e 9. d 10. b

5. Ünite - Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler

143

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Baytop, T. (1963) Türkiyenin T›bbi ve Zehirli Bitkileri, ‹stanbul, ‹stanbul Üniversitesi Yay›nlar› No. 1039, ‹smail Akgün Matbaas›. Baytop, T. (1989) Türkiye’de Zehirli Bitkiler, Bitki Zehirlenmeleri ve Tedavi Yöntemleri, ‹stanbul, ‹stanbul Üniversitesi Yay›nlar› No. 3560, Gençlik Bas›mevi.s Edwards, I.R., Aronson, J.K. (2000) Advers Drug Reactions: Definitions, Diagnosis, and Management. Lancet 356, 1255-1259, Gruenwald, J., Brendler, T., Janicke, C. (2007) PDR for Herbal Medicines, 4th Ed., NJ, USA, ThomasHealthcare Inc. Kayalp, S.O.(2009) Rasyonel Tedavi Yönünden T›bbi Farmakoloji, Cilt 2, 12. Bask›, Pelikan Yay›nc›l›k Lee, M.R. (2009) The history of ergot of rye (Claviceps purpurea) I: From antiquity to 1900. J. R. Coll. Physicians Edinb. 39, 179-184. Yorganc›o¤lu, A., Esen, A. (2000) Sigara Ba¤›ml›l›¤› ve Hekimler. Toraks Dergisi 1, 90-95.

6
Amaçlar›m›z
• • • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Halk aras›nda kullan›lan bitkilerin kullan›m alanlar›n› s›n›flayabilecek, Halk aras›nda kullan›lan bitkilerin kullan›m nedenlerini aç›klayabilecek, Bitkilerin halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›m flekillerini tan›mlayabilecek, Geleneksel halk ilaçlar› ve bunlarda bitkilerin yeri ve önemini tart›flabilecek, Halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›lan bitkileri tan›mlayabilecek ve örnekleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
T›bbi bitki Drog Halk ilaçlar› Kocakar› ilaçlar› Ocak • • • • Dekoksiyon ‹nfüzyon Toz Hap

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI • HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM fiEK‹LLER‹ • HALK ARASINDA TEDAV‹ AMAÇLI KULLANIMDA B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹ • HALK ‹LAÇLARI • B‹TK‹SEL HALK ‹LAÇLARI • HALK ARASINDA TEDAV‹ AMAÇLI KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›
G‹R‹fi
Dünyada yaklafl›k 350.000 kadar bitki türünün yetiflti¤i bilinmektedir. Yap›lan bilimsel çal›flmalarla tan›mlanan bitki say›s› her geçen gün artmaktad›r. Ülkemiz floras› 10.000’den fazla bitki türü ile oldukça zengindir. Bu bitkilerin % 30’dan fazlas› endemik olup dünyan›n baflka hiçbir yerinde do¤al olarak yetiflmezler. Bitkilerin ülkemizde da¤›l›m gösterdikleri fitoco¤rafik bölgeler, Avrupa-Sibirya, Akdeniz, ‹ran-Turan olmak üzere üç grupta toplanm›flt›r. Ülkemiz bitki çeflitlili¤inin zenginli¤i, bu üç farkl› bitki co¤rafya bölgesinin birleflti¤i yerde olmas› ile aç›klanmaktad›r. Yine ülkemiz floras›nda yer alan bitkilerin üçte birini aromatik, yani koku ve tat bitkileri oluflturmaktad›r.

HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI
‹nsano¤lu ilk ça¤lardan itibaren çevresinde yetiflen bitkilerden çeflitli flekillerde faydalanm›flt›r. ‹nsanlar bazen içgüdüsel olarak bazen hayvan davran›fllar›n› gözlemleyerek bazen de deneme-yan›lma yoluyla hangi bitkilerin g›da, hangilerinin zehirli hangilerinin ise hastal›klar›n tedavisinde kullan›labilece¤i hakk›nda fikir edinmifltir. Anadolu’da yaflayan halk›n ço¤unlu¤u k›rsal bölgelerde yaflamalar› nedeniyle çevresinde yetiflen yabani bitkilerle yak›ndan ilgilenmifltir. ‹nsanlar›n bitkileri bafll›ca kullan›m alanlar› flu bafll›klar alt›nda özetlemek mümkündür:

G›da
Özellikle bitki ve hayvan yetifltiricili¤inin geliflmedi¤i dönemlerde yabani bitkiler g›da olarak insanlar›n besin ihtiyaçlar›n›n giderilmesinde önemli bir yer tutmufltur. Günümüzde bile hâlâ Anadolu’da yabani bitkilerin g›da olarak kullan›fl› oldukça yayg›nd›r. Çok say›da yabani bitkinin toprak üstü k›s›mlar› ya da kökleri çi¤ veya piflirilerek g›da olarak tüketilmektedir. G›da olarak tüketilen yabani bitkilere baz› örnekler Tablo 6.1’de verilmifltir.

146
Tablo 6.1 Halk aras›nda g›da olarak tüketilen bitkiler

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkinin Latince Ad› Apium graveolens Arctium minus subsp. pubens Arctium tomentosum Arum türleri Asparagus officinalis Berberis crataegina Beta lomatogona Borago officinalis Bunium ferulaceum Campanula rapunculoides Capsella rubella Centaurea iberica Cerinthe major Chenopodium album Cichorium endivia Cichorium intybus Crocus türleri Cyclamen persicum Echinophora tournefortii Eremurus spectabilis Erodium hoeffianum Eryngium campestre Geranium türleri Gundelia tournefortii Heracleum platytaenium Lactuca serriola Laserpitium hispidum Malva sylvestris Nostoc türleri Oenanthe pimpinelloides Onopordum carduchorum Onosma armenum Opopanax hispidus Pastinaca türleri Petroselinum crispum Plantago major Polygonum alpinum Portulaca oleracea Puschkinia scilloides Rheum ribes ve Rumex alpinus Rumex tuberosus

Bitkinin Türkçe Ad› Kereviz Galabak Dulavratotu Y›lanyast›¤›, yivifl Kuflkonmaz Karamuk Alapancar Hodan Topalak Çan çiçe¤i Kuflkufl otu Deligöz dikeni Alacak›z, börekotu Tel pancar›, sirken Bostan hindibas› Hindiba, karakovuk, karaavluk Çi¤dem Alayaprak Dikenli çörtük Çirifl Kuzugöbe¤i fieker dikeni ‹¤nelik otu Kenger Ça¤an Ac› marul, tahliç, yaz› marulu Kasn› Ebegümeci Ya¤murbast›¤› Deli maydanoz Eflek dikeni Emzik otu Sar›ot, kaymak otu Kelemenkeflir, kelemkeflir Maydonoz Ba¤a yapra¤› Keçimemesi Semizotu Serhifling Iflg›n Kuzukula¤›

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

147
Tablo 6.1 Devam›

Scorzonera suberosa Sedum rubens Seseli libanotis Silene alba subsp. divaricata Silene vulgaris var. vulgaris Silybum marianum Smyrnium connatum Sonchus oleraceus Spinacia oleracea Taraxacum officinale Tragopogon aureus Urtica dioica Urtica urens Verbascum lydium var. lydium Zosima absinthifolia

Yabani havuç Kaya üzümü Kelemkeflir, kelemenkeflir G›c›g›c› K›y›flak, k›¤flak, tavflan ekme¤i Devedikeni Yabani kereviz, sar›körek Ispanak Hindiba Yemlik, tekesakal› Is›rgan Küçük ›s›rgan Eflekmemesi, ball›k Peynir otu
AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M
D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Eflek marulu, eflekhalvesi, aladiken, halvecik
S O R U

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O TR A P U

Ayr›ca çöven (Gypsophila türleri), susam (Sesamum indicum) gibi bitkiler tatl› ve helva yap›m›nda, and›z (Juniperus drupacea) ve çakaleri¤i meyveleri (Prunus K S‹ OT R AU P spinosa) ise pekmez yap›m›nda kullan›lmaktad›r. G›da ve baharat olarak kullan›lan bitkiler hakk›nda daha fazla bilgi için “T›bbi ve AromaD‹KKAT TELEV‹Z ON tik Bitkilerin Kullan›m Alanlar›” kitab›ndaki “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Y G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›” adl› Ünite 1’e bak›n›z.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

Yenen yabani bitkiler hakk›nda daha fazla bilgi için http://ressources.ciheam.org/om/pdf ‹NTERNET /c23/CI011069.pdf dosyas›na bak›n›z. AMAÇLARIMIZ

Baharat
K T A P Baz› aromatik bitkiler koku ve tat verici özelliklerinden dolay› ‹yemeklerde lezzet verici olarak kullan›lmaktad›r. Baharatlar ayn› zamanda ifltah aç›c› etkilere sahiptirler. Besinlerin sindirilmesi ve emilmesine de yard›mc› olurlar. Baharat olarak en fazla tüketilen bitkilere örnekler Tablo 6.2’de verilmifltir. TELEV‹ZYON K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Bitkinin Latince Ad› Allium cepa Allium sativum Anethum graveolens Artemisia dracunculus Bifora radians Coriandrum sativum Crocus sativus Cuminum cyminum Cyclotrichium niveum Cyclotrichium origanifolium Foeniculum vulgare

Bitkinin Türkçe Ad› So¤an Sar›msak Dereotu Tarhun Yabani kiflnifl Kiflnifl Safran Kimyon, z›ra Da¤ nanesi Nane ruhu Rezene, s›rra
‹NTERNET

Tablo 6.2 Baharat olarak kullan›lan N T E R N E T baz› ‹ bitkiler

148
Tablo 6.2 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Hippomarathum cristatum Hyssopus officinalis Laser trilobum Laurus nobilis Mentha türleri Micromeria fruticosa Myrtus communis Nigella satìva Ocimum basilicum Origanum ve Thymus türleri Pimpinella anìsum Piper nigrum Rhus coriaria Rosmarinus officinalis Satureja cuneifolia Satureja hortensis Schinus molle Sinapis nigra Thymus kotschyanus Trigonella foenum-graecum

Tarhana otu Zulfa otu Kefe kimyonu Defne, tehnel Nane Tafl nanesi Mersin Çörekotu Reyhan, fesle¤en Kekik Anason Karabiber Sumak Biberiye Da¤ keki¤i, tafl keki¤i, kaya keki¤i Sater, çipriflka Yalanc› biber Karahardal Bitlis keki¤i Çemen otu

Çay Yap›m›nda
Baz› bitki türlerinin (Sideritis, Salvia, Thymus, Origanum) yaprak veya çiçek durumlar›n›n s›cak suya dald›r›lmas›, k›sa süre suda kaynat›lmas› ya da bitki üzerinden s›cak suyun geçirilmesi ile haz›rlanan içecekler halk aras›nda yo¤un bir flekilde çay olarak tüketilmektedir. Çay yap›m›nda en fazla kullan›lan bitkilere örnekler Tablo 6.3’te verilmifltir.
Tablo 6.3 Çay olarak kullan›lan baz› bitkiler Bitkinin Latince Ad› Achillea teretifolia Alcea apterocarpa Anthemis cretica Melissa officinalis Origanum sipyleum Phlomis angustissima Rosa canina ve di¤er Rosa türleri Salvia forskahlei Salvia fruticosa Salvia hypargeia Sideritis congesta Stachys iberica Stachys lavandulifolia Thymus sipyleus Tilia argentea Tilia platyphyllos Ziziphora türleri Bitkinin Türkçe Ad› Civanperçemi Devegülü, gülhatmi Papatya O¤ulotu Güveyotu Yaylaçay› Kuflburnu fialba Elma çalbas› Çay otu Da¤ çay› Da¤ çay› Eflek otu Kekik Gümüfli ›hlamur Yaz ›hlamuru Da¤ reyhan›

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m› S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

149

Çay olarak kullan›lan bitkiler hakk›nda daha fazla bilgi için “T›bbi ve Aromatik Bitkilerin D‹KKAT Kullan›m Alanlar›” kitab›ndaki “Bitkisel Çaylar” adl› Ünite 2’ye bak›n›z.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA Resim 6.1 S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Adaçay› haz›rlan›fl› (Farmakognozi AMAÇLARIMIZ ABD)

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

‹laç

Ü ÜNEL ‹DN TfiE R N E ‹TM

DN T E R N L ‹T ‹ ÜfiÜNE E M S O R U

Dünyada insanlar taraf›ndan bitkilerin ilaç olarak kullan›lmas› çok eski devirlere S O R tedavi amaçl› dayanmaktad›r. Anadolu’da ise Hititler döneminden beri bitkilerin U kullan›ld›¤› bilinmektedir. Hititler dönemine ait reçete formüllerinde bitki isimlerinin bulunmas› bunun önemli bir kan›t› olarak düflünülmektedir.K BuT reçetelerde; D‹ KA al›ç, defne, haflhafl, maz›, safran, sar›msak, meyan kökü, sö¤üt, üzerlik gibi bitkilerin yer ald›¤› görülmüfltür. Hititler döneminde kullan›lan baz› bitki adlar› ile bugün SIRA S‹ZDE Anadolu’da kullan›lan baz› bitki adlar› aras›nda büyük bir benzerli¤in oldu¤u tespit edilmifltir. Örne¤in, haflhafl, susam, zeytin bitkileri Hititler döneminde haflflika, samama ve zertun olarak bilinip kullan›lm›flt›r. Bitkilerin ilaç olarak kullan›mlar› AMAÇLARIMIZ daha sonraki Selçuklular ve Osmanl›lar döneminde artarak devam etmifltir.
K T A P Daha fazla bilgi için Baytop, T. (1994). Türkiye’de T›bbi ve Aromatik ‹Bitkilerin Kullan›l›fl›na Tarihsel Bir Bak›fl, T›bbi ve Aromatik Bitkiler Bülteni, 10, 24-27.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Boyar Madde

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Boyar maddelerin sentetik olarak yap›lma imkânlar›n›n olmad›¤› dönemlerde bitkiler kumafl, yün ve dokumalar›n boyanmas›nda kullan›lm›flt›r. Bugün halen Anadolu’nun baz› bölgelerinde bitkiler boyar madde olarak kullan›lmaktad›r. Bu bo‹NTERNET yar maddeler, çeflitli bitkilerden yöresel yöntemlerle elde edilmektedir. Özellikle son y›llarda renklerinin daha kal›c› ve parlak olmas› nedeniyle bitkisel kökenli boyar maddelerin kullan›m›na ilgi daha da artm›flt›r. Bitkisel boyalarla boyanan malzemeler sentetik boyalarla boyananlara oranla çok daha pahal›ya sat›lmaktad›r. Anadolu’da dokunan hal›lar›n bitkisel boyalarla boyanmas› hal›lar›n zamanla daha k›ymetli olmas›n› sa¤lam›flt›r. Bu nedenle bitkiler, boyar madde olarak büyük önem tafl›maktad›rlar. Boya bitkilerinin de¤iflik oranlar› de¤iflik mordanlarla birlikte kullan›ld›¤›nda zengin renk seçenekleri elde edilmektedir. Bu amaçla iplik ya da kumafllar önce mordan çözeltisine, sonra boyaya bat›r›l›r. Mordanlar, boyan›n, kumafl ya da boyanacak malzemenin dokusuna ifllemesine yard›mc› olup liflere s›k›ca tutunmas›n› sa¤layan mineral tuzlar›d›r. Mordan maddeler olarak, suda çözünen metal tuzlar› kullan›ld›¤› gibi zay›f asit veya baz özelli¤i gösteren maddelerde kullan›lmaktad›r. Genel olarak, asit özellikteki boyar maddeler için bazik, bazik özellikteki boyar

‹NTERNET

150

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

maddeler için ise asidik mordanlar kullan›lmaktad›r. Mordan madde olarak bafll›ca, flap (potasyum alüminyum sülfat), kalay (kalay klorür), krom (potasyum bikromat), demir (demir sülfat) ve göztafl› (bak›r sülfat) kullan›lmaktad›r. Kalay tuzuyla genellikle parlak, krom tuzuyla daha koyu tonlar elde edilmektedir. Bak›r tuzu daha çok yeflil renkli bitkisel boyar maddelerle kullan›l›r. Demir tozu boyar maddenin rengini donuklaflt›r›p koyulaflt›r›rken flap, uçuk ve soluk tonlar katmaktad›r. Baz› önemli boya bitkileri ve verdikleri renkler afla¤›da özetle verilmifltir. Kökboya (Rubia tinctorum): K›rm›z› Çivit otu (Isatis tinctoria): Mavi Sumak (Rhus coriaria): Siyah Safran (Crocus sativus): Sar› Havaciva (Alkanna tinctoria): Kahverengi Aspir (Carthamnus tinctorius): Sar› Kat›rt›rna¤› (Genista tinctoria): Yeflilimsi sar› Ceviz (Juglans regia): Kahverengi - Siyah Hay›t (Vitex agnus-castus): Yeflil Mürver (Sambucus nigra): Mor Muhabbet çiçe¤i (Reseda lutea): Sar› S›¤›r kuyru¤u (Verbascum album): Sar›, yeflil Papatya (Anthemis tinctoria): Sar› Özellikle geleneksel olarak yün boyamac›l›¤›nda kullan›lan kökboya (Rubia tinctorum) bitkisinin köklerinden elde edilen alizarin ve purpurin adl› boyar maddeler tekstil ve g›da sanayiinde renklendirici olarak büyük önem tafl›maktad›rlar.

Yakacak
Çeflitli çal› veya odunsu bitkiler günlük yaflamda yakacak ihtiyac›n› gidermek amac›yla kullan›lmaktad›r.

Silah
Çeflitli bitkilerden haz›rlanan silahlar veya zehirli bitki ekstreleri ok zehiri olarak ilkel toplumlarda kullan›lm›flt›r.
Resim 6.2 Üzerlik meyvelerinden haz›rlanm›fl bir nazarl›k

Nazarl›k ve Süs Eflyas› Olarak
Baz› bitkiler örne¤in üzerlik tohumlar›n›n (Peganum harmala) ipe dizilmesiyle haz›rlanan nazarl›klara Anadolu’da pek çok köy evinde rastlamak mümkündür. Yine tohumlar›n yak›lmas› s›ras›nda oluflan dumanla nazara u¤ram›fl oldu¤una inan›lan kiflilerin tütsülenmesi yayg›n bir gelenek halini alm›flt›r.

Dekoratif ve Süs Bitkisi Olarak
Akasya, atkestanesi, leylak, gül, menekfle, nergis, flakay›k, zambak gibi bitkiler park ve bahçelerde peyzaj amaçl› ve yol kenarlar›n› süslemek için kullan›lmaktad›r.

Büyü
Bilimsel bir temeli olmamas›na ra¤men baz› bitkilerin g›da veya t›bbi özelliklerinden ziyade, büyü yapmak amac›yla kullan›ld›¤› bilinmektedir.

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

151

Parfümeri ve Kozmetik Sanayiinde
Gül, ›t›r, lavanta, yasemin gibi kokulu bitkiler, bu bitkilerden elde edilen uçucu ya¤lar parfümeri ve kozmetik sanayiinde kullan›lmaktad›r.

Selüloz Sanayiinde
Marul, kereviz ve tah›l kepe¤i gibi bitkiler selüloz aç›s›ndan oldukça zengin bitkilerdir. Selüloz, özellikle k⤛t ve dokuma sanayiinde çok kullan›lan önemli bir hammaddedir.

Zararl›lara Karfl›
And›z, ard›ç, pireotu, tütün yapra¤›, bit otu gibi bitkiler, insektisit, fungusit ve herbisit olarak kullan›lmaktad›r.

Hayvan Yemi Olarak
Baz› bitkiler hayvan yemi olarak kullan›lmalar› söz konusudur. Örne¤in, kenevir otu tohumlar› kuflyemi olarak kullan›lmaktad›r. Çakfl›r (Ferula türleri) Do¤u Anadolu’da taze iken biçilip kurutulduktan sonra k›fll›k hayvan yemi olarak kullan›lmaktad›r.
Kenevir otu: Cannabis sativa bitkisinin difli çiçek durumlar›n›n kurutulup toz edilmesiyle uyuflturucu özellikteki esrar elde edilir. Bitkinin tomurcuk, yaprak, çiçek ve dal uçlar› uyuflturucu etkiye sahip bileflikler tafl›mas›na ra¤men tohumlarda bu tip bileflikler bulunmamaktad›r. Drog: ‹laç haz›rlanmas›nda kullan›lan, tedavi özelli¤i olan, biyolojik, inorganik veya sentetik kökenli hammaddelerdir.

Mesken Yap›m›nda
‹lk ça¤lardan itibaren bitkiler bar›nma amaçl› olarak kullan›lm›flt›r. Bazen bir bitkinin çok amaçl› olarak kullan›lmas› söz konusu olabilmektedir. Örne¤in, kenevir bitkisinin tohumlar›ndan sabit ya¤, gövdelerinden lif ve difli çiçek durumlar›ndan bir drog elde edilmektedir. Bir di¤er örnek olarak, dut (Morus alba) meyvelerinin g›da olarak, yapraklar›n›n ipek böce¤i yetifltiricili¤inde, odununun ise yakacak olarak kullan›lmas› verilebilir. Bitkilerin bu genifl kullan›m alanlar›na ra¤men baz›lar›n›n zehirli olmas› veya belli bir miktardan fazla kullan›lmas› durumunda zehirlenmelere neden olabilmeleri söz konusudur. Örne¤in, mürdümük (Lathyrus sativus) tohumlar›n›n ifllenmeden uzun süre ve fazla yenmesi durumunda insanlarda kas zay›fl›¤› ve felçle karakterize “lathyrismus” hastal›¤›na neden olur. Bazen de, yanl›fll›kla zehirli bitkilerin g›da olarak tüketilmesi halk sa¤l›¤› yönünden ciddi tehlikeler oluflturmaktad›r. Zehirli bitkilerin tan›m›n› k›saca yapmak gerekirse, insanlar ve hayvanlar için hastal›k ya da ölüme neden olabilecek miktarda toksik maddeler içeren bitkiler olarak tan›mlamak mümkündür. Baz› bitkilerin bazen tamam› bazen de belli organlar› zehirli olabilmektedir. Ülkemizde yetiflen veya süs bitkisi olarak kullan›lan zehirli bitkilere baz› örnekler; Bald›ran (Conium maculatum) - Tüm bitki Banotu (Hyoscyamus niger) - Tüm bitki özellikle tohum ve kökleri Dafne (Daphne mezereum) - Yapraklar›, gövde kabuklar›, çiçek ve meyveleri Duvar sarmafl›¤› (Hedera helix) - Yaprak ve meyveleri Güzelavrat otu (Atropa belladonna) - Tüm bitki özellikle yaprak ve meyveleri Haflhafl (Papaver somniferum) - Özellikle olgunlaflmam›fl meyveleri ‹nciçiçe¤i (Convallaria majalis) - Tüm bitki Kat›rt›rna¤› (Spartium junceum) - Tüm bitki özellikle çiçekleri ve tohumlar› K›rlang›ç otu (Chelidonium majus) - Tüm bitki Kurtbo¤an, Kaplanbo¤an (Aconitum orientale) - Tüm bitki Mine çiçe¤i (Lantana camara) - Yeflil renkteki meyveleri

152

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Orman gülü (Rhododendron ponticum) - Yaprak ve çiçekleri Porsuk a¤ac› (Taxus baccata) - Tohumlar›, yapraklar› ve genç sürgünleri Subald›ran› (Cicuta virosa) - Tüm bitki fiimflir (Buxus sempervirens) - Yapraklar› Tatula, boru çiçe¤i (Datura stramonium ) - Tüm bitki Tilki üzümü, it üzümü (Solanum nigrum) - Yapraklar› ve özellikle olgunlaflmam›fl meyveleri Y›lanyast›¤› (Arum italicum) - Tüm bitki özellikle yapra¤› ve yumrusu Zakkum (Nerium oleander) - Tüm bitki Ayr›ca Ünite 2 Tablo 2.4’deki bitkilere bak›n›z.

HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM fiEK‹LLER‹
Tedavi amaçl› kullan›lacak bitkiler uygun bir flekle getirildikten sonra kullan›lmaktad›r. Halk ilaçlar›n›n haz›rlan›fl› ve kullan›l›fl›, gelenek ve göreneklere ba¤l› olarak yap›lmaktad›r. Genel olarak bitkilerin halk aras›nda en yayg›n kullan›l›fl flekilleri toz, hap, dekoksiyon ve infüzyondur. Bunlar›n haricinde baz› durumlarda halk ilaçlar›, macun, flurup, katran, lapa, merhem ve yak› fleklinde de haz›rlanabilmektedir.

Toz
Kullan›lacak bitki k›s›mlar› genellikle bir havanda dövülerek veya de¤irmende çekilerek toz edilir. Bu flekilde haz›rlanan toz su ile kar›flt›r›larak içilir.

Hap
‹nce toz halindeki drog bir yard›mc› madde yard›m› ile hap haline getirilir. Bunun için toz, tedavi etkisi olmayan bal, meyan bal›, fleker flurubu, niflasta, arap zamk› gibi bir yard›mc› madde ile hamur haline getirilir. Haz›rlanan hamur elde çubuk flekline sokulur. Daha sonra bu çubuklar b›çak ile uygun büyüklükte parçalar halinde kesilir ve her bir parça elde yuvarlanarak hap haline getirilir.

Dekoksiyon
Ufalanm›fl bitki k›s›mlar› üzerine yeterli miktarda so¤uk su ilave edilir. Hafif ateflte, s›k s›k kar›flt›r›larak yar›m saat süreyle kaynat›l›r. S›cakken ince bir tülbentten süzülür.

‹nfüzyon
Ufalanm›fl bitki k›s›mlar› üzerine yeterli miktarda kaynar su ilave edilir. Kar›fl›m kapal› bir kapta, çok hafif ateflte, s›k s›k kar›flt›r›larak befl dakika kadar tutulur. Dekoksiyonun aksine so¤uduktan sonra ince bir tülbentten süzülür. T›bbi özellikteki bitkilerin ilaç haline getirilmesinde en çok tercih edilen kullan›m flekli infüzyon ve dekoksiyondur. ‹nfüzyon ve dekoksiyonlar› içim esnas›nda tatland›rmak için fleker ya da bal kat›lmaktad›r. ‹nfüzyon ve dekoksiyon haz›rlanmas›nda genellikle 100 gram su için 2 gram drog kullan›lmas›na ra¤men halk›n kulland›¤› ölçülerde farkl›l›klar olabilmektedir.

HALK ARASINDA TEDAV‹ AMAÇLI KULLANIMDA B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹
Bitkilerin hastal›klar›n tedavisinde kullan›lmas› çok eskilere dayanmaktad›r. Tedavi amaçl› kullan›lan bitkilerin say›s› ilk ça¤lardan itibaren sürekli bir art›fl göstermifltir. Mezopotamya uygarl›¤› döneminde ilaç yap›m›nda kullan›lan bitki say›s› 250 kadar iken, Grekler döneminde bu say› 600 olarak tahmin edilmektedir. Arap-

DÜfiÜNEL‹M S O R U
6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m› D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U D ‹ K K A 153 T

Fars uygarl›¤› döneminde bu say› 4.000 civar›na yükselmifltir. 19. yüzy›l›n bafllaSIRA S‹ZDE r›nda ise 13.000 kadar bitki tedavi amac›yla kullan›lm›flt›r. Günümüzde, dünya genelinde halk aras›nda hastal›klar›n tedavisinde kullan›lan bitkilerin say›s› 70.000 olarak tahmin edilmektedir. Ülkemizde ise 1.000 kadar bitkiAMAÇLARIMIZ tedavi amaçl› olarak kullan›lmaktad›r. Daha fazla bilgi için Bafler, K.H.C., Honda, G., Miki, W. (1986). Herb Drugs and Herbalists K ‹ T A P in Turkey, Tokyo. Dünya sa¤l›k örgütünün (WHO) verilerine göre dünya nüfusununO% 80’i tedaTELEV‹ZY N vi için bitkilerden yararlanmaktad›r. Bu oran nüfusu kalabal›k, yoksul ve geliflmekte olan ülkelerde, modern t›p imkanlar›n›n yoklu¤u nedeniyle daha da art›fl gösterebilmektedir. Örne¤in, Çin ve Hindistan gibi ülkelerde geleneksel t›p sistemleri ile ‹NTERNET hastal›klar›n tedavi edilmesi çok yayg›nd›r. Halk genellikle yaflad›klar› yere yak›n bölgelerde do¤al olarak yetiflen bitkileri toplay›p kullanmaktad›r. Ancak keten tohumu, afyon, koka yapra¤› gibi baz› droglar çok eski dönemlerden beri kültür bitkilerinden elde edilmektedir. Kakule, esrar, zencefil, nane, seylan tarç›n›, keten tohumu, rezene, k›na-k›na, afyon gibi baz› droglar ise bugün sadece kültür bitkilerinden elde edilmektedirler. Haflhafl ve kenevir gibi bitkilerden afyon ve esrar elde edilmesi dolay›s›yla bu bitkilerin tar›m› devlet kontrolü alt›nda yap›lmaktad›r. ‹nsanlar bir dönem “signatur teorisine” göre hastal›klar›n tedavisinde, bitki seçiminde bitkilerin flekil ve renklerine bakarak onlardan yararlanma yoluna gitSIRA mifller ve hangi hastal›¤a iyi gelebilece¤ine dair karar vermifllerdir.S‹ZDE en çarp›Buna c› örnek kökleri insana benzeyen adamotu (Mandragora autumnalis) bitkisidir. Yine halk aras›ndaki kullan›mlarda, beyine benzeyen bir bitkinin Ü N E L ‹ M hastal›klaD Ü fi beyin r›nda, yapraklar› kalp fleklinde olan bitkilerin kalp hastal›klar›nda, k›rm›z› renkli bir bitkinin ise kan hastal›klar›nda etkili olaca¤› düflünülüp bu hastal›klar›n tedaviS O R U sinde kullan›ld›¤› görülmektedir. Ancak günümüzde, bitkilerle tedavinin esas›n› bitkiler taraf›ndan sentezlenen ‹KKAT kimyasal bilefliklerin oluflturdu¤u bilinmektedir. Bu kimyasalDbileflikler vücutta birtak›m fizyolojik de¤iflikliklere yol açmakta ve çeflitli hastal›klar›n tedavisinde etkili olmaktad›r. SIRA S‹ZDE Bitkilerin halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›m nedenleri; • Hastane, sa¤l›k personeli gibi modern tedavi imkânlar›n›n yoklu¤u veya AMAÇLARIMIZ uzak olmas›, • Bu imkânlar oldu¤u halde bitkilerle tedavinin daha iyi ve güvenilir oldu¤unun düflünülmesi, K ‹ T A P • ‹laçlar›n baz›lar›nda ciddi yan etkilerinin görülmesi bunun yan› s›ra tedavide kullan›lan bitkilerinin yan etkilerinin olmamas› veya az olmas›, • Bitkilerle tedavinin, sentetik ilaçlarla tedaviye oranla daha ucuz olmas›, TELEV‹ZYON • Modern tedavi yöntemleri ile tedavi edilemeyen baz› hastal›klarda bitkilerin tek çare olarak görülmesi fleklinde özetlenebilir. Daha fazla bilgiye http://www.derki.com/dergi/index.php/tibbi-bitkiler-ve-sagligimiz.html ‹NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Signatur teorisi: The Doctrine of Signature (iflaret doktrini) teorisine göre SIRA S‹ZDE bitkinin flekli ve rengi, t›bbi etkilere iflaret etmektedir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

154

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Yap›lan araflt›rmalarda, kad›nlar›n erkeklere oranla, yafll› kiflilerin ise gençlere oranla halk ilaçlar›n› daha fazla kulland›klar› tespit edilmifltir. Bunun muhtemel nedeni, özellikle kad›nlar›n doktora gitmekten çekinmeleri veya korkmalar›d›r. Yine yap›lan araflt›rmalar, e¤itim düzeyi artt›kça, halk ilaçlar›n› tan›ma ve kullanma oran›n›n düfltü¤ünü göstermektedir.

HALK ‹LAÇLARI
Halk ilaçlar›, herhangi bir t›p sistemine dahil olmadan kullan›lmakta olan ilaçlar› tarif etmektedir. ‹nsanlar yüzy›llar boyunca içinde yaflad›klar› toplumun kültürel birikimleri ve de¤er yarg›lar›na ba¤l› olarak hastal›k ve yaralanma durumlar›nda de¤iflik tedavi yöntemlerini uygulam›fllard›r. Kötü ruhlar›n hastal›k nedeni olarak görüldü¤ü ilkel dönemlerden günümüze kadar geçen süreçte, toplumlar›n kültürel de¤erleri ile birlikte sa¤l›k anlay›fllar› da de¤iflim göstermifltir. ‹nsanlar, yaflad›klar› toplumun kültürel birikimleri, gelenekleri, e¤itim düzeyleri ve dini inançlar›na göre yak›n çevresindeki güvenilir kiflilerden, geleneksel iyilefltiricilerden, ya da konunun uzman› doktorlardan yard›m olarak tedavi olmufllard›r. Geleneksel ilaçlar ve halk ilaçlar›, uzun y›llar boyunca nesilden nesile aktar›larak varl›¤›n› sürdürmüfl olan, halk›n çeflitli hastal›klar›n tedavisinde kulland›¤› do¤al kaynakl› ilaçlar› ifade etmektedir. Uzun bir geçmifli olan halk ilaçlar›n›n hem dünyada hem de ülkemizde önemli bir yeri vard›r. Özellikle az geliflmifl bölgelerde çeflitli sa¤l›k problemlerinin giderilmesinde geleneksel tedavi yöntemleri hala geçerlili¤ini sürdürmektedir. Di¤er taraftan do¤aya dönüfl ak›m›n›n da etkisiyle geliflmifl bölgelerde de geleneksel halk ilaçlar›na ilgi her geçen gün artmaktad›r. Y›llar boyunca yap›lan denemeler ve birikim sonucunda gelifltirilen geleneksel ilaçlar ve halk ilaçlar›nda çeflitli do¤al ürünler tedavi amaçl› olarak kullan›lm›flt›r. Halk ilaçlar› ile tedavi genellikle halk hekimi olarak adland›r›lan kifliler veya yafll› kimseler taraf›ndan uygulanarak nesilden nesile sözlü olarak aktar›lmak suretiyle toplumdaki varl›¤›n› sürdürmektedir.

B‹TK‹SEL HALK ‹LAÇLARI
Geleneksel ilaçlar ile halk ilaçlar›n›n haz›rlanmas›nda bitkiler en önemli kayna¤› oluflturmaktad›r. Halk, atalar›ndan aktar›lan bilgilere dayanarak veya köyün yafll› kiflilerine dan›flarak, ço¤unlukla yak›n çevresinde yetiflen bitkilerin tamam›n› veya çeflitli k›s›mlar›n› (kök, yaprak, çiçek, meyve, tohum gibi) taze ya da kurutulmufl halde halk ilac› yap›m›nda kullan›lmaktad›r. Halk ilac› yap›m›nda bazen de bitkiler taraf›ndan kendili¤inden ya da yaralama, böcek sokmas› gibi bir etken sonucunda salg›lanan balzam, zamk, süt gibi bitkisel maddeler kullan›lmaktad›r. Halk aras›nda “kocakar› ilaçlar›” olarak adland›r›lan tedavi flekli oldukça yayg›nd›r. Kocakar› ilaçlar›; genellikle yafll› kad›nlar taraf›ndan uygulanmas› nedeniyle bu isimle an›lmaktad›r. Kocakar› ilaçlar›; birtak›m bat›l inan›fllara dayal› olarak, bilimsel olmayan yöntemlerle haz›rlanan, günümüz modern t›bb› taraf›ndan kabul görmeyen bir tedavi fleklidir. Özellikle 18. yüzy›l bafllar›na kadar kocakar› ilaçlar› toplumda etkili bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmifltir. Daha sonraki dönemlerde ise genellikle temel sa¤l›k hizmetlerinden yoksun toplumlarda geçerli bir tedavi flekli olmaya devam etmifltir. Günümüzde ise bu tarz tedavi flekilleri kulaktan kula¤a, anneden k›za veya yak›n çevrede yay›larak halk aras›nda yerleflip genellikle kad›nlar taraf›ndan bilinmekte ve uygulanmaktad›r. Halk aras›nda uygulanan tedavilerde, renk ve say›lar›n önemli bir yeri vard›r. Örne¤in, k›rm›z› rengin ›s›y› temsil etti¤i kabul edilmektedir. Bu nedenle k›rm›z›

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ
6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

AMAÇLARIMIZ

155
K ‹ T A P

renkteki kumafl atefl düflürmek için kullan›l›r. Yine, mavi rengin Anadolu’da nazara karfl› koruyucu etkisinin oldu¤u düflünülmektedir. Mavi boncu¤un vücudu kötü ruhlar›n ve kötü düflüncelerin etkisinden korudu¤una inan›lmaktad›r. Di¤er tarafTELEV‹ZYON tan, üç ve üçün katlar› ile yedinin tedavide güçlü ve olumlu etkilerinin oldu¤una inan›lmaktad›r. Daha fazla bilgiye http://www.khcbaser.com/turkish/kisisel/makale/kocakari.htm veya ‹NTERNET http://www.derki.com/dergi/index.php/kocakari-ilaclari.html adreslerinden ulaflabilirsiniz.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Anadolu’da Halk Aras›nda Uygulanan Tedavi fiekilleri
Irvasalama: Hastan›n vücudu d›fl›nda yap›lan, daha ziyade telkin ve kiflinin psikolojisini etkilemeye dayanan tedavilerdir. Bu yöntem ile halk aras›nda kurdeflen, uçuk, alazlama, si¤il, gibi hastal›klar›n tedavisi yap›lmaktad›r. Parp›lama: Hastan›n vücuduna vurma, kesme, delme veya da¤lama fleklinde yap›lan tedavilerdir. Em: Em eski Türkçede ilaç anlam›na gelmektedir. Bitkisel ve hayvansal kaynakl› materyal, mineral veya bunlar›n kar›fl›mlar›yla haz›rlanan halk ilaçlar› ile yap›lan tedaviyi ifade eder. K›r›k-ç›k›k tedavisi: Halk aras›nda k›r›kç›-ç›k›kç› denilen kifliler taraf›ndan uygulan›r. Dua: Uygulanan tedavilerde kiflinin dini inançlar› ve dua önemli bir rol oynamaktad›r. Örne¤in, dua okuyarak si¤illerin tedavi edilmesi toplumuzda yayg›n olarak uygulanan ve etkili oldu¤una inan›lan bir tedavi fleklidir. Anadolu’da bunlardan baflka usta-ç›rak yöntemiyle yetiflmifl sünnetçilere, diplomas›z i¤neci ve ebelere de rastlamak mümkündür.

Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar›
Halk aras›nda hastal›klar›n tedavisini yapan kifliler; halk hekimleri, hoca, fleyh veya fl›hlar, okuyucu, üfürükçü, ocakl›, izinli, orumçu olarak isimlendirilmektedir. Bu kifliler, toplumda çeflitli hastal›klar›n tedavisini yaparlar. Bunlar› k›saca tan›mlayacak olursak; Hocalar; tedavilerini dinsel unsurlardan ziyade, sihirsel ögeler kullanarak yapan kiflilerdir. fieyh veya fl›hlar; ba¤l› olduklar› afliretleri idare etmenin yan› s›ra, hastalar› da tedavi etmektedirler. Hastal›klar›n tedavisinde bitkileri ilaç gibi kullan›rlar. Bu kifliler bilgilerini kendileri gibi fl›h olan baba veya amca gibi yak›nlar›ndan alm›fllard›r. Baz›lar› Arapça ve Farsça bildikleri için, tedavilerini eski ‹slam T›p kitaplardaki bilgilere göre yapmaktad›rlar. Bu nedenle haz›rlad›klar› ilaçlarda yurt d›fl›ndan gelen sinameki, tarç›n, ravent gibi bitkilere rastlamak mümkündür. Okuyucu-üfürükçü; genellikle erkek olan bu kifliler tedavilerini, yaz›l› eski kitaplardan elde ettikleri bilgilerle yapmaktad›rlar. Ocak veya ocakl›; Ocak denilen kiflilerin atalar›ndan gelen gizli ve ola¤anüstü güç ve yeteneklere sahip oldu¤u ve bu güç ya da yetenek sayesinde baz› hastal›klar› teflhis ve tedavi edebildiklerine inan›lmaktad›r. Ocakl› olma durumu, babadan o¤ula, anadan k›za herhangi bir e¤itim almaks›z›n nesilden nesle geçen bir yetenektir. Ocakl› bazen kendinde olan bu gücü kendi ailesinden olmayan kiflilere de aktarabilir. Bunun için ocakl› bu konuda yetenekli oldu¤una inand›¤› bir çocu¤u küçük yafllarda yan›na alarak yetifltirir. Belli bir aflamaya geldi¤inde ocakl› kifli “el verme” töreni ile hastal›klar› tedavi etme yetene¤ini yetifltirdi¤i kifliye devreder. Bu

156

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

flekilde aileden de¤il de yetiflme ile ocakl› olan kifliye “izinli” denir. Ocaklar›n tedavi yöntemleri aras›nda; da¤lama, vücudun belirli yerleri jilet veya ustura ile kesilmesi gibi yöntemler ile büyü, dini inançlar ve do¤al ilaçlar yer almaktad›r. Bunlar ayr› ya da birlikte uygulanarak hastal›klar tedavi edilir. Do¤al ilaçlar›n haz›rlanmas›nda nane, sütle¤en, ebegümeci gibi bitkiler yayg›n olarak kullan›l›r. Ocaklar genellikle tek bir hastal›k bazen de birden fazla hastal›¤›n tedavisi ile ilgilenirler. Anadolu’da özellikle sar›l›k, çocuklardaki kekemelik, si¤il, s›tma, gece körlü¤ü, uçuk ve yeni do¤um yapanlarda görülen albast›y› tedavi eden ocaklar hala mevcuttur. Anadolu’da her hastal›¤›n bir oca¤› bulunmaktad›r (dalak oca¤›, sar›l›k oca¤›, s›tma oca¤› gibi). Ocakl›lar›n büyük bir k›sm› kad›n olup, halk aras›nda kad›n ocakl›lar›n hastal›k tedavisi konusunda daha etkili olduklar› kabul edilmektedir. Ocaklar da çevrelerinde yetiflen baz› bitkileri ilaç gibi kullanmaktad›rlar. Orumçu ise; hastal›klar› tedavi etmekten ziyade, hastal›¤› önceden haber verebildiklerine inan›lan kiflilerdir. Orumçu denilen kifliler de ocakl›lar gibi yeteneklerini ailelerinden al›rlar ve herhangi bir e¤itim görmezler. Halk, hastal›klardan korunmak veya hastal›klardan kurtulmak için nazarl›k, muska, gibi çeflitli u¤ur getirdi¤ine inand›¤› eflyalar tafl›rlar. Yine nazarl›k olarak at kestanesi, çörekotu gibi bitkileri yanlar›nda bulundururlar. Anadolu’da yayg›n olan bir halk inanc›, bilimsel bir temeli olmayan, türbe, tekke, yat›r ve di¤er ziyaret yerleri ile ilgili inançlard›r. ‹nsanlar bu tekke ve türbelere giderek dualar edip, adaklar adamakta, oralarda verilen fleyleri yemekte, sulardan içmekte, yatmakta, baz›lar›na ise bez ba¤lamaktad›r. Anadolu’da halk taraf›ndan ziyaret edilen çok say›da yat›r, tekke ve zaviyeler bulunmaktad›r. Halk hekimli¤inde, bunlardan baflka baz› hastal›klar›n tedavisinde hacamat ve sülük yap›flt›rma gibi yöntemlerde uygulanmaktad›r. Deriyi çizip kan ç›kartmaya “hacamat” denmektedir. Bu yöntem, genellikle yüksek tansiyona ba¤l› bafl a¤r›lar›nda baflvurulan bir yöntem olarak uygulanmaktad›r. Vücuttaki istenmeyen kan›n uzaklaflt›r›lmas› için uygulanan di¤er bir yöntem ise sülük yap›flt›r›lmas›d›r. Halk aras›nda, göz, bafl, s›rt ve ayak a¤r›lar›n›n, romatizma, hemoroit, yara, ç›ban ve fliflliklerin tedavisinde sülük kullan›lmaktad›r. Halk aras›nda uygulanan baflka bir tedavi flekli “da¤lama”d›r. Anadolu’da çok eskiden beri yayg›n olarak uygulanan bu yöntemde, metal ya da tahta aletler kullanarak mekanik olarak yap›labildi¤i gibi, kimyasal maddeler ve bitkiler kullan›larak da yap›lmaktad›r. Yine kapl›ca ve maden sular›, halk hekimli¤inde baflvurulan di¤er tedavi yöntemleridir. Halk aras›nda kullan›lan bitkiler ve bu bitkilerin kullan›l›fl flekilleri atalardan aktar›lan uzun bir geçmifle sahip bilgilerle olup, zararl› kullan›mlar elenerek günümüze ulaflm›flt›r. Bu nedenle özellikle çok ciddi olmayan günlük rahats›zl›k olarak tan›mlanan hastal›klarda güvenli olarak kabul edilmektedir. Ancak dikkat edilmesi gereken bir konu, ister basit ister ciddi bir rahats›zl›k olsun, hastal›klar›n tedavisinde as›l olan›n bilimsel yöntemlere dayal› tedavilerin olmas› gerekti¤idir. Halk ilaçlar›n›n kullan›lmas› zararl› olmasa bile as›l tedavinin gecikmesine neden olabilece¤i unutulmamal›d›r.

HALK ARASINDAK‹ TEDAV‹ AMAÇLI KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER
Yap›lan çal›flmalarda, halk aras›nda genellikle kolay tan›nan ve yerleflim alanlar›na yak›n bölgelerde yetiflen bitkilerin tedavi amaçl› kullan›ld›¤› tespit edilmifltir. Halk aras›nda bir bölgede yetiflen bitkiye verilen yöresel ad, farkl› bir bölgede yetiflen ayn› bitkiye verilen addan farkl› olabilmektedir. Kekik bitkisi örne¤inde oldu¤u

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

157

gibi farkl› özellikteki bitkiler farkl› bölgelerde ayn› yöresel isimlerle bilinip kullan›lmaktad›r. Thymus, Origanum, Coridothymus, Satureja türleri farkl› cins ve özellikte bitkiler olmas›na ra¤men halk aras›nda kekik olarak bilinip kullan›lmaktad›r. Bu nedenle t›bbi amaçlarla kullan›lan aromatik özellikteki baz› bitkilere ait örneklerin yer ald›¤› Tablo 6.4.’de bitkilerin do¤ru tan›mlanmas› ve bu konudaki kar›fl›kl›¤›n önlenmesi için bitkilerin bilimsel adlar› olan Latince isimlerinin de verilmesi uygun görülmüfltür. Botanik kurallar›na göre, bitkiler, latince iki kelime ile isimlendirilir. Bir bitki ad›ndaki ilk sözcük, bitkinin cins (genus), ikincisi ise tür (species) ad›d›r. Cins ad› tekildir, ilk harfi büyük ve italik olarak yaz›l›r. Tablo 6.4’de halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›lan bitkilerin kullan›m flekli ve amaçlar› özetlenmifltir. Tablodan görülece¤i üzere, ayn› bitkinin, farkl› k›s›mlar›n›n farkl› flekildeki kullan›mlar›na rastlamak mümkündür.
Bitki Latince Ad› Abies cilicica Bitki Türkçe Ad› Göknar Kullan›lan K›sm› Gövde çatlaklar›ndan akan sak›z› Çiçekli k›s›mlar› Toprak üstü k›s›mlar Çiçekler Zar k›sm› Suyu Allium sativum Sar›msak Diflleri Haz›rlan›fl fiekli Bal ilave edilerek Kullan›l›fl fiekli Dahilen Kullan›m Amac› ** Mide ülseri tedavisinde Tablo 6.4 Halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›lan baz› bitkiler

Achillea biebersteinii Achillea wilhelmsii Alcea pallida Allium cepa

K›l›çotu, Ayvadana Kardeflk›nas›, kardeflkan› Gül hatmi So¤an

‹nfüzyon Dekoksiyon

Dahilen Banyo

Kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde Çocuklarda çiçek hastal›¤›n›n tedavisinde So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde Yara, ç›ban tedavisinde Damar aç›c› olarak Saçk›ran tedavisinde Yan›k tedavisinde

‹nfüzyon Ezilerek Zeytinya¤› ile piflirilerek

Dahilen Haricen Dahilen Haricen Haricen

Anethum graveolens Anemone pavonina Anthemis tinctoria var. pallida

Dereotu Lale

Meyveleri Yapraklar›

Zeytinya¤› içinde bekletilerek ‹nfüzyon

Dahilen Haricen

Ba¤›rsak gazlar›n› giderici olarak Eklem a¤r›lar›n› giderici olarak Mayas›l tedavisi, so¤uk alg›nl›¤›, öksürü¤e karfl›, gö¤üs yumuflat›c›, balgam söktürücü olarak

Beyaz papatya

Çiçekli k›s›mlar

Dahilen

158
Tablo 6.4 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Anthemis tinctoria var. tinctoria

Sar› papatya

Çiçekli k›s›mlar

‹nfüzyon

Dahilen Haricen

Romatizma tedavisi Ayak mantarlar›nda Saç dökülmelerine karfl› So¤uk alg›nl›¤› tedavisi, mide bulant›s›n›n giderilmesinde So¤uk alg›nl›¤›, bronflit tedavisinde Mayas›l tedavisinde Böbrek ve karaci¤er hastal›klar›n›n tedavisinde ve ishale karfl› kullan›l›r. S›tma, egzama, guatr, hemoroid ve mide ülseri tedavilerinde, ifltahs›zl›¤a karfl› Hazm› kolaylaflt›c› olarak Kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde ve bafl dönmesine karfl› Yapraklar romatizma tedavisi için a¤r›l› bölgeye sar›l›r ‹fltah aç›c›, ba¤›rsak gazlar›n› giderici olarak Kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde Hemoroid, egzama, mantar, mide-ba¤›rsak hastal›klar›n›n tedavisinde Yara tedavisinde Yan›k tedavisinde

Lapa Artemisia absinthium Bellis perennis Ac› yavflan Çiçekli k›s›mlar Çiçekli k›s›mlar ‹nfüzyon

Haricen Dahilen

Papatya

Dekoksiyon

Dahilen Haricen

Centaurea cyanus

Mavi süpürge çiçe¤i

Çiçekleri

‹nfüzyon

Dahilen

Centaurium K›rm›z› erythraea subsp. kantaron erythraea Chaerophyllum aromaticum Chrysanthemum coronarium Cistus laurifolius Coriandrum sativum Coridothymus capitatus Cotinus coggyria Mendek

Çiçekli dallar›

‹nfüzyon

Dahilen

Toprak üstü k›s›mlar

Yemek fleklinde Dekoksiyon

Dahilen

Ala gömeç, Toprak Ale gümeci üstü k›s›mlar Kala¤an, Kara¤an Kiflnifl Yapraklar

Dahilen

Hafifçe ›s›t›l›p Haricen

Meyve

Dekoksiyon

Dahilen

Peynir keki¤i Tetre

Çiçekli k›s›mlar

‹nfüzyon

Dahilen Dahilen

Yapraklar› Dekoksiyon

Haricen Cupressus Selvi sempervirens var. sempervirens Eucalyptus camaldulensis Ferula türleri Ökaliptus Çakfl›r Gövde ve Katran dallar Yaprak Kökler ‹nfüzyon Dekoksiyon Haricen

Dahilen Haricen

Ast›m tedavisi, kalp rahats›zl›klar›nda Yara iyi edici olarak

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

159
Tablo 6.4 Devam›

Ferulago confusa Foeniculum vulgare

Çay otu Rezene

Çiçekler Yaprak

‹nfüzyon ‹nfüzyon

Dahilen Dahilen

Bronflit tedavisinde Kar›n a¤r›s›n› giderici olarak, grip ve göz hastal›klar›n›n tedavisinde Mide hastal›klar›nda, böbrek kumu ve tafllar›n› düflürmek amac›yla Yara ve yan›k tedavisinde Yara ve yan›k tedavisinde Mide ve romatizma a¤r›lar›n›n giderilmesinde, ifltahs›zl›¤a karfl› Kan flekerini düflürücü olarak Eklem kireçlenmesine karfl› Kan flekerini düflürücü olarak, pankreas hastal›klar›n›n tedavisinde Çocuklar›n yüzündeki yaralar›n tedavisinde, saç kepeklerinin giderilmesinde Haz›ms›zl›¤a karfl›, anjin, bronflit, romatizma tedavisinde, idrar söktürücü ve terletici olarak

Helichrysum türleri

Ölmez çiçek

Çiçekler

Dekoksiyon

Dahilen

Toprak üstü k›s›mlar Hypericum perforatum Sar› kantaron Çiçekler

Ya¤da kavrulduktan sonra Zeytinya¤› içinde bekletilerek Dekoksiyon

Haricen

Haricen

Çiçekli dallar

Dahilen

Juniperus foetidissima

Kara ardݍ

Meyveler

Bal ile kar›flt›r›larak

Dahilen Dahilen Dahilen

Laurocerasus officinalis

Taflan, karayemifl

Meyve ve yapraklar

Dekoksiyon

Yapraklar

Haricen

Laurus nobilis

Defne

Yapraklar

‹nfüzyon

Dahilen

Dekoksiyon

S›cakken Hemoroid tedavisinde içine oturularak Dahilen So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde

Lavandula angustifolia subsp. angustifolia Lavandula stoechas subsp. cariensis

Lavanta

Çiçekli ve yaprakl› k›s›mlar

‹nfüzyon

Karabafl otu Çiçekli ve yaprakl› k›s›mlar

‹nfüzyon

Dahilen

Mide rahats›zl›klar›nda, balgam söktürücü olarak, kolestrol düflürmek ve yafll›larda el titremelerini önlemek amac›yla

160
Tablo 6.4 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Marrubium vulgare

Keklik otu Toprak üstü k›s›mlar

Dekoksiyon

Dahilen

Böbrek tafllar›n› düflürmek amac›yla, prostat hastal›klar›n›n tedavisinde Kab›zl›¤a karfl›, mide rahats›zl›klar›n› giderici, terletici olarak, iltihapl› difl ve bademciklerin tedavisinde So¤uk alg›nl›¤› ve ast›m tedavisinde, haz›ms›zl›¤a karfl› Balla kar›flt›r›ld›ktan sonra kalp hastal›klar› ve nefes darl›¤› tedavisinde Yat›flt›r›c›, kalp kuvvetlendirici ve damar ac›c› olarak Kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde Mide rahats›zl›klar›n›n tedavisinde, bulant› giderici olarak So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde, kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde Öksürük giderici, idrar söktürücü, kusmay› önleyici olarak Saç kuvvetlendirici Hemoroid tedavisinde

Matricaria chamomilla var. chamomilla

Papatya

Çiçekli k›s›mlar

Dekoksiyon

Dahilen

‹nfüzyon

Dahilen

Melissa officinalis O¤ul otu

Toprak üstü k›s›mlar Yapraklar

Toz

Dahilen

‹nfüzyon

Dahilen

Mentha longifolia Yarp›z Mentha pulegium Filiskin nanesi

Yapraklar Yapraklar

Dekoksiyon ‹nfüzyon

Dahilen Dahilen

Dekoksiyon

Dahilen

Micromeria juliana Myrtus communis

K›r çay› Mersin

Çiçekli k›s›mlar Meyveler

‹nfüzyon -

Dahilen Dahilen

Dekoksiyon Nepeta nuda subsp. albiflora Ocimum basilicum Origanum majorana Koç anu¤u Toprak üstü k›s›mlar Fesle¤en, reyhan Mercan köflk Dekoksiyon

Haricen Dahilen

Çiçekli ve ‹nfüzyon yaprakl› k›s›mlar Çiçekli ve Dekoksiyon yaprakl› k›s›mlar ‹nfüzyon

Dahilen

So¤uk alg›nl›¤›, bafl a¤r›s›n›n giderilmesinde Öksürü¤e karfl›, mide a¤r›lar›n›n giderilmesinde, yat›flt›r›c› olarak ‹drar söktürücü olarak

Dahilen

Dahilen

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

161
Tablo 6.4 Devam›

Origanum onites

Kekik

Yaprakl› ve çiçekli k›s›mlar

‹nfüzyon

Dahilen

Grip, ast›m, bronflit tadavisinde, öksürük kesici, ifltah art›r›c›, haz›ms›zl›¤a karfl› ve idrar söktürücü olarak Tansiyon düflürücü ve kar›n a¤r›lar›n› giderici olarak So¤uk alg›nl›¤› tedavisi, s›rt a¤r›lar›n› gidermek amac›yla Ba¤›rsak solucanlar›n› düflürmek amac›yla Çocuklarda gaz söktürücü ve a¤r› giderici olarak Nefes darl›¤›na karfl›, öksürük kesici olarak, ast›m ve ses k›s›kl›¤› tedavisinde Mide rahats›zl›klar›n›n tedavisinde Ast›m tedavisinde Ast›m tedavisinde

Toprak üstü k›s›mlar Toprak üstü k›s›mlar Pelargonium endlicherianum Pimpinella anisum Pinus brutia Solucan otu Anason K›z›l çam Kökler

‹nfüzyon

Dahilen

Uçucu ya¤

Haricen

Dekoksiyon Dahilen

Tohum Kozalaklar›

Dekoksiyon Dahilen Dekoksiyon Dahilen

Pinus pinea Pinus sylvestris

F›st›k çam›

Gövde kabuklar›

Dekoksiyon Dahilen Dahilen

Sar› çam Taze tomurcuklar› Kabu¤u soyulmufl gövde parçalar›

Dekoksiyon Dahilen

Rhus coriaria

Sumak

Meyveler

Dekoksiyon Dahilen

Böbrek tafl› ve kumunun düflürülmesi amac›yla, ishale karfl› Hazm› kolaylaflt›r›c› olarak Yaralarda antiseptik olarak So¤uk alg›nl›¤›, s›tma tedavisi Mide bulant›s›, kar›n a¤r›s› ve sanc›s›n›n giderilmesinde Mide ve kar›n a¤r›lar›n›n giderilmesinde Hazm› kolaylaflt›r›c›, ba¤›rsak gazlar›n›n giderilmesinde

Rosmarinus officinalis

Kufldili, biberiye

Çiçekli ve yaprakl› dallar Toprak üstü k›s›mlar Toprak üstü k›s›mlar Yapraklar

‹nfüzyon

Dahilen

Dekoksiyon Haricen Dekoksiyon Dahilen Uçucu ya¤ Dahilen*

Ruta chalepensis Sedef otu Salvia fruticosa Adaçay›

Yak› halinde Haricen

‹nfüzyon

Dahilen

162
Tablo 6.4 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Salvia tomentosa

Adaçay›

Yapraklar

‹nfüzyon

Dahilen

Bo¤az a¤r›s› ve so¤uk alg›nl›¤›n›n tedavisinde, gö¤üs yumuflat›c› olarak ve mide a¤r›s›n›n giderilmesinde Kar›n a¤r›s›n›n giderilmesinde Difl eti hastal›klar›n›n tedavisinde Hazm› kolaylaflt›r›c›, ba¤›rsak gazlar›n›n giderilmesinde Kar›n a¤r›s›n› gidermek amac›yla Kalp rahats›zl›klar›, damar t›kan›kl›¤› tedavisi, yat›flt›r›c› olarak Kar›n a¤r›s›n›n giderilmesinde, so¤uk alg›nl›¤› tedavisinde Migren tedavisinde, atefl düflürücü olarak ve mide a¤r›s›n›n giderilmesinde Hemoroid tedavisinde, kar›n, mide ve difl a¤r›lar›nda Hemoroid tedavisinde ve kafl›nt›ya karfl› Öksürük kesici, mide bulant›s›na karfl›, so¤uk alg›nl›¤›, grip ve bo¤az hastal›klar›n›n tedavisinde So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde, gö¤üs yumuflat›c›, öksürük kesici, midevi.

Dekoksiyon Satureja thymbra Kara kekik Yaprakl› ve çiçekli k›s›mlar› Sideritis stricta Adaçay› Yapraklar Gargara

Dahilen Haricen

‹nfüzyon

Dahilen

Satureja thymbra Kara kekik Toprak üstü k›s›mlar Thymbra spicata var. spicata Da¤ keki¤i, karabafl otu Toprak üstü k›s›mlar Meyveleri

Uçucu ya¤

Dahilen*

‹nfüzyon

Dahilen

Tanacetum Ayvadana cadmeum subsp. cadmeum Tanacetum parthenium Teucrium chamaedrys Beyaz papatya K›sa mahmut otu

‹nfüzyon

Dahilen

Çiçek durumlar› Tüm bitki

‹nfüzyon

Dahilen

Dekoksiyon

Dahilen

Haricen
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

Thymus türleri
DÜfiÜNEL‹M S O R U

Kekik

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Toprak üstü k›s›mlar

Dekoksiyon

Dahilen

Tilia argentea
D‹KKAT

Ihlamur
D‹KKAT

Çiçekler

‹nfüzyon

Dahilen

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

* Uçucu ya¤lar›n dahilen al›nmalar› sak›ncal›d›r. Buradaki dahilen kullan›mdan çok az miktarlar (1-2 damla) kastedilmektedir. AMAÇLARIMIZ ** Halk aras›ndaki baz› kullan›mlardan bahsedilmektedir. Bilimsel olarak ispatlanmam›flt›r.

K ‹ T A P

Daha detayl› bilgilerPiçin E. Tuzlac›, Türkiye’nin Bitkisel Halk ‹laçlar›, Alfa Bas›m Yay›m K ‹ T A Da¤›t›m Ltd. fiti, ‹stanbul, 2006.
TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

163
subsp. (Alttür): Latince olarak bitki adland›r›lmas›nda yer alan taksonomik bir birimdir. Türden küçük farklar ile ayr›l›rlar ve farkl› co¤rafik alanda yay›l›fl gösterirler. var. (Varyete): Latince bitki adland›r›lmas›nda kullan›lan bir baflka taksonomik birimdir. Alttür’de oldu¤u gibi türden küçük farkl›l›klar ile ayr›l›r ve birbiri ile çak›flan alanlarda yay›l›fl gösterirler.

Özetle, bitkiler halk aras›nda, atefl düflürücü ve a¤r› kesici olarak, ba¤›rsak parazitlerinde, böcek sokmalar›nda, sar›l›k, böbrek, cilt, dolafl›m ve kalp, sindirim, solunum sistemi, göz ve kad›n hastal›klar›nda, gribal hastal›klarda, hemoroitde, k›s›rl›k tedavisinde, zehirlenmelere ve kansere karfl›, kans›zl›k ve ifltahs›zl›k durumunda, fleker hastal›¤›nda, k›r›k, ç›k›k ve burkulmalar gibi pek çok hastal›¤›n tedavisinde kullan›lmaktad›r. Baz› durumlarda halk aras›nda, bitkiler tek bafl›na de¤il de baflka bitkilerle birlikte tedavi amaçl› olarak kullan›lmaktad›r. Örne¤in; kara ard›ç (Juniperus foetidissima) kozalaklar› adaçay› (Salvia tomentosa) taze yapraklar› ile birlikte ezilip haricen gö¤üs yumuflat›c› olarak kullan›lmaktad›r. Yine kozalaklar, defne (Laurus nobilis) yapraklar› ile ezilip hamurla yo¤rulduktan sonra haricen gö¤üs üzerine uygulanarak so¤uk alg›nl›¤› tedavisinde kullan›m› söz konusudur. Bir baflka örnek ise; o¤ul otu (Melissa officinalis) toprak üstü k›s›mlar› tek bafl›na veya hardal (Brassica türleri), karabafl otu (Lavandula stoechas) ve papatya ile birlikte ard arda koklanarak burun t›kan›kl›¤›n›n giderilmesi amac›yla kullan›lmas›d›r. Filiskin nanesi olarak bilinen Mentha pulegium çiçekleri yasemin (Jasminum officinalis) çiçekleri ile birlikte zeytinya¤› içinde bekletildikten sonra haricen bafl a¤r›s›n›n giderilmesi ve migren tedavisinde kullan›l›r. Yine ayn› flekilde haz›rlanan kar›fl›m haricen ast›m tedavisinde kullan›lmaktad›r. Mersin (Myrtus communis) yapraklar›ndan susam ya¤› ile haz›rlanan dekoksiyon haricen saç dökülmesine karfl› kullan›l›r. Bir kekik türü olan Origanum onites çiçekli dallar›ndan haz›rlanan infüzyon limon suyu ile kar›flt›r›larak dahilen kar›n a¤r›s›n›n giderilmesi amac›yla kullan›l›r. Bu flekilde kullan›m örneklerini art›rmak mümkündür. Bitkilerin halk aras›nda kullan›lmas› sadece k›rsal kesimlerdeki kullan›mlarla s›n›rl› de¤ildir. fiehirlerde de insanlar aktar ya da baharatç›lardan ald›klar› do¤rulu¤u flüpheli bitkileri televizyon, gazete, kitaplardan edindikleri ço¤u zaman abart›lm›fl bilgilere dayanarak hastal›klar›n tedavisinde ilaç olarak kullanmaktad›rlar. Konu ile ilgili denetimlerin ve yapt›r›mlar›n kat› olmamas›ndan dolay› kendisine “herbalist”, “bitki doktoru”, “flifal› bitkiler uzman›” gibi de¤iflik s›fatlarla her tür medyada yer edinen kiflilerin say›s› son zamanlarda art›fl göstermifltir. Suistimali fazla olan, kanser, diyabet (fleker hastal›¤›), obezite (fliflmanl›k), saç ve kozmetik problemler, sigara ba¤›ml›l›¤›, cinsellik gibi birçok konuda bilimsel verilere ve gerçeklere dayanmayan uygulamalar halk sa¤l›¤› aç›s›ndan tehlikeli durumlar ve sonuçlar do¤urabilmektedir. Ayr›ca yararlan›lan bitki kayna¤›, kalitesi, güvenirlili¤i, ambalajlama ve saklama koflullar›ndaki yetersizlik ve eksiklikler eklendi¤inde, bitkilerin ilaç olabilme dolay›s›yla t›bbi bitki olma özelli¤i kaybolmaktad›r. Tüm bunlara ek olarak e¤itimsiz ve yetkin olmayan kiflilerin de konu ile ilgili her düzeyde faaliyet göstermesi olabilecek tehlikelerin boyutunu daha da art›rmaktad›r. Ticari anlamda ise afl›r› yüksek fiyatlar nedeniyle haks›z kazançlar söz konusudur. Zaman zaman Sa¤l›k Bakanl›¤›, Tar›m Bakanl›¤› gibi kurulufllar ve de yerel yönetimler halk sa¤l›¤›n› koruyucu tedbirler almas›, e¤itimli personel ile denetimlerini artt›rmas› ve halk› yanl›fl bilgilendirme konusunda ayd›nlatmas› gerekmektedir.

164

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
AM A Ç

1

Halk aras›nda kullan›lan bitkilerin, kullan›m alanlar›n› s›n›fland›rabilmek. Halk aras›nda bitkiler beslenmeden hastal›klar›n tedavisine, kozmetikten süs eflyas›na, boyar maddeden hayvan yemine kadar çok farkl› alanlarda yayg›n bir kullan›ma sahiptirler. Özellikle son y›llarda do¤aya dönüfl ak›m›n›n etkisiyle bitkilere olan ilgi ve talebin artmas› bu kullan›mlar› daha da yayg›n hale getirmektedir. Halk aras›nda kullan›lan bitkilerin kullan›m nedenlerini aç›klayabilmek. Bitkiler çok eski dönemlerden beri insanlar için her zaman kolay ulafl›labilir olmas› nedeniyle de¤iflik alanlarda kullan›mlar› söz konusu olmufltur. Özellikle g›da olarak, hastal›klar›n tedavisinde veya baz› bitkilerin boyar özelliklerinden dolay› bitkiler ilk ça¤lardan beri insanlar›n vazgeçilmez kayna¤›d›r. Bitkilerin halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›m flekillerini tan›mlayabilmek. Halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›lacak bitkiler ilaç fleklinde kifli taraf›ndan al›n›m›n› kolaylaflt›rmak ve al›nan miktar›n belirlenmesi amac›yla hap, toz, infüzyon, dekoksiyon gibi basit yöntemlerle haz›rlanabilmektedir.

AM A Ç

4

Geleneksel halk ilaçlar› ve bunlarda bitkilerin yeri ve önemini tart›flabilmek. Halk aras›nda kullan›lan ilaçlarda bitkiler en önemli kaynakt›r. Bitkinin tamam› veya baz› k›s›mlar› ya da çeflitli bitki salg›lar› halk ilaçlar›n›n haz›rlanmas›nda yo¤un olarak kullan›lmaktad›r. Halk aras›nda tedavi amaçl› kullan›lan bitkileri tan›mlayabilmek ve örnekleyebilmek. Halk, yaflad›¤› yere yak›n bölgelerde yetiflen bitkileri uzun y›llara dayanan tecrübe ve deneyimleriyle çeflitli hastal›klar›n tedavisinde veya koruyucu olarak yo¤un bir flekilde kullanmaktad›r. Bazen ayn› bitkinin farkl› bölgelerde farkl› isimlerle an›l›p kullan›ld›¤› ya da farkl› bitkilere farkl› bölgelerde ayn› yöresel isimlerin verildi¤i bilinmektedir. Ayn› bitkinin bölgeden bölgeye de¤iflen farkl› amaçlarla kullan›mlar› da söz konusu olmaktad›r.

A M A Ç

5

A M A Ç

2

A M A Ç

3

6. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m›

165

Kendimizi S›nayal›m
1. Bitki k›s›mlar› üzerine kaynar su ilave edilip, hafif ateflte, befl dakika kaynat›l›p, so¤uduktan sonra tülbentten süzülerek haz›rlanan ilaç kullan›m flekline ne ad verilir? a. Ekstre b. Maserasyon c. Dekoksiyon d. ‹nfüzyon e. Tentür 2. Halk aras›nda hastan›n vücudu d›fl›nda yap›lan, daha ziyade telkin ve kiflinin psikolojisini etkilemeye dayanan tedavi flekline ne ad verilir? a. Parp›lama b. Telkin c. Irvasalama d. Dua e. Alazlama 3. Halk aras›nda hastal›¤› önceden haber verebildiklerine inan›lan kiflilere ne ad verilir? a. ‹zinli b. Orumçu c. Ocakl› d. fieyh e. fi›h 4. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda g›da olarak tüketilen bitkilerden biri de¤ildir? a. Is›rgan - Urtica dioica b. Kenger - Gundelia tournefortii c. Hindiba - Taraxacum officinale d. Kökboya - Rubia tinctorum e. Kuzukula¤› - Rumex tuberosus 5. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda boya olarak kullan›lan bitkilerden biri de¤ildir? a. Çivit otu (Isatis tinctoria) b. Mürdümük (Lathyrus sativus) c. Sumak (Rhus coriaria) d. Safran (Crocus sativus) e. Kökboya (Rubia tinctorum) 6. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda hastan›n vücuduna vurma, kesme, delme veya da¤lama fleklinde yap›lan tedavi fleklidir? a. Hacamat b. Parp›lama c. Irvasalama d. Em e. Alazlama 7. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda kekik olarak bilinen bitkilerden de¤ildir? a. Origanum türleri b. Thymus türleri c. Salvia türleri d. Coridothymus türleri e. Satureja türleri 8. Afla¤›dakilerden hangisi sadece kültür bitkilerinden elde edilemez? a. Nane b. Biberiye c. Seylan tarç›n› d. Keten tohumu e. Kakule 9. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda bitkilerin kullan›m flekillerinden biri de¤ildir? a. Dekoksiyon b. Toz c. Tablet d. Hap e. ‹nfüzyon 10. Afla¤›dakilerden hangisi halk aras›nda öksürük tedavisinde kullan›lan bir bitkidir? a. Tilia argentea b. Hypericum perforatum c. Abies cilicica d. Coriandrum sativum e. Allium sativum

166

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m fiekilleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Halk Aras›nda Bitkilerin Kullan›m Alanlar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Halk Aras›nda Bitkilerin Kullan›m Alanlar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Halk Aras›nda Tedavi Amaçl› Kullan›lan Baz› Bitkilere Örnekler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Halk Aras›nda Tedavi Amaçl› Kullan›mda Bitkilerin Yeri ve Önemi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m fiekilleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Halk Aras›nda Tedavi Amaçl› Kullan›lan Baz› Bitkilere Örnekler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Baydar, H., (2005). T›bbi, Aromatik ve Keyf Bitkileri Bilimi ve Teknolojisi, Isparta, Süleyman Demirel Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, SDÜ Yay›n No: 51. Baytop, T. (1999). Türkiye’de Bitkilerle Tedavi, Geçmiflte ve Bugün, ‹stanbul, Nobel T›p Kitapevi. Bafler, K.H.C. (1997). Current knowledge on the wild food and non-food plants of Turkey, Cah. Options Med., 23, 129-159. Ceylan, S. (2000). Anadolu’da Halk Hekimli¤i. Sa¤l›k ve Toplum, 10, 3-7. Seçmen, Ö., Leblebici, E. (1987). Yurdumuzun Zehirli Bitkileri, ‹zmir, Ege Üniversitesi, Fen Fakültesi Kitaplar Serisi, No: 103. Sezik, E. (1991). Türkiye’de Halk ‹lac› Araflt›rmalar› ve Önemi, Eskiflehir, 9. Bitkisel ‹laç Hammaddeleri Toplant›s›, Bildiri Kitab›, 16-19 May›s 1991, Ed. Bafler, K.H.C. Sezik, E., Yeflilada, E. (2000). Türkiye’de Bitkilerin Halk ‹lac› Olarak Kullan›l›fl›, ‹stanbul, 13. Bitkisel ‹laç Hammaddeleri Toplant›s›, Bildiri Kitab›, 20-22 Eylül 2000, Eds. Gürken, E., Tuzlac›, E. fiar, S. (2005). Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar›, Türkiye Klinikleri T›p Eti¤i-Hukuku-Tarihi Dergisi, cilt 13, say› 2. (http://tipetigi.turkiyeklinikleri.com). fiimflek, I., Aytekin, F., Yeflilada, E., Y›ld›r›ml›, fi. (2004). Anadolu’da Halk Aras›nda Bitkilerin Kullan›l›fl Amaçlar› Üzerinde Etnobotanik Bir Çal›flma, Eskiflehir, 14. Bitkisel ‹laç Hammaddeleri Toplant›s›, Bildiriler, 29-31 May›s 2002, Eds. Bafler, K.H.C., K›r›mer, N. Tuzlac›, E., Eryaflar Aymaz, P., Tolon, E. (2001). Geleneksel Halk ilaçlar›n›n Yöresel Olarak Araflt›r›lmas›n›n Önemi ve Bu Konuda Yapt›¤›m›z Çal›flmalar›n Sonuçlar›, ‹stanbul, 13. Bitkisel ‹laç Hammaddeleri Toplant›s›, Bildiri Kitab›, 20-22 Eylül 2000, Eds. Gürken, E., Tuzlac›, E.

2. c 3. b 4. d

5. b

6. b 7. c

8. b

9. c

10. a

7
Amaçlar›m›z ‹çerik Haritas›
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; T›bbi ve aromatik bitkilerin özelliklerini tan›mlayabilecek, G›da olarak kullan›lan bitkileri tan›mlayabilecek, Baharat olarak kullan›lan bitkileri tan›mlayabilecek, Baharat olarak kullan›lan bitkilerin kullan›m amaçlar›n› s›n›fland›rabilecek, G›da ve baharat olarak kullan›lan bitkilere örnekler verebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• Aromatik bitkiler • Baharat • Çeflni • G›da ve g›da katk›s› • Tat ve aroma • Bitkisel içecekler

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

• G‹R‹fi VE TAR‹HÇE • B‹TK‹LER‹N GIDA VE BAHARAT OLARAK KULLANIMINDA YER‹ VE ÖNEM‹ • B‹TK‹LER‹N GIDA OLARAK KULLANIM fiEK‹LLER‹ VE ÖRNEKLER‹ • BAHARAT OLARAK KULLANILAN B‹TK‹LER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›
G‹R‹fi VE TAR‹HÇE
T›bbi bitki, ilaç yap›m›nda kullan›lan bitkilere; aromatik bitki ise kendilerine özgü koku ve tada sahip olan bitkilere verilen genel isimlerdir. Sadece ilaç yap›m›nda kullan›lan bitkiler olmas›na ra¤men, pekçok aromatik özellikte bitkinin t›bbi özellikleride bulunabilmektedir. Bu nedenle t›bb› ve aromatik bitkiler, bafll›ca g›da ve baharat olmak üzere, kozmetik, parfümeri ve ilaç sanayiinde de koku ve tat verici özelliklerinden dolay› kullan›lmaktad›r (fiekil 7.1). Say›larla ifade edecek olursak, t›bbi amaçlarla kullan›lan bitki say›s› 50.000 - 70.000 civar›nda oldu¤u tahmin edilmektedir. Salt g›da ve tatland›rma amaçl› olarak ise 20.000 bitkinin kullan›ld›¤› san›lmaktad›r. Ancak hem t›bbi özellikte hem de tat, koku ve g›da amaçl› kullan›lan bitkilerin say›s› 250’den daha azd›r.
Aromatik: Türk Dil Kurumuna göre, genel olarak g›dalarda ve yemeklerde tat ve koku vermek, ifltah› art›rmak amac›yla kullan›lan veya hofl kokusu olan maddelerdir.

fiekil 7.1 T›bbi ve aromatik bitkilere örnekler. (tarç›n, karanfil, anson, kakule, karabiber, y›ld›z anasonu vb.)

T›bbi ve aromatik bitkilerin insano¤lu taraf›ndan kullan›m›n›n tarihsel geliflimi kronolojik olarak özetle afla¤›da s›ralanm›flt›r. Dünyada günümüzden yaklafl›k; • 6.000.000 y›l önce insano¤lu çiçekli bitkilerin baz›lar›n›n yenebilece¤ini, baz›lar›n›n t›bbi ve bir k›sm›n›n ise zehirli oldu¤unu keflfetmeye bafllam›flt›r,

170
sp. (species): Tür, ana karakterleri bak›m›ndan birbirine benzeyen ve kendi aralar›nda çiftleflerek verimli döller meydana getiren fertler toplulu¤udur. Bitki formlar›n›, tek fertleri inceleyerek, benzerlik ve yak›nl›k gösteren en dar ve en küçük kavramd›r. Örn. kekik türleri, (Thymus sp.)

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Ta¤flifl: Herhangi bir g›dan›n veya malzemenin özelliklerini bozacak bir fleyle kar›flt›r›lmas›, hile.

• 50.000 y›l önce insanlar, baz› bitkilere ait yapraklar›n et gibi g›dalar›n sar›l›p piflirilmesiyle koku ve tadlar›na katk›da bulundu¤unu farketmifltir, • 18.000 y›l önce baz› toplumlar k›rm›z›biber (Capsicum annuum), vanilya (Vanilla planifolia), yenibahar (Pimenta dioica) gibi baharatlar› kullanmaya bafllam›flt›r, • 7.000 y›l önce Güney Amerika’da k›rm›z› ac› biberin kültürüne bafllanm›flt›r, • 6.000 y›l önce Sümerler meyan kökü (Glycyrrhiza glabra), hafl hafl (Papaver somniferum) ve çemen otu (Trigonella foenum-graecum) tohumlar› gibi bahartlar ile tan›flm›fllard›r, • 5.000 y›l önce Ortado¤u’da sar›msak (Allium sativum) yetifltirilmifltir, • 3.500 y›l önce Ebers Papirüsleri’nde 700’den fazla bitkinin t›bbi kullan›mlar›n›n yan› s›ra baharat olarak kullan›mlar› ile ilgili kay›tlara rastlanm›flt›r, • 3.000 y›l önce Çin’de baflta karanfil (Eugenia caryophyllata) olmak üzere çeflitli baharatlar›n kullan›m› ile ilgili bilgiler mevcuttur, • 2.700 y›l önce Babiller ve Asurlar kakule (Elettaria cardamomum), kiflnifl (Coriandrum sativum), safran (Crocus sativus), kekik (Thymus sp.) gibi baharatlar› kullanm›fllard›r, • 2.500 y›l önce Hindistan’da kakule, tarç›n (Cinnamomum sp.), zerdeçal (Curcuma longa), küçük hindistan cevizi (Myristica fragrans) gibi önemli baharatlar›n kullan›mlar› ile ilgili kay›tlara rastlanm›flt›r, • 2.350 y›l önce Aristoteles çok say›da bitki ve baharatlar›n t›bb› özellik ve kullan›mlar›n› kaleme alm›flt›r, • 2.300 y›l önce ise Theophrastus t›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili eserler yazm›flt›r, • 2.000 y›l önce ilk hardal (Sinapis sp.) tohumlar› Romal›lar taraf›ndan ‹ngiltere’ye getirilmifltir, • 300 y›l önce Mezopotamya bölgesinde karanfil kullan›ld›¤›na dair kal›nt›lar bulunmufltur, • Milattan sonra (MS) 50 y›llar›nda Dioscorides t›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili “Materia Medica” adl› eserini yazm›flt›r, • MS 200 y›llar›nda Roma’da zencefilden (Zingiber officinalis) vergi al›nmaya bafllanm›flt›r, • MS 1100 y›llar›nda Avrupa’da manast›rlarda tarç›n, karanfil, kubeba (Piper cubeba), karabiber, çemenotu, galangal, meyan, küçük hindistan cevizi, gibi çok say›da baharat bitkisinin kullan›m› kaydedilmifltir, • MS 1280 y›l›nda Marko Polo Çin ve Hindistan’da tar›m› yap›lan zencefili keflfetmifltir, • MS 1447 y›l›nda ‹ngiliz Yasalar›na göre baharat ta¤flifli suç olarak ilan edilmifltir, • MS 1490 y›llar›nda Kristof Kolomb baharat yoluna alternatif deniz yollar› aram›flt›r, • MS 1600 y›llar›nda Portekiz, ‹spanya, ‹ngiltere, Fransa ve Hollanda gibi sömürgeci ülkeler, baharat ticaretinde önemli rol oynam›fllard›r, • MS 1900 y›llar›nda 25.000’den fazla doktor ve eczac›n›n t›bbi ve aromatik bitkilerden yararland›¤› kay›tlara geçmifltir. Tarihsel geliflimden görülebilece¤i üzere, kifliden kifliye ve kültüre göre farkl›l›k gösteren bitkilerin aromalar›; tatl›, ac›, buruk, ekfli tadlar›; ifltah› art›ran ve ayr›ca t›bbi özellikleri insanl›¤›n varoluflunun en erken tarihlerine kadar uzanmaktad›r. Eski Ça¤’dan (MS 4.-5.yy) Orta Ça¤’a kadar (MS 1500) baharat yolu ile aromatik

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

171

bitkiler Uzakdo¤u’dan Bat›’ya tafl›nm›flt›r. G›da ve Tar›m Örgütü (FAO, Food and Agriculture Organization) 2003/4 y›l› verilerine göre, yaklafl›k 5 milyon ton baharat; Hindistan (%86), Çin (%4), Bangladefl (%3), Pakistan (%2), Türkiye (%2), Nepal (%1) ve di¤er ülkelerde üretilip ihraç edilmifltir. Tüketim konusunda da baflta Hindistan ve Çin olmak üzere, Avrupa ve Amerika’da da baharat kullan›m› oldukça yayg›nd›r. Özellikle Akdeniz, ‹talyan ve Frans›z mutfaklar›nda taze ve kurutulmufl baharatlar›n büyük bir önemi vard›r. Ülkemiz de, baharat bitkileri üretimi ve tüketimi aç›s›ndan dünya da önemli bir yere sahiptir.

B‹TK‹LER‹N GIDA VE BAHARAT OLARAK KULLANIMINDA YER‹ VE ÖNEM‹
G›da, tüm canl›lar›n yaflamlar›n› sürdürebilmeleri için gerekli karbonhidrat, ya¤, protein, su ve bunlar›n kar›fl›m› olan, organik ve inorganik yap›da, çeflitli flekillerdeki besin maddeleridir. Bu besin maddeleri, organizman›n geliflmesi ve sa¤l›¤› için çeflitli maddeleri/bileflikleri içermektedir. G›dalar; bitkisel ve hayvansal kaynaklar›n yan›s›ra mantarlardan veya çeflitli fermantasyon ürünlerinden de elde edilebilirler. Bitkiler insano¤lunun var oluflundan bu yana, hem insanlar hem de hayvanlar için en önemli g›da ve besin kayna¤›n› oluflturmufltur. Dünyada 20.000’ den fazla yenebilen bitki olmas›na ra¤men yaklafl›k 2.000 civar›nda tar›m› yap›lan g›da bitkisi mevcuttur. Tarih öncesi topluluklarda ve günümüzde yabani bitkilerin g›da olarak kullan›lmas›n›n yan›s›ra tat ve koku verici yani baharat olarak yayg›n bir fleklide kullan›ld›¤› bilinmektedir. Bu amaçla çeflitli bitkilerin (örne¤in Tablo 7.1’deki bitkiler) tohumlar›, çiçekleri, yapraklar›, kabuklar›, kökleri, saplar›, meyveleri gibi farkl› k›s›mlar› g›da ve baharat olarak kullan›lmaktad›r. Ünite boyunca t›bbi ve aromatik bitkiler genel olarak baharat fleklinde nitelendirilip de¤erlendirecektir.
Özellik Tat Aroma Doku ve yo¤unluk Renk Antimikrobiyel Antioksidan T›bbi (Örn. Sindirim) Baharat Karabiber, kakule, anason, limon otu, vb. Karanfil, zencefil, nane, tarhun, vb. Hardal tohumu, so¤an, hafl hafl tohumu, vb. K›rm›z› biber, zerdeçal, maydanoz, fesle¤en, vb. safran, nane, Tablo 7.1 T›bbi ve aromatik bitkilerin özellikleri ve örnekler.

Tarç›n, karanfil, kekik, zencefil, kimyon, vb. Zerdeçal, biberiye, kekik, karanfil, vb. Ac› biber, karanfil, çemen, tarç›n, meyan, vb.

Genelde uçucu ya¤lar baharatlar›n koku, tat ve aromalar›na önemli katk›larda bulunurlar. Tablo 7.2’de listelenmifl bitki uçucu ya¤lar›ndaki de¤iflik oranlarda buSIRA S‹ZDE lunan ana bileflikler ilgili baharat›n karakteristik özelliklerini ortaya koyar. Uçucu ya¤lar hidrokarbon (limonen, mirsen, terpinen, pinen vb.), oksijenli hidrokarbon (linalol, geraniol, mentol, borneol vb.), di¤er terpenlerden (alkoller, Lasitler, esterDÜfiÜNE ‹M ler, laktonlar, vb.) ayr›ca azot (indol, pirazin ve piridin türevleri vb.) ve kükürt (hidrojen sülfit, sinapil hidrojen sülfat, izotiyosiyanat türevleri vb.) içeren kokulu S O R U ve aromatik do¤al ürünlerdir.
D‹ KAT Uçucu ya¤: Aromatik bitkilerin de¤iflik doku, organ veya k›s›mlar›ndan,K genelde dam›tma (distilasyon) ile elde edilen, o bitkiye özgü bir kokuya sahip olan uçucu ve oda s›cal›¤›nda genelde s›v› halde bulunan kar›fl›mlard›r. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

172
Tablo 7.2 Baharatlarda bulunan uçucu ya¤lar ve koku ve tattan sorumlu ana bileflikleri.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel kayna¤› Anethum graveolens Carvum carvi Coriandrum sativum Curucuma longa Elettaria cardamomum Eugenia caryophyllata Foeniculum vulgare Mentha piperita Ocimum basilicum Origanum majorana Pimenta dioica Pimpinella anisum

Baharat ad› Dere otu Kimyon Kiflnifl Zerdeçal Kakule Karanfil Rezene Nane Fesle¤en, reyhan Beyaz kekik Yeni bahar Anason Biberiye Zencefil

Uçucu ya¤›ndaki ana bileflik(ler) Karvon, limonen, dihidrokarvon, α-fellandren Karvon Linalol Tumeron, dihidrotumeron, sabinen, 1,8-sineol 1,8-Sineol; linalol; limonen; α-terpineol asetat Öjenol ve β-karyofillen trans - Anetol, fenkon, limonen, α-fellandren Mentol Linalol; 1,8-sineol; metil kavikol, öjenol Karvakrol, timol, α-terpinen, linalol Öjenol trans-Anetol β-Karyofilen, limonen, α-pinen, β-pinen 1,8-Sineol, borneol, kafur, bornil asetat Zingiberen, kurkumen, farnesen, linalol, borneol

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D Piper nigrum Ü fi Ü N E L ‹ M Karabiber

Rosmarinus officinale
S O Zingiber officinalis R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Bitkilerde uçucu Kolmayan ancak baharatlar›n tat ve aromas›na katk›da bulunan maddeler D‹K AT de bulunur, örne¤in; - K›rm›z›biber (Capsicum annuum) - kapsaisin ve türevleri (ac› ve yak›c› maddeler), SIRA S‹ZDE - Kara veya beyaz biber (Piper nigrum veya P. alba) - Piperin ve kavisin, - Hardal ve turpta (Sinapis sp - Raphanus sativus) - Alil izotiyosiyanat, - Zencefil (Zingiber officinalis) - Gingerol, flogoal, AMAÇLARIMIZ - Sar›msak ve so¤anda (Allium sp.) - Dialilsülfitler.
K ‹ T A P

K ‹ Tfiekil 7.2 A P

Halk pazar›ndan genel bir görünüfl.
TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

173

B‹TK‹LER‹N GIDA OLARAK KULLANIM fiEK‹LLER‹ VE ÖRNEKLER‹

Yabani bitkilerin veya kültürüyle elde edilen bitkilerin, gerek toprak üstü gerekse toprak alt› kök ve yumrular› çeflitli flekilerde g›da amaçl› kullan›lmaktad›r. Günümüzde, sebze ve meyve olarak tüketilen yabani bitkiler sadece köylerde ve k›rsallarda s›n›rl› kalmay›p, flehirlerdeki pazarlarda (bkz. fiekil 7.2) ya da sokak sat›c›lar› (fiekil 7.3) taraf›ndan sat›lmaktad›r. Bitkilerin g›da olarak kullan›m flekilleri flu bafll›klar alt›nda s›n›fland›r›labilir; • Çi¤ olarak yenen bitkiler, • Özel bir iflleme tabi tutulduktan sonra kullan›lan bitkiler, • Piflirildikten sonra yenen bitkiler, • Kavrularak kullan›lan bitkiler, • Turflu veya salamuras› yap›larak yenen bitkiler, • Baz› g›dalara kat›larak yenen bitkiler, • Pekmez haz›rlanmas›nda kullan›lanlar, • Reçel yap›m›nda kullan›lan bitkiler, • Kurutulduktan sonra kullan›lan bitkilerdir. Örneklendirecek olursak; Yabani bitkilerin ço¤u özellikle genç bitkiler veya taze sürgünleri, çiçek veya meyveleri çi¤ olarak yenmektedir. Çi¤ olarak yenen bitkilere baz› örnekler Tablo 7.3’de verilmifltir.
Latince ad› Angelica sylvestris Asparagus acutifolius Centaurea glastifolia Cirsium arvense Crataegus türleri Crocus türleri Eryngium türleri Geranium tuberosum Gundelia tournefortii Laserpitium hispidum Lathyrus tuberosus Malus türleri Notobasis syriaca Onopordum türleri Pinus brutia Türkçe ad› Melek otu Kuflkonmaz Kotank›ran Köygöçüren Al›ç Çi¤dem Bo¤a dikeni Çakmuz Kenger Kasn› Koflkoz Yabani elma Yavankenger Galagan Çam, k›z›l çam Kullan›lan k›sm› Gövde k›sm› (soyulmufl olarak) Sürgünleri Gövde k›sm› (soyulmufl olarak) Gövde k›sm› Meyveleri Yumrular› Gövde k›sm› (soyulmufl olarak) Yumrular› Genç sürgünleri Gövde k›sm› Yumrular› Meyveleri Gövde k›sm› (soyulmufl olarak) Gövde k›sm› (soyulmufl olarak) Genç sürgünleri

fiekil 7.3 Sokak sat›c›s›, 18. y.y. Osmanl›’da gezici esnaf. Kaynak: Skylife Mart 2006, http://www.thy.com /trTR/corporate/skylife /article.aspx?mkl=1 20)

Çi¤ Olarak Yenenler

Tablo 7.3 Çi¤ olarak yenen bitkiler.

174
Tablo 7.3 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Polygonum alpinum Portulaca oleracea Prunus türleri Pyrus türleri Rheum ribes ve Rumex alpinus Scorzonera ve Tragopogon türleri Sedum türleri

Keçimemesi Semizotu Yabani erik Ahlat Iflg›n Yemlik Dam koru¤u

Herba Yapraklar› Meyveleri Meyveleri Saplar› Herba Yapraklar›

Herba: Bitkinin toprak üstünde kalan bitki k›s›mlar›d›r.

Özel Bir ‹fllemden Sonra Kullan›lan Bitkiler
Baz› bitkilerin yenmeden önce kaynatma, hafllama veya kavurma gibi özel bir iflleme tabi tutulmas› gerekir. Örne¤in, salep (Orchis, Ophrys türleri) yumrular› kaynar suda veya sütte hafllan›r ve sonras›nda ipe dizilerek kurutulur, bu flekilde bozunmadan saklanmas› mümkün olur. Mürdümük (Lathyrus sativus) tohumlar›, dana aya¤› (Arum türleri), it üzümü (Solanum nigrum) yapraklar› suda hafllan›r ve kaynama suyu at›l›r, bu yöntemle olas› zehirli maddeler bitkiden uzaklaflt›r›l›r.

Piflirildikten Sonra Yenenler
Bu bitkilerden baz›lar› önce suda hafllan›r ve hafllama suyu at›ld›ktan sonra çeflitli flekillerde kavrularak yenir. Hafllanma s›ras›nda bitkideki baz› zararl› maddeler suya geçer, bu fleklide bitki zararl› maddelerden kurtar›lm›fl olur. Baz› bitkiler ise, ya¤da k›zart›ld›ktan veya ya¤, so¤an ve yumurta ile kavrulduktan sonra yenir. Bunlar ayr›ca pilav, börek veya gözleme yap›m›nda kullan›l›r. Bu flekilde tüketilen bitkiler Tablo 7.4’de verilmifltir.
Tablo 7.4 Piflirildikten sonra yenen bitkilere örnekler. Latince ad› Amaranthus türleri Anchusa türleri Apium türleri Arctium türleri Atriplex nitens Beta trigyina Borago officinalis Cerinthe major Chenopodium türleri Convolvulus arvensis Euphorbia chamaesyce Malva sylvestris Polygonum cognatum Portulaca oleracea Silene türleri Urtica türleri Türkçe ad› Tilki kuyru¤u S›¤›rdili Kereviz Galabak Unluca K›r paz›s› Hodan Alacak›z, börekotu Sirken Mam›za Sütle¤en Ebegümeci Mad›mak, mercimelek Semizotu G›v›flkan Is›rganotu Kullan›lan k›sm› Herba (toprak üstü) Yapraklar› Yaprak ve kökleri Gövde ve yapraklar› Herba Yaprak ve genç sürgünleri Çiçekli gövde k›sm› Herba Herba Yapraklar› Herba Herba Herba Herba Herba Herba

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

175

Kavrularak Kullan›lan Bitkiler
Menengiç meyvesi (Pistacia terebinthus), kenger meyvesi (Gundelia tournefortii), delikenker meyvesi (Onopordum illyricum), hindiba kökü (Cichorium intybus) gibi bitkiler kavrulduktan sonra kahve yerine “sebze kahvesi” ad›yla tüketilmektedir. Bazen ›s›rgan yapra¤› (Urtica dioica), kara lahana (B. oleracea var. oleracea), kuzu kula¤› (Rumex acetosella), mad›mak (Polygonum cognatum), hodan (Borago officinalis) da çeflitli flekillerde kavrularak sebze yeme¤i olarak tüketilir.

Turflu Veya Salamuras› Yap›larak Yenenler
Turflu, sebze ve meyvelerin sirke ve/veya salamura (=%4-5 tuzlu su) içinde laktik asit bakterileri ile fermantasyonu ile oluflan ürünlerdir. Laktik asidin ve ortamdaki tuzun antimikrobiyal etkisi sonucu, uzun süre bozulmadan saklanabilmektedir. Dünyada ve ülkemizde turflu üretiminde en fazla h›yar kullan›lmaktad›r. Turflu üretiminde aroma veren bitki, yaprak ve tohumlar› yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Tohumlar› kullan›lan bitkilere örnek olarak dereotu (Anethum graveolens), kiflnifl (Coriandrum sativum), haflhafl (Papaver somniferum) verilebilir. Kapari (Capparis spinosa, C. ovata) çiçek tomurcuklar›/meyveleri, ahlat (Pyrus amygdaliformis) meyvesi, taflan (Laurocerasus officinalis), karabiber (Piper nigrum) meyvesi, maydanoz (Petroselinum sativum), defne (Laurus nobilis) yapraklar›, sar›msak (Allium sativum) ve zencefil turflu yap›m›nda kullan›lan bitkilere verilebilecek baz› örnekleri teflkil etmektedir. Domates (Solanum lycopersicum), biber (Capsicum annuum), lahana (Brassica oleracea), taze üzüm yapra¤› (Vitis vinifera) ve zeytin (Olea europea) salamura yap›larak saklan›p daha sonra tüketilen bitkilere örnek verilebilir. Limon, yaban eri¤i, acur, kavun, havuç, kabak, fasulye, nohut, pancar, ayva ve elma di¤er turflu katk› maddeleri aras›nda yer al›r.

Baz› G›dalara Kat›larak Yenen Bitkiler
Bu tarz kullan›ma en iyi örnek Van yöresinde üretilen “otlu peynir”e koku ve tat vermek amac›yla yenen yabani bitkilerin ilave edilmesidir. Bu amaçla kullan›lan bitkiler Tablo 7.5’de verilmifltir.
Latince ad› Allium aucheri Anthriscus nemorosa Carum carvi Chaerophyllum macropodum Ferula orientalis Ferula rigidula Gypsophila ruscifolia Heracleum persicum Nasturtium officinale Prangos ferulacea, P. pabularia Sirim yapra¤› Peçek herbas› Keraviye yapra¤› Mendi yapra¤› Helizan yapra¤› Heliz yapra¤ Çöven kökü Tavflanc›l yaprak sap› Su teresi yapra¤› Çakfl›r yapra¤› Türkçe ad› Tablo 7.5 Otlu peynir yap›m›nda yayg›n olarak kullan›lan bitkiler.

176

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Etsiz bulgur veya mercimek köftelerde de maydanoz, dereotu, tere, taze so¤an, sar›msak, sumak vb. koku ve tat verici bitkiler kullan›l›r. Çorba, yo¤urtlara ve yo¤urt salatalar›na da benzer bitkilerin kat›lmas› yayg›n bir uygulamad›r.

Pekmez Haz›rlanmas›nda Kullan›lanlar
Anadolu’ya özgü olan bu bitkisel ürün çeflitli meyvelerin ezilerek kendi özsuyunda kaynat›lmas› ile üretilen tatl› ve k›vaml› bir fluruptur. Çeflitli yörelerde pekmez yap›m›nda (fiekil 7.4) kullan›lan and›z (Juniperus drupacea), yunuseri¤i (Prunus divaricata), çakaleri¤i (Prunus spinosa), keçiboynuzu veya harnup (Ceratonia siliqua), dut (Morus sp.) meyveleri örnek olarak verilebilir.
fiekil 7.4 Geleneksel pekmez haz›rlanmas›. Kaynak: www.rizepazar.co m/haberler/hbr_ 00977.jpg

Pekmez yap›m›ndan farkl› olarak reçel ve marmelat yap›m›nda, bitkilere ek olarak baflta fleker olmak üzere çeflitli maddeler ilave edilir. Gül petalleri (Rosa damascena), kuflburnu mevyeleri (Rosa canina), çilek meyveleri (Fragaria vesca), incir meyveleri (Ficus sp.) ve narenciye mevya kabuklar› (Citrus sp.) verilebilecek örneklerden baz›lar›d›r. Ayr›ca reçellerin aromas›n› art›rmak amac›yla karanfil, tarç›n, vanilya, zencefil gibi kuvvetli aromal› bitkilerden çok az miktarlarda ilave edilmesi yayg›n bir uygulamad›r. Özellikle, çay veya baharat olarak kullan›lacak bitkiler genellikle kurutulduktan sonra tüketilir (fiekil 7.5). Kekik (Origanum, Thymus, Thymbra, Coridothymus ve Satureja türleri), adaçay› yapra¤› (Salvia sp.), da¤çay› çiçek durumu (Sideritis sp.), defne yapra¤› (Laurus nobilis), çörtük yapra¤› (Echinophora sp.), rezene meyvesi (Foeniculum vulgare) bitkileri örnek olarak verilebilir.

Reçel Yap›m›nda Kullan›lan Bitkiler

Kurutulduktan Sonra Kullan›lan Bitkiler

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

K ‹ T A P

K ‹ T A177 P

Halk aras›nda g›da olarak yayg›n kullan›m› olan, yabani mantarlar da önemli bir yere sahiptir. Türkiye’de yetiflti¤i tahmin edilen yaklafl›k 5.000Emantar türünden TEL V‹ZYON en az 2.000’i yenebilen türlerdir. Bu anlamda önemli bir g›da kayna¤›n› temsil etmelerine ra¤men bu ünite kapsam›nda sadece bitkisel kaynaklar ele al›nm›flt›r. Yenen yabani bitkiler hakk›nda daha fazla bilgi için ‹NTERNET http://ressources.ciheam.org/om/pdf/c23/CI011069.pdf dosyas›na bak›n›z.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

fiekil 7.5 Kurutulmufl baharat bitkileri.

BAHARAT OLARAK KULLANILAN B‹TK‹LER Baharat Nedir?
Bitkilerin, koku, tat ve renk vermek amac›yla kullan›m› oldukça eski ve yayg›n bir uygulamad›r. Türk Standartlar› Enstitüsü tan›m›na (TSE-7417/1989) göre baharat; “yiyeceklere lezzet, çeflni ve aroma vermek amac›yla kullan›lan bitkisel ürünler veya bunlar›n kar›fl›mlar›d›r”. Bir baflka ifade ile baharat, bitkilerin genellikle yaprak, tohum gibi k›s›mlar›n›n kurutulmas›, toz edilmesi, ufalanmas› veya benzeri ifllemlerden geçirilmesi ile elde edilen yemek tatland›r›c›lar›n›n genel ad›d›r. Baharatlar g›dalar içinde genelde çok az miktarlarda kullan›ld›klar› için g›da say›lmazlar, ancak üretim ve pazarlama aç›s›ndan “G›da Tüzü¤ünde” yer almaktad›r. Baharatlar›n genel olarak özellik ve kullan›m amaçlar› flu flekilde özetlenebilir; • Koku verirler, örn. nane yapra¤›, • Lezzet artt›r›rlar, örn. zencefil, • ‹fltah aç›c› etkiye sahiptirler, örn. kara biber, • Besinlerin sindirilmesi ve emilmesine yard›mc› olurlar, örn. dereotu, rezene, • Et ve benzeri besin maddelerinde koruyucu olarak kullan›l›rlar, örn: kekik, • Özellikle ac› lezzete olanlar terlemeyi artt›rmak suretiyle vücuttan toksinlerin at›lmas›na yard›mc› olurlar, örn. k›rm›z› biber, • Az miktarlarda baharat, çok miktarlarda yemek olarak kullan›l›rlar, örn. kereviz, zencefil. Örnekleri s›ralanan t›bbi ve aromatik bitkiler/baharatlar çok amaçl› da kullan›labilir; örn. nane yapra¤› ve kekik koku verici özelli¤i d›fl›nda, ayn› zamanda lezzet artt›r›c›, sindirime faydal› ve g›da koruyucu amaçl› olarak de¤erlendirilir.
Çeflni: Tat, tad›ml›k

178

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Di¤er taraftan baharatlar tat ve aromalar›na göre üç gruba ayr›l›rlar; • Ekfli tatda olanlar, örn. sumak, • Ac› lezzette olanlar, örn. karabiber, çemen, so¤an, sar›msak, • Hofl kokulu olanlar örn. nane, kekik, vanilya, biberiye, anason, zencefil vb. Yukar›da belirtildi¤i gibi baharatlar çeflitli flekillerde s›n›fland›r›lmaktad›r. Ükemizde yetifltirilen, ithal ve ihraç edilen önemli baharat bitkilerine örnekler s›ras›yla Tablo 7.6-7.8’de listelenmifltir.
Tablo 7.6 Türkiye’de yetifltirilen önemli baharat bitkileri. Latince ad› Allium cepa Allium sativum Capsicum annuum Carum carvi Humulus lupulus Mentha piperita Nigella sativa Pimpinella anisum Trigonella foenum graecum Tablo 7.7 Türkiye’nin ithal etti¤i önemli aroma ve baharat bitkileri. Latince ad› Cinnamomum cassia, C. seylanicum Piper nigrum Theobroma cacao Vanilla planifolia Zingiber officinale Tablo 7.8 Türkiye’nin ihraç etti¤i önemli aroma ve baharat bitkileri. So¤an Sar›msak K›rm›z›biber Kimyon fierbetçiotu Nane Çörek otu Anason Çemen Türkçe ad› Çin tarç›n›, Seylan tarç›n› Karabiber Kakao Vanilya Zencefil Türkçe ad›

Latince ad› Carum carvi Foeniculum vulgare Glycyrrhiza glabra Laurus nobilis Origanum sp. Pimpinella anisum Salvia triloba Tilia sp. Trigonella foenum graecum Kimyon Rezene Meyan kökü Defne yapra¤› Kekik Anason Adaçay›

Türkçe ad›

Ihlamur çiçek ve yapra¤› Çemen

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

179
Tablo 7.9 Baharat flekillerinin avantaj ve dezavantajlar›.

Baharat flekli

Avantaj 1. Taze, do¤al tat ve koku, 2. Yüksek ›s›larda tat ve kokunun yavafl sal›n›m›, 3. Etiketleme kolayl›¤›.

Dezavantaj 1. Tat ve renklerde de¤iflikenlik, 2. S›cakl›¤a karfl› dayan›ks›zl›k ve karars›zl›k, 3. Yüksek mikrobiyal kontaminasyon, 4. Her mevsim bulunamaz. 1. Özel flartlarda depolama ve saklama, 2. Tat ve renk de¤iflkenli¤i, tek tip olmay›fl›, 3. Ö¤ütme esnas›nda kontaminasyonu, 4. Daha az tat ve aroma, 5. Uçucu bileflenlerin k›sa sürede kaybolmas›. 1. ‹flleme ve tart›m zorlu¤u, 2. Genelde do¤al bitkinin veya baharat›n aroma ve tad›ndan farkl›, 3. Yüksek ›s›larda uçucu bileflenlerin yok olmas›, 4. Uygun ekstraksiyon yöntemi gelifltirme zorlu¤u, 5. Yüksek kontaminasyon riski, 6. Yüksek ürün fiyat›.

Taze bütün bitki

Kurutulup ö¤ütülmüfl bitki

1. ‹flleme kolayl›¤› - endüstriyel uygulama kolayl›¤›, 2. Daha uzun raf ömrü, 3. Kolay tart›m ve kullan›m, 4. Tazeden daha kuvvetli ve belirgin tat, 5. Mevsimden ba¤ms›z.

Ekstre edilmifl bitki

1. Standardize edilmifl tat, koku ve renk, 2. Görünüm, renk ve tat ayn› ve tutarl›, 3. Az kullan›l›r, 4. Daha az depolama alan›, 5. Düflük mikrobiyal kontaminasyon oran›, 6. Mevsimden ba¤›ms›z.

Baharatlar tek bafl›na kullan›ld›klar› gibi haz›r kar›fl›mlar halinde de s›k s›k kullan›lmaktad›r. Baharat kar›fl›mlar›na örnekler afla¤›da verilmifltir:

Köri
Daha çok Hindistan ve Uzakdo¤u’da kullan›lan baharat kar›fl›m› genelde kiflnifl, zerdeçal, kimyon ve çemenden oluflmaktad›r. Yap›lacak yemeklere ve tariflere göre zencefil, sar›msak, rezene tohumu, tarç›n, karanfil, hardal tohmu, küçük hindistan cevizi, k›rm›z› ve kara biber de az miktarlarda eklenebilir. Baharat kar›fl›m› genelde yemekleri mikrobiyal kontaminasyonlardan korumaktad›r.

Köfte Baharat›
De¤iflik oranlarda küçük haz›r ambalajlarda kullan›ma haz›r ö¤ütülüp kar›flt›r›lm›fl karabiber, ac› toz biber, karanfil, zencefil, tarç›n, muskat, yeni bahar ve kimyon köftere özel tat ve aroma verir.

Çin Baharat›
Toz edilmifl tarç›n tomurcuklar›, y›ld›z anasonu (Illicium verum), anason, zencefil kökü ve karanfil kar›fl›m› Çin yemeklerindeki karakteristik aromay› sa¤lar, marketlerde ambalajlanm›fl haz›r ürünleri mevcuttur.

180

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Berbere
Daha çok Etiyopya ve Eritre’de kullan›lan k›rm›z› biber, zencefil, karanfil, kiflnifl, yeni bahar, m›s›r anasonu (Carum copticum), sedef otu (Ruta graveolens) meyveleri gibi aromatik bitkilerin veya bitki k›s›mlar›n›n toz edilip kar›flt›r›lmas› ile elde edilir. Oldukça ac› olup yo¤un bir aromaya sahiptir. Hem et yemeklerinde hem de baz› sebze yemeklerinde kullan›l›r.

Tavuk Baharat›
Özellikle tavuk eti ›zgaras›nda veya yemeklerinde haz›r kar›fl›m olarak eklenir. Tuz, tatl› k›rm›z› toz biber, so¤an ve az miktarda sar›msak tozu, karabiber, kekik, kiflnifl, kimyon ve aroma artt›r›c›dan oluflan bu baharat, kasaplarda ve marketlerde paketler halinde sat›l›r. Daha çok tropik aromatik bitki ve baharatlardan oluflan ve Çin, Hindistan, Tayland gibi uzak do¤u ülkelerinin mutfaklar›nda çok kullan›lan garam masala, biryani, korma, yeflil thai körisi gibi kar›fl›mlar› çorbalarda, yemeklerde, soslarda, unlu mamüllerde ve hatta tatl›larda kullan›lmaktad›r. Pizza, Akdeniz, sucuk baharatlar› gibi baharat kar›fl›mlar› da haz›r paketlenmifl ürünler halinde pratik kullan›m için sunulmufl olup Türkiye dahil Avrupa ülkelerinde ve Amerika’da tüketilmektedir.

Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler
Kekik (Thymus, Origanum, Satureja, Thymbra, Coridotyhmus Türleri)
Lamiaceae (Ball›babagiller) familyas›na ait kekik olarak an›lan bu türler uçucu ya¤ aç›s›ndan de¤erli baharat bitkileridir. Kekik olarak tan›mlanan ve bu amaçla kullan›lan çok say›da bitki olmas›na ra¤men özellikle uçucu ya¤›nda karvakrol ve timol bileflikleri bulunan türler kekik olarak kabul edilmektedir. Kekik ülkemizin en önemli yabani ürünüdür ve Türkiye dünyan›n en büyük kekik üreticisidir. Ülkemizde y›lda 10.000 ton dan daha fazla kuru keki¤in do¤adan topland›¤› tahmin edilmektedir. Bunun yaklafl›k %10’u yurt içinde tüketilmekte, kalan k›sm› ise ya ihraç edilmekte, ya da uçucu ya¤ üretiminde kullan›lmaktad›r. Kekik ülkemizin t›bbi ve aromatik bitkileri aras›nda önemli d›fl sat›m ürünlerinden biridir. Kekik olarak kullan›lan ve pazarlanan türler; Thymus vulgaris - Bahçe keki¤i, Thymus serpyllum - Yabani kekik, Origanum onites - Türk keki¤i (fiekil 7.6), Origanum majorana - Beyaz kekik, Origanum vulgare subsp. hirtum - ‹stanbu keki¤i, Thymbra spicata - Sivri kekik, karabafl keki¤i, Satureja cuneifolia - Zahter Satureja spicigera - Trabzon keki¤i s›ralanabilir. Genel olarak Origanum, Satureja, Thymbra türlerinin uçucu ya¤lar›nda karvakrol, Thymus türlerinin uçucu ya¤›nda ise timol daha yüksek oranlarda bulunmaktad›r. Ayr›ca farkl› kemotipleri de vard›r. Ülkemizde yetiflen kekik türlerinin uçucu ya¤› daha çok karvakrol ve daha düflük oranda timol içerdi¤inden dolay› ilaç ham maddesi yerine, daha ziyade g›da ve baharat olarak kullan›lmaktad›r. Keki-

fiekil 7.6 Origanum onites. (Y. Kan)

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

181

¤in toprak üstü k›s›mlar› drog olarak kullan›lmas›na ra¤men, baharat olarak en fazla yapraklar› kullan›lmaktad›r. Baharat olarak özellikle et yemeklerine, çorbalara, pizzalara, salata ve soslara kat›lmaktad›r. Yüksek karvakrol içeri¤i nedeniyle uçucu ya¤› antioksidan olarak g›da ürünlerinin bozulmas›n› önlemek amac›yla kullan›lmaktad›r. Son y›llarda kekik türleri biyolojik ve farmakolojik etkilerinden dolay› dikkat çekmekte ve t›bbi kullan›mlar› da artmaktad›r.

Nane (Mentha Türleri)
Lamiaceae familyas›na ait de¤erli bir uçucu ya¤ ve baharat bitkisidir. Nane türleri dünyan›n pekçok bölgesinde yay›l›fl göstermektedir. Kültürü yap›lan en önemli üç tür flunlard›r; 1. Mentha piperita - ‹ngiliz nanesi (fiekil 7.7) 2. Mentha arvensis - Japon nanesi 3. Mentha spicata Bahçe nanesi Mentha piperita, M. aquatica x M. spicata türlerinin melezi olup uçucu ya¤ elde etmek amac›yla en fazla kullan›lan nane türüdür. Uçucu ya¤›nda yüksek oranda mentol ve menton bulunmaktad›r. Mentha arvensis uçucu ya¤›ndaki yüksek orandaki mentol nedeniyle önem tafl›maktad›r. Mentha spicata’da M. longifolia x M. rotundifolia türlerinin melezi olup uçucu ya¤› di¤er nane türlerinden farkl› olarak yüksek oranda karvon içermektedir. Nane dünyada en yayg›n kullan›lan baharatlardan birisidir, farkl› ülkelerde büyük alanlarda tar›m› da yap›l›r. Özellikle çorbalara, salatalara, k›zartmalara, et yemekelerine lezzet katmak ve ifltah açmak amac›yla kullan›lmaktad›r. Nane türleri ve bitkisel ürünleri serinletici, antimikrobiyal, antioksidan vb. özelliklerinden dolay› t›bbi amaçlarla ve eczac›l›k teknolojisinde çok kullan›lan bitkisel hammaddeler aras›ndad›r.
fiekil 7.7 Mentha piperita. (Y. Kan)

fiekil 7.8 Rosmarinus officinalis. (Y. Kan)

Biberiye (Rosmarinus officinalis)
Lamiaceae familyas›na ait yar› çal› veya çal› formunda önemli bir uçucu ya¤ ve baharat bitkisidir (fiekil 7.8). Eski Yunanistan’da bitkinin haf›zay› güçlendirdi¤ine inan›ld›¤›ndan, haf›zas› zay›f kiflilerin saçlar›na biberiye tac› takarak gezdikleri bilinmektedir. Uçucu ya¤› özellikle parfümeri, kozmetik ve aromaterapi’de yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Bitki ayr›ca tafl›d›¤› antioksidan özellikteki maddelerden do-

182

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

lay› çeflitli g›da ürünlerinin bozulmas›n› önlemek amac›yla kullan›lmaktad›r. Özellikle Akdeniz ülkelerinde baharat olarak yemeklere lezzet katmak için kullan›lan biberiye, ülkemizde de yetiflmekte ve bu amaçla kullan›lmaktad›r. Taze ya da kurutulmufl biberiye yapraklar›, koku ve tat vermek amac›yla et, bal›k, sebze yemeklerine ve çorbalara kat›lmaktad›r. En az kekik ve nane kadar t›bbi ve kozmetik kullan›mlara sahip bir aromatik bitkidir.

O¤ulotu (Melissa officinalis)
Lamiaceae familyas›ndan önemli bir di¤er uçucu ya¤ bitkisidir (fiekil 7.9). Yapraklar›ndan elde edilen uçucu ya¤› özellikle parfümeri ve kozmetikte önemlidir. O¤ulotu, limona benzer hofl kokusundan dolay› limonotu olarak da bilinmektedir. Halk aras›nda çocuklar›n ishal tedavisinde kullan›ld›¤› için o¤ulotu denildi¤i san›lmaktad›r. Bir baflka kayna¤a göreyse o¤ulotu çiçeklerinin bal ar›lar› için son derece çekici olmas›, ar›lar›n bu bitkiyi çok sevmesi ve bal verici bir bitki olmas› nedeniyle bitkiye o¤ulotu ad› verildi¤i belirtilmektedir. O¤ulotu’nun ar›lar› hastal›klardan korumak ve o¤ul ç›karmalar› için ilk ça¤lardan beri kullan›ld›¤› bilinmektedir. Bitki; yemeklerde, çorbalarda, salatalarda, tatl›larda ve konservelerde baharat olarak kullan›lmaktad›r. Ayr›ca, likör, alkolsüz içecek, f›r›n ürünleri, dondurma ve flekerlemelerde kullan›m› söz konusudur. Çay olarak veya farkl› bitkisel çaylar›n içinde tüketilmektedir. Antioksidan ve sakinlefltirici etkilerinden dolay› t›bbi ve kozmetik kullan›mlar› dikkat çekmektedir.
fiekil 7.9 Melissa officinalis. (Y. Kan)

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

183
fiekil 7.10 Ocimum basilicum. (Y. Kan)

Fesle¤en, Reyhan (Ocimum basilicum)
Fesle¤en de Lamiaceae familyas›na ait bir bitkidir (fiekil 7.10). Hem taze, hem de kurutularak kullan›lan fesle¤en yapraklar›, piflirilerek ya da çi¤ yenilen yemeklerde, salatalarda baharat olarak yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Piflirildi¤inde tad›n› çabuk yitirdi¤i için, genellikle yemeklere son anda ilave edilir. Eskiden beri de sindirim sistemi rahats›zl›klar› baflta olmak üzere t›bbi özellikleri aç›das›ndan de¤erlendirilmektedir.

Kimyon (Cuminum cyminum)
Apiaceae (Maydanozgiller) familyas›na ait ülkemizin önemli baharat bitkilerinden biridir (fiekil 7.11). Baharat olarak bitkinin meyveleri kullan›lmaktad›r. Meyvelerinden elde edilen uçucu ya¤› ana bileflik olarak bitkinin karakteristik kokusundan sorumlu kuminaldehit denilen bir bileflik tafl›r. Kimyon meyvelerinin özellikle Akdeniz mutfa¤›nda koku ve tat düzeltici olarak ayr› bir önemi vard›r. Ö¤ütüldükten sonra past›rma ve sucuk yap›m›nda kullan›lan baharat kar›fl›m› içine girmektedir. Ayr›ca turflu, peynir, salamura yap›m›nda faydalan›lmaktad›r. Avrupa ülkelerinde ekmek, kurabiye, peynir, baz› likör türleri ve etli yemeklere çeflni vermesi amac›yla kimyon meyveleri yo¤un olarak kullan›lmaktad›r. Kimyon Türk mutfa¤›nda, özellikle köfte yap›m›nda kullan›lan vazgeçilmez bir malzemedir. Baharat olarak kullan›m›fiekil 7.11 Cuminum cyminum. Kaynak: http://unitprojl.libra ry.com.ucla.edu/biomed/spice/images/ historical_CUMIN.jp g)

184

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

n›n yan› s›ra meyve ve tohumlar›n sindirim kolaylaflt›r›c›, gaz söktürücü, spazm giderici, idrar ve safra att›r›c› gibi pek çok t›bbi amaçl› kullan›mlar› mevcuttur. Ayr›ca, parfüm sanayiinde kimyon uçucu ya¤› yayg›n bir flekilde kullan›lmaktad›r. Kimyon, ülkemizin tar›mdaki önemli d›fl sat›m ürünlerinden biridir.

Frenk Kimyonu (Carum carvi)
Ülkemizde, Karaman kimyonu, keraviye ya da çay›r kimyonu gibi isimlerle tan›nan Apiaceae familyas›na ait frenk kimyonu bir di¤er de¤erli baharat ve uçucu ya¤ bitkisidir (fiekil 7.12). Meyvelerinden, oldukça yüksek verimle bir uçucu ya¤ elde edilmektedir. Uçucu ya¤›nda ana bileflik olarak bulunan karvon patateslerin filizlenmesini engellemede oldukça etkili oldu¤unun anlafl›lmas›ndan sonra Avrupa ülkelerinde bitkinin kültürü ve ›slah› konusunda yo¤un çal›flmalara bafllanm›flt›r.
fiekil 7.12 Carum carvi ve meyveleri (http://www.plant-pictures.de)

Kimyonun en belirgin özelli¤i ifltah aç›c› ve lezzet verici olmas›d›r. Besin maddelerinin mide ve ba¤›rsaklarda gaz yapmas›n› önler, sindirim güçlüklerini de ortadan kald›r›r. Özellikle etin kolay sindirilmesine yard›mc› oldu¤u için bazen tohumlar› et yemeklerine ilave edilir. Ayr›ca çeflni amac›yla baz› yiyeceklere ilave edilir. Taze yapraklar› salata ve çorbalara kat›l›rak, bitkinin kökleri ise sebze olarak piflirilip yenir. Çeflitli biyolojik etkileri ve t›bbi kullan›mlar› mevcuttur.

Rezene (Foeniculum vulgare)
Rezene uçucu ya¤ aç›s›ndan zengin Apiaceae familyas›nda bulunan baharat bitkisidir (fiekil 7.13). Ülkemizde farkl› bölgelerde “Arapsaç›, ‹rziyan, Mayana, Raziyane ve Tatl› Rezene” gibi isimlerle bilinip kullan›lmaktad›r. Ac› rezene (Foeniculum vulgare var. vulgare) ve tatl› rezene (Foeniculum vulgare var. dulce) olmak üzere iki varteyesi vard›r. Ülkemizde tatl› varyetenin kültürü yap›lmaktad›r. Kuzey Anadolu bölgesinde do¤al olarak yetiflmektedir. Ülkemizde ortalama y›ll›k 200-250 ton rezene üretimimi söz konusudur ve üretilen rezenenin bir k›sm› yurt d›fl›na sat›lmaktad›r.

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

185
fiekil 7.13 Foeniculum vulgare ve meyveleri. Kaynak: http://unitprojl.libra ry.ucla.edu/biomed /spice/images/histor ical_FENNEL.jpg

Rezene bitkisinin yapraklar›, kurutulmufl tohumlar› ya da bu tohumlar›n ö¤ütülmesiyle elde edilen toz baharat olarak kullan›lmaktad›r. Bal›k, tavuk ve sebze yemeklerinde, salatalarda ayr›ca alkollü ve alkolsüz içeceklerde güzel koku ve tat verme amac›yla kullan›l›r. Çay olarak da tüketilir. Yöresel olarak baz› unlu ve flekerli yiyeceklerin bileflimine girer. Toprak alt›ndaki so¤ana benzeyen tatl› ve hofl kokulu meyvesinden salata yap›lmakta veya meyve olarak tüketilmektedir. Rezenenin çeflnisini art›rmak için, kuru tavada hafifçe kavrulur, kahve de¤irmeninden geçirildikten sonra kullan›l›r. Antimikrobiyal, antioksidan ve sindirim sistemine etkileriden dolay› t›bbi kullan›mlar› vard›r.

Kiflnifl (Coriandrum sativum)
Eski dönemlerden beri kültürü yap›lan Apiaceae familyas›na ait bir baharat bitkisidir (fiekil 7.14). Kiflnifl bitkisinin meyve büyüklü¤üne göre iki farkl› varyetesi vard›r; C. sativum var. microcarpum (Küçük meyveli kiflnifl) ve C. sativum var. macrocarpum (Büyük meyveli kiflnifl).
fiekil 7.14 Coriandrum sativum ve meyveleri. Kaynak: http://unitprojl.libra ry.ucla.edu/biomed /spice/images/histor ical_CORIANDER (CILANTRO).jpg

186

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Dünyada en fazla büyük meyveli varyetelerin kültürü yap›lmaktad›r. Baharat›, kiflnifl meyvelerinin kurutulmas› ya da ö¤ütülmesiyle elde edilir. Bitkinin bütün haldeki meyveleri ve kökleri baharat olarak kullan›lmaktad›r. Hofl kokusu, tatl›ms› baharl› ve meyvemsi bir lezzeti vard›r. Et yemeklerinde ve zeytinya¤l› dolmalara çeflni için kullan›l›r. Taze yapraklar› ise salatalarda kullan›l›r. T›bb› amaçlarda da kullan›lan bir baharatt›r.

Anason (Pimpinella anisum)
Apiaceae familyas›na ait aslen anavatan› Do¤u Akdeniz olan ve çok eski dönemlerden beri kültürü yap›lmakta olan bir baharat bitkisidir (fiekil 7.15). Anason, bitkisinin tohumlar›ndan elde edilir. Rak› gibi alkollü içkilere aroma katmak için kullan›l›r. Anasonun tatl›ms› tad› ve kendine özgü kokusu uçucu ya¤›nda bulunan “trans-anetol” adl› bileflikten dolay›d›r. Anetol alkolde çözünür, ama su oran› artt›kça çöker. Bu nedenle anasonlu içkiler suyla kar›flt›r›ld›¤›nda beyaz olur. Anason, hamur ifllerinde, çörek ve tatl›larda koku ve lezzet vermek amac›yla kullan›lan bir baharatt›r. Eczac›l›k teknolojisinde ve t›bbi etkilerinden dolay› da farkl› rahats›zl›klarda kullan›mlar› bulunur, çeflitli ilaçlar›n bileflimine giren bir aromatik bitkidir.
fiekil 7.15 Pimpinella anisum bitkisi ve meyveleri. Kaynak: http://unitproj. library.ucla.edu/ bromed/spice/imag es/historical_ANISE .jpg

Dereotu (Anethum graveolens)
Dereotu, Apiaceae familyas›ndan anavatan› Asya olan, ülkemizde yabani olarak bulundu¤u gibi, kültür bitkisi olarak bahçelerde de yetifltirilmekte olan bir baharat bitkisidir (fiekil 7.16). Bitkinin yapraklar›n›n ya da tohumlar›n›n kurutulmas›yla baharat› elde edilir. Bu baharat, genellikle bal›k ve deniz ürünlerinden yap›lan yemeklerde kullan›l›r. Ayr›ca bakla, enginar, kabak gibi sebzelerden haz›rlanan zeytinya¤l› yemekler ve dolmalara hofl bir tat ve koku vermek amac›yla ilave edilir. Dereotu sindirim sistemi üzerine etkileri ayr› antimikrobiyal etkileri aç›s›dan t›bbi kullan›mlar› olan bir baharat bitkisidir.

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

187
fiekil 7.16 Anethum graveolens bitkisi ve meyveleri. Kaynak: http://unitproj. library.ucla.edu/ bromed/spice/imag es/histrical_DILL. jpg

Maydanoz (Petroselinum crispum)
Apiaceae familyas›ndan, yapraklar› taze ya da kurutulduktan sonra baharat olarak kullan›l›lan bir bitkidir (fiekil 7.17). En iyi bilenen ve en çok kullan›lan aromatik bitkiler aras›ndad›r. Kültürü yap›lan en eski bitkilerden olup Akdeniz mutfa¤›n›n önemli unsurlar›ndand›r. Özellikle salatalarda ve çorbalarda kullan›l›r. T›bbi bir bitki ve çay olarak da çeflitli k›s›mlar›n›n kullan›m› yayg›nd›r.
fiekil 7.17 Petroselinum crispum. Kaynak: http://www.plantca re.com/oldsite/httpd ocs/images/namedi mages/Parsley.jpg

188

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Roka (Eruca sativa)
Cruciferae (Turpgiller) familyas›na ait, yapraklar› turp yapra¤›na benzeyen ac›ms› tad› olan bir bitkidir (fiekil 7.18). Akdeniz bölgesiyle s›n›rl› olmamakla birlikte genelde do¤adan yabani olarak veya tarla kültüründen elde edilir. Yapraklar› salata olarak veya tava ve ›zgarada piflirilmifl bal›k yemeklerine ilave edilerek (garnitür olarak) kullan›l›r. ‹talya’da pizzalara, Slovenya’da ise böreklere lezzet vermek amac›yla ilave edilir. Antioksidan etkileri vard›r.
fiekil 7.18 Eruca sativa. Kaynak: http://www.guneyto hum.com.tr/tr/resi m/image1002.jpg

Çörek Otu (Nigella sativa)
Ranunculaceae (Dü¤ünçiçe¤igiller) familyas›ndan oldukça de¤erli bir baharat bitkisidir (fiekil 7.19). Çörekotunun çok eskiden beri kullan›ld›¤› bilinmektedir. Ülkemizde yaklafl›k yirmi türü yetiflmektedir. Kültürü yap›lan en önemli çörek otu türleri; Nigella sativa ve Nigella damascena’d›r. Çörek otu baharat›, çörek otu bitkisinin küçük, üçgen biçimindeki siyah tohumlar›n›n olgunlaflt›ktan sonra toplanmas›yla elde edilir. Do¤u ülkelerinde özellikle Hint mutfa¤›nda, yemeklerde lezzet vermek amac›yla baharat olarak kullan›lmaktad›r. Çeflitli hamur ifllerinde besleyici de¤erinin de olmas› nedeniyle tercih fiekil 7.19 edilmektedir. Çöreklerin, pide ve ekÇörek otu (Nigella sativa) ve tohumlar›. meklerin üzerine piflirmeden önce Kaynak: http://www.plantpictures.de (G. ‹flcan) ekilir. Çorbalar›n ve salatalar›n üzerine serpilir. Son zamanlarda çörek otunun t›bbi özellikleri üzerinde bilimsel çal›flmalar artm›flt›r. Halk aras›nda çörek otu süt artt›r›c›, midevi, gaz ve adet söktürücü gibi özelliklerinden dolay› kullan›ld›¤› bilinmektedir. Çörek otundan s›kma ile elde edilen sabit ya¤›, distilasyon ile elde edilen uçucu ya¤›, ayr›ca çefltili yöntemlerle haz›rlanan ekstreleri antimikrobiyal, antioksidan, antienflamatuar, antihistaminik ve antidiabetik etkinin yan›nda, solunum sistemi, sindirim sistemi ile ilgili birçok rahats›zl›klarda etkili oldu¤u bilimsel olarak gösterilmifltir.

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

189

Safran (Crocus sativus)
Iridaceae (Süsengiller) familyas›ndan, so¤anl› bir kültür bitkisidir (fiekil 7.20.). Ülkemizde Safranbolu’da üretilmektedir. Baharat olarak 3-3.5 cm uzunlu¤unda, k›rm›z›mt›rak turuncu, kolayl›kla k›r›labilen, bir ucu daha genifl olan iplikçikler halindeki çiçekleri kullan›l›r. Ac›ms›, kuvvetli ve özel kokuludur. Yaklafl›k k›rk bin çiçekten 1 kg safran elde edilmektedir. Oldukça de¤erli bir baharatt›r (yakl. 6 /gr). Ekonomik nedenlerden dolay› a¤›rl›¤›n› artt›rmak için mum, ya¤, flurup ve bal gibi maddeler ile kat›flt›r›lmaktad›r. Bazen safran yerine, rengi safrana benzeyen aspir bitkisinin (Carthamus tinctorius) çiçekleri sat›lmaktad›r veya safrana zerdeçal, k›rm›z› biber tozu vb. benzer renkteki bitkiler eklenmektedir. Bu ta¤flifller mikroskopik ve kimyasal araflt›rmalar ile kolayca ortaya ç›kar›labilmektedir. Safran’n›n keskin bir tad› saman›ms› bir kokusu vard›r, sebebi ise bilefliminde bulunan pikrokrosin ve safranal denilen kimyasal bilefliklerden dolay›d›r. Ayn› zamanda ilave edildi¤i yemeklere alt›n gibi sar› bir renk veren, krosin denilen karotenoit yap›da bir boya maddesi tafl›r. S›ra d›fl› tad› ve yemeklere katt›¤› sar› renk nedeniyle safran dünya çap›nda çok aranan bir baharatt›r. Safranbolu’da daha çok aflure ve zerde yap›m›nda ve lokum imalat›n da kullan›lmaktad›r. fiekerleme ve likörlerin bileflimine girer. Çeflitli Avrupa ülkelerinde geleneksel yemeklerde ve ekmek yap›m›nda, ‹ran ve Hindistan’da özellikle pirinç yemeklerinde safran kullan›lmaktad›r. Sinir sistemi uyar›c›, ifltah aç›c› ve adet söktürücü gibi t›bbi kullan›mlar› bilinmektedir.

fiekil 7.20 Crocus sativus ve Safran stigmalar›. (G. ‹flcan)

fiekil 7.21

Sumak (Rhus coriaria)
Anacardiaceae familyas›na ait sumak bitkisinin (fiekil 7.21) küre biçiminde, k›rm›z›ms›, ekfli lezzetteki meyveleri uygun yöntemlerle kurutulduktan sonra, sofra tuzuyla kar›flt›r›l›p ö¤ütülür ve baharat olarak kullan›l›r. Özellikle kokuyu azaltt›¤› için so¤an salatalar›nda, piyazlarda, et ve sebze yemeklerinde ve çeflitli yöresel g›dalarda tercih edilmektedir. Antioksidan etkileri bilinmektedir.

Rhus coriaria. (Y. Kan)

190

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Karabiber (Piper nigrum)
SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Piperaceae familyas›na ait Piper nigrum bitkisinin (fiekil 7.22) olgunlaflmadan önce toplan›p kurutulmufl, küre biçimli, kabu¤unun d›fl k›sm› etli, iç k›sm› sert meySIRA S‹ZDE veleri bütün halde ya da toz edildikten sonra baharat olarak kullan›l›r. Vatan› Hindistan olmas›na karfl›l›k, tüm s›cak iklimlerde yetifltirilebilir. Beyazbiber ise olgunlaflt›ktan sonra Ntoplanan meyvelerin kabuklar›n›n soyularak kurutulmas›yla elde DÜfiÜ EL‹M edilir. Hem karabiber hem de beyaz biber ac› lezzet katmak amac›yla salata, et, çorba ve sebze yemeklerinde baharat olarak kullan›lmaktad›r. Sindirim sistemi stiS O R U mulan› etkisi vard›r. Birçok baharatta Koldu¤u gibi karabiber mevye kabuklar›n›n kulan›lmadan önce ö¤ütülmeD‹K AT si tat ve aromas›na katk›da bulunur. Uzun süre ö¤ütülerek saklanan baharatlar çeflitli d›fl etkenlerdenSIRA S‹ZDE ›fl›k, oksijen, nem, mikrobiyal kontaminasyon) bozunabilir, tat ve dolay› (›s›, kokular›nda de¤ifliklik meydana gelebilir.
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

fiekil AMAÇLARIMIZ 7.22 Karabiber de¤irmeni, K karabiber ve ‹ T A P tohumlar›.
TELEV‹ZYON

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Çemen Otu (Trigonella foenum-graecum)
Çemen otu ya da buyotu Fabaceae (Baklagiller) familyas›na ait bir bitki türüdür (fiekil 7.23). Yak›n Do¤u, özellikle Lübnan ve Suriye, Güneybat› Avrupa, Hindistan ve Çin’de yetiflir ve tar›m› yap›l›r. Çemen, çemen otu bitkisinin tohumlar›n›n kurutulmas›yla elde edilir. Tad› ac›ms› ve oldukca kuvvetli aromatiktir. Kullan›m› çok eskilere dayanmakta olup günümüzde Ortado¤u ve Hint mutfa¤›nda yo¤un bir flekilde kullan›lmaktad›r. Ülkemizde ise çemen tozu halinde salçaya ve baflka malzemelere kat›larak çemen yap›lmaktad›r. Ö¤ütülmüfl olarak turflulara, çorbalara, soslara ve et yemeklerine kat›l›r. Ayr›ca ezilen tohumlar sar›msak ve k›rm›z› biberle kar›flt›r›larak past›rman›n üzerine kaplan›r ve karakteristik koku ve aromas›-

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

191

n› sa¤lar. Yeflil yapraklar› baz› ülkelerde ›spanak gibi tüketilmektedir. Üst solum yollar› hastal›klar›nda, sindirim sisteminde, mikrobiyal enfeksiyonlarda ayr›ca süt att›r›c› etkilerinden dolay› halk aras›nda t›bbi bitki olarak da kullan›lmaktad›r.
fiekil 7.23 Trigonella foenumgraecum tohumlar›. (Y. Kan)

Zencefil (Zingiber officinale)
Zingiberaceae (Zencefilgiller) familyas›na ait Zingiber officinale (fiekil 7.24) bitkisinin flekilsiz, parçalar halindeki soyulmufl ya da soyulmam›fl, kurutulmufl kökleri ya da bunlar›n ö¤ütülmüfl hali baharat olarak kullan›lmaktad›r. Bafll›ca tropik ya da yar› tropik iklimlerde yetiflmektedir. Çorbalara, patates, sosis, çeflitli dolmalar, ›zgara etler, sö¤üfl, pilav, peynirlere, çeflitli sebzelere, meyve salatalar›na, çeflitli pastalara, keklere tat ve lezzet vermek amac›yla kat›l›r. Ayr›ca zencefilden gazoz, flarap, turflu ve reçel yap›m›nda da yararlan›lmaktad›r. Çeflitli baharat kar›fl›mlar›n›n da bileflimine girer. Özellikle Uzak Do¤u’da pek çok hastal›ktan koruyucu ve iyilefltirici olarak kullan›ld›¤› bilinmektedir. ‹laç hammaddesi olarak da önemli bir yere sahiptir.
fiekil 7.24 Zingiber officinale kökleri. Kaynak: http://unitproj. library.ucla.edu/ bromed/spice/images/ historical_GINGER.jpg

192

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Karanfil (Eugenia caryophyllata)
Karanfil Uzakdo¤u, Çin ve Japon geleneklerinde önemli yere sahiptir. Anavatan› Endonezya ve Hindistan olmas›na ra¤men, kültürü Madagaskar, Zanzibar ve Pakistan’da yap›lmaktad›r. Uçucu ya¤ aç›s›ndan zengin bitkiler aras›nda yer al›r. Karakteristik koku ve tad› öjenol ve karyofilen terpenlerinden dolay›d›r. Tüm dünya mutfaklar›n›n baharat setlerinde mutlaka bulur ve çok çeflitli amaçlar için kullan›l›r (fiekil 7.25). Baharat olarak kullan›lan kurutulmufl tomurcuklar› ise, baz› reçel, yemek, turflu, çay ve baharatl› flaraplar›n yap›m›nda çeflni olarak de¤erlendirilmektedir. T›bbi kullan›mlar› aç›s›ndan da önemli bir yere sahiptir.
fiekil 7.25 Kurutulmufl karanfil tomurcuklar›.

K›rm›z›biber (Capsicum annuum)
Anavatan› Meksika olan Solanaceae familyas›ndan biber, Türkiye’de kültürü yap›lan önemli bitkilerdendir (fiekil 7.26). Çok çeflitli flekil ve renkte ac› ve ac› olmayan kültivarlar› vard›r. Biberin taze yumuflak meyveleri yemeklerde kullan›l›r. Toz edilmifl olarak ac› ve tatl› toz k›rm›z› biber tan›mlan›r, yemeklerde kullan›ld›¤› gibi kar›fl›m ve soslar›n yap›m›nda da kullan›l›r. Hem aromatik g›da hem de t›bbi bitki olarak faydalan›l›r.
fiekil 7.26 Kurutulmufl k›rm›z›biber. (Y. Kan)

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m› S O R U

DÜfiÜNEL‹M

193
S O R U

Baharat bitkileri kullan›l›rken, üretiminden itibaren son ürün aflamas›na kadar Türk ve di¤er G›da Kodeksleri, Türk Standartlar› Enstitüsü (TSE)K kalite kriterleri, D‹ KAT Kalite Yönetim Sistemleri (2000 y›l›, ISO 9001, ISO= Uluslararas› standart Organizasyonu), G›da Güvenli¤i Yönetim Sistemi (2005 y›l›, ISO 22000 HACCP = Hazard SIRA S‹ZDE Analysis and Critical Control Points); FSMS (Food Safety Management Systems), Amerikan Baharat Ticaret Kurumu (American Spice Trade Association =ASTA) vb. standart ve kriterlerin dikkate al›nmas› önem tafl›maktad›r.AMAÇLARIMIZ bitkilerin Kullan›lan hem kalitesi hem de güvenilirli¤i bu flekilde tescillenmifl olur.
K ‹ T A P Daha ayr›nt›l› bilgi için AÖF program› içindeki TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N TEM‹N‹, TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N YET‹fiT‹R‹C‹L‹⁄‹, TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N ÜRET‹M‹, TELEV‹ZYON TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KAL‹TE KONTROLLER‹, TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N PAZARLANMASI, kitaplar›ndan, ayr›ca Bu kitab›n Ünite 1: Bitkisel kaynakl› hammaddelerin kullan›m›nda kalite, etkinlik ve ‹NTERNET güvenlik k›sm›na ve T›bbi ve Aromatik bitkilerin Kullan›m›nda Etik Ünitesine bak›n›z..)

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Genelde aktarlarda ve baharatc›larda t›bbi ve aromatik bitkiler ve di¤er bitkisel ürünler pazara çeflitli kalitede ve standartta sunulmaktad›r. Yasal sorumluluk çerçevesinde, Tar›m ve Köyiflleri Bakanl›¤›, Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü¤ü; baharat tebli¤ine göre amaç: baharat›n tekni¤ine uygun ve hijyenik olarak üretilmesi, haz›rlanmas›, iflleme, ambalajlama, muhafaza, depolama, tafl›ma ve pazarlamas›n› sa¤lamak üzere ürün özelliklerini belirlemektir. Bu Tebli¤ 24/06/1995 tarihli ve 560 say›l› “G›dalar›n Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararname” ve 16/11/1997 tarihli ve 23172 mükerrer say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanan Türk G›da Kodeksi Yönetmeli¤i’ne göre haz›rlanm›flt›r. (Kaynak: http://www.kkgm.gov.tr/TGK/Teblig/2000-16.html) T›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›m› veya kullan›lmamas› gerek durumlar ile ilgili dikkat edilecek hususlar ise T›bbi ve Aromatik bitkilerin Kullan›m Eti¤i kitab›nda ayr›nt›l› olarak verilmifltir. T›bbi ve aromatik bitkilerin eczac› ve hekim d›fl›nda, t›bbi ve tedavi amaçl› kullan›m› yasak ve tehlikelidir. Bitkilerin g›da amaçl› olarak da kullan›m›nda önemli unsurlar ünite kapsam›nda aç›klanmaya çal›fl›lm›flt›r.

194

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

T›bbi ve aromatik bitkilerin özelliklerini tan›mlayabilmek. T›bbi ve aromatik bitkilerin karakteristi¤i hem tat, koku ve aromatik özellikte olmalar› hem de çeflitli rahats›zl›k ve hastal›klar› tedavi edebilecek nitelikte olmalar›d›r. Ünitede örnek olarak gösterilen bitkilerin g›da ve tat verici olarak kullan›lan›mlar› ön planda tutulmas›na ra¤men farmakope kalitesinde olan bitkiler tedavi amaçl› olarak da kullan›labilir. Bitkilerin g›da olarak kullan›l›fl flekillerini s›n›fland›rabilmek. Bitkilerin de¤iflik k›s›mlar› çeflitli haz›rlanma ve iflleme yöntemleri ile (piflirilerek, çi¤ olarak, kavrularak vb.) bafll›ca çeflni ve g›da amaçl› olarak kullan›lmaktad›r. Baharat olarak kullan›lan bitkileri tan›mlayabilmek. Bitkilerde bulunan uçucu ya¤lar ve uçucu olmayan baz› aroma ve tat bileflikleri baharatlar›n ve g›da bitkilerinin karakteristik koku ve lezzet özelliklerini olufltururlar. De¤iflik kombinasyonlar ve kar›fl›mlar ile farkl› tat ve aromalar oluflturulur. Baharat olarak kullan›lan bitkilere örnekler ünite içinde verilmifltir.

A M A Ç

4

Baharat olarak kullan›lan bitkilerin kullan›m amaçlar›n› s›n›fland›rabilmek. Koku verici, lezzet artt›r›c›, ifltah aç›c›, sindirime yard›mc›, g›dalarda koruyucu gibi farkl› amaçlarla yayg›n bir flekilde kullan›lmaktad›r. G›da ve baharat olarak kullan›lan bitkilere örnekler verebilmek. T›bbi ve aromatik bitkilerinin kalitesi, yanl›fl kullan›m ve haz›rlama yöntemleri bitkisel ürünün istenmeyen tat ve kokuda olmas›na da neden olabilir. Ünite kapsam›nda çok say›da örnek ile bitkilerin baharat ve g›da kullan›mlar› aç›klanm›flt›r.

A M A Ç

5

A M A Ç

2

A M A Ç

3

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

195

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi t›bbi ve aromatik bitkilerin genel özelliklerinden biri de¤ildir? a. Özel görünüfllerinin olmas› b. Özel tatlar›n›n olmas› c. Özel kokular›n›n olmas› d. Özel renklerinin olmas› e. T›bbi etkilerinin olmas› 2. Afla¤›dakilerden hangisi karanfilin (Eugenia caryophyllata) koku ve tad›ndan sorumlu bilefliklerdir? a. Karvakrol, timol b. Anetol, kavikol c. Öjenol, β-karyofillen d. α-pinen, β-pinen e. Sineol, borneol 3. Afla¤›dakilerden hangisi kekik olarak kullan›lan bitkilerden biri de¤ildir? a. Thymus vulgaris b. Satureja cuneifolia c. Origanum onites d. Sideritis stricta e. Thymbra spicata 4. Afla¤›dakilerden hangisi baharat olarak kullan›lan Ball›babagiller (Lamiaceae) familyas›na ait bitkilere bir örnek de¤ildir? a. Thymbra spicata b. Ocimum basilicum c. Mentha spicata d. Rosmarinus officinalis e. Foeniculum vulgare 5. Afla¤›dakilerden hangisi baharat bitkilerinin taze olarak kullan›m avantajlar›ndan biridir? a. Kolay muhafaza ve saklanabilmesi b. Do¤al tat ve koku özelliklerinin olmas› c. Mikroorganizmaya karfl› dirençli olmas› d. Mevsimsel teminin kolay olmas› e. Yüksek s›cakl›¤a ve ›s›ya dayan›kl› olmas› 6. Afla¤›dakilerden hangisi kurutulmufl baharatlar›n avantajlar›ndan biridir? a. Her mevsim bulunabilmesi b. Ö¤ütülmesi c. Nem oran› d. Saklama ve muhafaza e. Tat ve renk de¤iflimi 7. Afla¤›dakilerden hangisi bitkilerin g›da olarak kullan›m flekillerinden de¤ildir? a. Çi¤ olarak do¤rudan b. Yak›larak c. Kavrularak d. Kurutulduktan sonra e. Reçel 8. Afla¤›dakilerden hangisi turflu yap›m›nda kullan›lan baharatlardan biri de¤ildir? a. Sumak b. Sar›msak c. Meyan d. Biber e. Anason 9. Afla¤›dakilerden hangisi Türkiye’de do¤al olarak yetiflmeyen bir baharat bitkisidir? a. Çörek otu b. Meyan c. Çemen d. Hodan e. Zencefil 10. Safran ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Iridaceae familyas›ndad›r b. Aspir ile tahflisi yap›l›r c. Yaprakl› baharat amac›yla kullan›l›r d. Ac›ms› ve özel kokuludur e. Türkiye’de üretilmemektedir

196

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›nda Yeri ve Önemi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baz› Önemli Baharat Bitkilerine Örnekler” ait ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baz› Önemli Baharat Bitkilerine Örnekler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin G›da Olarak Kullan›m fiekli” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›nda Yeri ve Önemi” ile ilgili bölümleri tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Akgül, A., (1993). Baharat Bilimi ve Teknolojisi, G›da Teknolojisi Derne¤i Yay›nlar›, Ankara. Baydar, H., (2005). T›bbi, Aromatik ve Keyf Bitkileri Bilimi ve Teknolojisi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, SDÜ Yay›n No:51, Isparta. Baytop, T. (1999). Türkiye’de Bitkilerle Tedavi, Geçmiflte ve Bugün. Nobel T›p Kitapevi. ‹stanbul. Koç, H., (1999). ‹laç - Baharat Bitkileri - I, Gaziosmanpafla Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yay›nlar› No: 40, Tokat. Peter, K.V., (2004). Handbook of Herbs and Spices, Woodhead Publishing,Cambridge. History&Special Collections for the Sciences Louise M. Darling Biomedical Library, UCLA, USA. T.C. TARIM ve KÖY‹fiLER‹ BAKANLI⁄I Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü¤ü

3. d

4. e

5. b

6. a 7. b

8. c

9. e 10. e

7. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›

197

Yararlan›lan ‹nternet Adresleri
http://www.kkgm.gov.tr/TGK/Teblig/2000-16.html The American Spice Trade Association’s (ASTA) http://www.astaspice.org/i4a/pages/ index.cfm?pageid=1 Baharat Dünyas› http://spicesworld.net/indextr.php International Organization for Standardization. “67.220: Spices and condiments. Food additives: http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ icscatalogue_ics_browse.htm?ICS1 =67&ICS2=220&ICS3=10&published=on TDK -Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlü¤ü’nde Terim Arama http://www.tdkterim.gov.tr/ http://www.pfaf.org/leaflets/edible_uses.php http://www.pfaf.org/leaflets/med_uses.php Yenen yabani bitkiler hakk›nda daha fazla bilgi için: http://ressources.ciheam.org/ om/pdf/c23/CI011069.pdf dosyas›na bak›n›z. http://www.rizepazar.com http://www.plant-pictures.de

8
Amaçlar›m›z
• • • • • • Drog Farmakope Bitkisel Çay ‹nfüzyon Dekoksiyon Maserasyon

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Bitkisel çay kavram›n› tan›mlayabilecek, Bitkisel çay haz›rlama kurallar›n› aç›klayabilecek ve çeflitlerini tan›mlayabilecek, Bitkisel çay haz›rlanan bitkileri özetleyebilecek ve bunlar›n endikasyonlar›n› aç›klayabilecek, bilgi ve becerileri kazanabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • • Fitoterapi Mono Çaylar Kar›fl›m Çaylar Poflet Çaylar ‹nstant Çaylar Paket Çaylar

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • B‹TK‹SEL ÇAYLAR • B‹TK‹SEL ÇAYLAR ‹Ç‹N UYGUN B‹TK‹ TEM‹N‹ • B‹TK‹SEL ÇAY ÇEfi‹TLER‹ • B‹TK‹SEL ÇAY HAZIRLAMA • B‹TK‹SEL ÇAYLARIN KULLANILDI⁄I RAHATSIZLIKLAR • BAZI FARMAKOPELERDE VE STANDART RUHSATLARDA YER ALAN KARIfiIM ÇAY REÇETELER‹

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel Çaylar

Bitkisel Çaylar
Çay çok eski bir gelenektir. gerek al›flkanl›k olarak gerekse grip, so¤uk alg›nl›¤› gibi hastal›klardan korunmak amac›yla bitkisel çaylarda günlük hayat›m›z›n bir parças› haline gelmifltir. Droglar›n do¤ru hasat edilmesi, kurutulmas›, paketlenmesi ve saklanmas› gerekmektedir. ayr›ca drogun özelli¤ine göre uygun haz›rlama yöntemi ile haz›rlanmal›d›r. Bu ünitede bitkisel çaylar›n haz›rland›¤› bitkiler, çay haz›rlama yöntemleri ve çay çeflitleri hakk›nda k›sa bilgiler verilecektir. Tedavide yararlan›lan bitkisel ürünlerden en yayg›n olan› bitkisel çaylar›n tan›m›, bitkisel çay olarak kullan›lan droglar›n temini, saklanmas›, çay haz›rlan›fl› ve çeflitleri ile depolanmalar›, kullan›l›fl›nda uyulmas› gereken kurallar ve kullan›m alanlar› bu ünitenin bafll›ca konular›n› oluflturmaktad›r. 19. yüzy›l›n sonlar›nda ilk konvansiyonel ilaçlar üretilmeye bafllay›ncaya kadar hayvansal veya mineral kaynakl› olanlar d›fl›ndaki pek çok ilaç bitkilerden elde edilmekteydi. 20. yüzy›l boyunca yeni ilaçlar›n ve ilaç flekillerinin gelifltirilmesine ra¤men, bitkisel kökenli ilaçlar hastal›klardan korunma ve tedavideki önemlerini yitirmemifllerdir. Bitkisel kökenli tedavi edicilerin bafl›nda, keyif için içilenlerin d›fl›nda baz› hastal›klar›n tedavisi veya koruma amaçl› olarak halk aras›nda s›kça kullan›lan bitkisel çaylar gelmektedir. S›cak su ile haz›rlanan bitkisel çaylar genellikle dahilen kullan›lmalar›n›n yan›nda, bazen s›cak su banyosu yada lapa halinde haricen kullan›lmaktad›rlar (Resim 8.1). Kurutulmufl bitki k›s›mlar›n›n s›cak su ile demlenmesi çok eski zamanlardan beri bilinen bir gelenekdir. Çay denilince akl›m›za her zaman siyah çay gelir ama, siyah çay bu kadar populer olmadan önce de, farkl› bitkilerin de¤iflik k›s›mlar›ndan haz›rlanan çaylar yüzy›llard›r milyonlarca insan taraf›ndan kullan›lagelmektedir. Bitkilerle tedavinin (Fitoterapi) en yayg›n uygulama yollar›ndan birisi olan bitkisel çaylar (t›bbi çaylar = tisan), günlük rahats›zl›klar olarak de¤erlendirilen flikayetlerin iyilefltirilmesinde tedavi edici de¤ere sahip etkin madde içeren bitki veya bitki k›s›mlar›ndan, tek veya birkaç drog ile belirli kurallara göre haz›rlanan sulu preparatlard›r. Di¤er bir tan›ma göre, gerçek çay yapraklar›ndan yap›lmayan çaylara bitki çay› ya da t›bbi çay denmektedir. Çeflitli bitkilere ait çi-

G‹R‹fi

B‹TK‹SEL ÇAYLAR

Drog: ‹laç yap›lmas›nda kullan›lan biyolojik, anorganik veya sentetik kökenli, tedavi özelli¤i olan bütün hammaddelere verilen genel isimdir. Farmakope (Kodeks): Latince pharmakon (ilaç) ve poiein (haz›rlama) kelimelerinden türemifltir. Farmakope, ilaç olarak kullan›lan sentetik ve do¤al ürün veya etkin maddelerin canl›lar üzerinde teflhis, tedavi ve koruma amaçl› kullan›labilmeleri için gerekli ve geçerli özellikleri içeren, ilgili ülkelerin resmi kaynak ve kanun niteli¤ini tafl›yan, belirli aral›klarla güncellenmek zorunda olan spesifik kurallar kitab›d›r.

Resim 8.1 Demlenmifl Bitkisel Çay.

200
Fitoterapi: Tedavi edici de¤ere sahip bitki k›s›mlar›ndan haz›rlanan bitkisel ilaçlarla (bitki çaylar›, standardize ekstreler ve bunlardan haz›rlanan ilaç flekilleri) uygulanan tamamlay›c› tedavi fleklidir.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

çekler, yapraklar, meyvalar, tohumlar ve kökler s›cak suda bekletilerek çaylar› haz›rlan›r. Bu tan›mlar›n yan›nda, 1994’de ülkemizin de kabul etti¤i Avrupa Farmakopesi (EP) Bitkisel Çaylar (Plantae ad ptisanam) genel monograf›nda, bitkisel çaylar; a¤›zdan kullan›m niyeti ile dekoksiyon, infüzyon veya maserasyonla haz›rlanarak kullan›lan bir veya birden fazla drogdan ibarettir, fleklinde tarif edilmektedir. Do¤a her y›l bitkileri ayn› zamanda ve ayn› yerde bize sunar. Bitkilerden terapötik aç›dan en iyi flekilde faydalanabilmek için uygun flekilde ve uygun zamanda toplanmalar› gerekir. Bitkideki etkin madde miktar› ve türü y›l›n her günü ayn› olmad›¤› için topland›klar› mevsim, hatta gün içerisinde topland›klar› saat dahi önemlidir. Örne¤in; yapraklar çiçek açma zaman›nda, çiçekler tam açmadan hemen önce; meyvalar tamamen olgunlafl›nca; tohumlar tamamen olgunlafl›p, kuruyunca; kabuklar nemli havada; yeralt› organlar› ise üst organlar kuruyunca toplanmal›d›r. Bitkisel çay haz›rlamak, herhangi bir ilaç haz›rlamak gibi oldukça dikkat ister, mutlaka eczac› kontrolünde belirli kurallara uyularak eczanede haz›rlanmal›, tüketiciye eczanede sunulmal›d›r. Ülkemizde insanlar aktarlardan ald›klar›, ço¤u kez sa¤l›ks›z droglardan ve kontrolsüz flekilde haz›rlanm›fl bitki kar›fl›mlar›n› çay olarak kullanmaktad›rlar (Resim 8.2). Yanl›fl içerik ve kullan›m nedeniyle insan sa¤l›¤› için tehlikeli olabilen t›bbi çaylar›n Avrupa Birli¤i (AB) ülkelerinde oldu¤u gibi eczanede haz›rlanmas› ve eczac›n›n uyar›lar›yla kullan›lmas›n›n sa¤lanmas› çok önemlidir (Resim 8.3). Bitkisel çaylar›nS‹ZDE SIRA eczanede haz›rlanmas› ve eczac› kontrolünde kullan›lmas› gerekir, neden? AvrupaDBirli¤iL ‹ülkelerinde eczac›lar›n uygun flekilde bitkisel çay haz›rlayabilÜfiÜNE M meleri için T›bbi Çay Reçeteleri El Kitaplar› bulunmaktad›r. Ülkemizin 1994 de uymay› kabul etti¤i Avrupa Farmakopesi(EP), S O R U poflet çaylara özgü özel testler içeren Bitkisel Çaylar Monograf›, bitkisel ilaçlar›n üretimi için kullan›lacak bitkilerle ilgili Bitkisel D‹KKAT Droglar Monograf› ve kurutulmufl bitkilerin haz›rlanmas› için Bitkisel Droglar›n Haz›rSIRA S‹ZDE lanmas› Monograflar›n› içermektedir. Ayr›ca, ‹sviçre (Pharmacopoea Helvetica (Ph.Helv.)), Avusturya (Österreichisches AMAÇLARIMIZ Arzneibuch (ÖAB)) ve Alman (Deutscher Arzneimittel-Codex (DAC)) Farmakopelerinde de bitkisel çay haz›rlamak için genel moK ‹ T A P nograflar yer almaktad›r.
TELEV‹ZYON

B‹TK‹SEL ÇAYLAR ‹Ç‹N UYGUN B‹TK‹ TEM‹N‹

Resim 8.2 Aktar dan bir görünüfl.

Günlük rahats›zl›klar: so¤uk alg›nl›¤› ve solunum yollar›, sindirim sistemi, sinir sistemine rahats›zl›klar›, kad›n hastal›klar›, üriner sistem flikayetleri, cilt romatizmal hastal›klar olarak s›ralanabilir.

SIRA S‹ZDE

1

DÜfiÜNEL‹M S O Resim 8.3 R U

Bitkisel çay kar›fl›m› D‹KKAT haz›rlanmas›.
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

201

EP’de bitkisel droglar genel monograf›nda bitkisel çaylarda kullan›lan bitkiler için istenen özellikler: • Kültür yada yabani bitkilerden elde edilebilirler. • Kaliteleri için, uygun toplama, tar›m, hasat, parçalama ve depolama flartlar› sa¤lanmal›d›r. • Toprak, toz, kir, küf, böcek ve di¤er hayvan pisliklerini tafl›mamal›d›rlar. • Çürümemifl olmal›d›rlar. • Mikroorganizmalardan ar›nd›rma ifllemi uygulanm›flsa, dro¤un yap›s›ndaki bilefliklerin, kullan›lan yöntemden etkilenmedi¤i ve zararl› art›klar›n kalmad›¤› gösterilmelidir. • Yabanc› madde, kurutmada kay›p, su tayini, bütün kül, asitte erimeyen kül, a¤›r metal tayini, pestisit tayini, mikrobiyal bulaflma gibi s›n›r de¤erleri monograflar›nda verilmeli veya genel de¤erlere uygun olmal›d›r. • Bitki büyüme maddeleri ve radyoaktif kirlenme tayinleri yap›lmal›d›r. • Yap›lar›ndaki maddelerin teflhis ve miktar tayinleri uygun yöntemlerle yap›lmal›d›r. Kar›fl›mlar içerisindeki etken madde içeren droglar›n oranlar›n›n en az %70 olmas› istenir.

Kurutma, enzim yap›s›n› bozmadan faaliyetini durduran bir yöntemdir.

Bitkisel Çay Droglar›n›n Depolanma ve Paketlenmesi
Do¤adan toplanan bitkiler temizlendikten sonra gölgede, ›l›k ve havadar bir alanda kurutulur. Kurutma s›ras›nda bitkisel materyaldeki su uzaklaflt›r›l›r, çay› haz›rlan›rken tekrar su ile temasa geçen bitkisel materyalin aktif maddeleri a盤a ç›kar. Temizlenip kurutulduktan sonra droglar y›l boyu kullan›labilirler. ‹deal olan her y›l bitkilerin yeni toplanmas› ve önceki y›llara ait olan kullan›lmayanlar›n imha edilmesidir. Ancak, gerek bitkilerin çeflitlili¤i gerekse toplanma yerlerinin farkl› ve zor ulafl›l›r olmas› bunu mümkün k›lmamaktad›r. Pek çok kaynakta çiçek ve yapraklar›n bir y›l, kök ve kabuklar›n en fazla iki y›l saklanmalar› önerilir. Bitkisel droglar›n saklama flartlar›na, en az›ndan sentetik ilaçlara gösterilen özen gösterilmelidir. Droglar›n depolanmas› s›ras›nda göz önünde tutulmas› gereken en önemli konular ›s›, ›fl›k, nem ve ö¤ütme derecesidir. Farmakopelerde de tavsiye edildi¤i gibi bitkilerin renklerini, kokular›n› ve tedavi edici özelliklerini kaybetmemeleri için ›s› ve ›fl›ktan uzak tutulmalar› gerekir. Çünkü ›fl›k, drogdaki enzimleri aktive ederek pek çok kimyasal reaksiyona yol açar ve drogun aktif maddelerinin yap›s›n› bozar. Ifl›¤a maruz kalan yaprak, çiçek ve herba droglar›n›n h›zla renklerinin aç›lmas› ve görünümlerinin bozulmas› bu yüzdendir. Is›, dro¤un kalitesini olumsuz yönde etkileyen di¤er bir faktördür. S›cakl›k art›fl› ile bitkilerde aktif madde (özellikle uçucu ya¤) oran›nda da azalma görüldü¤ü için droglar mümkün olan en düflük s›cakl›kta saklanmal›d›r. Yüksek nem, hem bitkilerin kurutulmas› s›ras›nda aktivitesi durdurulan enzimleri (özellikle glikozidazlar›) aktif hale geçirerek bitkideki aktif maddelerin bozulmas›na yol açar, hem de bitkiyi küf ve di¤er mikroorganizmalar›n sald›r›s›na aç›k hale getirir. Bu nedenlerle, droglar›n %60 dan daha az nem içeren kuru yerlerde depolanmas› gerekir. Ö¤ütme derecesi de bitkisel droglar›n dayan›kl›l›¤› aç›s›ndan önemlidir. Çok ince ö¤ütülmüfl droglarda yüzey alan› artt›¤›ndan bütün dro¤a nazaran bozulma daha çabuk gerçekleflir. Bu durum, özellikle, uçucu ya¤, tanen ve ac› madde içeren droglar için önemli bir dezavantajd›r. Bu aktif maddeleri içeren droglar toz edilmeden saklanmal› veya kullan›lmadan hemen önce toz edilmelidir.

202

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Bitkisel Droglar›n Depoland›¤› ve Sakland›¤› Kaplar›n Özellikleri
Resim 8.4 Bitkisel droglar›n sakland›¤› kaplar. Kaynak: www.ehow.co.uk/ medicaltreatments)

Fumigasyon: Bir tür zararl›lardan korunma metodudur. Haflere, böcek ve bakteriler gibi zararl›lar›n kapal› bir ortamda gaz halde kimyasal maddeler (fumigant) verilerek ortadan kald›r›lmas›d›r.

Kurutulmufl bitkileri en iyi saklama flekli temiz ve kuru cam kavanozlard›r, hatta baz› ›fl›k etkisiyle bozulan bitkiler için koyu renk kavanozlar tercih edilir (Resim 8.4). Farmakopelerde saklama konusunda pek çok ayr›nt›l› bilgi yer almaktad›r. Örne¤in, Amerikan Farmakopesi (USP)’nde iyi (kontaminasyon ve di¤er maddelerden etkilenmeye karfl› korumal›) ve s›k›ca kapat›lm›fl kaplar, Avrupa ve Avusturya Farmakopelerinde de baz› droglar için, “uygun nem çekici ile beraber saklanmal›” ifadeleri yer al›r. Ayr›ca, Avusturya Farmakopesinde birkaç drog (kök) için haflerelere karfl› koruyunuz ibaresi bulunur. Bu amaçla drog, kloroform ile fumige edilerek havaland›r›ld›ktan sonra saklan›r. Klorlu çözücü kullan›ld›¤› için bu yöntem tüketiciler taraf›ndan tercih edilmemekle beraber alternatifi de yoktur. Eczanede droglar› saklamak için, s›k›ca kapat›labilen teneke kutulardan da yararlan›l›r. Baz› droglar (uçucu ya¤ içerenler hariç) için plastik, ahflap veya mukavva kutular kullan›labilir. Uçucu ya¤ içeren droglar›n kahverengi (amber) cam veya poliamit kaplarda saklanmalar› tercih edilirken, polietilen, polipropilen veya polivinilklorür kaplar drogdan h›zla uçucu ya¤ absorblad›klar› için tercih edilmez. Bitkisel droglar›n hastaya ka¤›t torbalarla verilmesi istenmez. En iyisi Pergamyn (R) (imitasyon parflömen) veya selofan torbalard›r. Aromatik bitkiler, aluminyum folia astarl› torbalarda verilebilir. Ifl›kdan koruyan poliamit veya Hostalen(R) saklama kaplar› da bitkisel çaylar için uygundur. Ayr›ca saklama kaplar›n›n üzerine kurutulmufl bitkilerin latince isimleri okunakl› biçimde yaz›lmal›, toplanma veya sat›n al›nma zamanlar› not edilmelidir. Bitkisel droglar›n depolama süreleri drog güvenli¤i aç›s›ndan oldukça önemlidir. Standart Ruhsatlarda tüm droglar için uygun stabilite bilgileri verilmifltir. Droglar için, saklama süresi do¤rudan y›l olarak verilebilir. Bu yüzden, eczanede haz›rlanacak bitkisel çaylar için kullan›lacak droglar›n her y›l yenilenmesi en idealidir. Bunun yan›nda pek çok toptanc›n›n temin ettikleri droglar›n toplanma yer ve zamanlar›n› bilmedikleri de bilinen bir gerçektir.

Bitkisel Droglar Üzerinde Yap›lan Kalite Kontrol Testleri
Bitkisel droglar›n bir k›sm› yurtiçinden temin edilirken bir k›sm› da dünyan›n farkl› bölgelerinden ithal edilir. Bütün, kesilmifl ya da parçalanm›fl droglar polipropilen, jüt veya ka¤›t çuvallarda ya da tahta kutularda tafl›n›rlar. Yurt d›fl›ndan gelen droglar önce karantinaya al›n›r, daha sonrada ambalaj üzerindeki etiketle materyalin ayn› olup olmad›¤› kontrol edilir. Ayr›ca, tafl›ma s›ras›nda a¤›rl›¤›n›n de¤iflip de¤iflmedi¤i, küf veya haflarat hücumuna u¤ray›p u¤ramad›¤› da kontrol edilir. Her

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

203

ambalajdan al›nan örnekler makroskopik, mikroskopik ve fitokimyasal aç›dan incelenir. Farmakopelerin verdi¤i limitler ölçüsünde a¤›r metal ve radyoaktif kirlilik testleri yap›labilir. Tüm testleri geçen drogun bir miktar› sakland›ktan sonra sat›fla sunulur. Drogun etkin madde miktar› az ise ya sadece endüstride ekstraksiyon için kullan›m›na izin verilir veya etkin madde içeri¤i daha yüksek droglarla kar›flt›r›l›r. Eczaneye al›nan droglar eczac›n›n sorumlulu¤undad›r, eczac› makroskobik inceleme ile do¤ru drog olup olmad›¤›n›, yabanc› madde ve kirlilik tafl›y›p tafl›mad›¤›n› kontrol etmelidir. Drogun kalitesini anlamak için mikroskobik kontrol yapmak da gerekir. Ayr›ca, eczanede droglar›n tan›nmas›nda ve kalite kontrolünde ‹nce Tabaka Kromatografisi (‹TK) gibi basit yöntemlerden de yararlan›labilir.

Bitkisel Droglarda Kontaminasyon
Tüm bitkiler yetiflmeleri s›ras›nda pek çok çevresel kirlili¤e maruz kal›rlar. Bunlar aras›nda, bitkisel droglar aç›s›ndan en önemlileri afla¤›da verilmifltir:
Mikrobiyal kirlenme A¤›r metal kirlenmesi Kontaminasyon Bitki koruma maddeleri ile kirlenme Radyoaktif kirlenme

Çevre kaynakl› bu faktörler kurutulmufl bitki k›s›mlar›nda sadece hijyenik aç›dan de¤il toksikolojik aç›dan da önemlidir. Bitkisel materyallerin kurutulmas› s›ras›nda pestisitler yap›lar›na ba¤l› olarak k›smen parçalan›rken, buna karfl›n a¤›r metaller bozulmadan kal›rlar. Yüksek nemli ortamlarda yavafl kurutulan droglar, taze bitkiden daha yüksek miktarda bakteri içerirler. Bakteri ve küf mantarlar›n›n toksin üretmesi nedeniyle oluflan mikrobiyal kirlilik, a¤›r metal ve pestisit art›klar› kadar önemlidir.

Kontaminasyon: Kelime anlam› bulaflmad›r, genelde yabanc› maddelerin kar›flmas›-kirlenme olarak tarif edilir. ‹stenmeyen zararl› maddeler ve mikroorganizmalar›n herhangi bir yolla bitkilere veya g›dalara bulaflmas›d›r.

Mikrobiyal Kirlenme
Yüksek besin de¤erine sahip bitkiler yavafl kurutulduklar›nda dro¤un daha fazla bakteri içerdi¤i görülmüfltür. Çabuk kontamine olan kökler, çiçeklerden daha yüksek bakteri tafl›rlar. Toplam bakteri say›m› drogdan dro¤a farkl›l›k gösterirken, tesbit edilen yaklafl›k miktar 102-108/g aras›nda de¤iflmektedir. Bilindi¤i gibi, insanlar steril varl›klar olmad›¤› gibi, steril bir dünyada da yaflamazlar. A¤›z floras›nda 300 farkl› mikroorganizma, derimizin cm2’nde 105-106 mikrop bulundu¤u göz önüne al›n›rsa bitkisel droglardaki toplam mikrop say›m›n›n önemi oldukça azalmaktad›r. Ancak, bu mikroorganizma üreyen droglar kullan›labilir fleklinde düflünülmemelidir. Ayr›ca, bitkisel droglardan infüzyon ve dekoksiyon haz›rlanmas› s›ras›nda kaynar su kullan›ld›¤› için mikroorganizma say›m› büyük ölçüde düfler. Buna karfl›n, maserasyon s›ras›nda bitkisel materyal uzun zaman so¤uk suda bekletildi¤inden mikroorganizma üretebilir ve bu yüzden maseratlar hijyenik aç›dan güvenli say›lmazlar. Tablo 8.1’de bitkisel çaylarda bulunmas›na izin verilen mikroorganizma ve bakteri say›mlar› görülmektedir.

204
Tablo 8.1 Farkl› yöntemlerle haz›rlanan bitkisel çaylarda bulunmas›na izin verilen maksimum mikroorganizma ve bakteri say›mlar›.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

‹nfüzyon veya dekoksiyon ile çay› haz›rlanan droglar için Aerobik bakteri 107/g Mantarlar (maya ve küf)105/g Escherichia coli 102/g Salmonella hiç

Maserasyon ile çay› haz›rlanan droglar için Aerobik bakteri 105/g Mantarlar (maya ve küf) 104/g Escherichia coli hiç Salmonella hiç

A¤›r Metal Kirlili¤i
Son y›llarda, kara yollar›na ve sanayi bölgelerine yak›n yerlerde yay›l›fl gösteren bitkilerde kurflun, kadmiyum ve civa gibi a¤›r metallerden kaynaklanan çevre kirlili¤ine s›kça rastlanmaktad›r. Yap›lan araflt›rmalarda a¤›r metallerin çok az bir k›sm›n›n çaya geçti¤i tesbit edilmesine ra¤men, tüketicilerde son 10-15 y›l içinde oluflan afl›r› hassasiyet a¤›r metal kirlili¤ini daha da önemli hale getirmifltir. Bu konuda bitkisel droglarla yap›lm›fl baz› çal›flmalar bulunmakla birlikte, Avrupa’da a¤›r metaller konusunda hiçbir özel düzenleme yoktur. Genellikle, Almanya’daki Çevre Kimyasallar› Araflt›rma ve De¤erlendirme Enstitüsü (ZEBS) taraf›ndan verilen rakamlar temel oluflturmaktad›r (Tablo 8.2).
Tablo 8.2 SIRA S‹ZDE Bitkisel droglarda bulunmas›na izin verilen a¤›r metaller için Ü N E L ‹ M edilen D Ü fi tavsiye üst limitler
S O R U

SIRA S‹ZDE

A¤›r metaller Kurflun

‹zin verilen üst ortal› limitler 0.5 ppm* 0.05 ppm 0.03 ppm
* 1 ppm= milyonda 1 k›s›m (0.0001%)

DÜfiÜNEL‹M

Kadmiyum Civa

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT A¤›r metaller bitkilerde çok düflük konsantrasyonlarda bulunduklar› için ancak Atomik Absorpsiyon Spektroskopisi ile analiz edilebilmektedir.

SIRA S‹ZDE

Bitki Koruma Ürünleriyle Oluflan Kirlenme
Tar›m ilaçlar› ya da pestisitler, bitkisel ürünleri hastal›k ve zararl›lardan korumak AMAÇLARIMIZ için kullan›lan toksik kimyasal maddelerdir. Günümüzde bitki koruma ürünleri olmaks›z›n hiçbir bitkinin tar›m› mümkün de¤ildir. Pestisitlerin tar›mda yo¤un ya da yanl›fl kullan›mlar› çevreye ve bitkilere zarar vermekte, kirlili¤e ve zehirlenmelere K ‹ T A P yol açmaktad›r. Ülkemizde pestisit tüketimi geliflmifl ülkelere göre oldukça düflüktür. Türkiye’de az pestisit tüketilmesine karfl›n çevre ve sa¤l›k aç›s›ndan önemli riskler oluflturmaktad›r. G›da olarak kullan›lan bitkiler için bitki koruma ürünleriT E L E ço¤u Avrupa ülkesinde, yasayla kontrol edilirken, bir çok geliflmeknin kullan›m›, V ‹ Z Y O N te olan ülkede kontrolü sa¤lanamamaktad›r. Bu nedenle, bu ülkelerden gelen droglar pestisit içermektedir. Kimyasal yap›s› farkl› çok say›da pestisit olmas› (organoklorlu,N organofosforlu pestisitler, tiyofosforik asit esterleri, klorlu hidrokar‹ TERNET bonlar, gibi) analiz edilmelerini de güçlefltirmektedir. Analizleri Gaz Kromatografisi (GK) veya Yüksek Bas›nçl› S›v› Kromatografisi (YBSK) gibi uzmanl›k gerektiren yöntemlerle gerçeklefltirilebildi¤inden, ancak Araflt›rma Merkezleri’nde yap›labilmektedir. Bu konuda yap›lan bilimsel çal›flmalarda pestisitlerin sadece çok az k›sm›n›n (%10) çaya geçti¤i tesbit edilmifltir.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

205

Radyoaktif Maddelerle Kirlenme
Yeryüzünde çok say›da do¤al radyoaktif element bulunmaktad›r. Uranyum ve toryum suda çözünmeyen a¤›r metallerdir. ‹nsan vücudunda da do¤al radyoaktif elementler vard›r. Bunun d›fl›nda nükleer denemeler, savafllar ve kazalar sonucunda radyoaktif kirlenmeler oluflmaktad›r. Oldukça uzun ömürlü radyoaktif elementler Dünya’n›n her yerine radyoaktif serpinti halinde ya¤murlar ile da¤›lmakta, g›da zincirine girmekte, insan vücudunda birikmektedir. Özellikle 1986 y›l›nda Rusya’da Çernobil reaktöründe meydana gelen nükleer felaketten sonra AB ülkelerinde bitkisel materyallerin radyoaktif maddelerle kirlenmesi konusu daha fazla dikkat çekmifltir. AB standartlar›na göre izin verilen en yüksek radyoaktif madde de¤eri 600 Bq(bekerel) / kg olarak s›n›rland›r›lm›flt›r. Ancak, suda çözünmeyen radyoaktif maddelerin sadece çok az miktar› çaya geçti¤i için çay tüketicileri için büyük bir tehlike yoktur.

B‹TK‹SEL ÇAY ÇEfi‹TLER‹ Mono Çaylar
Tek bir bitkinin kök, rizom, kabuk, yaprak, çiçek, meyve, tohum gibi k›s›mlar›ndan veya bütününden haz›rlanan çaylara mono çaylar denir (fiekil 8.5). Chamomillae flos, Menthae folium, Tiliae folium, Salviae folium , Sideritis herba (da¤ çay›), Sennae folium, Cynosbati fructus, Althaea flos, Foeniculi fructus, Anisi fructus gibi çay› haz›rlanan baz› droglar baflka droglarla kar›flt›r›lmadan tek bafllar›na kullan›l›rlar ve mono drog ad›n› al›rlar. (Tablo 8.3). Halk hekimli¤inde yayg›n flekilde kullan›ld›¤› gibi endüstriyel olarak da üretilirler.
Mono çay Adaçay› Al›ç çiçe¤i çay› Anason çay› Astragalus çay› Biberiye çay› Civan perçemi çay› Kullan›m amaçlar› Bedeni ve kalbi güçlendirici Kalp kas›n› güçlendirici, eklem kireçlenmesine karfl› Gaz giderici, mide güçlendirici, öksürük kesici Ba¤›fl›kl›k sistemini güçlendirici Kan yap›c›, kan dolafl›m›n› h›zland›r›c›, a¤r› kesici Menapoz s›k›nt›lar› (genel), âdet görme rahats›zl›klar›, zona ç›banlar›, iltihapl› yaralar, kans›zl›k, mide, ba¤›rsak ve safra safrakesesi rahats›zl›klar›, öksürük, so¤uk alg›nl›¤›nda Ba¤›fl›kl›k sistemini güçlendirici, hafif ve orta fliddetli so¤uk alg›nl›¤›, grip, lokal olarak zor iyileflen yan›klar, kronik yorgunluk. Karaci¤er ve safra kesesinin çal›flmas›n› h›zland›r›c›, kanda kolesterol ve ya¤ seviyesini düflürücü, ifltah aç›c›, idrar ve safra söktürücü Diüretik , idrar yollar› antisepti¤i, safra söktürücü, sistit, üriner sistemde kum veya tafl söktürücü, böbreküstü bezlerini çal›flt›r›c›, ayr›ca zay›flat›c›. Resim 8.5 Mono çay.

Tablo 8.3 Eczanede sat›lan mono çaylardan örnekler.

Ekinezya kök ve yaprak çay› Enginar yapra¤› çay›

Funda yapra¤› çay›

206
Tablo 8.3 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Ginseng çay› Is›rgan otu çay› Karabafl otlu çay Kekik çay› Mate çay› Melissa çay› Meyan kökü çay› Mürverli çay Papatya çay› Rezene çay› Sar› kantaron çay› Sinameki çay› Valerian çay› Yeflil çay Zencefil çay›

Ba¤›fl›kl›k sistemi ve zihin fonksiyonlar›n› güçlendirici. ‹drar artt›r›c›, ödem çözücü, kan temizleyici, iltihap giderici, demir eksikli¤ini giderici, organizmay› uyar›c›. A¤r› kesici, kalbi güçlendirici, balgam söktürücü, zindelik verir. Kolesterol düflürücü,sindirim sistemi uyar›c›, ifltah aç›c›, Uyar›c› ve enerji verici, ya¤ emilimini engeller ve ya¤ yak›l›m›n› artt›r›r. Antidepresan Atefl düflürücü, karaci¤er toksik maddelerinin süzülmesinde yard›mc› Hipertansiyon, nefes darl›¤›, çarp›nt›, bafl dönmesi, s›k idrara ç›kma gibi rahats›zl›klarda Gaz giderici, ishal, deri döküntüsü, mide rahats›zl›klar›, balgam söktürücü. Öksürük kesici, balgam söktürücü, bebeklerde yat›flt›r›c›, mide fliflkinli¤i giderici Yara iyileflme sürecini h›zland›r›r, hafif ve orta fliddetteki depresyonlarda rahatlat›c›. Müshil, kab›zl›k giderici. Sinir sistemini güçlendirici. Kolesterol, tansiyon ve kan flekerini düflürür, grip, a¤›z kokusu, kanser gibi rahats›zl›klarda önemli bir antioksidan. Mide bulant›s›, fliflkinlik ve kolik gibi sindirim problemlerinde

Kar›fl›m Çaylar
‹ki veya daha fazla bitkisel drog içeren çaylara kar›fl›m çaylar denir (Resim 8.6). Kar›fl›m çaylar genellikle kar›fl›m›n görünüflünü, kokusunu, tad›n› düzeltici olarak kullan›lanlar ile ayn› tedavi edici özelli¤i tafl›yan 2-5 drogdan oluflurlar. Prensip olarak kar›fl›m çaylar 7-8 den daha fazla drog içermemelidir, çünkü drog say›s› artt›kça istenen etkiden uzaklafl›labilir ve toksik etkiler meydana gelebilir. Kar›fl›m bitkisel çay haz›rlan›rken en çok dikkat edilmesi gereken fleylerin bafl›nda, tedaviye uygun çay formülünün saptanmas› ve kiflinin sürekli kulland›¤› ilaçlar ve belirli hastal›klar› olup olmad›¤›n›n belirlenmesi gelmektedir. Genellikle, kar›fl›m çay formülleri haz›rlarken ›l›ml› etkili droglar tercih edilmektedir. Kuvvetli etkili droglar pek tercih edilmezken, orta etkili droglar ise dozajlar›na dikkat edilerek kullan›lmal›d›r (Tablo 8.4).

Resim 8.6 Kar›fl›m çay.

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

207
Tablo 8.4 Çay formüllerinde yer alan droglar›n s›n›fland›r›lmas›.

Il›ml› etkili droglar Rosmarini folium Salvia folium Melisa folium Cynosbati fructus Kiflnifl Tilia folium Menthae folium Foeniculi fructus Hyperici herba Glycirrhiza radix Althaeae radix

Orta etkili droglar (Mezzo forte grubu) Sennae folium Arnica flos Silybi herba

Kuvvetli etkili droglar (Forte grubu) Belladonnae folium Aconiti folium Digitalis folium

Kar›fl›m çaylarda çay›n beklenen etkisinden sorumlu droga temel drog denir. Temel drog tercihen bir tane olup en fazla 3 farkl› drog olabilmektedir. Temel drogun etkisini artt›ran droglara ise yard›mc› drog denilmektedir. Çay›n tad ve kokusunu düzenleyen, içimini kolaylaflt›ran droglar ise düzeltici drog ad›n› al›r. Çay kar›fl›m› içerisine hastan›n içerken zevk alaca¤›, ama çay›n di¤er droglar›n›n etkisini bozmayacak renkli çiçekler eklenir ve bunlara tamamlay›c› drog denir (bak. Tablo 8.5 ve 8.6).

Resim 8.7 Echinaceae flos.

K›fl Çay› reçetesi (anonim) Bamya çiçe¤i Mayan kökü Kuflburnu Karabiber Zencefil Nane Tarç›n Hibiskus çiçe¤i Echinaceae flos (temel drog) (Resim 8.7) Glycirrhizee radix (temel drog) Cynosbati fructus (yard›mc› drog) Piperis nigri fructus (yard›mc› drog) Zingiber officinalis (yard›mc› drog) Menthae folium (düzeltici drog) Cinnamomi cortex (düzeltici drog) Hibisci flos (tamamlay›c› drog)

Tablo 8.5 So¤uk alg›nl›¤› ve grip için haz›rlanan bir çay kar›fl›m›ndaki droglar›n rolleri.

208
Tablo 8.6 Eczanede sat›lan kar›fl›m çaylardan örnekler.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kar›fl›m çay

‹çeri¤i

Kullan›m amac›

Aktif Kar›fl›k Bitkisel çay

Is›rgan otu, adaçay› yapra¤›, may›s papatyas› biberiye yapra¤›, limon Enerji verici, vücut direncini artkabu¤u, tarç›n kabu¤u, kiflnifl, ka- t›r›c›, antibakteriyal, antiviral. ranfil, nane yapra¤›, zencefil kökü Papatya, Rezene, o¤ulotu yapra¤›, Süt çocuklar› ve çocuklarda gaz kekik, anason söktürücü, a¤r› kesici, rahatlat›c› Kara nane, rezene, yeflilçay, yeflil yulaf, bö¤ürtlen, ahududu, limon Ba¤›fl›kl›k sistemini desteklemek, kabu¤u, biberiye, ›s›rgan otu, kiraz gençleflmek için sap›, enginar yapra¤›, dereotu meyvas› Tarç›n kabu¤u, karanfil, elma kabu¤u, portakal kabu¤u, kuflburnu, papatya, rezene. Ginseng kökü, nane yapra¤›, may›s papatyas›, o¤ulotu yapra¤› Antiseptik, ifltah aç›c›, midevi, uyar›c›, gaz giderici. Ba¤›fl›kl›k sistemi ve zihin fonksiyonlar›n› güçlendirici, kalp kuvvetlendirici, halsizlik ve yorgunluk giderici

Bebek çay›

Detoks çay›

Kar›fl›k Bitkisel çay

Kar›fl›k Bitkisel çay

Kar›fl›k Bitkisel çay K›fl çay›

Zencefil kökü, ›hlamur çiçe¤i, kuflYat›flt›r›c›, gaz giderici.. burnu, elma kabu¤u Ekinezya, limon kabu¤u, zencefil kökü So¤uk alg›nl›¤›, grip tedavisinde ba¤›fl›kl›k sistemini güçlendirici

O¤ulotu yapra¤›, anason meyvesi, lavanta çiçe¤i portakal kabu¤u, Uykusuzluk problemlerine yarRelax Kar›fl›k Bitkisel çay adaçay› yapra¤›, ›hlamur, limon d›mc›, yat›flt›r›c›. kabu¤u, nane yapra¤› Sinameki yapra¤›,rezene meyvesi, kuflburnu, kantaron, ›s›rgan yapra¤›, civanperçemi, anason meyvesi,kay›n a¤ac› meyvesi, ahududu yapra¤›, ard›ç a¤ac› meyvesi. Kilo vermesi gereken kiflilerin günlük almas› gereken kaloriye uygun diyet ve spor aktiviteleri yan›nda.ba¤›rsaklar› çal›flt›r›c› ve hazm› kolaylaflt›r›c›.

Zay›flama çay›

Zay›flama çay›

Civanperçemi otu, barut a¤ac› kabu¤u, rezene meyvesi, anason, beyaz hufl a¤ac› yapra¤›, ahududu, Sinameki yapra¤›. kimyon, kuflburnu, ard›ç meyvesi, ›s›rganotu yapra¤›, Sinameki yapra¤›, mate yapra¤›, rezene, funda yapra¤›, kiraz sap›, bö¤ürtlen, biberiye, m›s›r pükülü, maydanoz yapra¤›
Sunufl flekillerine göre Bitkisel Çaylar

Form çay›

Zay›flamak için

Paket Çaylar

Poflet Çaylar

Çözünür Çaylar

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

209

Parçalanm›fl, ufalanm›fl veya toz edilmifl bitkisel materyalden oluflan bitkisel çaylar paket çaylar ve poflet çaylar olarak tüketiciye sunulmaktad›r.

Paket Çaylar
Reçetede önerilen veya hastan›n ihtiyac›na göre eczanede haz›rlanarak, doz bilgisi ve kullan›mlar› aç›klanarak hastaya verilen çaylard›r.

Poflet Çaylar
Tek kullan›ml›k paketler halinde haz›rlan›r, ayr›ca haz›rlama ve doze edilme kolayl›¤›na sahip çaylard›r (Resim 8.8). Hastaya do¤ru doz sa¤lad›¤› için ve yeterince ufalanm›fl olan droglardan (uçucu ya¤ içerenlerin d›fl›nda) en fazla miktarda etkin madde çaya geçti¤i için oldukça avantajl›d›r. Bunun yan›nda, uçucu ya¤ içeren bitkilerin ufalama veya ö¤ütme s›ras›nda uçucu ya¤ tafl›yan salg› tüyleri ve kanallar›na zarar verildi¤inden k›sa sürede tafl›d›klar› uçucu ya¤›n büyük k›sm›n› kaybetmeleri poflet çaylar için önemli bir dezavantajd›r. Di¤er bir dezavantaj ise tüketici pofletin içini görmedi¤i için poflette az yada çok yabanc› madde olabilir. Örne¤in; Papatya poflet çaylar›nda sadece çiçekler olmas› gerekirken, yaprak ve gövdeye de rastlanmaktad›r. Papatya çiçekleri ac›, toprak üstü k›s›mlar› ise baharatl› tada sahip oldu¤undan, çay›n tad› ve kokusu aç›s›ndan istenmeyen durumlar ortaya ç›kabilir. Eczanede sat›lan poflet çaylar›n içeri¤i farmakope standartlar›na uygun olmal›d›r. Bu nedenle eczac› farmakope kalitesine uygun drog temin etmeli, zaman zaman kontrollerini yapmal›d›r. Eczanede haz›rlanan bitkisel çaylar EP standartlar›na uygun olmal›d›r: • Kullan›mdan hemen önce haz›rlanmal›, • Drog veya poflet çay halinde bulunmal›, • Temin edilen bitkisel materyal farmakope standartlar›nda olmal›, • Kullan›lan droglar, Farmakopede belirtilen mikrobiyolojik özelliklere uygun olmal›, • Kolay y›rt›lmayan, zamks›z, iplikle dikilmemifl ve üzerinde bask› tafl›mayan pofletlere kullan›lmal›, • Çay pofletleri aroman›n korunmas› ve nemden uzak tutulabilmeleri için tek tek dayan›kl› paketlere konmal›, • Pofletlerin konaca¤› paketler ›fl›k, nem gibi istenmeyen unsurlardan ürünü korumal›, • Paketler üzerinde tüketiciyi do¤ru yönlendirecek, kullan›l›fl flekli, dozaj›, haz›rlan›fl›, uyar›lar ve varsa yan etkileri gibi gerekli bilgilerin de yaz›l› oldu¤u bir etikete sahip olmal›, • Ayr›ca etiketlerde üretim ve son kullanma tarihleri yaz›lmal›d›r. Bitkisel droglar kar›fl›m çaylar içerisinde, kaba veya ince do¤ranm›fl ya da kesilmifl halde bulunurlar. Ö¤ütme derecesi çay›n haz›rlanmas›nda en önemli basama¤› oluflturur. Yapraklar genellikle dört köfleli parçalar fleklinde kesilmifl; odun, kök ve kabuklar ince kesilmifl yada kaba toz edilmifl; meyve ve tohumlar ise genellikle bütün halde tutularak, kullan›m öncesi ufalan›rlar.
Resim 8.8 Poflet çay.

210

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Paketleme, nakliye veya depolama esnas›nda ö¤ütme derecesi farkl› droglar›n çay pofletleri içerisinde bir tarafta toplanmas›n›n engellenmesi için kar›fl›mdaki her drog hemen hemen eflit boyutta ö¤ütülmelidir.

Çözünür (Instant) Çaylar
Çözünür çaylar, kurutulmufl bitki veya bitki kar›fl›mlar›ndan su veya sulu etanol kullan›larak ekstraksiyon yoluyla elde edilirler. Ekstraksiyondan sonra özel yöntemlerle kurutulup toz edilen bu çaylar s›cak suda kolayca erir, bekletme ve süzmeye gerek olmad›¤› için ekstre s›v›n›n her bölgesine eflit miktarda da¤›l›r. Çabuk haz›rlanabildi¤i için tüketici taraf›ndan çok fazla tercih edilirler. Çözünür çaylar ya kavanozlarda çok kullan›ml›k veya alüminyum torbalarda tek kullan›ml›k olarak piyasaya ç›kar›l›r (Resim 8.9). Çözünür çaylardan en çok kullan›lan› papatya çay›d›r. ‹malat yöntemi gere¤i, özellikleri farkl› iki tip çözünür çay haz›rlanmaktad›r. Bunlar; püskürterek kurutulmufl çaylar ve granüle çaylard›r.
Çözünür Çaylar

Püskürterek kurutulmufl çaylar

Granüle çaylar

Püskürterek Kurutulmufl (spray-dried) Çaylar
Resim 8.9 Çözünür çaylar.

Pulverizasyon (püskürtmeli kurutma): Kat› bir maddeyi toz ya da s›v› flekle dönüfltürüp özel bir aletle (pulverizatör) belirli bir bölgeye saçmakt›r.

Bitkisel materyalden su veya sulu etanol kullan›larak haz›rlanan çözeltilerin püskürterek kurutulmas› sonucu oluflan damlac›klar s›cak hava ak›m›yla kurutulur ve kurutucunun duvar›nda ince, kuru ve yüzeyi pürtüklü çok küçük parçac›klar halinde toplan›r. Püskürterek kurutulmufl çaylar›n haz›rlanmas›nda bir tafl›y›c›ya gerek duyulmad›¤› için drogdan kaynaklanmayan karbohidrat miktar› çok azd›r. Kurutma esnas›nda oluflan ›s› nedeniyle ekstreden uzaklaflan uçucu ya¤lar, sonradan ekstreye ilave edilebilir. Elde edilen toz, suda kolay çözündü¤ü ve düflük yo¤unlu¤a sahip oldu¤u için kolayca nem çekebilece¤inden paket aç›ld›kdan sonra k›sa sürede tüketilmelidir.

Granüle Çaylar
Granülasyon veya aglomerasyon iflleminde önce bitkisel droglar›n s›v› haldeki ekstreleri bir tafl›y›c› materyal (sakaroz veya baflka bir karbohidrat) üzerine püskürtülerek granüler haline getirilir, daha sonra da ›s› tatbik edilerek kurutulur. Elde edilen granüller suda kolay çözünür ve nem çekici özellikleri azd›r. Kullan›m kolayl›¤› ve tatl› lezzetinden dolay› bu tip haz›r çaylar daha çok tercih edilir. Ayr›ca granüle çaylar haz›rlarken granülasyon esnas›nda yapay tatland›r›c›lar kullan›larak zay›flama granüle çaylar› veya fleker hastalar› için özel çaylar haz›rlanabilmektedir. Her iki çözünür çay türünün son üründe kuru drog ekstre miktarlar› karfl›laflt›r›lacak olursa püskürterek kurutulmufl çaylar›n, granüle çaylara üstünlük sa¤lad›¤› görülmektedir. Çünkü, granüle çaylarda kuru ekstre miktar› %2-3, dolgu maddesi miktar› ise %97-98; püskürterek kurutulmufl çaylar da ise kuru ekstre miktar› %20 civar›ndad›r.

Granülasyon: Toz haldeki bitkisel droglar›n bir ba¤lay›c›yla birbirine ba¤lanmas›yla elde edilen asimetrik partiküller (granüller) oluflturulmas›d›r. Aglomerasyon: Toz veya ince taneli maddenin belirli parça büyüklü¤ünde bütünlefltirilmesi, yani belirli tane boyutuna getirilmesidir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
8. Ünite - Bitkisel Çaylar S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

211

D‹KK T T›bbi kullan›m için ideal çay, lipofilik ve hidrofilik aktif maddeleri birlikte Aiçeren püskürterek kurutulmufl çaylard›r.

D‹KKAT

B‹TK‹SEL ÇAY HAZIRLAMA

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Mono veya kar›fl›m çaylardan olumlu sonuç AMAÇLARIMIZ al›nabilmesi için do¤ru zamanda toplanm›fl, do¤ru bitkinin, do¤ru k›sm›n›n temin edilmifl olmas›, Avrupa Farmakopesi’nde belirtilen liK ‹ T A P mitler içerisinde nem ve mikroorganizma içermesi, ayr›ca a¤›r metal gibi kirlilikleri tafl›mamas› gerekir. Bu nedenle Avrupa FarmaTELEV‹ZYON kopesi’ne uygun, analiz ve kontrolleri yap›lm›fl droglar›n eczac› bilgisi dahilinde eczanede bulundurulmas› gerekir. Bitkisel çaylar›n haz›rlanmas› için kulla‹NTERNET n›lan çeflitli yönergeler vard›r. Ama genelde haz›rlanan her bitkisel çay paketinin etiketinde (-1 veya 2) çay yada çorba kafl›¤› parçalanm›fl kuru drog kar›fl›m› bir fincan kaynam›fl su üzerine ilave edilir, kapa¤› kapat›larak 5-10 dakika demlenir, sonra süzülür- fleklinde bir aç›klama bulunur. (Resim 8.10). Haz›rlama yönteminin seçimi bitkisel çay çözeltisine geçecek etken maddeler bak›m›ndan önemlidir. Yanl›fl yöntem seçilirse istenen maddeler yan›nda istenmeyen maddelerde çaya geçebilir. Bitkisel çaylar›n ço¤unun ayn› zamanda t›bbi kullan›mlar› olmas› nedeniyle do¤ru tedavi için do¤ru haz›rlama yöntemi kullanmak çok önemlidir. Bitkisel çay haz›rlama yönteminin seçimi neden çok önemlidir?
SIRA S‹ZDE

Resim 8.10
AMAÇLARIMIZ Çay haz›rlanmas›.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

2

SIRA S‹ZDE

Bitkisel çay haz›rlarken, tek doz için drog/s›v› oran›, dro¤un toz edilme dereDÜfiÜNEL‹M cesi ve çay haz›rlama yöntemi dikkate al›nmas› gereken en önemli konulard›r.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Drog /S›v› Oran›

S O R U

Ço¤u bitkisel drog sadece zay›f etkili olmas›na ve zehirli madde içermemesine ra¤men, günlük dozu, aktif bilefliklerin etkilerinden dolay› dikkatlice‹ hesaplanmal›d›r. D KKAT Bu konuda eczanedeki tek bilgili kifli eczac›d›r ve kendisinden mutlaka yard›m al›nmal›d›r. SIRA S‹ZDE Drog/s›v› oran› çeflitli çaylar için afla¤›daki flekilde özetlenebilir. • Çözünür veya granüle çaylar için, 1-2 çay kafl›¤› toz, bir fincan [150 - 200 ml] s›cak suya eklenip eriyinceye kadar kar›flt›r›ld›ktan sonra yudum yudum içilir. AMAÇLARIMIZ • Poflet çaylar için, 1 poflet bir fincan kaynar suya dald›r›l›r, fincan›n a¤z› kaSIRA S‹ZDE palt›larak 5-10 dakika bekletilir, daha sonra poflet fincandan ç›kart›larak çay yudum yudum içilir. Kurutulmufl ve parçalanm›fl droglardan oluflan kar›fl›mK ‹ T A P larda ise çay etiketinde yazd›¤› flekilde 1 tatl› (1-2 g) veyaÜyemekM(3-5 g) kaD fiÜNEL‹ fl›¤› kar›fl›m fincana al›n›r, üzerine 150 - 200 ml kaynar su eklenir, fincan›n a¤z› kapalt›larak 5-10 dakika bekletilir. Daha sonra süzülerekOyudum yuT E L EOV ‹ Z U N S R Y dum içilir.
D‹KKAT ‹ste¤e ba¤l› olarak bitkisel çaylara tad vermek için bal veya fleker eklenebilir, kar›fl›mlar‹NTERNET daki aktif maddelerle istenmeyen etkileflimler yapabilece¤inden yapay tatland›r›c›lar tavsiye edilmez. SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P
DÜfiÜNEL‹M

T E S EOV ‹ Z U O N L R Y

D‹KKAT ‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

212

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Drogun Ö¤ütme Derecesi
Çay kar›fl›m›ndaki droglar›n do¤ru doze edilmesinden sonra homojen bir kar›fl›m elde edilmesi için uygun flekilde ö¤ütülmesi gerekmektedir. Bitkisel droglar›n içerdi¤i aktif maddelerin miktar›, ö¤ütme derecesinin artmas›yla artar ve en çok verim toz droglarda elde edilir. Baz› droglar için parçalanma ebatlar› Tablo 8.7’de verilmifltir:
Tablo 8.7 Bitkisel materyallerin drog olarak kullan›lan k›s›mlar› için parçalanma ebatlar›. Drog Yaprak, çiçek veya herba Odun, kabuk ve kökler Meyve ve tohumlar Alkaloit ve saponin içeren droglar Ö¤ütme derecesi kaba k›y›lm›fltan ince k›y›lm›fla ince k›y›lm›fltan kaba toz edilmifle kullanmadan hemen önce ezilir veya kabaca toz edilerek kar›fl›ma eklenir ince toz parçac›k büyüklü¤ü ~ 4 mm ~ 2.5 mm ~ 2 mm ~ 0.5 mm

Bunlar›n yan›nda, uçucu ya¤ tafl›yan droglar›n ince toz edilmesi sak›ncal›d›r, uçucu ya¤ tafl›yan salg› organlar› ince toz etme s›ras›nda tamamen parçalanaca¤›ndan uçucu ya¤ a盤a ç›kar ve oda s›cakl›¤›nda buharlafl›r, aktif madde kayb› olaca¤›ndan beklenen etki görülmez. Ayr›ca, kar›fl›m halindeki çaylar için kullan›lacak droglar ö¤ütülürken parçac›k boyutlar›n›n mümkün oldu¤unca ayn› olmas›na dikkat edilmelidir. Aksi takdirde, nakliye veya depolama s›ras›nda farkl› parçac›k boyutuna sahip droglar›n belli bölgelerde birikti¤i görülür.
SIRA S‹ZDE

3

SIRA S‹ZDE Bitkisel çay haz›rlanmas› s›ras›nda dikkat edilmesi gereken önemli faktörler nelerdir?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Resim 8.11

‹nfüzyon yöntemi D ‹ çay haz›rlama. ile K K A T
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

DÜfiÜN L‹M FarmakopelerdeEbasit çay haz›rlama yöntemleri infüzyon, dekoksiyon ve maserasyon olarak belirtilmektedir. S O R U ‹nfüzyon (Demleme): Kapakl› bir kapta gerekli miktar drog üzerine kaynar su (150-200 mL) ilave edilir, kapak kapat›l›r, zaman zaman D‹KKAT kar›flt›r›larak 5-10 dakika su banyosunda bekletilir (demleme), s›cakken süzülür. Özel bir kay›t SIRA S‹ZDE yoksa % 2’lik konsantrasyonlarda haz›rlan›r. Haz›rland›ktan sonra k›sa sürede tüketilmelidir. Yaprak, çiçek, herba droglar›n›n ço¤u için ve AMAÇLARIMIZ baz› tohum ve kökler için en iyi çay haz›rlama yöntemi infüzyondur (Resim 8.11). Dekoksiyon: Kapakl› bir kapta gerekli mikK ‹ T A P tar drog üzerine so¤uk su ilave edilir. 5-10 dakika hafif atefl üzerinde kaynat›l›p, biraz so¤uduktan sonra süzülür. Hemen tüketilmelidir. TELEV‹ZYON Özel bir kay›t yoksa % 2’lik konsantrasyonlarda haz›rlan›r. Sert kabuklu (tohum, kök ve odun) ve tanen içeren droglar›n çaylar› bu flekilde haz›rlan›r. Çünkü sert kabuklu droglardan çay haz›rlan›rken aktif maddelerinin a盤a ç›kabilmesi için da‹ N gerekir. ha çok enerjiT E R N E T

Bitkisel Çay Haz›rlama Yöntemleri

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

213
Resim 8.12 Çay haz›rlama s›ras›nda kullan›lan süzgeçleri. Kaynak: (www.mountainros eherbs.com)

Maserasyon: Gerekli miktar drog bir süre (en az 30 dakika) so¤uk su içerisinde bekletilir. Süzülerek ayr›lan maserat so¤uk ya da ›l›k olarak tüketilir (Resim 8.12). Özellikle müsilaj (hatmi kökü, keten tohumu gibi.), uçucu ya¤ içeren veya aktif maddeleri (B ve C vitaminleri gibi) s›cak uygulanmas› ile bozulabilen bitkisel droglar›n çaylar› maserasyon yöntemi ile haz›rlan›r (Resim 8.13). Bitkisel çaylar her zaman taze su ile haz›rlanmal›d›r. En iyisi distile sudur, bunun yan›nda kaynak veya süzülmüfl su da kullan›labilir. Klor, flor gibi zararl› maddeleri içeren çeflme suyu tavsiye edilmez. Özellikle maserasyon yöntemi ile haz›rlanan çaylarda kaynam›fl so¤utulmufl su kullan›lmal›d›r. Baz› durumlarda so¤ukta maserasyon yöntemi ile haz›rlanan çaylar sa¤l›¤a uygun olmad›klar› gerekçesiyle tercih edilmemektedir. Yap›lan araflt›rmalar da, yeterince temiz olmayan droglardan kaynatmayla haz›rlanan çayda mikrop bulunmazken, 60°C s›cak suyla haz›rlananlarda yüksek, so¤uk suyla haz›rlananlarda ise çok yüksek say›da mikrop bulunmas› bu düflünceyi do¤rulamaktad›r.
SIRA S‹ZDE Çeflitli Farmakopelerce kabul edilen bitkisel çay haz›rlama yöntemleri nelerdir, aç›klay›n›z.

Resim 8.13 Maserasyon yöntemi ile çay haz›rlama. Kaynak: (www.bigstockphot o.com)

4

SIRA S‹ZDE

B‹TK‹SEL ÇAYLARIN KULLANILDI⁄I RAHATSIZLIKLAR

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Son y›llarda teknoloji ve t›p ne kadar ilerlerse ilerlesin, ülkelerin ekonomik olaS rak girdikleri ç›kmazlar nedeniyle dünya nüfusunun %80’nin O R U için t›bbi tedavi bitkileri kulland›¤› bilinen bir gerçektir. Az geliflmifl ya da geliflmekte olan ülkelerde yaflayan bu insanlar modern t›p olanaklar›ndan yeterince A T D ‹ K K yararlanamamaktad›r. Bu nedenle, dünyada bitkilerin çay formunda tedavide kullan›mlar› oldukça yayg›nd›r. SIRA S‹ZDE Dünya Sa¤l›k Teskilat›’n›n (WHO) ülkenin farmakopelerine ve t›bbi bitkileri üzerinde yap›lm›fl olan yay›nlara dayanarak yapt›¤› bir araflt›rmaya göre tedavi amac›yla kullan›lan t›bbi bitkilerin toplam miktar› 20.000 civar›ndad›r. Ülkemizde AMAÇLARIMIZ ise 1000 kadar bitki türü t›bbi amaçlarla de¤erlendirilmektedir. Bu türlerinde ancak 50-60 tanesi çay olarak kullan›lmaktad›r. K ‹ T A P Fitoterapinin uygulama yollar›ndan birisi olan bitkisel çaylar haz›rlan›rken bitki veya droglardaki etkili maddelerin önemli bir k›sm› çaya rahatl›kla geçmektedir. Haz›rlanmalar› kolay oldu¤u için, t›bbi çaylar genifl bir etki alanlar›na sahiptirler. TELEV ZYON Solunum yolu enfeksiyonlar›, gribal enfeksiyonlar, sinir sistemi ‹hastal›klar›, romatizmal flikayetler, sindirim sistemi hastal›klar›, üriner sistem rahats›zl›klar›, kad›n hastal›klar›, kalp ve dolafl›m sistemi rahats›zl›lar› ve cilt hastal›klar› bitkisel çaylar›n s›kl›kla kullan›ld›¤› alanlard›r. Ayr›ca günümüzde özellikle geliflmifl ülkelerde yafla‹NTERNET yan insanlar›n yanl›fl beslenme ve hareketsizlik nedeniyle fazla kilo almalar› zay›flama için kullan›lan çaylar› da popüler hale getirmifltir.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

214

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Grip ve So¤uk Alg›nl›¤›nda
Çok say›da ekspektoran özellikdeki saponin (Glycyrrhizae radix) ve uçucu ya¤ içeren (Thymi herba, Anisi fructus, Menthae folium, Foeniculi fructus,) drog ile öksürük yat›flt›r›c› olarak kullan›lan ve müsilaj içeren drog (Plantaginis semen, Althaeae radix, Sambuci flos, Tiliae flos, Farfarae folium, Malvae folium) bu gruptad›r. So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde ayr›ca limondan fazla C vitamini içeren kuflburnu (Cynosbati fructus) da s›kl›kla kullan›lmaktad›r.

Ba¤›fl›kl›k Sistemi Rahats›zl›klar›nda
Son 20-30 y›lda görülen teknolojik geliflmeler, hava ve çevre kirlili¤i, gürültü, sigara ve alkol kullan›m› ve yaflanan duygusal sorunlar ba¤›fl›kl›k sistemini olumsuz yönde etkileyen en önemli faktörlerdir. Zay›f bir ba¤›fl›kl›k sistemi kronik enfeksiyonlara, s›k s›k grip ve so¤uk alg›nl›¤› hastal›klar›na, yaralar›n zor iyileflmesine neden olabilmektedir. Hastal›klara neden olan mikroorganizmalarla savaflmak ve iyileflme sürecini yönetmek ba¤›fl›kl›k sisteminin görevidir. Ba¤›fl›kl›k sisteminin zay›flamas› kifliyi her türlü hastal›¤a aç›k hale getirir. Ba¤›fl›kl›k sistemini korumak ve güçlendirmek için çeflitli bitki çaylar›ndan yararlan›labilir. Bu amaçla çay› en çok tüketilen droglar; Echinacea flos, Ginseng, Zingiberis rhizoma, Salvia folium, Matricaria flos, Melissae folium, Menthae folium olarak s›ralanabilir.

Gastrointestinal Sistem Bozukluklar›nda
Bu grupdaki Gentianae radix, Absinthii herba, Alpiniae rhizoma gibi ac› maddeler içeren droglar mide salg›s›n› artt›rmak ve ifltah› uyarmak için; Centaurii herba, Matricariae flos, Carvi fructus, Anisi frucuts, Alpiniae rhizoma, Menthae folium (Mentha pulegium) haz›ms›zl›k için; Cinnamomi cortex ve antrasen glikozitleri içeren fliflme kapasitesine sahip Lini semen ise kab›zl›¤›n azalt›lmas› için ve tanen içeren Calami rhizoma ishali önleyici olarak kullan›l›rlar. Bunlar›n yan›nda, Aurantii amari pericarpium, Cinnamomi cortex gibi uçucu ya¤ içeren droglar karminatif; Matricariae flos, Menthae folium, Anisi fructus gibi droglarda spazmolitik etkili çay olarak kullan›l›rlar. Ayr›ca, ülkemizde özellikle de köylerde da¤çay› ad›yla baz› Sideritis, Stachys ve Phlomis (Lamiaceae) türlerinin çiçek durumlar› veya yapraklar› gaz söktürücü, karminatif ve midevi olarak yayg›n biçimde kullan›lmaktad›r. Ayr›ca, Türkiye’de kekik olarak kullan›lan cinslerden Origanum (O. onites, O. vulgare ssp. hirtum, O. majorana, O. minutiflorum) baflta olmak üzere, Thymbra (T. Spicata), Satureja (S. cuneifolia, S. hortensis), Coridothymus (C. capitatus) ve Thymus (T. longicaulis, T. eigii, T. sipyleus,T. sibthorpii) türleri halk aras›nda midevi ve karminatif olarak infüzyonlar› haz›rlanmak suretiyle kullan›lagelmektedir.
SIRA S‹ZDE

5

SIRA S‹ZDE Türkiye’de da¤çay› olarak bilinen türler nelerdir, hangi rahats›zl›klar›n tedavisinde kulan›l›rlar?
DÜfiÜNE ‹M Safra Kesesi LRahats›zl›klar›nda

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Safra rahats›zl›klar›, safra kesesi iltihab› ve safra kesesi tafllar› olmak üzere 2 flekilS O R U de ortaya ç›kmaktad›r. Bu rahats›zl›klar için kullan›lan oldukça fazla drog bulunmakla birlikte, sadece Silybi herba, Carvi fructus, Rosmarini folium’un böbrek ve safra tafllar› D ‹ K K ATaraxaci herba’n›n safra kesesi ve karaci¤er hastal›klar›nda ve için, T Menthae piperitae folium, Zingiberis rhizoma’n›n ise safra artt›r›c› olarak etkinlikleri kan›tlanm›flt›r. Çok bileflenli (15 ve daha çok) safra çaylar› tercih edilmemektedir.
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

215

Psikolojik Rahats›zl›klarda
Melissae folium, Menthae piperitae folium, Anisi fructus, Aurantii flos gibi uçucu ya¤ içeren droglar sinirlilik, uyku bozukluklar› ve benzer belirtiler için çok s›k kullan›lmaktad›r. Bunlardan baflka, Valerianae radix ve Lupuli flos, stres, korku, gerginlik, huzursuzluk, endifle, Passiflorae herba ve Hyperici herba ise uykusuzluk, sinirlilik ve depresyon için çay olarak kullan›lan bafll›ca droglard›r.

Böbrek ve Mesane Rahats›zl›klar›nda
Bu grupdaki Urtica folium, Betulae folium, Uvae-ursi folium, Graminis rhizoma, Solidaginis junceae herba’dan haz›rlanan çaylar idrar söktürücü (diüretik) etki gösterirlerken, Maydis stylus hem diüretik hemde idrar yollar› dezenfektan› ve tafl düflürücü özellikleri ile destek tedavi için kullan›l›rlar. Ayr›ca böbrek ve mesane tafllar›nda, s›cak Equiseti herba (at kuyru¤u) banyolar› haz›rlan›r ve ayn› zamanda çay› içilir. Calami rhizoma (e¤ir kökü) çay› da böbrek rahats›zl›klar›nda kullan›l›r.

Kad›n Hastal›klar›nda
Kad›nlarda s›k görülen demir eksikli¤i için Urticae folium; regl söktürücü olarak Matricariae flos, Carvi fructus, Thymi herba, Artemisia herba, Foeniculi fructus, Salvia folium; östrajen hormonunu artt›r›c› olarak Salvia folium, Coriandri fructus, Zingiberis radix; östrojen hormonunu azalt›c› olarak ise Agni casti fructus gibi droglar çay olarak kullan›lmaktad›r.

Zay›flama Çaylar›
Son y›llarda tüm dünyada özellikle kad›nlar aras›nda zay›flamak amac›yla pek çok bitki çay› s›kl›kla kullan›lmaktad›r (Resim 8.14). Bileflimine pek çok drog giren zay›flama çaylar› hem ba¤›fl›kl›k sistemini, hem sindirim sistemini koruyucu, hem de idrar artt›r›c› ve kiflinin kendini hafif hissetmesini sa¤layan bitkiler içerir. Bu amaçla, Zingiberis rhizoma toksin at›c›, sindirimi kolaylaflt›r›c›; Chamomillae flos (Matricaria chamomillae) idrar artt›r›c› ve sindirimi kolaylaflt›r›c›; Traxaci radix (karahindiba) hafif müshil, güç verici, kan temizleyici; Echinacea flos ba¤›fl›kl›k sistemini güçlendirici, kan temizleyici ve Lini semen sindirim sistemini koruyucu, yumuflat›c›, karaci¤eri destekleyici olarak zay›flama çaylar›n›n bileflimine girmektedir. Bunlardan baflka Erica folium (Erica vulgaris) ve Rosmarini folium ya¤lar› yakma özelli¤ine sahip olduklar› için tercih edilmektedir. Mate Çay› (bir Güney Amerika bitkisi olan Ilex paraguayensis’den) tüm dünyada obezite tedavisinde kullan›lmakta olup, vücutta ya¤ emilimini engelledi¤i, ya¤lar›n h›zl› yak›lmas›n› sa¤lad›¤› gibi, vücuttan su at›l›m›n› da kolaylaflt›rmaktad›r. Bunlar›n d›fl›nda, Sennae folium, müshil etkisiyle; Equiseti herba idrar art›r›c› ve terletici; Tiliae flos, terletici ve idrar söktürücü; yeflil çay antioksidan ve kolesterol düflürücü; Urtica herba ise idrar söktürücü, kan temizleyici ve güçlendirici etkisiyle pek çok kar›fl›m zay›flama çay›n›n bileflimine girmektedir (Resim 8.15). Çaylar› haz›rlanan droglar ço¤unlukla yukar›da bahsedilen endikasyon gruplar› çerçevesinde kullan›l›rlar. Nispeten daha az drog, di¤er baz› alanlarda; haricen dermatolojik rahats›zl›klarda (Calendula flos, yeflil çay), ayr›ca karaci¤er (Silybi herba, Equiseti herba, Calami rhizoma) ile kalp ve damar hastal›klar›nda (Crataegi flos ve yeflil çay ) uygulanan tedaviye destek olmak üzere kullan›lmaktad›r.

Resim 8.14 Bitkisel çay.

216

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Ayr›ca, bitkisel çay kullan›m› ile hastan›n tedavisine psikolojik olarak da katk›da bulunulur. Droglardan çay haz›rlayarak, hasta durumunun düzelmesine aktif olarak kat›ld›¤›n› düflünür, suyu kaynat›r, bitkisel drogu fincana koyar, üzerine suyu ekler, kar›flt›r›r, yudum yudum içer, belki bunu günde birkaç kere yapmas› gerekecektir. Bu flekilde çaylar psikolojik rahats›zl›klar sonucu oluflan so¤uk alg›nl›¤› veya sinirlilik belirtilerinin iyileflmesinede katk›da bulunabilirler. Bunlar›n yan›nda, bitkisel ilaçlarla tedavi olanaklar› a¤›r kalp yetmezli¤i, tümörler, enfeksiyon hastal›klar›, fleker hastal›¤› gibi ciddi hastal›klar›n kullan›m›nda s›n›rl›d›r. Asl›nda bitkisel droglar san›ld›¤›n›n aksine masum birer ilaç de¤ildir Özellikle k›fl aylar›nda tüketimi artan bitkisel çaylar›n vücudu dinlendirici ve rahatlat›c› etkisinin olabilece¤i, ancak bunlar›n baz› ilaçlarla ters etkileflim yapt›¤›n›n da unuSIRA S‹ZDE tulmamas› gerekir. Ancak uzman doktorun bilgisi dahilinde modern t›bbi tedaviye yard›mc› ve destekleyici olarak kullan›ld›klar› takdirde de¤erlidir. Bitkisel droglar›n yeri kuflkusuzL sa¤l›k ve hastal›k aras›ndaki s›n›rda bulunmaktad›r. Tedavide taDÜfiÜNE ‹M mamen bitkisel ilaçlara yönelmek yerine, daha yüksek riski olan ilaçlar›n al›m›n› azaltmak amac›yla güçlü etkili ilaçlara önemli bir katk› sa¤lamak veya ikincil hasS O U tal›klara destekRiçin kullan›lmalar› en do¤rusudur. Yanl›fl ilaç kullan›m› nas›l komplikasyonlara ve istenmeyen durumlar›n oluflmas›na yol D‹KKAT açabiliyorsa, yanl›fl bitki yada bitkisel ürün kullan›m› da benzer istenmeyen sonuçlar› do¤urabilir. SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ

6

Bitkisel droglar›n tedavide kullan›m› hangi durumlarda sak›nca yaratabilir? Bu durumlarSIRA S‹ZDE da kullan›lmalar› gerekti¤inde nelere dikkat edilmelidir? AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M

D Ü fi ÜResim 8.15 NEL‹M K ‹ T A P

Bitkisel çay S O R U kar›fl›m›.

K ‹ T A P
S O R U

TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET

BAZI FARMAKOPELERDE VE STANDART AMAÇLARIMIZ RUHSATLARDA YER ALAN KARIfiIM ÇAY REÇETELER‹
K ‹ T A P

K ‹ T Resim 8.16 A P

TELEV‹ZYON

Bitkisel çay droglar›.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

217
Resim 8.17 Althaea officinalis.

Öksürük çay› [St.Zul. 2009.99.99] Hatmi kökü (Althaeae radix) 25 k Rezene (Foeniculi fructus) 10 k ‹zlanda likeni (Lichen Islandicus) 10 k Sinirli ot (Plantaginis herba) 15 k Meyan kökü (Glycyrrhizae radix) 10 k Kekik (Thymi herba) 30k Kullan›m amac›: Nezle ve bronflitte. Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kadar kaynar su ilave edilir, kapa¤› kapat›l›p 10 dakika bekletilir ve süzülür. Baflka türlü önerilmediyse, günde birkaç kez, birer bardak taze haz›rlanm›fl çay içilir. Öksürük çay› I [St.Zul. 1979.99.99] Mürver çiçe¤i (Sambuci flos) 30 k Ihlamur (Tiliae flos) (Tilia cordata veya T. platyphyllos) 30 k Tekesakal› (Filipendulae herba) 20 k Kuflburnu (Cynosbati fructus) 20 k Kullan›m amac›: Ateflle seyreden so¤uk alg›nl›¤›nda. Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p 10 dakika bekletilir ve süzülür. Taze haz›rlanm›fl çay, baflka türlü önerilmediyse günde birkaç kez içilir. Gö¤üs çay› [St.Zul. 1969.99.99] Anason (Anisi fructus) 10 k Meyan kökü (Glycyrrhizae radix) 10 k ‹zlanda likeni (Lichen Islandicus) 20 k Hatmi kökü (Althaeae radix) 30 k (Resim 8.17) Öksürükotu (Farfarae folium) 30 k Kullan›m amac›: Üst solunum yollar›n›n tahrifli ile oluflan kuru öksürükde Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür. Kapak kapat›l›p 10 dakika kadar bekletilir ve süzülür. Günde birkaç bardak taze haz›rlanm›fl çay, özellikle sabah uyan›nca ve gece uykudan önce içilir. Yat›flt›r›c› çay [Ph.Helv.] O¤ul otu (Melissae folium) 10 k Kara nane yapra¤› (Menthae piperitae folium) 10 k Kediotu kökü (Valerianae radix) 25 k Portakal çiçe¤i (Aurantii flos) 20 k Anason (Anisi fructus) 15 k Çark›felek (Passiflorae herba) 20 k Kullan›m amac›: Sinirlilik ve uykusuzluk hallerinde Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür, kab›n kapa¤› kapat›l›r ve 10-15 dakika bekletildikten sonra süzülür. Baflka türlü önerilmediyse, taze haz›rlanm›fl çay günde 2-3 defa uykudan önce içilir. Yat›flt›r›c› çay I [St.Zul. 1949.99.99] Kediotu kökü (Valeriana radix) 40 k fierbetçiotu (Lupuli flos) 20 k O¤ul otu (Melissae folium) 15 k Kara nane yapra¤› (Menthae piperitae folium) 15 k Turunç kabu¤u (Aurantii amari pericarpium) 10 k

Standart Ruhsatlar, farkl› pek çok durum için kullan›lan bitkisel ilaçlara iliflkin monograflar içermektedir (St.Zul. (Standardzulassungen für Fertigarzneimittel=German Standard Licences 19862001).

218

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kullan›m amac›: Sinirlilik ve uykusuzluk hallerinde Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür, kab›n kapa¤› kapat›l›r ve 10-15 dakika bekletildikten sonra, süzülür. Baflka türlü önerilmediyse, taze haz›rlanm›fl çay günde 2-3 defa uykudan önce içilir. Safra çay› [St.Zul.1989.99.99] Keraviye (Carvi fructus) 10 k Java zerdeçal› (Curcuma xanthorrhizae rhizoma) 20 k Karahindiba (Taraxaci herba) 30k Devedikeni (Silybi herba) 20 k Kara nane yapra¤› (Menthae piperitae folium) 20 k Kullan›m amac›: Safra kesesi rahats›zl›klar›nda, safra salg›lanmas› eksikli¤ine ba¤l› rahats›zl›klar›n destek tedavisinde; gazdan oluflan haz›ms›zl›k ve sindirim güçlü¤ü gibi mide-barsak sistemi hastal›klar›nda Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›r ve 10-15 dakika bekletildikten sonra süzülür. Baflka türlü önerilmediyse, taze haz›rlanm›fl bir bardak çay yemeklerden yar›m saat önce içilir. Ac› çay (Species amaricantes) [ÖAB] Pelin otu (Absinthii herba) 20 k K›rm›z› kantaron (Centaurii herba) 20 k Turunç kabu¤u (Aurantii amari pericarpium) 20 k Ac› yonca (Menyanthis folium) 10 k Hazanbel rizomu (Calami rhizoma) 10 k Jansiyan kökü (Gentianae radix) 10 k Tarç›n (Cinnamomi cortex) 10 k Kullan›m amac›: Haz›ms›zl›k flikayetlerinde Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›r ve 10-15 dakika bekletildikten sonra süzülür. Gaz söktürücü çay (Species carminativae) [ÖAB] Kara nane yapra¤› (Menthae piperitae folium) 25 k (Matricariae flos) 25 k Papatya çiçe¤i Hazanbel kökü (Calami rhizoma) 25 k Keraviye (dövülmüfl) (Carvi fructus) 25 k Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›r ve 10-15 dakika bekletildikten sonra süzülür. Mide çay› I [St. Zul. 2019.99.99] Jansiyan kökü (Gentianae radix) 20 k Turunç kabu¤u (Aurantii amari pericarpium) 20 k K›rm›z› kantaron (Centaurii herba) 25 k Pelin otu (Absinthii herba) 25 k Tarç›n (Cinnamomi cortex) 10 k Kullan›m amac›: Mide salg›s›n›n yetersizli¤inden oluflan mide rahats›zl›klar› ve ifltahs›zl›k. Dozaj ve kullan›m flekli: 2 tatl› kafl›¤› çay üzerine 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p 5-10 dakika beklenir ve süzülür. Taze ve ›l›k çay, baflka türlü önerilmediyse yemeklerden yar›m saat önce, günde birkaç kez içilir. Mide ve Barsak çay› I [St.Zul. 2029.99.99] Kediotu kökü (Valerianae radix) 25 k Kimyon (Carvi fructus) 25 k Kara nane yapra¤› (Menthae piperitae folium) 25 k

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

219

Papatya çiçe¤i (Matricariae flos) 25 k Kullan›m amac›: Mide veya barsakda oluflan flifllik hissi, hafif kramp benzeri mide-barsak flikayetleri ve asabi kalp-mide sorunlar›nda. Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kadar kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p, 10 dakika kadar bekletilir ve süzülür. Günde birkaç kez birer kupa ö¤ünler aras›nda içilir. Lakzatif çay (Species laxantes) [Ph.Helv.VII] Hindistan sinamekisi meyvesi (Sennae acutifoliae fructus) 50 k Anason (dövülmüfl) (Anisi fructus) 15 k Rezene (dövülmüfl) (Foeniculi fructus) 15 k Meyan kökü (Glycyrrhizae radix) 10 k Mürver çiçe¤i (Sambuci flos) 10 k Kullan›m amac›: kab›zl›k durumlar›nda Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kadar kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p, 10 dakika kadar bekletilir ve süzülür. Günde birkaç kez içilir. Sistit çay› (Species antisystitae) [Ph.Helv. VII] Hufl yapra¤› (Betulae folium) (Betula pendula veya B. pubescens) 25 k Ay› üzümü yapra¤› (Uvae-ursi folium) 45 k Meyan kökü (Glycyrrhizae radix) 30 k Dozaj ve kullan›m flekli: 2-3 tatl› kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p 15 dakika beklenir daha sonra süzülür. Baflka türlü önerilmediyse, günde 3 defa taze haz›rlanm›fl olarak ö¤ün aralar›nda içilir. Mesane ve böbrek çay› I [St.Zul. 1959.99.99] Hufl yapra¤› (Betulae folium) (Betula pendula veya B. pubescens) 20 k Ayr›k kökü (Graminis rhizoma) 20 k Erken Alt›nasa (Solidaginis junceae herba) 20 k Kay›flk›ran kökü (Ononidis radix) 20 k Meyan kökü (Glycyrrhizae radix) 20 k Kullan›m amac›: idrar söktürücü, tafl oluflumunu önleyici, ayr›ca sistit tedavisinde Kronik böbrek hastalar›, bu çay› kullanmadan önce, bir hekime dan›fl›lmal›d›r. Dozaj ve kullan›m flekli: 2-3 tatl› kafl›¤› çaya 150 ml kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p 15 dakika beklenir ve süzülür. Günde 3-4 defa taze haz›rlanm›fl 1 kupa çay ö¤ünler aras›nda içilir. Çok nadirde olsa droglar yan›nda suda çözünen inorganik veya organik maddeler de çay reçetelerine dahil edilebilir. Bunlar önce suda, çözülür ve çay›n bileflimindeki baz› droglar›n üzerine püskürtülür ve droglar 30-40°C’de kurutulur. Bu amaçla, ifllemle bileflimleri etkilenmeyecek droglar kullan›l›r. Lakzatif çay (Species laxantes) [ÖAB] Sinameki yapra¤› (Sennae folium) 50 k (Sambuci flos) 20 k Mürver çiçe¤i Papatya çiçe¤i (Matricariae flos) 5k Rezene (dövüimüfl) (Foeniculi fructus) 15 k Potasyum sodyum tartarat 6k Tartarik asit 4k Kullan›m amac›: kab›zl›k durumlar›nda Dozaj ve kullan›m flekli: Bir çorba kafl›¤› çay üzerine 150 ml kadar kaynar su dökülür, a¤z› kapat›l›p, 10 dakika kadar bekletilir ve süzülür. Günde birkaç kez içilir.

220

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

Bitkisel çaylar› tan›mlayabileceksiniz. Bitkilerle tedavinin en yayg›n uygulama yollar›ndan birisi olan bitkisel çaylar (t›bbi çaylar), günlük rahats›zl›klar olarak de¤erlendirilen flikayetlerin iyilefltirilmesinde tedavi edici de¤ere sahip etkin madde içeren bitki veya bitki k›s›mlar›ndan, tek veya birkaç drog ile belirli kurallara göre haz›rlanan sulu preparatlard›r. Bitkisel çaylar›n haz›rlanmas›nda dikkat edilecek hususlar› aç›klayabileceksiniz. Uygun flekil ve uygun zamanda toplanan bitkilerden terapötik aç›dan en iyi flekilde faydalanabilmek için bitkisel çay numuneleri mutlaka eczac› kontrolünde farmakopelerde belirtilen kurallara uyularak saf ve kontamine olmam›fl bitkisel materyal kullan›larak eczanede haz›rlanmal›, tüketiciye, çay hakk›nda bilgi verilerek, eczanede sunulmal›d›r. Aksi takdirde yanl›fl içerik ve kullan›m nedeniyle insan sa¤l›¤› için tehlikeye at›lm›fl olacakt›r. Bitkisel çaylar›n haz›rlan›fl flekillerine göre (mono ve kar›fl›m çaylar) ve sunufl flekillerine göre (poflet, paket ve çözünür çaylar) farkl› tipleri bulunmaktad›r. Farmakopelerde basit çay haz›rlama yöntemleri infüzyon, dekoksiyon ve maserasyon olarak belirtilmektedir. Kullan›lan bitkisel materyal ve etkin maddenin özelli¤ine göre uygun bir haz›rlama yöntemi seçilmesi hedeflenen terapötik aktivitenin baflar›ya ulaflmas›n› artt›r›r.

A M A Ç

3

AM A Ç

2

Bitkisel çaylar›n kullan›m alanlar›n› aç›klayabileceksiniz. Haz›rlanmalar› kolay oldu¤u için, dünyada bitkilerin çay formunda tedavide kullan›mlar› oldukça yayg›nd›r. Bitkisel çaylar›n en çok kullan›ld›¤› alanlar; solunum yolu enfeksiyonlar›, gribal enfeksiyonlar, sinir sistemi hastal›klar›, romatizmal flikayetler, sindirim sistemi hastal›klar›, üriner sistem rahats›zl›klar›, kad›n hastal›klar›, kalp ve dolafl›m sistemi rahats›zl›lar›, cilt hastal›klar› ile zay›flama problemleri fleklinde say›labilir.

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

221

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel çaylar›n tedavi amaçl› kullan›m alanlar›ndan biri de¤ildir? a. Gribal enfeksiyonlar b. Sinir sistemi hastal›klar› c. Çeflitli kanser türleri d. Romatizmal flikayetler e. Üriner sistem rahats›zl›klar› 2. Afla¤›dakilerden hangisi saklama s›ras›nda droglar›n kalitesini etkileyen faktörlerden biri de¤ildir? a. Nem b. Ö¤ütme kab›n›n büyüklü¤ü c. Is› d. Ifl›k e. Su 3. Afla¤›dakilerden hangisi uykusuzluk ve sinirlilik hallerinin tedavisi için kullan›lan droglardan biridir? a. Silybi herba b. Gentianae radix c. Glycyrrhizae radix d. Passiflorae herba e. Centaurii herba 4. Drog üzerine kaynar su ilave edildikten sonra, 5-10 dakika su banyosunda bekletilerek uygulanan çay haz›rlama yöntemine ne ad verilir? a. ‹nfüzyon b. Dekoksiyon c. Partisyon d. Maserasyon e. Konjesyon 5. Afla¤›daki droglardan hangisi öksürük ve so¤uk alg›nl›¤› tedavisi için kullan›lmaz? a. Tiliae flos b. Valeriana radix c. Sambuci flos d. Glycyrrhizae radix e. Althaeae radix 6. Kar›fl›m çaylarda çay›n beklenen etkisinden sorumlu droga ne ad verilir? a. Yard›mc› drog b. Düzeltici drog c. Tamamlay›c› drog d. Temel drog e. Mono drog 7. ‹stenmeyen zararl› maddeler ve mikroorganizmalar›n herhangi bir yolla bitkilere veya g›dalara bulaflmas› olay›na ne ad verilir? a. Süblimasyon b. Kontaminasyon c. Granülasyon d. Dejenarasyon e. Maserasyon 8. Bitkisel çay kar›fl›mlar›na giren meyve ve tohumlar la ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Kullanmadan veya paketlemeden hemen önce suda bekletilirler. b. Kullanmadan veya paketlemeden hemen önce ince homojenize edilirler. c. Kullanmadan veya paketlemeden hemen önce ince toz edilirler. d. Kullanmadan veya paketlemeden hemen önce parçalanmadan kullan›l›rlar. e. Kullanmadan veya paketlemeden hemen önce ezilirler. 9. Droglar›n s›v› haldeki ekstrelerinin bir tafl›y›c› materyal üzerine püskürtüldükten sonra ›s› tatbik edilerek kurutulmas› ve granüller haline getirilmesi fleklinde haz›rlanan çay flekli afla¤›dakilerden hangisidir? a. Püskürtmeli kurutulmufl çay b. ‹nstant çay c. Kar›fl›m çay d. Mono çay e. Granüle çay 10. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel çay haz›rlarken dikkat edilmesi gereken konulardan biri de¤ildir? a. Haz›rlama s›ras›nda kullan›lan kap b. Dro¤un ö¤ütme derecesi c. Haz›rlama yöntemi d. Haz›rlama s›ras›nda uygulanan s›cakl›k e. Drog-s›v› oran›

222

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çaylar›n Kullan›ld›¤› Rahats›zl›klar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çay droglar›n›n depolanma ve paketlenmesi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çaylar›n Kullan›ld›¤› Rahats›zl›klar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çay Haz›rlama” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çaylar›n Kullan›ld›¤› Rahats›zl›klar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çay çeflitleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Droglarda Kontaminasyon” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Drogun Ö¤ütme Derecesi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çaylar›n Sunufl fiekilleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Çaylar›n Haz›rlanmas›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. S›ra Sizde 4 ‹nfüzyon, dekoksiyon ve maserasyon. Ayr›nt› için Bitkisel çay haz›rlama yöntemleri bölümüne bak›n›z. S›ra Sizde 5 Türkiye’de da¤çay› olarak bilinen Sideritis, Stachys ve Phlomis (Lamiaceae) türleri gaz söktürücü, karminatif ve midevi olarak yayg›n biçimde kullan›lmaktad›r. Ayr›ca, Türkiye’de kekik olarak kullan›lan cinslerden Origanum (O. onites, O. vulgare ssp. hirtum, O. majorana, O. minutiflorum ) baflta olmak üzere, Thymbra (T. Spicata), Satureja (S. cuneifolia, S. hortensis), Coridothymus (C. capitatus) ve Thymus (T. longicaulis, T. eigii, T. sipyleus,T. sibthorpii) türleri halk aras›nda midevi ve karminatif olarak infüzyonlar› haz›rlanmak suretiyle kullan›la gelmektedir. S›ra Sizde 6 Bitkisel ilaçlarla tedavi olanaklar› a¤›r kalp yetmezli¤i, tümörler, enfeksiyon hastal›klar›, fleker hastal›¤› gibi ciddi hastal›klar›n kullan›m›nda s›n›rl›d›r. Asl›nda bitkisel droglar san›ld›¤›n›n aksine masum birer ilaç de¤ildir Özellikle bunlar›n baz› t›bbi ilaçlarla ters etkileflim yapt›¤›n›n da unutulmamas› gerekir. Yanl›fl ilaç kullan›m› nas›l komplikasyonlara ve istenmeyen durumlar›n oluflmas›na yol açabiliyorsa, yanl›fl bitki yada bitkisel ürün kullan›m› da benzer istenmeyen sonuçlar› do¤urabilir.

2. b

3. d

4. a 5. b

6. d 7. b 8. e 9. e 10. a

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Ülkemizde insanlar e¤itimsiz ve uzman olmayan kiflilerden ald›klar› ço¤u sa¤l›ks›z droglardan ve kontrolsüz flekilde haz›rlanm›fl bitki kar›fl›mlar›n› çay olarak kullanmaktad›rlar. Bunun sonucu olarak yanl›fl içerik ve kullan›m nedeniyle insan sa¤l›¤› tehlikeye düflece¤inden bitkisel çaylar›n eczanede haz›rlanmas› ve eczac› kontrolünde kullan›lmas› gerekir. S›ra Sizde 2 Haz›rlama yönteminin seçimi bitkisel çay çözeltisine geçecek etken maddeler bak›m›ndan önemlidir. S›ra Sizde 3 Bitkisel çay haz›rlarken, drog/s›v› oran› (tek doz için), dro¤un toz edilme derecesi ve çay haz›rlama yöntemi (s›cakl›k, süre) dikkate al›nmas› gereken en önemli konulard›r.

8. Ünite - Bitkisel Çaylar

223

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Baytop, T., (1999). Türkiyede Bitkilerle Tedavi, Geçmiflte ve Bugün, (‹laveli 2. bask›) Nobel T›p Kitabevleri, ‹stanbul. European Pharmacopoeia (1997) 3rd ed. Council of Europe, 67075 Strasbourg Cedex, France. Gaedcke, F. Steinhoff, B. ve Blasius, H. (2003). Herbal Medicinal Products, GmbH Scientific Publishers, Germany. Gruenwald,J., Brendler, T., Jaenicke, C. (2004). PDR for Herbal Medicines, 3. ed., Thomson PDR, USA. Mars, B. (2006). Healing Herbal Teas: A Complete Guide to Making Delicious, Healthful Beverages, Basic Health Publications, Inc. USA. Meriçli, F. ( 2007)’’ Bitkilerle tedavide ilk ad›m: t›bbi çaylar’’ Fitomed, Say›:1, s. 44-46 . Meriçli, F.(2009)’’So¤uk alg›nl›¤› ve Gripal rahats›zl›klarda destekleyici t›bbi çaylar’’ Fitomed, Say›:7, s. 53-54. Türk Farmakopesi I : Avrupa Farmakopesi adaptasyonu (2004) T. C. Sa¤l›k Bakanl›¤› ‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü, Gökçe Ofset, Ankara. Wichtl M (2004). Herbal drugs and phytopharmaceuticals :A handbook for practice on a scientific basis, Medpharm Scientific Publishers, Stutgart.

9
Amaçlar›m›z
• • • • •

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Tamamlay›c› tedavi sistemlerini genel olarak tan›mlayabilecek, Tamamlay›c› tedavi sistemlerinde kullan›lan bitkileri tan›mlayabilecek, Çeflitli tamamlay›c› tedavi sistemlerini sorgulayabilecek, Modern ve tamamlay›c› tedavi sistemlerini karfl›laflt›rabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Tamamlay›c› tedavi Uçucu ya¤lar Plasebo etki Yin ve yang Akupunktur • • • • Akupresur Yan etki Toksik etki Etkin madde

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • TAMAMLAYICI TEDAV‹ S‹STEMLER‹NDE B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹ • GELENEKSEL Ç‹N TEDAV‹ S‹STEM‹ • YUNAN‹ TEDAV‹ S‹STEM‹ • AYURVEDA • HOMEOPAT‹ • AROMATERAP‹ • F‹TOTERAP‹

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler
G‹R‹fi
Günümüzde “Alternatif Tedavi”, “Tamamlay›c› Tedavi”, “Bütünleyici” ya da “Destekleyici Tedavi” gibi isimlerle an›lan ço¤unlukla hastal›klar›n tedavisinde, Modern T›p (Bat› Tarz› T›p) uygulamalar›n›n çözüm olmad›¤›n›n düflünüldü¤ü durumlarda baflvurulan bu yöntemlere ilgi her geçen gün artmaktad›r. Bu tip yöntemlerin genellikle “Alternatif Tedavi” olarak yo¤un bir flekilde kullan›lmas› baz› yanl›fl anlafl›lmalara neden olmaktad›r. Çünkü alternatif kelimesi kullan›m itibariyle “seçenek”, “bir fleyin yerine geçebilen” anlamlar›na gelmekte ve bu flekilde modern tedaviler yerine kullan›lan yöntemler olarak anlafl›l›p de¤erlendirilmektedir. Oysa ki günümüzde Alternatif Tedavilerin uygulanmas›ndaki as›l anlay›fl, e¤er bu yöntemler tercih edilecekse Modern T›p ile birlikte, Modern T›p uygulamalar›ndan vazgeçilmeksizin ve onun etkisini azaltmadan hastan›n durumunu iyilefltirmek yönünde olmal›d›r. Tamamlay›c› Tedavide kullan›lan yöntemlerin hepsi bugün için Modern T›p taraf›ndan tamam›yla kabul edilmifl, bilimselli¤i tam olarak ispatlanm›fl yöntemler de¤ildir. Baz› yöntemler için hastal›¤› iyilefltirdi¤ine dair kesin bilimsel veriler yoktur. Hatta baz› yöntemlerin tamam›yla yan›lt›c› olduklar› düflünülmektedir. Bu nedenle Tamamlay›c› Tedavinin, uygulanan as›l tedaviye yard›mc› olmak üzere yap›ld›¤› ve hiçbir flekilde esas tedavinin yeri alamayaca¤› veya alternatif olamayaca¤› hususuna dikkat edilmelidir. Bu tip tedavilerin tercih edilmesindeki önemli etkenler flu flekilde özetlenebilir; • Hastane, sa¤l›k personeli gibi modern tedavi uygulama imkânlar›n›n olmamas›. • Bu tip imkânlar olmas›na ra¤men do¤al olan›n her zaman daha güvenli ve daha iyi oldu¤u fleklindeki kan›dan dolay› modern tedavi uygulamalar›n›n tercih edilmemesi. • ‹laçlar›n birtak›m yan etkilerinin ortaya ç›kmas› ve pahal› olmalar›. • Baz› durumlarda ek olarak uygulanan bu tip tedavilerin as›l tedaviye destek sa¤layaca¤›n›n düflünülmesi. • Baz› hastal›klar›n tedavisinde modern tedavi yöntemlerinin çözüm olmamas› durumunda bu tip tedavilerin tek çare olarak görülmesi. Genel olarak, alternatif tedavilerde öncelikli amaç hastal›klardan korunmakt›r. Bunun yan› s›ra hastal›klar›n iyilefltirilmesi ve yaflam kalitesini art›rmak amac›yla da bu tip tedaviler uygulanmaktad›r.

226

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

TAMAMLAYICI TEDAV‹ S‹STEMLER‹NDE B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹
Günümüzde pek çok bitki so¤uk alg›nl›¤›ndan depresyona kadar çeflitli hastal›klar›n tedavisinde kimi zaman tek bafl›na kimi zamanda modern tedavilere destek olarak yo¤un bir flekilde kullan›lmaktad›r. Bitkilerin tedavi amaçl› kullan›fllar› insanl›k tarihi kadar eskidir. Bafllang›çta insanlar›n bitkileri tedavi amac›yla kullan›fllar› daha çok gözleme dayal› ve de deneme-yan›lma yoluyla olmufltur. Daha sonralar› kimya ve farmakoloji gibi bilim dallar›n›n geliflmesiyle bu durum yerini bilimsel temellere dayal› kullan›mlara b›rakm›flt›r. Günümüzde kullan›lan sentetik ilaçlar›n yan› s›ra bir k›s›m ilaç ya do¤rudan ya da dolayl› olarak bitkilerden elde edilen etken maddeler model al›narak üretilmektedir.

GELENEKSEL Ç‹N TEDAV‹ S‹STEM‹
Geleneksel Çin Tedavi Sistemi, uzun y›llar boyunca sadece Çin halk› taraf›ndan de¤il yan› s›ra Japonya, Kore, Tayland gibi yak›n bölgelerde de uygulanan, vücudun direncinin ve savunma gücünün artt›r›lmas› yoluyla hastal›klardan korunmay› amaçlayan bir tedavi sistemidir. Yin ve Yang kavramlar› somut kavramlar olmamakla birlikte Çin halk› taraf›ndan birbirine karfl›t prensipleri ifade etmek için kullan›lmaktad›r. Çinliler çevrelerindeki her fleyi Yin ya da Yang olarak s›n›fland›rd›klar› gibi vücudun farkl› özellik ve fonksiyonlar›n› da Yin ve Yang olarak tan›mlam›fllard›r. Örne¤in, vücudun üst k›sm› Yang iken alt k›sm› Yin’dir. Di¤er taraftan vücudun d›fl yüzeyi Yang, iç k›sm› ise Yin’dir. Yin ve Yang birbirine karfl›t kavramlar olmas›na karfl›l›k Yin olmadan Yang, Yang olmadan da Yin olamaz. Çinliler hastal›klar›n ortaya ç›kmas› ve geliflmesindeki etken olarak, Yin ve Yang aras›ndaki dengenin bozulmas›n› görmektedirler. Di¤er bir ifade ile, Yin ve Yang enerjilerinin denge halinde olmas› durumunda sa¤l›¤›n korunabilece¤i, aksi halde hastal›lar›n ortaya ç›kaca¤› görüflündedirler. Geleneksel Çin t›bb›na göre evren befl elementten oluflmufltur. Bunlar; • Odun • Atefl • Toprak • Maden • Su Bu befl element, Geleneksel Çin t›bb›nda insan vücudundaki fizyolojik ve patolojik iliflkileri aç›klanmak için de kullan›lmaktad›r. Bu befl element aras›nda birbirini destekleme ve birbirini engelleme yönünde bir iliflkinin oldu¤u kabul edilmektedir. Geleneksel Çin t›bb›nda, hastal›ktan ziyade hasta ön plandad›r ve as›l olan hastal›klardan korunmakt›r. Hastal›klar›n teflhisinde flu parametreler önemli rol oynar; • Gözlem; özellikle yüz, cilt, dil önemlidir. • Dinleme; solunum ve ses önemlidir. • Sorgulama; beslenme, uyku düzeni sorgulan›r. • Muayene; özellikle nab›z önemlidir. Her iki bilekten iç organlar› temsil eden alt› farkl› nab›z al›n›r. Nab›z derinli¤i, h›z›, kuvveti de¤erlendirilir. Geleneksel Çin tedavi sisteminde, bitkiler önemli bir yere sahiptir. Hastal›k tipine göre uygun bitkiyi veya bitki kar›fl›m›n› kullanarak Yin/Yang dengesinin düzenlenmesi amaçlan›r. Çin tedavi sisteminde kullan›lan bitkilerden baz›lar› ve kullan›m amaçlar› Tablo 9.1’de verilmifltir.

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

227
Tablo 9.1 Çin Tedavi Sisteminde kullan›lan baz› bitkiler.

Bitkinin Latince Ad› Achillea millefolium Agastache rugosa Amomum cardamomum Anethum graveolens Angelica dahurica Angelica sinensis Apium graveolens Artemisia annua Asparagus cochinensis Camelia sinensis Capsella bursa-pastoris Carthamus tinctorius Centella asiatica Chaenomeles sinensis Cimicifuga foetida Cinnamomum camphora Citrus tangerina Codonopsis pilosula Coptis chinensis Elettaria cardamomum Ephedra sinica Eugenia caryophyllata Ferula assa-foetida Forsythia suspensa Gardenia jasminoides Gentiana scabra Glycine max, G. soja Hedera helix Ligusticum sinense Lonicera japonica Lycium chinense Oenothera biennis Paeonia suffruticosa Panax ginseng Papaver somniferum

Bitkinin Türkçe Ad› Civan perçemi Dere otu Kereviz Kabe süpürgesi Çay Çoban çantas› Aspir Yara otu Kara kohofl Kafur a¤ac› Kakule Karanfil fieytanotu Gardenya Soya Duvar sarmafl›¤› Japon han›melisi fiakay›k Ginseng Afyon

Kullan›m Amac› Antibakteriyal, menopoz ve kar›n a¤r›lar›nda Sindirim uyar›c›, antiemetik Ekspektoran, antiemetik, sindirim uyar›c› Gaz söktürücü, stimulan Diaforetik, antiseptik, analjezik Tonik, laksatif Hipertansiyon tedavisinde Antimalaryal etkili Tonik, ekspektoran Antienflamatuvar, koloretik Hemostatik, antihipertansif Kan dolafl›m›n› düzenleyici, analjezik Antibakteriyel, antipiretik, diüretik Spazmolitik, diüretik Diaforetik Sinir sistemi uyar›c›s› Karminatif, ekspektoran Tonik Hazm› kolaylaflt›r›c›, sedatif, koleretik Karminatif, midevi, emenagog Diaforetik, diüretik, ast›ma karfl› Antiemetik, midevi Anthelmentik Antipiretik, idrar yollar› antisepti¤i, antienflamatuvar Febrifuj, sedatif, koleretik Hazm› kolaylaflt›r›c›, koleretik, idrar yollar› antisepti¤i Fitoöstrojenik So¤uk alg›nl›¤›nda, bafl a¤r›s›n› giderici, emenagog Diaforetik, antiromatizmal Antipiretik Tonik, ast›m ve tüberkuloza karfl› Kolestrol düflürücü Antipiretik Uyar›c›, tonik, ekspektoran Antitusif, antispazmotik, analjezik, astrenjan, narkotik

228
Tablo 9.1 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Podophyllum peltatum Poria cocos Pueraria pseudohirsuta Rheum palmatum Schisandra chinensis Silybum marianum Sophora flavescens Taraxacum mongolicum Tussilago farfara Zingiber officinale Zizyphus jujuba

Ravent Deve dikeni Öksürük otu Zencefil Hünnap

Antitümör Sedatif, diüretik Diaforetik, analjezik, febrifuj Laksatif, koleretik Antitussif Karaci¤er koruyucu Hazm› kolaylaflt›r›c›, koleretik, diüretik, antipiretik Antipiretik, koleretik Antitusif, ekspektoran, ast›ma karfl› Diaforetik, antiemetik, ekspektoran Tonik, sedatif, midevi

fiekil 9.1 Yin ve Yang sembolü.

Siyah Yin’i, Beyaz Yang’› simgeler. Do¤adaki enerji hareketinin süreklili¤ini göstermektedir.

Geleneksel Çin tedavi sisteminde akupunkturun önemli bir yeri vard›r. Çin t›bb›nda 4000 y›ldan beri uygulanan bir baflka teknik ise, Akupresur’dur. Akupresur, vücuttaki belli baz› noktalara eller yard›m›yla bas›nç uygulanarak enerji kanallar›n›n düzgün çal›flmas›n› sa¤layan bir tedavi yöntemidir.

Akupunktur
Akupunktur, Latince bir kelime olup acus (i¤ne), ve punctura (delmek) kelimelerinden oluflmufl k›saca i¤ne ile delmek anlam›na gelmektedir. A¤r› ve hastal›¤a neden olan fonksiyon bozukluklar›n› ortadan kald›rmak için deri üzerindeki belirli noktalara, alt›n, gümüfl, paslanmaz çelik gibi materyallerden yap›lm›fl çok ince i¤nelerin bat›r›lmas› ile yap›lan bir tedavi fleklidir. Çin t›bb›na göre “Chi” ad› verilen yaflam enerjisinin insan vücudunda meridyen denilen kanallarda dolaflt›¤› kabul edilmektedir. Akupunktur yöntemi ile, enerjinin bu kanallarda dolafl›m›nda oluflan engeller ortadan kald›r›larak dengenin sa¤lanmas› ve bu flekilde hastal›klar›n önlenmesi amaçlan›r. Yine Çin t›bb›na göre enerji kanallar› üzerinde vücuttaki yaflam enerjisini harekete geçiren “Akupunktur noktalar›” denilen belli uyar› noktalar› vard›r. Hastal›k halinde bu noktalar›n uygun tekniklerle uyar›lmas› ile vücuttaki bozulmufl enerji ak›fl› normale döner ve hastal›k durumu ortadan kalkar. Bu flekilde d›flar›dan herhangi bir ilaç verilmeksizin vücut kendi gücüyle hastal›¤›n üstesinden gelir. Bu haliyle akupunktur organizman›n kendi kendini tedavi etti¤i, uygun kurallar çerçevesinde ve uzman kifliler taraf›ndan uyguland›¤› takdirde zarars›z ve yan etkisiz bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir. Akupunktur’un olabilecek tek yan etkisi kullan›lan i¤nelerin yeterli derecede steril olmamas› halinde hastan›n enfeksiyon kapma riskidir. Günümüzde bunun engellenebilmesi için tek kullan›ml›k i¤neler tercih edilmektedir. Akupunktur, hastal›k belirtilerinden ziyade hastal›¤›n nedeninin ortadan kald›r›lmas›na yönelik bir tedavi fleklidir.

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

229

Akupunktur’a göre insan vücudunda bafll›ca s›rt, boyun, el ve kulakta olmak üzere bin kadar Akupunktur noktas› vard›r. Pek çok hastal›kla iliflki olarak en fazla uyar› noktalar›n›n el ve kulakta bulundu¤u kabul edilmektedir. Önemli olan, do¤ru bir teflhisle hangi noktan›n uyar›laca¤›d›r. Bu nedenle konunun e¤itimini alm›fl uzman kifliler taraf›ndan uygulama yap›lmas› gerekmektedir. Kulaktaki Akupunktur noktalar› tedavinin yan› s›ra teflhis amaçl› da kullan›lmaktad›r. Akupunktur özellikle analjezi (a¤r› kesici) ve anastezi amaçl› olarak bunlar›n yan› s›ra sigara, alkol, uyuflturucu gibi çeflitli madde ba¤›ml›l›klar›nda, obezite (fliflmanl›k) tedavisinde kullan›lmaktad›r. Akupunktur tedavisinde, Akupunktur noktalar›na i¤nelerin bat›r›lmas›yla bafllayan lokal, hücresel uyar›lar sinirler yoluyla beyne buradan da ilgili organlara iletilir. Bu s›rada vücutta birtak›m kimyasal maddeler, hormonlar ya da enzimler salg›lan›r veya inhibe olur ve bu flekilde d›flar›dan herhangi bir ilaç vermeksizin hücresel de¤ifliklikler meydana gelir. Tedavide uygulanan seanslar›n süresi ve say›s› hastal›k tipine ve hastaya göre de¤iflebilmektedir. Akupunktur’un ayr›ca veteriner hekimlikte de kullan›m› söz konusudur. Akupunktur noktalar›n›n uyar›lmas› sadece i¤neler yoluyla olmamaktad›r. Lazer ›fl›nlar› ile, i¤nelere elektrik ak›m› vermek veya akupunktur noktalar›n›n ›s› ile uyar›lmas› yollar›yla da olmaktad›r. Lazer akupunkturu i¤nenin ac›taca¤› korkusundan dolay› özellikle çocuklar›n tedavisinde tercih edilmektedir. Akupunktur tedavisinde kullan›lan i¤neler, ilaç enjeksiyonunda kullan›lan i¤nelerden çok daha incedir. Bu nedenle bat›r›ld›¤›nda ac› oluflturmazlar. Akupunktur, Çin’de yaklafl›k 5000 y›ld›r uygulanmaktad›r. Günümüzde ise Çin’de Akupunktur uygulayan yaklafl›k 600 bin doktor oldu¤u bildirilmektedir. Çin’de Akupunktur ve Modern T›p olarak tan›mlanan Bat› Tarz› T›p birbirinin tamamlay›c›s› olarak bir arada kullan›lmaktad›r. Pek çok ülkede Akupunktur resmi bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir. Baz› Avrupa ülkelerinde Akupunktur tedavi ücretleri sa¤l›k sigortalar› taraf›ndan karfl›lanmaktad›r. Ülkemizde de Akupunktur h›zl› bir flekilde yayg›nlaflmaktad›r. Sa¤l›k Bakanl›¤› 1991 y›l›nda Akupunktur’u bilimsel bir tedavi yöntemi olarak kabul etmifltir. 2002 y›l›nda ise Akupunktur yönetmeli¤i oluflturularak son fleklini alm›flt›r. fiuan ülkemizde mevcut yönetmeli¤e göre, belli kurallara ba¤l› olmak flart› ile, yeterli görülen kifli yada merkezler taraf›ndan Akupunktur yasal bir tedavi olarak uygulanmaktad›r. Buna karfl›l›k baz› görüfller, Akupunktur tedavisinin telkin tedavisinden daha fazla bir önem tafl›mad›¤› ve etkili bir tedavi olmad›¤› yönündedir.

YUNAN‹ TEDAV‹ S‹STEM‹
Yunani tedavi sistemi, Unani T›p ya da Avrupal›lar taraf›ndan Greko-Arap T›bb› olarak da isimlendirilmektedir. Eski Anadolu’da do¤mufl olmas›na ra¤men M›s›r, Afrika ve Fars (‹ran) t›bb›ndan etkilenmifltir. Bu t›p sisteminde mizaç ve “humours” olarak tan›mlanan vücut s›v›lar› büyük önem tafl›maktad›r. Yunani t›p, hastal›klar›n tedavisinden ziyade hastal›klardan korunmay› ve vücudun direncinin artt›r›lmas›n› esas al›r. Çünkü hastal›¤a yakaland›ktan sonra tedavi hem daha zor hem daha masrafl›d›r. Bu nedenle tedavi amaçl› olarak, baflta bitkiler olmak üzere alt›n, gümüfl, kalay, kurflun, civa, arsenik gibi metallerin yan› s›ra hayvan organ ya da salg›lar› kullan›lmaktad›r. Yunani T›p Sistemi, bugün halen Hindistan ve Pakistan’da özellikle müslümanlar›n yerleflim bölgelerinde yayg›n bir flekilde uygulanmaktad›r.

230

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Yunani T›p Sisteminde tedavi yapan kiflilere “Hekim” ad› verilir. Hekim tedavilerinde kiflilerin geçmiflini, dini inançlar›n›, duygular›n› dikkate alarak kifliyi bulundu¤u ortam ile bir bütün olarak de¤erlendirir. Hastal›¤›n nedenini söyler ve uygun tedavi ile ilgili olarak tavsiyelerde bulunur. Tedavi genellikle birtak›m t›bbi bitkilerin ve minerallerin kullan›m›n› içerir. Baz› durumlarda ise, diyet, uyku al›flkanl›klar› gibi yaflam tarz›nda da de¤ifliklikler tavsiye edebilir. Yunani tedavi sisteminde kullan›lan baz› bitkiler Tablo 9.2’de verilmifltir. Yunani T›p Sistemine göre vücut dört farkl› s›v›dan ve yedi prensipten olufltu¤u kabul edilmektedir. S›v›lar; • Kan • Balgam • Sar› safra • Siyah safrad›r. Prensipler ise; 1. Arkan (elementler)- temel elemanlar› içerir 2. Mizaj- davran›fl biçimi, karakter, mizaç anlam›ndad›r 3. Akhlat- vücut s›valar›n› ifade eder 4. A’da- organlar› ifade eder 5. Ruh- can, hayat kayna¤› anlam›ndad›r 6. Kuvva- vücut kuvveti anlam›ndad›r 7. Af’al- bedensel fonksiyonlar Bu yedi çal›flma prensibi birbirini tamamlar. Bu prensiplerden mizaç özellikle hastal›klar›n teflhis ve tedavisinde önemli bir yer tutmaktad›r. ‹laçlar mizaca göre, kifliye özel olarak haz›rlan›r.

AYURVEDA
Sanskritçe bir kelime olan Ayurveda (Ayur: hayat, yaflam, Veda: bilgi veya bilim) “Hayat Bilimi”, “Yaflam Bilgisi” anlam›na gelmektedir. Ayurveda tedavi sisteminin kökeni Hindistan’da 5000 y›l öncesine dayanmaktad›r. Bu tedavi sisteminin amac›; kifliyi hastal›klardan korumak, iyilefltirmek, yaflam süresi ve kalitesini artt›rmak fleklinde özetlenebilir. Tedavi di¤er destekleyici tedavi sistemlerinde oldu¤u gibi hastal›klar›n iyilefltirilmesinden ziyade, hastal›¤a neden olan etkenlerin ortadan kald›r›lmas›na yöneliktir. Ayurveda’ya göre evrende bulunan her fley befl temel elementten oluflmaktad›r. Bunlar; • Uzay (Boflluk) • Hava • Atefl • Su • Toprak Sa¤l›k; bu befl elementtin vücutta tamamen dengede oldu¤u bir durumdur. Bu elementler aras›nda dengenin bozulmas›yla hastal›klar›n ortaya ç›kt›¤› kabul edilir. Ayurveda’ya göre insan vücudu ise dosha, dhatu, mala olmak üzere üç temel elementten oluflmufltur. • Dosha; vücudun fizyolojik ve biyokimyasal fonksiyonlar›n› düzenler. • Dhatu; vücut dokular›n› ifade eder. • Mala; vücudun taraf›ndan at›lan boflalt›m ürünlerini (ör. d›flk›, idrar, ter) ifade eder.

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

231

Dosha’lar›n insan fizyolojisindeki tüm fonksiyonlar› kontrol edip düzenledi¤i kabul edilir. Vatta, pitta, kapha olmak üzere üç tip dosha vard›r. Bu üç dosha da evreni oluflturan elementlerin özelliklerini tafl›r ve her dosha’n›n öncelikli olarak belirli bölgeleri etkilemesi söz konusudur. • Vatta; boflluk ve hava elementlerinden, • Pitta; atefl ve su elementlerinden, • Kapha’n›n ise; su ve toprak elementlerinden olufltu¤u kabul edilmektedir. Her hastal›k vata, pitta ve kapha yap›s›ndaki kiflilerde farkl› belirtilerle ortaya ç›kar. Bu nedenle uygulanan tedavi vücut tipine göre fakl›l›k gösterir. Birisine iyi gelen ve ilaç olarak kullan›lan bir ürün bir baflkas› için herhangi yarar sa¤lamad›¤› gibi zararl› bile olabilmektedir. Ayurveda sistemine göre, doshalar aras›nda bozulan dengenin yeniden sa¤lanmas›, sa¤l›kl› beslenme, yaflam tarz›n›n iyilefltirilmesi bitkisel desteklerle mümkün olabilmektedir. Ayurveda tedavi sisteminde kullan›lan baz› bitkiler Tablo 9.2’de verilmifltir. Ayr›ca, kusturma, lavman, kan ak›tma gibi yöntemlerle toksinlerin vücuttan uzaklaflt›r›lmas› sa¤lanmaktad›r. Bunlar›n yan› s›ra, stresten korunmak ve olumsuz düflüncelerin zihinden uzaklaflt›r›lmas› da tedavi aç›s›ndan önemlidir. Tedavide, hastal›k belirtilerinin ortadan kald›r›lmas› yerine tüm vücut dengesinin sa¤lanmas› amaçlanmaktad›r. Ayurveda sisteminde tedavi yapan kiflilere Vaid denmektedir. Vaid öncelikli olarak hastal›k durumunda bozulan dengede vata, pitta ve kapha prensiplerinden hangisinin ne derecede etkili oldu¤unu inceler ve buna göre teflhisini koyar. Teflhiste nab›z kontrolü önemli bir aflamay› oluflturmaktad›r. Ayr›ca, dil, göz, yüz, dudak, idrar, d›flk› ve t›rnaklar›n incelenmesi teflhiste yard›mc› olurlar. Hindistan’da, bir t›p bilimi olarak kabul edilen Ayurveda, birçok hastane ve klinikte bat› tarz› t›p ile birlikte uygulanmakta ve Ayurveda uzman› olabilmek için, uzun bir e¤itim program›n›n baflar›yla tamamlanmas› gerekmektedir. Ayurveda, günümüzde Dünya Sa¤l›k Örgütü (WHO) taraf›ndan, etkili ve geleneksel bir t›p bilimi olarak kabul edilmektedir.
Bitkinin Latince Ad› Acorus calamus Amaranthus caudatus Arctium lappa Areca catechu Artemisia absinthium Berberis aristata Beta vulgaris fieker pancar› Bitkinin Türkçe Ad› Azake¤iri Arek cevizi, felfelek cevizi, betel cevizi Pelin otu Kullan›m Amac› Tonik, dizanteri, difl a¤r›s›nda Astrenjan, diüretik Antidiyabetik Dizanteri, kolera Tonik, anthelmentik Tonik, astrenjan, febrifuj, laksatif Diyaforetik Tablo 9.2 Yunani ve Ayurveda Tedavi Sistemlerinde kullan›lan baz› bitkiler.

232
Tablo 9.2 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Capparis spinosa Carica papaya Catharanthus roseus Centaurea behen Coccinia grandis Convolvulus pluricaulis Corylus avellana Cyperus scariosus Dendranthema indica Fumaria indica Juglans regia Lactuca sativa Lawsonia inermis Lithospermum officinale Murdannia edulis Nerium oleander Ocimum basilicum Onosma hispidum Peganum harmala Phoenix dactylifera Piper betle Pistacia vera Pisum sativum Polypodium vulgare Punica granatum Raphanus sativus Rhus typhina Ricinus communis Smilax china Valeriana hardwickii Vitex agnus-castus

Kapari Papaya Rozet çiçe¤i Kavzakökü F›nd›k Ceviz Marul K›na T›bbi taflkesen otu, inciotu, tavflan dar›s› Zakkum Fesle¤en Üzerlik Hurma Antep f›st›¤›, flamf›st›¤› Bezelye Kaya e¤reltisi Nar Turp Hint ya¤› bitkisi Hay›t

Tonik, diüretik, analjezik Antibakteriyel, diüretik, anthelmentik Antidiyabetik Sar›l›k tedavisinde Antidiyabetik Hipotansif Tonik, midevi Mide rahats›zl›klar›nda Midevi, bel so¤uklu¤u tedavisinde Laksatif, diyaforetik, diüretik, antidiyabetik, anthelmentik Romatizma tedavisinde Sedatif, diüretik, antidiyabetik Bafl ve kas a¤r›lar›nda, antibakteriyel Antidiyabetik Tonik, astrenjan, ast›m ve kolik tedavisinde Kardiyotonik, diüretik Diyaforetik, karminatif, cilt hastal›klar›nda, akci¤er enfeksiyonlar›nda Antidiyabetik Antispazmotik, hipnotik, emetik, anthelmentik Laksatif, ekspektoran Hemostatik, antiseptik Sedatif, tonik Antidiyabetik Laksatif, pürgatif, kolagog Diyare tedavisinde Diüretik, laksatif, karminatif, ekspektoran Antidiyabetik Pürgatif, cilt hastal›klar›nda Cilt hastal›klar›nda, frengi, romatizma tedavisinde Karminatif, sedatif Stimulan, diüretik

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

233

HOMEOPAT‹
Yunanca, homoios (benzer) ve pathos (hastal›k) kelimelerinden oluflmufl, benzeri benzer ile tedavi prensibine dayal› destekleyici bir tedavi yöntemidir. Homeopati, öncelikli olarak hastal›klar›n ana kayna¤›n› araflt›r›r, hastal›¤a neden olan as›l etkenin ortadan kald›r›lmas› halinde hastal›¤›n vücuttan tamamen uzaklaflaca¤› görüflünü savunur. Amaç, vücudun kendi kendini iyilefltirme gücünün harekete geçirilerek hastal›klar›n üstesinden gelinmesidir. Homeopati’de fiziksel, duygusal ve zihinsel hastal›klar ayr› olarak ele al›nmaz, hasta bir bütün olarak incelenir. Homeopati kavram› ilk kez M.Ö. 400 y›llar›nda Hipokrat taraf›ndan ileri sürülmüflse de bugünkü anlamda uygulamas› bir Alman hekim olan Samuel Hahnemann taraf›ndan yap›lm›flt›r. Hahnemann, t›p fakültesini bitirdikten sonra yeni bir tedavi yöntemi gelifltirmek amac›yla araflt›rmalara bafllam›flt›r. S›tma tedavisinde kullan›lan k›na k›na kabu¤undan haz›rlad›¤› tentürü kendi sa¤l›kl› bünyesinde denedi¤inde yüksek atefl ve titremelerle seyreden s›tma hastal›¤›ndaki belirtilere benzer etkiler gözlemlemifltir. Bu gözlem sonucunda bir madde, sa¤l›kl› kifliye verildi¤inde ne tip etkiler oluflturuyorsa, ayn› etkilerin tedavisi için yine bu maddenin kullan›labilece¤ine dair hipotezini gelifltirmifltir. Bu düflünceden yola ç›karak, gerek kendisi gerekse ailesi üzerinde ayn› benzerlik mant›¤› kapsam›nda çok say›da madde denemifltir. Hahnemann, yine yapt›¤› denemelerde ilac› ne kadar çok seyreltirse etkisinin o oranda artt›¤›n› tespit etmifltir.
Friedrick Samuel Hahnemann, 1755 y›l›nda Almanya’n›n Meissen flehrinde do¤mufltur. Dönemin en iyi okullar›nda t›p e¤itimi alm›fl ancak T›p sisteminde uygulanmakta olan yöntemleri onaylamad›¤› için doktorlu¤u b›rakarak, 8 yabanc› dil bilmesi nedeniyle geçimini, ilaç bilgilerini tercüme ederek sa¤lamaya bafllam›flt›r. 1790’da bir gün kinin ile ilgili çeviri yaparken, bu maddeyi kendi üstünde denemeye karar vermifltir. Kinini ald›ktan sonra s›tma hastal›¤›nda görülen semptomlara benzer belirtiler görmüfl, buDr. S.Hahnemann nun bir tesadüf olabilece¤i düflüncesiyle ayn› dene(1755-1843) meyi bir kaç defa tekrarlam›flt›r. Bu denemeyle onun için bir macera bafllam›flt›r ve bu macera 1843’te ölüKaynak: müne kadar sürmüfltür. Elli y›l boyunca 11 çocu¤u, www.farmaciasantantonio.it iki efli ve yak›n çevresinin deste¤i ile 100 farkl› ilac› denemifltir. Ayn› zamanda bir felsefe kitab› olan, Homeopati’nin tedavi prensiplerinin yer ald›¤› bir kitap yazm›flt›r. Kaynak: www.turkiyehomeopati.com

Homeopatik ilaçlar›n haz›rlanmas›nda bitkisel ve hayvansal kaynaklar›n yan›s›ra alt›n, gümüfl, çinko, kalay, demir, kalsiyum, potasyum, magnezyum gibi mineraller, arsenik, civa gibi toksik maddeler bazen de bakteriler, virüsler, hormonlar, ar› zehiri, y›lan zehiri, sa¤lam ve hastal›kl› dokular veya sekresyonlar (irin, balgam gibi) kullan›lmaktad›r. Bunlar belli oranlarda seyreltilerek etkili olabilecek en düflük dozda kifliye uygulanmaktad›r. Homeopatik ilaçlar saf suyla al›nmal›d›r. Homeopati tedavisi s›ras›nda kuvvetli kokulu yiyecek ve maddelerin al›nmamas›, kahve, çay, alkol, sigara gibi maddelerin kullan›m›n›n azalt›lmas› yönünde tavsiyeler yer almaktad›r.

234

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Plasebo etki: Hastan›n bilgisi olmaks›z›n ilaç yerine ilaç görünümünde ancak etken madde içermeyen baflka bir madde verildi¤i halde hastan›n kendini iyileflmifl olarak hissetmesi durumudur.

Homeopati’nin ana prensipleri flu flekilde özetlenebilir; • Benzerlik kanunu • Tekli reçete kanunu • Minimum (en düflük) doz kanunu Benzeri benzer ile tedavi etme prensibine en iyi örnek olarak so¤an›n soyulmas› verilebilir. So¤an soyulurken gözlerde ve burunda bir ak›nt› olur. Bu belirtiler ayn› zamanda so¤uk alg›nl›¤›n›n belirtilerine benzemektedir. Bundan yola ç›karak so¤an ekstrelerinin Homeopatik amaçla so¤uk alg›nl›¤›n›n tedavisinde kullan›lmas› düflünülmüfltür. Tek ilaç prensibine göre, ilac›n etkisi baflka bir ilaç ile kar›flmayacak ve saf etki elde edilecektir. Minimum doz kanununa göre ise, homeopatik ilaç haz›rlarken kar›fl›m ya da tek bir ana madde seyreltme ifllemine tabi tutulur. Potentizasyon denilen bu ifllem sonunda zehirli ve zararl› maddeler dahi zarars›z hale getirilip güvenle tedavide kullan›labilmektedir. Homeopatide en yayg›n kullan›lan seyreltme dereceleri; • Ondal›kl› seyreltme; 1 k›s›m ana tentürün 9 k›s›m çözücü ile seyreltilmesi suretiyle haz›rlan›r. D harfi ile sembolize edilir. Ör. D6’lik bir preparat için 1/10’luk seyreltmenin 6 kez tekrarland›¤› ve dolay›s›yla etken maddenin milyonda bir oran›nda seyreltilmifl oldu¤u anlafl›l›r. • Yüzdelikli seyreltme; 1 k›s›m ana tentürün 99 k›s›m çözücü ile seyreltilmesi suretiyle haz›rlan›r. C harfi ile sembolize edilir. Homeopatik ilaç haz›rlanmas›: E¤er ilaç bitkisel materyalden haz›rlanacak ise bitki y›kan›r, parçalan›r, su veya alkol ile ekstre edilir. ‹yice s›k›ld›ktan sonra ana tentür seri olarak seyreltilir ve her seyreltme aflamas›nda fliddetli bir flekilde çalkalan›r. Çalkalama iflleminin ilaca özel bir enerji kazand›rd›¤› düflünülmektedir. Seyreltme ifllemi solüsyonlarda alkolle, haplarda ise toz edilmifl laktoz ile yap›lmaktad›r. Homeopatik ilaçlar›n üretiminin, çeflitli homeopatik farmakopelerde kay›tl› yöntemlere uygun olarak yap›lmas› gerekmektedir. Günümüzde homeopatik ilaçlar›n içindeki maddeler belirli bir seyreltme derecesine kadar analiz teknikleri ile tespit edilebilmektedir. Ancak yüksek potenslere sahip homeopatik ilaçlarda madde art›k tespit edilemeyecek düzeydedir. Bu nedenle pek çok kifli homeopatik tedavinin hiçbir etkisinin olmad›¤›n› ve iyileflmenin plasebo etkisi sebebiyle oldu¤unu savunmaktad›r. Homeopatik ilaç haz›rlanmas›na bir örnek: • Zehirli bir bitki olan Aconitum napellus (Kaplanbo¤an) yumrular› rendelendikten sonra 1 gram› bir flifleye konur ve üzerine 9 ml % 38-70’lik etanol ilave edilir ve günefl görmeyen bir yerde saklan›r. • fiifledeki kar›fl›m iki günde bir çalkalan›r ve 4-6 hafta sonra süzülerek homeopati’de “Aconitum D1” olarak tan›mlanan ana tentür elde edilir. • Bu ana tentür çok zehirli olup asla o flekilde kullan›lmaz. Ana tentürden 1 ml al›narak 9 ml etanol ile kar›flt›r›l›r ve çalkalan›r (çalkalanma ile moleküllerin kar›fl›mda eflit oranda da¤›lmas› sa¤lanm›fl olur). Bu seyreltme sonucunda haz›rlanan tentüre homeopati’de “Aconitum D2” denir. • Aconitum D2 tentüründen yine 1 ml al›narak 9 ml etanol ile kar›flt›r›larak çalkalan›l›rsa “Aconitum D3” tentürü elde edilir. Aconitum’un D4’den daha az seyreltilmifl tentürlerin kullan›lmas› toksik olabilecekleri için sak›ncal›d›r.

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

235

Homeopati’de ki üç prensibe ek olarak, bu tedavi kifliye özeldir. Tedavi edilecek olan hastal›k de¤il, hastan›n kendisidir. Bu nedenle hekim öncelikli olarak hastas› ile konuflur, hastan›n geçmifli, flimdiki durumu, yaflam tarz›, al›flkanl›klar›n› k›sacas› zihinsel, duygusal ve fiziksel durumunu inceleyip kifliye özel tedavi fleklini belirler. Homeopatik ilaçlar potentizasyon nedeniyle fizyolojik bir etki oluflturmazlar bunun yan›s›ra çok düflük dozlar nedeniyle yan etkide söz konusu de¤ildir. Do¤ru seçilmifl bir homeopatik ilaç kiflinin vücutta do¤al olarak bulunan savunma mekanizmas›n› harekete geçirmek suretiyle hastal›¤›n iyileflmesine yard›mc› olur. Homeopati, baflta Amerika, ‹ngiltere, Fransa, ‹sviçre, Almanya ve Hindistan olmak üzere birçok ülkede uygulanan, bilimsel olarak geçerli, toksisitesi ve yan etkisi olmayan, vücudun kendi kendini iyilefltirmesine yard›m eden, destekleyici bir tedavi sistemi olarak kabul edilmektedir. Homeopati ayr›ca veteriner hekimlikte de kullan›lmaktad›r. Homeopatide kullan›lan bitkilere ve mineral kaynakl› maddelere baz› örnekler s›ras›yla Tablo 9.3 ve Tablo 9.4’de verilmifltir.
Bitkinin Latince Ad› Aconitum napellus Allium cepa Anthemis nobilis Arnica montana Atropa belladonna Berberis vulgaris Bryonia alba Bryonia dioica Calendula officinalis Cephaelis acuminata Bitkinin Türkçe Ad› Kurt bo¤an, kaplan bo¤an So¤an Alman papatyas› Arnika Güzel avrat otu Kadin Tuzlu¤u, karamuk Çit kaba¤›, yabani kabak K›rm›z› yabankaba¤› Nergis Kartegena ipekas› Yara iyi edici olarak Hamilelikteki mide bulant›lar›nda, burun kanamalar›nda ve depresyon tedavisinde Antimalaryal olarak Gut hastal›¤›nda So¤uk alg›nl›¤›, üst solunum yolu enfeksiyonlar›nda Konjonktivit, saman nezlesi Bafl a¤r›s›, migren tedavisinde Haz›ms›zl›k durumlar›nda Bel a¤r›s›, romatizma, zona, dudak uçuklar›n›n tedavisinde Bafl a¤r›s›, si¤il ve sistit tedavisinde Böcek ›s›r›klar›nda Kullan›m Amac› A¤r› kesici, bo¤az a¤r›lar› ve so¤uk alg›nl›¤›nda So¤uk alg›nl›¤› tedavisinde Migren, difl a¤r›s› ve mide bulant›lar›na Zedelenmelerde ve eziklerde Kulak ve bafl a¤r›s›, nevralji ve spazmlarda Böbrek a¤r›lar›nda Öksürük, so¤uk alg›nl›¤› ve kas a¤r›lar›nda Tablo 9.3 Homeopati’de kullan›lan baz› bitkiler.

Cephaelis ipecacuanha Cinchona türleri Colchicum autumnale Drosera rotundifolia Euphrasia officinalis Gelsemium sempervirens Lycopodium clavatum Rhus toxicodendron Thuja occidentalis Urtica urens

Rio ipekas› K›na k›na türleri Çi¤dem Günefl gülü Gözlük otu, göz otu Kibritotu, kurtaya¤› Zehirli sumak Bat› maz›s› Is›rgan

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i S O R U

236

S O R U

D‹KKAT

Tablo 9.3’de D ‹ K K A T baz› bitkiler zehirli olup, belli seyreltmenin alt›ndaki tentürlerin ya verilen da haplar›n homeopatik ilaç olarak kullan›lmas› sak›ncal›d›r.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Tablo 9.4 Homeopati’de kullan›lan AMAÇLARIMIZbaz› mineral kaynakl› maddeler.
K ‹ T A P

Madde Ad› Kalsiyum karbonat Kalsiyum florit
AMAÇLARIMIZ

Kullan›m Amac› Kramplarda, akne tedavisinde Varis, basur, so¤uk alg›nl›¤› tedavisinde Apse, ç›ban, üst solunum yollar› rahats›zl›klar›nda Dolafl›m rahats›zl›klar›, kramp, mide a¤r›lar› Haz›ms›zl›k durumlar›nda Konvülziyon ve hastal›k nöbetlerinde

Kalsiyum sülfat Bak›r

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Potasyum fosfat Çinko

TELEV‹ZYON

fiekil 9.2
‹NTERNET

Homeopatik ilaçlara örnekler. (Foto: G. ‹flcan).

‹NTERNET

AROMATERAP‹
Aromaterapi, kelime olarak koku molekülleri (aroma) ile iyileflme (terapi) anlam›na gelmektedir. Uçucu ya¤lar›n kullan›m›na dayal› çok eskiden beri uygulanmakta olan do¤al bir tedavi yöntemidir. Kökleri Hindistan ve Çin uygarl›klar›na kadar dayanmaktad›r. M›s›rl›lar uçucu ya¤lar› mumyalama ve çeflitli amaçlarla dini törenlerde, Romal›lar ise masaj amaçl› kullanm›fllard›r.
Aromaterapinin kurucusu Frans›z as›ll› kimyac› Rene Maurice Gattefosse (1881-1950). 1936 y›l›nda, Aromaterapi isimli kitab› yazm›fl ve o günden beri bu uygulama Aromaterapi olarak bilinmektedir. Kaynak: http://yleo.zn1300.com/lavender.gif

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

237

Zamanla dünyada ilaç sanayisinin geliflmesi ile uçucu ya¤lar›n kullan›m› dolay›s›yla aromaterapi giderek gündemden kaybolmaya bafllam›flt›r. Aromaterapinin günümüzde tedavi amaçl› kullan›m›n›n yeniden popularite kazanmas› Frans›z kimyac› Rene Gattefosse sayesinde olmufltur. Gattefosse parfüm üretilen ifl yerinin laboratuvar›nda çal›fl›rken kaza ile elini yakt›¤›nda en yak›n›ndaki s›v› fliflesi olan lavanta ya¤›na elini bat›rm›fl ve yanma hissinin h›zla geçti¤ini ve iyilefltirdi¤ini fark etmifltir. Bunun üzerine yapt›¤› araflt›rmalar sonucunda di¤er uçucu ya¤lar›n, güçlü antiseptik, yara iyilefltirici, h›zl› hücre yenileyici etkilerinin oldu¤unu saptam›flt›r. Uçucu ya¤lar›n hofl ve güçlü kokusunun ve bileflimindeki kimyasal maddelerin kiflide duygusal ve fiziksel de¤iflikliklere neden oldu¤una inan›lmaktad›r. Aromaterapi tedavisinin amac›; • ‹yileflme, • Sa¤l›¤›n korunmas›, • Güzellik amaçl› olarak özetlenebilir. Aromaterapide kullan›lan uçucu ya¤lar bitkilerin yaprak, çiçek, kök, meyve, tohum, gövde gibi k›s›mlar›ndan distilasyon, s›kma, çözücülerle ekstraksiyon ya da anfloraj yöntemi ile elde edilirler. Limon, portakal, mandalina, bergamot gibi narenciye ya¤lar› ise meyve kabuklar›ndan s›kma yoluyla elde edilirler. Bitkilerden uçucu ya¤ eldesine örnekler; • Çiçeklerden; gül, yasemin, menekfle • Yapraklardan; biberiye, defne, fesle¤en • Meyvelerden; portakal, limon, mandalina • Tohumlardan; anason ya¤› • Gövdelerden; tarç›n, çam ya¤› • Köklerden; zambak ya¤› verilebilir. Uçucu ya¤ eldesinde yöntem seçerken flu özelliklerin dikkate al›nmas› gerekir; • Uçucu ya¤›n ›s› ve suya dayan›kl›l›¤›, • Uçucu ya¤ verimi, • Bilefliklerin sudaki çözünürlü¤ü. Aromaterapinin en fazla kullan›lan uygulama flekilleri; • Masaj yoluyla, • Kompres yoluyla, • Teneffüs/Bu¤u yoluyla, • Ortam›n kokuland›r›lmas› yoluyla, • Banyo yoluyla, • A¤›z çalkalama suyu veya gargara halinde olabilmektedir. Masaj; Günümüzde Aromaterapinin en yayg›n kullan›m fleklidir. Çünkü ya¤lar›n masajla cilde nüfuz etmesi çok daha kolay olabilmektedir. Ayr›ca masaj›n dinlendirici ve rahatlat›c› etkisi ile uçucu ya¤lar›n iyilefltirici gücü bir arada etki etmektedir. Ancak uçucu ya¤lar tahrifl edici olabileceklerinden cilt üzerine do¤rudan de¤il, bir sabit ya¤da (badem ya¤›, avokado ya¤›, zeytin ya¤›, susam ya¤› gibi) seyreltildikten sonra uygulan›rlar. Bunlara “tafl›y›c› ya¤lar” ya da “temel ya¤lar” denmektedir. Burada seçilen tafl›y›c› ya¤›n yap›s›n›n tedaviye uygun olmas› al›nacak sonucu olumlu yönde etkiler. Kompres yoluyla; Il›k veya s›cak su içine damlat›lan uçucu ya¤lar›n bezler yard›m› ile vücuda kompres edilmesi, sar›lmas› fleklinde uygulan›r. So¤uk kompres, al›n, flakak ve enseye uygulanarak bafl a¤r›s› ve fliflliklerde, s›cak kompres ise adale a¤r›s› ve kramp durumlar›nda kullan›l›r.

Anfloraj: Uçucu ya¤ verimi düflük, ›s›ya hassas çiçeklerin renksiz, kokusuz bir sabit ya¤ (ör. özel bir iç ya¤› ile domuz ya¤› kar›fl›m›) ile temasta b›rak›larak, uçucu ya¤›n›n ç›kar›lmas› esas›na dayanan pahal› bir yöntemdir.

238

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Teneffüs/Bu¤u yoluyla; Kaynar suya uçucu ya¤›n damlat›lmas› ve oluflan buharlar›n solunmas› (inhalasyon) fleklinde olabilmektedir. Örne¤in, nane ve kekik ya¤lar› özellikle bo¤az ve gö¤üs enfeksiyonlar›nda faydal›d›r. Ortam›n kokuland›r›lmas› yoluyla; Su ve uçucu ya¤ kar›fl›m› çalkaland›ktan sonra sprey fleklinde s›k›larak kapal› mekânlarda ortam› kokuland›rmak için kullan›l›r. Kokular kiflide güçlü fiziksel reaksiyonlar yaratabilir. Koku, havada gaz halde bulunan koku moleküllerinin burun içindeki koku reseptörleri vas›tas›yla alg›lan›p, beyindeki koku merkezinde duyum haline gelmesi olay›d›r. Koklama s›ras›nda koku molekülleri kiflideki kokusal haf›zay› harekete geçirerek kiflide bir tak›m fiziksel reaksiyonlara neden olur. Banyo yoluyla; Küvet suyuna 10-15 damla kadar uçucu ya¤ damlat›l›r. Uçucu ya¤›n hem cilt üzerindeki hem de solunum yoluyla etkisinden yararlan›l›r. Ancak uçucu ya¤›n cilt ve gözle do¤rudan temas etmemesine dikkat edilmelidir. Papatya ve lavanta ya¤lar› uykusuzluk ve stresi gidermek amac›yla, biberiye ve çam ya¤lar› ise eklem ve adale a¤r›lar›na karfl› banyo fleklinde kullan›l›r. Ayr›ca, uçucu ya¤lar›n a¤›z çalkalama suyu veya gargara halinde, sabun, flampuan gibi günlük bak›m ürünlerine ilave edilerek kullan›mlar› da söz konusudur. Aromaterapide kullan›lan yöntemler kadar kullan›lan ya¤lar›n, kimyasal bileflimi, safl›k ve kalitesi de önemlidir. Bitkilerden elde edilen uçucu ya¤lar›n kimyasal bileflimi elde edildi¤i bitki yada ayn› bitkinin farkl› k›s›mlar›na göre ayr›ca, bitkinin iklim, yükseklik gibi yetiflme ve toplama flartlar›na ba¤l› oldu¤undan aromaterapi amaçl› kullan›lan ya¤lar›n etkilerinde farkl›l›klar gözlenebilmektedir. Bu nedenle uçucu ya¤lar›n standardizasyonu önemlidir. Aromaterapide dikkat edilecek noktalardan bir tanesi seçilecek uçucu ya¤›n yap›lacak tedavi amac›na uygun olmas› gerekir. Baz› uçucu ya¤lar kiflide alerjik reaksiyonlara neden olabilir bu nedenle kullan›mdan önce kiflide test edilmelidir. Aromaterapi bilinçli bir flekilde uyguland›¤›nda güvenilir ve zarars›z bir destekleyici tedavi yöntemidir. Ancak Aromaterapide kullan›lan ya¤lar›n uygulanan as›l tedavilerle veya ilaçlarla etkilefliminin olabilece¤i unutulmamal›d›r. Yine belli hastal›klar›n tedavisinde, as›l tedavilerden vazgeçerek ve doktor kontrolü olmaks›z›n tek bafl›na kullan›lmamas›na özen gösterilmelidir. Aromaterapide baz› uçucu ya¤lar ve kullan›m amaçlar›na örnekler flu flekildedir; Anason ya¤›; Haz›ms›zl›k, öksürük, bronflit Nane ya¤›: Gaz sanc›s›, haz›ms›zl›k, ba¤›rsak spazm›, mide bulant›s› Bergamot ya¤›: Atefl, akne Çam ya¤›: Safra kesesi ve böbrek rahats›zl›klar›, romatizma, dolafl›m bozukluklar› Çay a¤ac› ya¤›: Bakteri, virüs, mantar enfeksiyonlar›, so¤uk alg›nl›¤›, nezle Lavanta ya¤›; Yara, yan›k, ekzama, sivilce, dermatit, bafl a¤r›s›, rahatlat›c›, sakinlefltirici,uyku düzenleyici, stresi azalt›c› Rezene ya¤›: Sindirim problemleri, bulant›, kab›zl›k Ökaliptus ya¤›; Bo¤az a¤r›s›, öksürük, bronflit Melekotu ya¤›: Haz›ms›zl›k, öksürük, atefl Bergamot ya¤›: Atefl, akne, antiseptik ve antidepresan Papatya ya¤›: Anksiyolitik, uykusuzluk tedavisinde Karanfil ya¤›: Difl a¤r›lar›nda, antispazmotik Limon ya¤›: Dispepsi, akne, artrit, anemi Nane ya¤›: Gaz sanc›s›, haz›ms›zl›k, ba¤›rsak spazm›, mide bulant›lar›nda

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE 9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler S O R U

SIRA S‹ZDE 239 S O R U
DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

Baz› uçucu ya¤lar cilt üzerinde tahrifl edici etkide olabileceklerinden D ‹ K K A T aromaterapi uygulamalar›nda mutlaka seyreltilerek (uygun bir sabit ya¤ ile dilüe edilerek) uygulanmas›nda S O R U fayda vard›r. SIRA S‹ZDE Bergamot ya¤› gibi baz› uçucu ya¤lar cilde uyguland›ktan sonra günefl D ‹ K K A T maruz ka›fl›nlar›na l›nmamas›na dikkat edilmelidir. Aksi halde fototoksik reaksiyonlara neden olabilir. AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M

fiekil 9.3

SIRA S‹ZDE

K ‹ T Aromaterapi’de A P ortam›n AMAÇLARIMIZ kokuland›r›lmas› için kullan›lan düzenek. T E L E V ‹ Z Y O N K ‹ T A P

Uçucu ya¤

‹NTERNET TELEV‹ZYON

‹NTERNET TELEV‹ZYON

Is› kayna¤› (mum)

‹NTERNET

‹NTERNET

F‹TOTERAP‹
Fitoterapi, hastal›klar›n tedavi edici etkiye sahip, taze veya kurutulmufl bitkinin tamam› veya belli k›s›mlar›n› içeren ya da bunlardan elde edilen ekstraksiyon ürünleri kullan›larak haz›rlanan çay, toz, damla, draje, kapsül, flurup, tablet vb. formdaki preparatlarla tedavi edilmesini yada hastal›klardan koruyucu olarak kullan›lmas›n› kapsamaktad›r. Yunanca phytos (=bitki) ve therapy (=tedavi) kelimelerinden oluflmufl ve k›saca bitkilerle tedavi anlam›na gelmektedir. Fitoterapi kelimesini ilk kullanan Frans›z hekim Henri Leclerc (1870-1955) olmufltur. Ancak bu tarihten çok daha önceki dönemlerde insanlar taraf›ndan bitkilerin yo¤un bir flekilde sa¤l›¤›n korumas› veya hastal›klar›n tedavisi amac›yla kullan›ld›¤› bilinmektedir. Tedavi amaçl› kullan›lan bitkilerde etkinin, hangi maddeden kaynakland›¤›n›n bilinemedi¤i dönemlerde insanlar, bitkilerin flekil ve renklerine bakarak, hayvan davran›fllar›n› gözlemleyerek veya deneme-yan›lma yoluyla hangi bitkilerin hangi hastal›¤a iyi geldi¤ine karar vermifllerdir. Günümüzde mevcut ilaçlar›n 1/4’ i bitkisel kökenlidir ve bunlar›n pek ço¤unda bitkiden elde edilen etken kimyasal maddeler model al›narak ya da bu maddeler üzerinde etkiyi artt›racak yada yan etkileri daha az olacak yönde bir tak›m de¤ifliklikler yap›lmak suretiyle laboratuvar ortam›nda sentezlenmektedir. Fitoterapi preparatlar›nda kullan›lacak bitki; • Do¤ru teflhis edilmifl olmal›; yanl›fl bitki kullan›m› zararl› etkilere yol açabilir. • Do¤ru zamanda toplanm›fl olmal›; bitkilerdeki etken maddelerin üretimi ve miktar› mevsime hatta günün farkl› saatlerine ba¤l› olarak de¤ifliklik gösterebilmektedir.
Fototoksik reaksiyonlar: Deride günefl ›fl›¤›n›n hasar verici etkisinden kaynaklan, k›zar›kl›k, ödem, yan›k gibi kabarc›klar, bazen kurdeflen döküntülerini and›ran belirtiler ile karakterizedir.

240

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

• Kurutma ve saklanma flartlar›; toplanan materyal duruma göre taze veya kuru olarak kullan›labilir. Uygun yöntemlerle kurutulup, uygun flartlarda saklanmayan bitkilerde, kimyasal bileflikler bozunabilmekte, miktar›nda de¤ifliklikler meydana gelebilmektedir. Bunu önlemek için bitkiler özel flartlarda saklanmal›d›r. • Ekstraksiyon yöntemleri ve analizleri uygun olmal›; bitkide etken bileflik/bilefliklerin yap›s›na uygun, yüksek verimle madde eldesine imkan verecek ekstraksiyon yöntemleri seçilmelidir. Elde edilen maddelerin safl›k tayini ve miktar› analiz edilmelidir. Günümüzde, bitkisel ilaçlar›n etkileri hayvan deneyleri, klinik deneyler gibi modern ilaçlar için istenen yöntemlerle test edilebilmektedir. Fitoterapide kullan›lan bitkilere örnekler Tablo 9.5’de verilmifltir. Bitkisel ilac›n etkisi, kullan›lan bitki ya da bitki k›s›mlar›n›n tafl›d›klar› maddelerin birlikte yapt›¤› etki veya etkilerden kaynaklanmaktad›r. Bu özellik, bitkisel ilaçlar› tek veya birkaç madde tafl›yan ilaçlardan ay›rmaktad›r. Bitkisel ilaçlar bu fleklide bir kar›fl›m olmalar› nedeniyle gerek analiz tekniklerinde gerekse etkilerinin de¤erlendirilmesinde di¤er ilaçlara göre farkl›l›klar tafl›maktad›rlar. Ancak ilaç, bitkisel kökenlide olsa tedavi amac›yla kullan›labilmesi için belli özelliklerinin bulunmas› gerekir. Bunlar; • Kalite, • Güvenilirlik, • Etkinlik, • Standardizasyon fleklinde özetlenebilir. Ancak bu flekilde, her zaman ayn› etkide, içindeki maddeleri analiz edilebilen, stabil bitkisel ilaçlar›n al›nabilmesi mümkün olacakt›r. Bir bitkisel ürünün etiketinde flu bilgilerin mutlaka yer almas› gerekmektedir; • Kullan›lan bitkinin ad›, • Etkili bileflikler hakk›nda bilgi, • Üretim yeri, • Firma ad›, • Üretim ve son kullanma tarihi. Bitkisel ilaçlarda etki; • Drogun tafl›d›¤› etken madde miktar›na, • Kullanan kiflinin yap›s›na, • Etkin maddeye karfl› olan tepkisine, • ‹laç flekline ba¤l› olarak meydana gelmektedir. Bitkisel ilaçlarla tedavide en önemli nokta sentetik ilaçlarla tedavide oldu¤u gibi öncelikli olarak hastal›¤›n do¤ru teflhis edilmesidir. Do¤ru teflhisi de ancak bir doktor yapabilir. Bu noktaya özellikle dikkat edilmesi gerekmektedir. Bitkilerle tedavide; istenen etkiyi elde etmek için tedaviye genellikle küçük dozlarla bafllan›r ve tedaviye belli bir süre devam etmek gerekmektedir. ‹stenen etki elde edildi¤inde hastal›k belirtileri kaybolana kadar kullan›ma devam edilir. Ancak kusma, ishal, bafl dönmesi gibi yan etki veya zehirlenme belirtileri görülürse kullan›m› hemen b›rak›lmal›d›r. Genel kan›, bitkisel ilaçlar›n/ürünlerin do¤al olmalar› nedeniyle her zaman güvenli oldu¤u ve herhangi bir yan etkisinin ya da toksik olamayaca¤› fleklindedir. Ancak bu do¤ru de¤ildir. Bitkisel ilaçlar içerdikleri kimyasal bileflikleri nedeniyle yan etkilere, zehirlenmelere neden olabilmekte ya da kullan›lan di¤er ilaçlarla etkileflebilmektedir.

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

241

Yan etkiler yada toksik etkiler daha ziyade afla¤›da belirtilen hususlara ba¤l› olarak gerçekleflmektedir; • Bitkisel ürünlerin yanl›fl kullan›m›na, • Bitkinin do¤rudan kendisinin toksik veya alerjik olmas›na, • Zararl› maddelerle kontamine olmas›na ba¤l› olarak ortaya ç›kabilmektedir. Bu nedenle dikkatli kullan›lmas› gerekmektedir. Diyabet, yüksek tansiyon, kanser ve kalp rahats›zl›klar› gibi ciddi rahats›zl›klarda bitkisel tedavinin modern tedavilerin yerini alamayaca¤›n› ancak bu tedavilere yard›mc› olarak, hekimin bilgisi ve onay› dahilinde, kullan›labilece¤i hususuna özen gösterilmesi gerekmektedir. Bitkisel ilaçlarla ilgili ülkemizdeki yasal durum gere¤i bitkisel ilaçlar›n süpermarket ve aktarlar yerine sadece eczanelerde sat›lmas› gerekmektedir. Dikkat edilmesi gereken bir di¤er husus Sa¤l›k Bakanl›¤›ndan ruhsat alm›fl ürünlerin kullan›lmas›d›r.
Kullan›m amac› Antidepresan ve Sedatif etki Bitkinin Latince Ad› Humulus lupulus Melissa officinalis Lavandula officinalis Anksiyolitik etki Antiromatizmal ve Antienflamatuvar etki Analjezik ve Antipiretik etki Piper methisticum Brassica nigra Urtica türleri Papaver somniferum Salix türleri Cinchona türleri Kardiyotonik etki Nerium oleander Convallaria majalis Urginea maritima Digitalis purpurea Digitalis lanata Helleborus niger Adonis vernalis Antihipertansif etki Allium sativum Veratrum album Viscum album Antihipotansif etki Ephedra türleri Ruta graveolens Antiaritmik etki Ekspektron ve Antitussif etki Cinchona türleri Tilia cordata, Tilia platyphyllos Eucalyptus türleri Althaea officinalis Tussilago farfara Bitkinin Türkçe Ad› fierbetçiotu O¤ul otu Lavanta Kava Hardal Is›rgan türleri Haflhafl Sö¤üt a¤ac› türleri K›na k›na a¤ac› türleri Zakkum ‹nci Çiçe¤i, Müge Ada so¤an› Yüksük otu Yünlüyüksükotu Noel gülü Kanavc› otu Sar›msak Beyaz çöpleme Çekem, ökse otu Deniz üzümü Sedef otu K›na k›na türleri Ihlamur Ökaliptus türleri Hatmi Öksürük otu Tablo 9.5 Fitoterapide kullan›lan baz› bitkiler.*

242
Tablo 9.5 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Sindirim sistemini uyar›c› etki

Gentiana lutea Menyanthes trifoliata Centaurium erythraea; Brassica nigra

Jansiyan Su yoncas› K›rm›z› kantaron Hardal Meyan kökü Enginar Rezene Zencefil Keten Sinirli ot Sinameki Ravent Sar›sab›r Barut a¤ac› Çoban üzümü Maz› Çilek ‹peka kökü Siyah hardal Beyaz hardal Zencefil Karanfil Devedikeni Enginar Kara hindiba Güvercin a¤ac› Tavflan memesi Basur otu Kenopod Horasani Solucan otu Nar Felfelek Sabal Is›rgan At kuyru¤u Çay Ölmez çiçek

Gastrit ve Ülser Tedavisinde Kolagog ve Karminatif etki

Glycyrrhiza glabra Cynara scolymus Foeniculum vulgare Zingiber officinale

Pürgatif etki

Linum usitatissimum Plantago lanceolata, Plantago major Cassia acutifolia, Cassia angustifolia Rheum palmatum, Rheum officinale Aloe barbadensis, Aloe ferox Rhamnus frangula

Antidiyareik etki

Vaccinium myrtillus Quercus infectoria Fragaria vesca

Emetik etki

Cephalis ipecacuanha Brassica nigra Sinapis alba

Antiemetik etki

Zingiber officinale Eugenia caryophyllata

Karaci¤er hastal›klar›nda etkili

Silybum marianum Cynara scolymus Taraxacum officinale

Hemoroit tedavisinde etkili

Hamamelis virginiana Ruscus aculeatus Ranunculus ficaria

Anthelmentik etki

Chenopodium ambrasoides var. anthelminticum Artemisia cina Pelargonium endlicherianum Punica granatum Areca catechu

Prostat tedavisinde etkili

Serenoa repens Urtica dioica, Urtica urens

Diüretik etki

Equisetum arvense Camellia sinensis Helichrysum türleri

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

243
Tablo 9.5 Devam›

Yara ve yan›k tedavisinde etkili

Centalla asiatica Calendula officinalis Arnica montana

Yara otu Kadife çiçe¤i Öküz gözü Çi¤dem Kalabar baklas› Japorandi Güzel avrat Otu Porsuk a¤ac› Cezayir menekflesi Çi¤dem

Gut tedavisinde etkili Göz hastal›klar›nda etkili

Colchicum autumnale Physostigma venenosum Pilocarpus jaborandi Atropa belladonna

Kanser tedavisinde etkili

Taxus baccata Vinca rosea (Catharanthus roseus) Podophyllum peltatum, Podophyllum emodi Colchicum autumnale

Bitkilerin tedavi amaçl› kullan›m› mutlaka hekim ve eczac› denetiminde olmal›d›r.

244

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

Tamamlay›c› tedavi sistemlerini genel olarak tan›mlayabilmek. Günümüzde do¤aya dönüfl ak›m›n›n da etkisiyle pek çok alanda oldu¤u gibi hastal›klar›n tedavisinde do¤al yöntemler modern tedavilerle birlikte as›l tedaviye destek olarak kullan›lmaktad›r. Uygulamalar› çok eskilere dayal›, uzun bir geçmifle ve birikime sahip bu tedavi yöntemlerinin bilimsel olup olmad›¤› konusunda süregelen tart›flmalar yan›nda bilimsel araflt›rmalar da yo¤un bir flekilde devam etmektedir. Tamamlay›c› tedavi sistemlerinde kullan›lan bitkileri tan›mlayabilmek. Hastal›klar›n varoluflundan itibaren bitkilerin tedavide kullan›lmas› söz konusu olmufltur. Günümüzde uygulanan destekleyici tedavilerde bitkilerin kullan›m›n›n ayr› bir yeri ve önemi vard›r. Dünya üzerinde özellikle sa¤l›k imkanlar›n›n k›s›tl› oldu¤u bölgelerde nüfusun büyük bir k›sm› hastal›klar›n tedavisinde veya hastal›klardan koruyucu olarak bitkilerden faydalanmaktad›r.

A M A Ç

3

Çeflitli tamamlay›c› tedavi sistemlerini sorgulayabilmek. Tamamlay›c› tedavi sistemlerinde ortak amaç öncelikli olarak hastal›klardan korunmakt›r. Hastal›¤›n tedavi edilmesi hem daha zor hem zaman al›c› hem de masrafl› olarak görülmektedir. Tamamlay›c› tedavi sistemlerinin kendilerine özgü prensipleri ve uygulamalar› nedeniyle korunma ve tedavi amaçl› uygulanan yöntemler farkl›l›k göstermektedir. Modern ve tamamlay›c› tedavi sistemlerini karfl›laflt›rabilmek. Tamamlay›c› tedaviler as›l tedavilerin yerini almaks›z›n modern tedavilere destek amac›yla uygulanan yöntemler olmal›d›r. Günümüzde do¤al olan zarars›zd›r ve daha iyidir gibi bir düflünce nedeniyle baz› durumlarda tamamlay›c› tedaviler tek bafl›na modern tedavilerden uzaklafl›larak tercih edilebilmektedir. Ancak bu durum özellikle baz› ciddi rahats›zl›klarda faydadan ziyade bu süreçte hastal›¤›n ilerleyip kifliye daha çok zarar verebilecek bir duruma gelmesine neden olabilir.

A M A Ç

A M A Ç

4

2

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

245

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi Geleneksel Çin t›bb›na göre evreni oluflturan befl elementten biri de¤ildir? a. Atefl b. Toprak c. Su d. Mineral e. Odun 2. Ayurveda kelime olarak ne anlama gelmektedir? a. Yaflam sevgisi b. Sa¤l›kl› yaflam c. Yaflam bilgisi d. Yaflam›n anlam› e. Yaflam enerjisi 3. Afla¤›dakilerden hangisi bir bitkisel ürünün etiketinde yer almas› gereken bir bilgi de¤ildir? a. Üretim yeri b. Etkili bileflikler hakk›nda bilgi c. Yetiflme yeri d. Üretim tarihi e. Firma ad› 4. Ayurveda sisteminde tedavi yapan kiflilere ne ad verilir? a. Terapist b. Vatta c. Kapha d. Vaid e. Hekim 5. Afla¤›dakilerden hangisi Homeopati’nin prensiplerinden biri de¤ildir? a. Seyreltme b. Tek ilaç c. Düflük doz d. Kiflisellefltirme e. Benzerlik kanunu 6. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel bir ilaçta olmas› gereken bir özellik de¤ildir? a. Güvenilirlik b. Standardizasyon c. Kalite d. Tek madde e. Etkinlik 7. Afla¤›dakilerden hangisi Aromaterapinin uygulama flekillerinden biri de¤ildir? a. Banyo b. Kompres c. Tentür d. Bu¤u e. Gargara 8. Afla¤›dakilerden hangisi Aromaterapinin kurucusu olarak kabul edilir? a. Henri Leclerc b. Rene Gattefosse c. Samuel Hahnemann d. Hipokrat e. Henry Allen 9. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel preparatlarda kullan›lacak bitkiler için dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de¤ildir? a. Do¤ru zamanda toplanm›fl olmal› b. Dikkatli bir flekilde kurutulmal› c. Is›, nem vs. etkenlerden korunarak saklanmal› d. Taze olarak kullan›lmamal› e. Do¤ru teflhis edilmifl olmal› 10. Akhlat ne anlama gelmektedir? a. Ayurveda tedavi sistemine göre evreni oluflturan elementlerden biridir. b. Ayurveda tedavi sistemine göre insan tiplerinden biridir. c. Yunani tedavi sisteminde organlardan biridir. d. Ayurveda tedavi sistemine göre insan vücudunda yer alan elementlerden biridir. e. Yunani tedavi sisteminde vücut s›v›lar›n› ifade eder.

246

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Okuma Parças›
Homeopati sayesinde koflmaya bafllad›. Karin henüz iki ayl›k bir yavruyken Alanya’da köhne bir sokakta iki arka baca¤› k›r›k bir halde bulundu. Kaza geçirmifl olan minik yavru köpek, kötü durumdayd›. Hayvanlar› Koruma Derne¤i Alanya flubesinden ‹lknur Koparal, Karin’i ilk gördü¤ünde onun bir daha yürüyemeyece¤ini düflündü¤ünü söylüyor. Oysa flimdi, sevimli ufakl›k coflkuyla kofluyor! Koparal, yaklafl›k bir ayd›r homeopati uygulad›klar› Karin’in bir hafta içinde yürümeye, sonraki birkaç gün içinde ise koflmaya bafllad›¤›n› hayretle ve mutlulukla izlemifl; “Sa¤l›k durumu gayet iyi,” diyor. Sa¤l›¤›na kavuflan Karin’in hayat›ndaki di¤er bir mutlu geliflme ise ona Almanya’dan bir ‘aile’ bulunmufl olmas›. Daha önce de pek çok kez yurtd›fl›na hayvan gönderdi¤ini söyleyen ‹lknur Koparal; “Ciddi bir araflt›rmadan sonra yüre¤im rahat ederse Almanya’ya gidecek Karin,” diyor ve sözlerine flöyle nokta koyuyor: “Karin yürüdü, kofltu ve koflar ad›m yuva buldu kendisine...” ‹stanbul Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi’nden Araflt›rma Görevlisi Ça¤la Parkan, befl y›ld›r hayvanlarda homeopati tedavisiyle ilgili çal›flmalar yap›yor ve bu yöntemin faydalar›n›n önemine dikkat çekiyor: “Homeopati hayvanlarda görülen bütün hastal›klar›n tedavisinde kullan›lan bir yöntem. Bu alternatif t›p yöntemi; ilaçlardan, bitkilerden, kayalardan, böceklerden, farkl› canl›lardan, do¤adaki her fleyden elde edilen özlerle haz›rlan›yor.” Parkan, bu yöntem sayesinde bir at›n tümörlerinde ufalma gözlemlemifl: “At›n üç tümörü vard›, biri yok oldu, di¤er ikisi de çok bariz flekilde küçüldü.” Ankara’daki Kuki & Obuz Veteriner Klini¤i’nden Veteriner Hekim Gülay Ertürk ise ‹ngiltere’deki bir enstitüde homeopati e¤itimi alm›fl ve bu yöntemle çok say›da hayvan› sa¤l›¤›na kavuflturdu¤unu söylüyor: “Bir enerji terapisi, homeopati. Her ne kadar ilaç formunda granüller tarz› haz›rlanm›fl minik minik ilaçlar› olsa da enerji düzeyinde hastal›¤› tedavi etmeye yönelik bir terapi. Homeopatik ilaçlarda etkin madde olarak ilaç olarak haz›rlanan fleylerin materyali bitki olabiliyor, organik olabiliyor. Ya da küçücük bir böcek bile olabiliyor. Etki farmakolojik de¤il. Homeopatik ilaçlarda farmakolojik etki olmad›¤› için de yan etki, ilac›n doz afl›m›nda fazlal›k gibi olumsuz fleyleri pek fazla yaflam›yoruz.” Kaynak: http://arsiv.sabah.com.tr/2006/05/14/

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Geleneksel Çin Tedavi sistemi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayurveda” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fitoterapi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayurveda” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Homeopati” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fitoterapi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Aromaterapi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Aromaterapi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fitoterapi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yunani Tedavi Sistemi” ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

2. c 3. c 4. d 5. a 6. d 7. c 8. b 9. d 10. e

9. Ünite - Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler

247

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Anon. (2001). Legal Status of Traditional Medicine and Complementary/Alternative Medicine, Report of a WHO Global Survey, WHO, Geneva. Anon. (2005). National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines, Report of a WHO Global Survey, WHO, Geneva. Bafler, K.H.C. (2009). Uçucu Ya¤lar ve Aromaterapi, Bilimsel Fitoterapi Dergisi, 7, 8-25. Buchberger, D. (1996). Moderne Aromatherapie, Pmi Verlagsgruppe. Ernst, E., Pittler, M. H., Wider, B. (Editors) (2006). The Desktop Guide to Complementary and Alternative Medicine: An Evidence-Based Approach, Mosby. Evans, W.C., Saunders, W.B. (2009). Trease and Evans Pharmacognosy, 16th Edition, Edinburgh. Keville, K., Green, M. (1995). Aromatherapy: A Complete Guide to the Healing Art. Freedom, Ca., Crossing Press. Liu, C., Tseng, A., Yang, S. (2005). Chinese Herbal Medicine: Modern Applications of Traditional Formulas. Boca Raton, CRC Press. Sarin., Y.K. (1996). Illustrated Manual of Herbal Drugs Used in Ayurveda. New Delhi, Council of Scientific & Industrial Research.

10
Amaçlar›m›z Anahtar Kavramlar
• • • • • • Sindirim Sistemi Homeostaz Dolafl›m Sistemi Solunum Sistemi Boflalt›m Sistemi Metabolizma

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Do¤al çevre-yaflam ve hastal›k iliflkilerini tan›mlayabilecek, Bitkisel ürünlerle tedavi biçim ve yöntemlerini aç›klayabilecek, Bitkisel ürünlerle tedavi edilebilen belli bafll› hastal›klar› tan›mlayabilecek ve t›bbi bitkiler hakk›ndaki mevcut bilgileri araflt›rabilecek ve derleyebilecek, bilgi ve becerileri kazanabileceksiniz.

• • • • • •

Fitoterapi Üreme Sistemi Sinir Sistemi ‹nfeksiyon Hastal›klar› Kanser Hareket Sistemi

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • DO⁄AL ÇEVRE VE YAfiAMHASTALIK ‹L‹fiK‹S‹ • DO⁄AL ÇEVRE VE HASTALIK ‹LAÇ ‹L‹fiK‹S‹ • F‹TOTERAP‹ NED‹R? • B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹ • B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹ ED‹LEB‹LEN HASTALIKLAR • B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMINA ‹L‹fiK‹N SONSÖZLER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›
G‹R‹fi
T›bbi bitkilerin kullan›m› insanl›k tarihi kadar eskidir. ‹nsano¤lu deneme-yan›lma yöntemi ile veya tesadüfler sonucu bitkilerin kullan›labilirliklerini ve tedavi edici özelliklerini ö¤renmifllerdir. Bilim ve teknolojinin geliflmesi ile do¤adan yararlanma ve zarar verme oran›da artm›flt›r. Bu ünitede T›bbi Bitkilerin Farkl› hastal›klarda kullan›m› ile ilgili k›sa bilgiler verilecektir. Ancak uzman tavsiyesi ve kontrolü olmadan bu bitkilerin kullan›lmamas› gerekti¤i hiç bir zaman hat›rdan ç›kart›lmamal›d›r.

DO⁄AL ÇEVRE VE YAfiAM-HASTALIK ‹L‹fiK‹S‹
Di¤er tüm canl›lar gibi insanlar da yak›n çevreleri ve içinde bulunduklar› ortam ile tümleflik biçimde yaflamlar›n› sürdürürler. Beslenme, bar›nma gibi günlük temel gereksinimlerini sa¤lad›¤› “tümleflik yaflam döngüsünde” canl›, içinde bulundu¤u ortama sa¤lad›¤› uyum ölçüsünde türünün devaml›l›¤›n› sa¤lar ve gelecek kuflaklar›n ortaya ç›kmas›na olanak verecek biçimde üreme ifllevlerini gerçeklefltirir. Her canl› türünün genlerinde kodlanm›fl bir yaflam süresi vard›r, bu süre “ömür” olarak tan›mlanmaktad›r. Canl›lar›n ömürleri türden türe farkl›l›k gösterdi¤i gibi, bir tür içindeki bireyler aras›nda da önemli düzeyde de¤iflkenlikler gösterir. Canl›lar›n yaflam süreleri, yani ömürleri ne olursa olsun ortak yazg›lar› olan “ölüm” ile sonlanmaktad›r. Canl›lar ömürlerini sa¤l›kl› biçimde sürdürebilecekleri gibi, çeflitli hastal›klardan muzdarip olarak ve bu hastal›klarla mücadele ederek de devam ettirebilirler. Hastal›klar asl›nda çevreden gelen çeflitli etkiler sonucu homeostaz›n bozulmas› sonucu ortaya ç›kmaktad›r. Hastal›klar›n oluflmas› canl›lar›n yaflam kalitelerinin bozulmas›na ve/veya ömürlerinin k›salmas›na neden olabilmektedir. Günümüz ekonomisinde hastal›klar›n di¤er bir önemi de ifl gücü kay›plar› ve kiflilerin çal›flmad›¤› dönemlerdeki parasal kay›plar›d›r.

Homeostaz (Homeostasis): Vücudun iç koflullar›n›n çevre koflullar›na uyarlanmas› demektir. De¤iflen çevre koflullar›n› vücut çeflitli biçimlerde tepki vererek dengelemektedir. Örne¤in, s›cak bir havada doku ve organlar›n›n zarar görmemesi için vücut terleyerek kendi iç s›cakl›¤›n› düflürür. Homeostaz konusunda daha fazla bilgi için bkz: http://en.wikipedia.org/wiki/ Homeostasis

DO⁄AL ÇEVRE VE HASTALIK ‹LAÇ-‹L‹fiK‹S‹
Canl›lar yine “tümleflik yaflam döngüleri” çerçevesinde içgüdüsel davran›fllar ile hastal›klar›n› “iyilefltirecek araçlar›” yak›n çevresinde aramaya koyulur. Gastrointestinal spazm nedeniyle karn› a¤r›yan bir kedi veya köpek içgüdüleri ile kendisine iyi gelecek bir bitkiyi bir otlakta bulabilmektedir. Konuyu tam olarak bilmeyen birisine etobur canl› olan bu hayvanlar›n ot yerken gözükmesi oldukça garip gelecektir. Kedi veya köpek içgüdüsel davran›fllar› ile “do¤adan” kendilerine iyi gelen bir “ilac›” bulmaktad›r. ‹lk insan da büyük bir olas›l›kla hastal›¤›n› içgüdüsel olarak do¤adan “keflfederek” buldu¤u otlar, yani

Gastrointestinal spazm: Mide-barsak kaslar›n›n afl›r› çal›flmas› sonucu ani biçimde kas›l›p kalmas›d›r. Bu organlar›n içlerine uzanan sinir uçlar› bu spazm sonucunda mekanik bask› gördü¤ü için oldukça fliddetli iç organ (kar›n) a¤r›lar› oluflur. Spazm konusunda daha fazla bilgi için bkz: http://en.wikipedia.org/wiki/ Spasm.

250

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Etnomedikal Kullan›m: Geleneksel Kullan›m, halk aras›nda kullan›m. “T›bbi bitkilerin halk aras›ndaki kullan›m›” konusu bu Kitab›n›n 6. Ünitesinde kapsam›nda daha ayr›nt›l› olarak ele al›nm›flt›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

“t›bbi bitkiler” yard›m› ile tedavi etmeye çal›flm›flt›. Geçen milyonlarca y›ll›k evrimsel dönemde insanlar bafllang›çta içgüdüsel olan bu kazan›mlar›n›, ak›l ve zekâlar›n›n di¤er canl› türlerine göre k›yas kabul edilmez biçimde fazla olmas› nedeniyle, hem bilgi birikimlerinin geliflimi, hem de deneyimlerini sonraki kuflaklara aktarmadaki üstünlükleri sonucunda sistemli bir u¤rafl› haline getirmifller ve hastal›klar›n tedavisi konusunu bir “bilim” haline dönüfltürmüfllerdir. Bafllang›çtaki bu içgüdüsel ilaç arama çal›flmalar›nda insanlar›n “zehirli bitkiler” kullanmalar› sonucunda hiç kuflkusuz çeflitli boyutlarda zararlar oluflmufl ve hatta ölümler ortaya ç›km›flt›r. Bu arada unutulmamas› gereken bir husus da geçen uzun zaman içinde insanlar›n bilgi birikimlerinin artmas›na ba¤l› hastal›klar›n teflhisi “(diyagnoz)” ve “nedenleri (etiyoloji)” hakk›nda ola¤anüstü geliflmelerin sa¤lanmas›d›r. Günümüzün ça¤dafl “tedavi (terapi)” uygulamalar› insanlarda art›k bu tür deneme-yan›lma yöntemini kabul SIRA S‹ZDE etmemektedir, çünkü bu yöntem sonucunda hastal›¤a iyi gelecek ürünün zaman›nda verilmemesi sonucunda hastan›n iyileflmesi mümkün olamamakta veya ürünün “zehirli” olmas›N E L ‹ M D Ü fi Ü nedeniyle hasta ilave zarar görmektedir. Her ne kadar insanl›¤›n uzun geçmifli boyunca kullan›lan deneme-yan›lma yöntemi art›k günümüzde geçerli kabul edilmese de, bu yol ile elde edilen bitkilere ait etnomedikal kullan›m bilS O gileri günümüz R U “fitoterapi” uygulamalar›n›n temelini oluflturmaktad›r. Zehirli bitkiler K K A T bu kitab›n›n 5. Ünitesinde daha ayr›nt›l› olarak ele al›nm›flt›r. D ‹ konusu
SIRA S‹ZDE F‹TOTERAP‹ NED‹R? SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M AMAÇLARIMIZ S O R U K ‹ T A P D‹KKAT

Sözcük anlam› itibar› ile fitoterapi “bitkiler ile tedavi” demektir. Bu tedavi, di¤er tedavi türleri gibi belirli bilimsel esaslar çerçevesinde uygulanmaktad›r. Söz konusu bu biDÜfiÜNEL‹M AMAÇLARIMIZ limsel esaslar asl›nda günümüzün di¤er tedavi yöntemlerinden çok da büyük farkl›l›k göstermemektedir. Sonuçta fitoterapinin kulland›¤› bitkisel ürünler “etkinlik, güS O U venlik ve kalite”Rbak›m›ndan ilaçlar ile ayn› veya çok benzer ölçütleri paylaflmaktad›r.
K ‹ T A P
D‹K AT Bitkisel kaynakl›Kham maddelerin etkinlik, güvenlik ve kalite ölçütleri bu kitab›n 1. Ünitesinde kapsam›nda O N ayr›nt›l› olarak ele al›nm›flt›r. T SIRAV S‹ZDE ELE ‹ZY

TSIRAVS‹ZDEN ELE ‹ZYO SIRA S‹ZDE
DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

‹NTERNET AMAÇLARIMIZ
S O R U

Bitkisel ilaçlar günümüzün di¤er tedavi seçeneklerinin tamamlay›c›s› olarak da DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r. Ancak son y›llarda bitkisel ilaçlar›n kullan›lan di¤er ilaçlar ile ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ olan etkileflimine dikkat çekilmektedir. Fitoterapide kullan›lacak ürünlerin kullan›S R U ma haz›r haleOgetirilmesi de ayr› bir bilimsel çal›flmay› zorunlu k›lmaktad›r. “Bitkisel ham maddelerin kullan›ma haz›rlanmas›” konusu bu kitab›n›n 3. Ünitesinde ayD‹KKAT r›nt›l› olarak ele al›nm›flt›r.
T SIRAV S‹ZDE ELE ‹ZYON K ‹ T A P

K ‹ T A P D‹KKAT TSIRAVS‹ZDEN ELE ‹ZYO

AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Geçmiflte fitoterapi ve etnomedikal uygulamalar yaln›zca do¤adan toplanan bitkiler ile yap›lmaktayd›, günümüzde baz› bitki türlerinin tar›m› yap›larak hem yeAMAÇLARIMIZ terli miktarda kaynak sa¤lanmakta hem de kayna¤›n belli bir standartta elde edil‹NTERNET mesi mümkün olmaktad›r. Bu flekilde do¤adan veya tar›msal üretim yoluyla elde edilen bitki ancak çeflitli ifllemler geçirdikten sonra kullan›labilmektedir. Örne¤in, K ‹ T A P ac› olan bir bitki ekstresi fleker içeren flurup formunda tad› de¤ifltirilerek hastaya sunulmaktad›r. Bitkisel ham madde ve ürünlerin kullan›m›nda dikkat edilmesi gereken hususlar bulunmaktad›r.
TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

251

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹
Bitkilerden hastal›klar›n tedavisi (terapi) ve hastal›klardan korunma (profilaksi) amac›yla üç flekilde yararlan›labilmektedir: • Bitki toplan›p taze olarak veya uygun flekilde kurutulduktan sonra oldu¤u gibi kullan›labilir, • Bitkiden uygun farmasötik teknikler ile standardize bir ekstre haz›rlan›r, böylece bitkinin etkili maddeleri daha yüksek oranda konsantre edilip kullan›m sunulur, • Bitkilerden elde edilen maddeler kimyasal ar›tmadan sonra saf halde kullan›l›rlar. Bu üç seçenekten ilk ikisi genellikle fitoterapinin konusu iken, üçüncü seçenek daha çok modern t›bb›n seçene¤idir. Modern t›p nadiren de ikinci seçenekten yararlan›r. Ayr›ca, bitkilerden elde edilen maddelerden hareketle bazen yar›-sentetik ve sentetik maddeler de haz›rlanmaktad›r. Yap›-etki iliflkilerine dayanarak saf madde molekülünde yap›lan de¤iflimler ile elde edilen bu yeni bileflikler tümüyle modern t›bb›n tedavi araçlar›d›r. Bitkisel ürünlerle tedavi kaç biçimde uygulanmaktad›r?
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹ ED‹LEB‹LEN DÜfiÜNEL‹M HASTALIKLAR
Teorik olarak her hastal›k bitkisel ürünler ile tedavi edilebilmektedir. Ancak praS O R U tikte bitkiler ile tedavide etkiler genellikle yavafl yavafl ortaya ç›kt›¤›ndan acil tedavi gerektiren baz› hastal›klar ile baz› progresif hastal›klar bitkiler ile tedavi edilememektedir. Bu tür hastal›klarda ya saf bitkisel maddeler veya sentetik ilaçlar etD‹KKAT kili olmaktad›r. Özellikle bitkiler ile tedavide etkiler fazla fliddetli olmamakta, dolay›s›yla tedavi süresini uzatmaktad›r. Standardize bitki ekstreleri ile etkiler daha SIRA S‹ZDE fliddetli gözükürken, en kuvvetli etki saf maddelerde gözükmektedir. Bu tür yavafl geliflen etkiler asl›nda daha çok profilaktik etki (hastal›ktan koruyucu etki) sa¤lamak için daha uygundur. AMAÇLARIMIZ Bitkilerle tedavide dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta da plasebo etkidir. Plasebo etki baz› hastal›klarda %60 kadar yüksek bir oranda ç›kmaktad›r ve tümüyle hastan›n “iyileflme” beklentisi düzeyine göre genifl bir K ‹ T A P de¤iflkenlik gösterir. Baz› hekimler baz› hastal›klarda plasebo etkiyi kullanmak isterler. Genellikle gerçek bir hastal›¤› olmay›p “hastal›k hastas›” olan “evhaml›” kifliler, ilaçtan yüksek düzeyde yarar beklentisi içindeyse hekim onlara fazla farmakolojik‹ Z Y O N olmayan T E L E V etkisi ve yan etkisi düflük vitamin gibi ilaçlar› vermektedir. Plasebo etkinin tedavi için en önemli sorunu “güvenilmez” olmas›d›r. Baz› hastalarda hiç görülmezken baz› hastalarda yüksek ç›kabilmektedir. Bu nedenle, halk aras›nda kullan›lan bitkisel bir ‹NTER ET ürünün herhangi bir hastal›k üzerinde görülen etkisinin “plasebo” Nolup olmad›¤› mutlaka araflt›r›lmal›d›r. Bunun araflt›r›lmas›nda iki farkl› yöntem vard›r: 1) Hayvan deneyleri 2) Kontrollü klinik deneyler. Deney hayvanlar›nda plasebo etki görülmedi¤i için gerçek bir etkinin ay›rt edilmesi hayvan deneylerinde kolayd›r. Kontrollü klinik deneylerde ise etik aç›dan güçlükler bulunmaktad›r. Genellikle hayvan deneyi modeli olmayan hastal›klarda kontrollü klinik deneyler ilaç veya ilaç aday› maddelerin terapötik (tedavi edici) etkilerinin araflt›r›lmas›nda kullan›l›r. Ancak, bunun için de ilaç veya ilaç aday› maddelerin hayvan deneylerinde güvenlik testlerinin tamamlanm›fl olmas› gerekmektedir.

1

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

252 AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Bu kitab›n 4. ‹Ünitesinde “Bitkisel hammadde ve ürünlerin kullan›m›nda dikkat edilecek K T A P husular” konusunu daha detayl› olarak verilmifltir. Bu ünitedeVdünya genelinde tedavi edici etkileri resmi kabul görmüfl bitkisel TELE ‹ZYON ürünler çeflitli kategoriler alt›nda örnekler verilerek tan›mlanacakt›r. Burada amaç, fitoterapi uzmanl›¤› bilgileri vermek de¤ildir, çünkü hangi türde olursa olsun terapi hekimin iflidir ve en az›ndan hekimin koordinasyonu alt›nda yürütülmelidir. Bu ‹ N T E bitkilerle tedavi aç›s›ndan okuyuculara genel bir fikir kazand›r›lmaünitenin amac› R N E T s›d›r. Bu nedenle dozaj ve formülasyon detaylar› özellikle verilmeyecektir. Bitkiler ile tedavi edilebilen hastal›klar› flu kategoriler alt›nda toplamak olas›d›r: • Sinir sistemi hastal›klar›, • Duyu sistemi hastal›klar›, • Hareket sistemi hastal›klar›, • Sindirim sistemi hastal›klar›, • Dolafl›m sistemi ve kan hastal›klar›, • Solunum sistemi hastal›klar›, • Boflalt›m sistemi hastal›klar›, • Metabolizma ve endokrin sistem hastal›klar›, • Üreme sistemi hastal›klar› • Deri Hastal›klar› • ‹nfeksiyon ve ba¤›fl›kl›k sistemi hastal›klar›, • Kanser hastal›klar›

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

2

SIRA S‹ZDE Bitkisel ürünlerle hangi hastal›klar tedavi edilememektedir?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Sinir sistemi vücuttaki organ ve dokular ile di¤er sistemlerin çal›flmas›n› organize eder. Yap›sal olarak 2 k›s›mda incelenmektedir: 1) Merkezi sinir sistemi (Beyin, beS O U yincik, omurilikRso¤an› ve omurilikten oluflmaktad›r) 2) Periferik sinir sistemi (duyu sinirleri, hareket sinirleri ve otonom sinirlerden oluflmaktad›r). Beyin tüm sinir sistemini kontrol A T D ‹ K K ederken, vücudun ruhsal durumunun oluflmas›, bilinç ve bilinçalt› düflünme, bellek ve ö¤renme, a¤r› ve duyu alg›lama ve de¤erlendirmesi ile bilinçli hareketlerin organizasyonu gibi önemli üst düzey ifllevleri yürütür. Beyincik SIRA S‹ZDE esas olarak denge ifllevlerini düzenlerden, omurilik so¤an› kalp-damar sistemini ve solunum ifllevlerinin organizasyonunu sa¤lar. Omurilik ise refleks hareketlerin organizasyonundan sorumlu organd›r. Duyu sinirleri, sinir uçlar›nda bulunan alg›laAMAÇLARIMIZ y›c› yap›lardan gelen dokunma, ›s› alg›s›, kafl›nt›, uyuflma (kar›ncalanma), yanma, a¤r› gibi duyular› merkezi sinir sistemine iletmektedir. Afl›r› ve ani zarar veren uyar›lar esas olarak A P K ‹ T omurilikte tepki oluflturur ve refleks hareket ortaya ç›kar. Örne¤in, k›zg›n bir soban›n üzerine elinizi sürdü¤ümüzde önce elimizi çekeriz, daha sonra (1 sn kadar) ac›s›n› hissederiz. Burada omurilik duyu sinirleri ile gelen bilgiyi do¤rudan Lilgili Y O N T E E V ‹ Z hareket sinirine aktar›r ve “düflünmeden” çok ani bir biçimde hareket gerçekleflir. Hareket sinirleri komutlar› sadece omurilikten almamaktad›r, ayr›ca beyin organize ve bilinçli hareketlerin organizasyonunu sa¤lamaktad›r. Hareket sinirleri kas dokusu ile anatomik kavflak oluflturmufl durumda oldu¤undan, ha‹NTERNET reket ile ilgili emirleri aksatmaks›z›n kaslara ileterek istemli hareketlerin gerçekleflmesini sa¤larlar. Sempatik ve parasempatik sinirler olarak iki ayr› kategoride de¤erlendirilen otonom sinirler ise istem d›fl› biçimde iç organlar›n çal›flmas›n› dü-

Sinir Sistemi ‹ Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› DÜfiÜNEL M

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

253

zenlemektedir. Sempatik ve parasempatik sinirler genellikle birbirlerine z›t biçimde çal›flmaktad›r. Örne¤in, sempatik sinirler kalp çal›flmas›n› h›zland›r›rken parasempatik sinirler yavafllatmaktad›r. Yukar›da yap›lan tan›mlamalardan sinir sisteminde her organ ve sinirin çok belli görevleri oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Ancak, sistemler sürekli birbirleri ile etkileflim ve iletiflim içinde oldu¤undan sinir sistemi hastal›klar› oluflum mekanizmas› (etiyopatolojisi) genellikle karmafl›kt›r. Bu nedenle tedavide kullan›lan ilaç veya bitkiler de genellikle birçok sistem üzerinde etkilidir, yani etkileri non-spesifiktir (yani özgün de¤ildir). Ayr›ca, sinir sistemi vücuttaki di¤er sistemlerin de düzenleyicisi konumunda oldu¤undan sinir sistemini etkileyen ilaç ve bitkilerin di¤er vücut sistemlerine (örne¤in, kalp damar sistemi, sindirim sistemi, vb.) özgü hastal›klarda da etkil olduklar› görülmektedir. Yukar›da kabaca belirtilen tan›mlama ve s›n›flamalar›n ›fl›¤›nda sinir sistemi hastal›klar› ve bunlar üzerinde etkili bitkiler flöyle gruplanmaktad›r: Anksiyete: Kayg›, korku ve gerilimden oluflan bir ruh halidir. “Endifle” olarak da tan›mlanan bu durumun süreklilik arz etmesi bir hastal›kt›r ve tedavi edilmesi gerekmektedir. A¤›r anksiyete tedavisinde kullan›lacak etkin ilaçlar›n yan› s›ra, hafif ve orta fliddette anksiyete tablolar›n›n giderilmesinde kullan›lan çeflitli bitkiler vard›r (Tablo 10.1).

Latince Ad› Adonis vernalis

Türkçe Ad› Keklikotu

Yetiflti¤i Yerler Kuzey ve Do¤u Avrupa, Sibirya Türkiye (kültür), Dünyan›n çeflitli yerleri

Kullan›lan K›s›m Çiçekli toprak üstü k›s›mlar› Bitkinin tüm k›s›mlar›

Tablo 10.1 Anksiyete tedavisinde kullan›lan bitkiler.

Apium graveolens Kereviz Artemisia vulgaris Ayvadana

Kuzey ve Do¤u Anadolu, Asya, Kuzey Kökler Amerika ve Avrupa Bütün Avrupa ve Anadolu (kültür) Bitkinin taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar› A¤ac›n odunundan haz›rlanan uçucu ya¤ Meyve, tohum ve çiçeklerden haz›rlanan uçucu ya¤

Avena sativa Cinnamomum camphora

Yulaf

Kafur A¤ac›

Çin, Japonya, Güney-do¤u Asya

Citrus aurantium Turunç

Akdeniz bölgesi ülkeleri

Gingko biloba Griffonia simplicifolia

Gingko, Mabet A¤ac› -

Uzakdo¤u (Çin, Japonya, Kore), baz› Taze veya kurutulmufl ülkelerde kültürü yap›lmaktad›r yapraklar Bat›-Orta Afrika Bilecik, Bursa (kültür) Toz edilmifl tohumlar Kurutulmufl çiçek durumlar› Toprak üstü k›s›mlar›

Humulus lupulus fierbetciotu Hypericum perforatum

Binbirdelikotu, Anadolu ve Avrupa Sar› kantaron

254
SIRA 10.1 Tablo S‹ZDE Devam›
DÜfiÜNEL‹M S O R U

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

Melissa officinalis

O¤ulotu

Akdeniz bölgesi Avrupa, ‹ç Anadolu Bölgesi

Taze veya kurutulmufl yapraklar ya da tüm bitki Toprak üstü k›s›mlar›

Nepeta cataria fi Ü N EKedinanesi DÜ L‹M Panax ginseng Passiflora incarnata Ginseng
S O R U

Çin, Kore, Japonya ve Rusya (kültür) Kurutulmufl kökler ‹stanbul (kültür) Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar› Taze rizom ile kökler veya kökleri al›narak kurutulmufl rizomlar

Çark›felek

D‹KKAT

D‹KKAT

Piper methysticum Kava
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O TR AU P
D‹KKAT TELEV‹ZYON

Güneydenizi adalar› (kültür)

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

Primula veris (P. officinalis) Rauwolfia serpentina

Çuhaçiçe¤i Ravolfiya

AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M

Do¤u Anadolu (A¤r›, Erzurum, Kars), Rizom, kökler ve Orta Avrupa çiçekler Hindistan, Hindiçin, Borneo, Sri Lanka ve Sumatra ülkeleri Do¤u Anadolu ve Avrupa Kurutulmufl kökler Yapraklar Kurutulmufl kök ve rizomlar

Salvia triloba Valeriana officinalis

RA P U KS ‹O T D a ¤ e l m a s › , Ege Bölgesi ve tüm Akdeniz bölgesi

Elmaotu

D‹KKAT T E L E V ‹ ZKediotu YON

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹ ÜfiÜNE E M DN T E R N L ‹T AMAÇLARIMIZ
S O R U

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

‹ fiÜN E M Anksiyete ileNilgiliE olarak daha fazla bilgi için http://www.almanhastanesi.com.tr/psikiyatD Ü T E R NL ‹ T AMAÇLARIMIZ ri.htm adresini ziyaret ediniz.

K ‹ T A P
D‹KKAT

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

Depresyon:A‹çekapan›kl›k, isteksizlik, karamsarl›k, enerjisizlik ve hayattan K ‹ T P zevk almama gibi belirtiler ile karakterize bir ruh halidir. Bu durumun süreklilik D hastal›kt›r ve tedavi edilmesi gerekmektedir. Günümüzün en yayg›n arz etmesi bir‹ K K A T hastal›klar›ndan birisidir. Bazen anksiyete ile beraber ortaya ç›kmaktad›r. A¤›r depTELEV‹ZYON resyon tedavisinde kullan›lacak etkin ilaçlar›n yan› s›ra, hafif depresyon tablolar›SIRA S‹ZDE n›n giderilmesinde kullan›lan çeflitli bitkiler vard›r (Tablo 10.2).
‹hastal›¤›Tile NTERNE Depresyon AMAÇLARIMIZ ilgili olarak daha fazla bilgi için http://www.psikiyatrist.net/depresyonlukisiler.htm adresini ziyaret ediniz.

S O R U

AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Demans (Bunama) ve Bellek Bozukluklar›: Farkl› nedenlere ba¤l› olan çeflitli bellek bozukluklar› ve bunama türleri vard›r. Serebrovasküler yetmezlik, yafllanma veya Alzheimer hastal›¤› gibi durumlar demans ve bellek yetersizlikleri ile TELE ‹ZYON karakterizedir.VBellek bozukluklar›na ba¤l› problemlerin giderilmesinde kullan›lan bitkiler Tablo 10.2’de listelenmifltir. Demans ile ‹ilgiliRolarak daha fazla bilgi için http://en.wikipedia.org/wiki/Dementia adresiNTE NET ni ziyaret ediniz.

K ‹ T A P

‹NTERNET

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

255
Tablo 10.2 Depresyon, demans ve bellek bozukluklar›n›n tedavisinde kullan›lan bitkiler.

Latince Ad› Anagallis arvensis

Türkçe Ad› Barsakotu, Farekula¤›, Sülükotu Ayvadana

Yetiflti¤i Yerler Avrupa, Asya, Avrupa, ABD, Subtropikal Güney Afrika Kuzey ve Do¤u Anadolu, Asya, Kuzey Amerika ve Avrupa Avrupa ve Anadolu (kültür)

Kullan›lan K›s›m Kurutulmufl çiçekli toprak üstü k›s›mlar Kökler Bitkinin taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar› Toz edilmifl tohumlar Toprak üstü k›s›mlar› Taze veya kurutulmufl yapraklar ya da tüm bitki Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar›; uçucu ya¤› Toprak üstü k›s›mlar› Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar›

Artemisia vulgaris Avena sativa Griffonia simplicifolia Hypericum perforatum

Yulaf

-

Bat›-Orta Afrika

Binbirdelikotu, Anadolu ve Avrupa Sar› kantaron Akdeniz bölgesi

Melissa officinalis O¤ulotu

Ocimum basilicum Origanum majorana Passiflora incarnata Rhodiola rosea

Fesle¤en

Güney Anadolu (kültür), Hindistan Almanya (kültür), Güneydo¤u Akdeniz ‹stanbul (kültür)

Çark›felek Rodiola

Çin, Orta Asya, Avrupa, Kanada, ABD Kökler

Demans ve bellek bozukluklar› Gingko biloba Gingko, Mabet A¤ac› Uzakdo¤u (Çin, Japonya, Kore) Taze veya kurutulmufl yapraklar Taze veya kurutulmufl yapraklar ya da tüm bitki

Melissa officinalis O¤ulotu

Akdeniz bölgesi

Piper cubebe Rhodiola rosea Rosmarinus officinalis Schisandra chinensis

Kebabiye Rodiola Biberiye

Kurutulmufl ve tam Sri Lanka, Hindistan, Malezya (kültür), olgunlaflmam›fl Endonezya meyveleri Çin, Orta Asya, Avrupa, Kanada, ABD Kökler Toprak üstü Güney Anadolu, Güney Afrika, Asya, k›s›mlar›ndan Hindistan, ABD, Avustralya, elde edeilen uçucu ya¤ Çin ve Kore Meyveler

Schisandra

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

256
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P
DÜfiÜNEL‹M

AMAÇLARIMIZ

3

Demans ve bellekS‹ZDE SIRA bozukluklar›n›n tedavisinde kullan bitkilerden hangileri Akdeniz ve Güney Anadolu Bölgelerinde yetiflmektedir?
K ‹ T A P
DÜfiÜNEL‹M Uyku Bozukluklar› (Uykusuzluk): Çeflitli nedenlere ba¤l› olan uykusuzlu¤un tedavisinde çok çeflitli bitkiler kullan›lmaktad›r. Uykusuzluk tedavisinde sedatif (yaTELEV‹ZYON S O R U t›flt›r›c›) ve hipnotik (uyutucu) özellikler tafl›yan ilaç ve bitkiler kullan›l›r. Uykusuzluk (insomnia) tedavisinde yararlan›lan bitkilerin listesi Tablo 10.3’te verilmifltir.

TELEV‹ZYON S O R U

D‹KKAT ‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

‹nsomnia ileNilgiliNolarak daha fazla bilgi için http://en.wikipedia.org/wiki/Dementia adre‹ TER ET sini ziyaret ediniz.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

Tablo 10.3 Uykusuzluk tedavisinde AMAÇLARIMIZ yararlan›lan bitkiler. *Ba¤›ml›l›k yap›c› K ‹ T A özellikleriPvard›r ve uyku bozukluklar›n›n tedavisinde art›k TELEV‹ZYON kullan›lmamaktad›r.

Latince Ad› Avena sativa

Türkçe Ad› Yulaf

Yetiflti¤i Yerler Bütün Avrupa ve Anadolu (kültür)

Kullan›lan K›s›m Bitkinin taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar›

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Cannabis sativa*

Kenevirotu

Ortado¤u; Türkiye ve Dünyan›n ço¤u Kurutulmufl difli çiçek yerinde (kültür) durumu (esrar) Bütün Akdeniz bölgesi ülkeleri Meyve, tohum ve çiçeklerden haz›rlanan uçucu ya¤ Çiçekler Toz edilmifl tohumlar Kurutulmufl çiçek durumlar› Yapraklar

Citrus aurantium Cretaegus monogyna Griffonia simplicifolia Humulus lupulus Lactuca sativa Laurus nobilis Lavandula angustifolia

TELEV‹ZYON

Turunç

‹NTERNET

‹ N T E RAl›ç NET

Bat› ve Güney Anadolu; Avrupa Bat›-Orta Afrika Bilecik, Bursa (kültür) Anadolu’da birçok yerde (kültür)

fierbetciotu Marul Defne

Ege, Akdeniz, Karadeniz sahil fleridi; Yapraklar Akdeniz Bölgesi Ülkeleri Türkiye’de süs bitkisidir, Akdeniz bölgesi ve güney Avrupa (kültürü de yap›l›r) Akdeniz bölgesi Taze çiçek ve çiçekli dallar›ndan elde edilen uçucu ya¤ Taze veya kurutulmufl yapraklar ya da tüm bitki

Lavanta

Melissa officinalis O¤ulotu Nymphea alba Panax ginseng Papaver rhoeas Papaver somniferum* Passiflora incarnata Nilüfer Ginseng Gelincik Afyon Çark›felek

Türkiye’nin sulak olan çeflitli bölgeleri Çiçekler Çin’de yetiflir; Çin, Kore, Japonya ve Rusya’da kültürü yap›l›r Anadolu’da çok yayg›nd›r; Avrupa, Kuzey Afrika, Asya Orta Anadolu (s›n›rl› kültür); tüm dünyada kültürü yap›l›r ‹stanbul (kültür); Kurutulmufl kökler Çiçekler Haflhafl bafl› Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

257
Tablo 10.3 Devam›

Peganum harmala

Üzerlik

Orta Anadolu

Tohumlar Taze rizom ile kökler veya kökleri al›narak kurutulmufl rizomlar Kurutulmufl kökler
SIRA S‹ZDE

Piper methysticum Kava Rauwolfia serpentina Salix alba Tilia türleri Valeriana officinalis Viola odorata

Güneydenizi adalar› (kültür) Hindistan, Hindiçin, Borneo, Sri Lanka ve Sumatra Anadolu’da yayg›nd›r; Orta ve Güney Avrupa Kuzey Anadolu Da¤lar›; Dünyada çeflitli yerlerde Do¤u Anadolu ve Avrupa Anadolu’da pek bulunmaz; Avrupa, Ortado¤u, Orta Asya

Ravolfiya Sö¤üt Ihlamur Kediotu Kokulu menekfle

SIRA S‹ZDE

Yapraklar Çiçekler

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Kurutulmufl kök ve rizomlar A T D‹KK Çiçeklerinden elde edilen uçucu ya¤ SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE

Sara (Epilepsi) Hastal›¤›: Nöbetler ile kendini gösteren, tonik ve klonik istem-d›fl› vücut konvülziyonlar› (vücudun kas›l›p kalmas›) ileAMAÇLARIMIZ bir merkarakterize DÜ ÜNEL‹M kezi sinir sistemi hastal›¤›d›r. Nöbetler s›ras›nda ço¤u kez hastafibilincini k›sa bir SIRA S‹ZDE süre için kaybetmektedir. Çeflitli tipleri vard›r ve beyindeki baz› nöronlar›n afl›r› akK ‹ T A P tivasyonu sonucunda ortaya ç›kan bir hastal›kt›r. Tedavisinde baflta R U S O difenilhidantoD yararl› olmaktad›r. in ve valproik asit gibi etkin ilaçlar›n yan› s›ra baz› bitkiler de Ü fi Ü N E L ‹ M Sara hastal›¤›nda kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.4’de verilmifltir. Halk aras›nda bu T E L E V ‹KZA T N D ‹ K YO hastal›¤›n tedavisinde yat›flt›r›c› özelli¤e sahip olan baz› bitkilerS deRkullan›lmaktaO U d›r. Bu tür bitkiler söz konusu tabloda yer almamaktad›r. Epilepsi ile ilgili olarak daha fazla bilgi için http://tr.wikipedia.org/wiki/Epilepsi adresini ‹NTERNET ziyaret ediniz.
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT

K ‹ T A P S O R U DÜfiÜNEL‹M T E D E K ‹ ZAYTO N L ‹ VK S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

Parkinson Hastal›¤›: Kaslarda so¤uma, sertleflme (rijidite), istem d›fl› titreme (tremor) ve hareketler ve afl›r› tükrük salg›s› (hiper salivasyon) ile karakterize bir K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ merkezi sinir sistemi hastal›¤›d›r. Nedenleri tam olarak bilinmese de, kafa travmalar› (darbeleri), karbonmonoksit veya mangan zehirlenmeleri neden olarak gösterilmektedir. Bu hastal›¤› yaflayan ünlüler aras›nda ABD’li Müslüman boksör MuTK L‹E V ‹ Z Y O N E T A P hammet Ali Clay (Cassius Clay) de bulunmaktad›r. Parkinson hastal›¤›na karfl› kullan›lan bitkiler Tablo 10.4’de listelenmifltir. Parkinson hastal›¤› ile ilgili olarak daha fazla bilgi için http://en.wikipedia.org/wiki/Par‹NTERNET kinson%27s_disease adresini ziyaret ediniz. Daha fazla bilgi için Bkz: http://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Ali.T E R N E T ‹N Merkezi Sinir Sistemi Stimülanlar› (Uyar›c›lar›): Bu kategorideki bitkiler merkezi sinir sistemini uyararak uyku e¤ilimini azalt›rlar veya uykusuzlu¤a neden olurlar. Ayr›ca, merkezi sinir sistemini deprese eden uyku ilaçlar› gibi maddelerin ve bitkilerin etkilerini önlemek amac›yla da kullan›l›rlar. Tablo 10.4’de bu tür bitkilere örnekler verilmifltir.
TELEV‹ZYON

K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

P T K L ‹E V ‹ ZAY O N E T

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

‹NTERNET

258
Tablo 10.4 Epilepsi ve Parkinson Tedavisine Yard›mc› ve Merkezi sinir sistemi stimülan› baz› bitkiler. *Ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri vard›r ve epilepsi tedavisinde art›k kullan›lmamaktad›r. **Bu bitkinin yaprak ve gövdesi ç›plak elle tutuldu¤unda kontakt fotodermatit’e yol açmaktad›r. Ifl›k ve günefl varl›¤›nda, bitkinin bu k›s›mlar›na dokunuldu¤unda ekzema benzeri cilt reaksiyonlar› oluflmaktad›r.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Latince Ad› Cannabis sativa*

Türkçe Ad› Kenevirotu

Yetiflti¤i Yerler Ortado¤u, Türkiye ve Dünyan›n ço¤u yerinde (kültür)

Kullan›lan K›s›m Kurutulmufl difli çiçek durumu (esrar) Kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar, taze ve kurutulmufl yapraklar ve gövde Kurutulmufl çiçekler, toprak üstü k›s›mlar, kök ve rizomlar Taze veya kurutulmufl yaprak veya kökler Toz edilmifl tohumlar Kurutulmufl ham tohumlar, taze kökler Çiçeklenme zaman›nda toplanan toprak üstü k›s›mlar Taze yapraklar ve genç dal uçlar› Kurutulmufl kök ve rizomlar Kurutulmufl meyve, yaprakl› dal Yumrular› Toz edilmifl tohumlar

Centella asiatica

-

Güney-Do¤u Asya

Convallaria majalis Dictamnus albus** Griffonia simplicifolia Peonia officinalis

‹nciçiçe¤i, Mügeçiçe¤i Gazelotu; Akgiritotu Avrupa fiakay›k›

Türkiye’de süs bitkisi, Avrupa ormanlar› Ege ve Karadeniz; güney ve güneydo¤u Avrupa, Ortado¤u, Türkistan ve Kafkaslar Bat›-Orta Afrika Birçok ülkede kültürü yap›l›r; Güney Avrupa Da¤lar› Trakya ve Anadolu’nun sahil bölgeleri Karadeniz Ormanlar›, Avrupa Do¤u Anadolu ve Avrupa Türkiye, Avrupa, ‹ran, Çin (kültür) Bat› ve orta Avrupa Bat›-Orta Afrika

Senecio vulgaris

Kanaryaotu

Taxus baccata Valeriana officinalis Viscum album

Porsuk A¤ac› Kediotu Çekem, Ökseotu -

Parkinson hastal›¤› Corydalis cava Griffonia simplicifolia

Merkezi sinir sistemi stimülan› baz› bitkiler Areca catechu Felfelek; Ferfelek; Cevzi fulful Hindistan ve Güney Hint Adalar›, Tohumlar Asya ve Güney Afrik ‹fllenmifl veya Vatan› Çin, Kuzey-Do¤u Anadolu ifllenmemifl genç ve Dünya’n› birçok yeri (kültür) yapraklar Brezilya, Meksika, Kolombiya, Etopya, Arabistan (Yemen) Ege ve Karadeniz; güney ve güneydo¤u Avrupa, Ortado¤u, Türkistan ve Kafkaslar Afrika’n›n tropikal savan kufla¤› Çeflitli biçimlerde ifllenmifl tohumlar Taze veya kurutulmufl yaprak veya kökler A¤ac›n gövde ve dallar›ndan yaralama sonucu oluflan lateks

Camelia sinensis Çay (yeflil (=Thea sinensis) veya siyah) Coffea arabica Dictamnus albus** Acacia senegal Kahve Gazelotu; Akgiritotu Arap Zamk› A¤ac›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

259
Tablo 10.4 Devam›

Catha edulis

-

Etopya, Yemen Madagaskar Çin, Orta Asya, Avrupa, Kanada, ABD Türkiye ve Avrupa

A¤aç yapraklar› Kökler

Rhodiola rosea

Rhodiola

Silybum marianum Devedikeni

Ham tohumlar

A¤r›: Vücuttaki çeflitli problemlerin habercisi olan ve hastaya ço¤u durumda s›k›nt› veren bir semptomdur (belirtidir). A¤r› tek bafl›na bir hastal›k olmamakla birlikte ço¤u zaman hastal›klara efllik eden en önemli belirti olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Genellikle duyu sinirlerinin ucundaki a¤r› alg›lay›c›lar›n (nosiseptörlerin) çeflitli faktörler (mekanik bask›, kimyasal maddeler, yaralanma, infeksiyon, psikolojik faktörler gibi) ile uyar›lmas› sonucu oluflan çeflitli tipte a¤r›lar vard›r. Bunlar›n d›fl›nda “migren” gibi oluflum nedenei tam olarak anlafl›lmam›fl olan a¤r›lar da söz konusudur. A¤r› genel olarak üç alt kategoride de¤erlendirilir: a. Spazmojenik a¤r›lar, b. Nöropatik a¤r›lar, c. Psikosomatik a¤r›lar. Spazmojenik a¤r›lar, vücudun çizgili veya düz kasl› yap›lar›n›n spazmlar›ndan kaynaklanmaktad›r. Spazm çizgili veya düz kas›n içinde yer alan sinir uçlar›na bask› yapt›¤› için a¤r›ya neden olmaktad›r. Düz kas spazmlar›na ba¤l› a¤r›lar asl›nda iç organ a¤r›lar›d›r, çünkü her iç organ ya içinde ya da d›fl çevresinde düz kas içermektedir. Bu tür a¤r›lara visseral (iç organlara iliflkin) a¤r›lar ad› da verilmektedir. Visseral a¤r›lar genellikle spazmolitik (spazm çözücü) ilaç ve bitkiler taraf›ndan önlenmektedir. Spazmolitik etkili bitkilere örnekler Tablo 10.5’de yer almaktad›r. Nöropatik a¤r›, sinir sistemindeki sinirlerin do¤rudan hasar görmesinde ortaya ç›kan a¤r›d›r. Periferik (Çevresel) veya merkezi sinir sistemindeki sinirlerin hasar görmesi sonucu ortaya ç›kan nöropatik a¤r› süre¤endir. Nöropatik a¤r›ya neden olan birçok farkl› durum vard›r; alkolizm, kanser, baz› nörolojik hastal›klar, damar hastal›klar›, sinir s›k›flmas›, baz› enfeksiyon hastal›klar› (zona gibi), böbrek yetmezli¤i ve fleker hastal›¤› gibi. Tedavide esas nöropatik a¤r›ya neden olan etkenin kald›r›lmas›d›r. Bu radikal (esas) tedaviye yard›mc› olarak veya radikal tedavinin mümkün olamad›¤› durumlarda hastan›n s›k›nt›s›n› gidermek için analjezik (a¤r› kesici) ilaç ve bitkilerden yararlan›lmaktad›r. Tablo 10.6 analjezik etkili bitkilere örnekleri içermektedir.

260
Tablo10.5 Spazmolitik etkili bitkiler. *Ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri vard›r ve spazmolitik olarak art›k kullan›lmamaktad›r. **Bu bitkinin yaprak ve gövdesi ç›plak elle tutuldu¤unda kontakt fotodermatit’e yol açmaktad›r

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Latince Ad› Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler Achillea millefolium Anethum graveolens Angelica Melaike otu archangelica Atropa belladonna Calendula officinalis Capsicum annum Civanperçemi Dereotu Melaike otu; Melekotu Güzelavrat otu Aynisafa; T›bbi nergis; Nerkis; K›rm›z›biber Bald›ranotu Gazelotu; Akgiritotu Rezene Kuzey ve Do¤u Anadolu; Kuzey hariç tüm Avrupa Türkiye’nin birçok bölgesi (kültür); Akdeniz bölgesi, güney Rusya, Avrupa (kültür) Suriye, Hollanda

Kullan›lan K›s›m Kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar Kurutulmufl olgun meyveler Tohumlar,tüm bitki

Polonya, Laponya ve Balt›k Denizi ülkeleri veya kökler Kuzey Anadolu; Orta ve Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya, birçok ülkede kültürü yap›l›r Ülkemizde süs bitkisi olarak yetifltirilir; Orta ve güney Avrupa, kuzey Asya, ABD Güneydo¤u Anadolu, Kayseri, Bursa, vd. (kültür); Meksika ve orta Amerika, dünyan›n di¤er yerleri (kültür) Bütün Türkiye; Avrupa, Asya, Kuzey Afrika ve Amerika’n›n ›l›man bölgeleri Yapraklar ve kökler Çiçekli dallar veya toprak üstü k›s›mlar› Taze veya kurutulmufl meyveler Kurutulmufl, çiçekli ve yaprakl› dallar›

Bald›ranotu: Çok zehirli bir bitkidir, Sokrates’in ölümüne neden olan bitki olarak bilinmektedir. Buna karfl›n çeflitli yerlerde piflirilerek salatas› yap›lmaktad›r. Tehlikeli olmakla beraber piflirilince muhtemelen zehirlili¤i kaybolmaktad›r: http://garova.blogspot.com/ 2009/01/baldran-otu-vesalatas.html adresini ziyaret ediniz. Ayr›ca bak›n›z:http://nacizanebilgi. com/sozluk.php?q=sokrates

Conium maculatum Dictamnus albus** Foeniculum vulgare Griffonia simplicifolia Hyoscyamus niger Matricaria recutita Papaver somniferum* Prunus africana Prunus spinosa Thymus vulgaris Tilia türleri

Ege ve Karadeniz; güney ve güneydo¤u Taze veya kurutulmufl Avrupa, Ortado¤u, Türkistan ve Kafkaslar yaprak veya kökler Meyve ve Kuzey Anadolu; Akdeniz bölgesi, ‹ngiltere, tohumlardan elde Almanya, Avusturya, ‹ran, Hindistan, Çin edilen uçucu ya¤ Bat›-Orta Afrika Toz edilmifl tohumlar Kuru yapraklar, kurutulmufl yaprak ve çiçekler, kurutulmufl tohumlar, taze tüm çiçekli bitki Çiçekler veya tüm bitki Haflhafl bafl› Kurutulmufl a¤aç gövde kabuklar› Çiçekler Toprak üstü Çiçekler

Banotu

Türkiye’de çeflitli yerler; Avrupa; Bat› ve Kuzey Asya Avrupa; Kuzey-Bat› Asya; Türkiye’de baz› yerlerde kültürü yap›l›r Orta Anadolu (s›n›rl› kültür); tüm dünyada kültürü yap›l›r Tropikal ve subtropikal Afrika Kuzey, Bat› ve Güney Anadolu; Akdeniz Bölgesi; Genifl ölçüde kültürü yap›l›r Kuzey Anadolu Da¤lar›; Dünyada çeflitli yerlerde

Alman papatyas› Afyon Çakal eri¤i Kekik Ihlamur

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

261
Tablo 10.6 Analjezik etkili çeflitli bitkiler.

Latince Ad› Türkçe Ad› Anagallis arvensis Anemone nemorosa Angelica archangelica Armoracia rustica Berberis vulgaris Ba¤›rsakotu, Sülükotu Farekula¤› Beyaz da¤lalesi Melaike otu; Melekotu Bay›rturpu; Eflekturpu Amberparis

Yetiflti¤i Yerler Avrupa ve Asya’da yayg›nd›r Kuzey Laponya ve Akdeniz bölgesi hariç tüm Avrupa Suriye, Hollanda, Polonya, Laponya ve Balt›k Denizi ülkeleri Vatan› Volga-Don bölgesidir, ancak Avrupa ve Dünyan›n her taraf›na yay›lm›flt›r Kuzey Anadolu; Orta Asya’n›n bir bölümü; Avrupa Türkiye ve Avrupa, Dünyan›n bütün ›l›man bölgeleri (kültür) Ortado¤u; Türkiye ve Dünyan›n ço¤u yerinde (kültür) Güneydo¤u Anadolu, Kayseri, Bursa, vd. (kültür); Meksika ve orta Amerika, dünyan›n di¤er yerleri (kültür) Kanada ve ABD; Avrupa (kültür) Bütün Türkiye; Avrupa, Asya, Kuzey Afrika ve Amerika’n›n ›l›man bölgeleri Hindistan ve tropik Asya ‹ran’dan güney Sibirya’ya kadar olan Asya bölgeleri Kuzey Anadolu Da¤lar› (Zigana); Avrupa’n›n ›l›man iklim bölgeleri; Kuzey Asya Vatan› And Da¤lar›. Sri Lanka, Hindistan, Endonezya’da kültürü yap›l›r Vatan› Avustralya ve Tazmanya’d›r. Güney Avrupa, Asya ve Afrika’n›n subtropikal bölgelerinde de kültürü yap›l›r

Kullan›lan K›s›m Kurutulmufl çiçekli bitki (kök de dahil) Çiçekli dallar ve toprak üstü k›s›mlar Tohumlar, tüm bitki veya kökler Taze veya kurutulmufl kökleri Meyve ve kök kabuklar› Tohumlar Kurutulmufl difli çiçek durumu (esrar) Taze veya kurutulmufl meyveler Taze veya kurutulmufl kökleri Kurutulmufl, çiçekli ve yaprakl› dallar› Kuru ve piflirilmifl rizomlar Çiçekler ve gövdeden s›zan reçine Taze veya kurutulmufl rizomlar ve taze toprak üstü k›s›mlar Yapraklar Taze ve kurutulmufl yapraklar ve dal uçlar›ndan elde edilen uçucu ya¤ Toprak üstü k›s›mlar› Yapraklar, çiçek uçlar› ve ucucu ya¤ Taze veya kurutulmufl rizomlar Taze bitki ve sporlar› Taze yaprak ve ince dallardan elde edilen uçucu ya¤

Brassica nigra Hardal Bitkisi Cannabis sativa* Capsicum annum Cimicifuga racemosa Conium maculatum Curcuma domestica Kenevirotu

K›rm›z›biber

Bald›ranotu Zerdeçal

Dorema Çad›rufla¤› ammoniacum Dryopteris filix-mas Erythroxylon coca* Eucalyptus globulus Hypericum perforatum Hyssopus officinalis Inula helenium Lycopodium clavatum Melaleuca leucadendra Erkek E¤reltiotu Koka Yapra¤›

Ökaliptus A¤ac›

Binbirdelikotu, Anadolu ve Avrupa’da yayg›nd›r Sar› kantaron Zufaotu And›zotu Göbektozu Güney Avrupa ve Akdeniz bölgesi Kuzey ve Do¤u Anadolu; Avrupa ve Asyan›n ›l›man bölgeleri Do¤u Avrupa; Kuzey-Do¤u Anadolu; Çin; Dünyan›n birçok yeri Avustralya’n›n tropikal bölgeleri; Güney Do¤u Asya

-

262
Tablo 10.6 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i Melissa officinalis Mentha piperita Oenothera biennis O¤ulotu Nane Eflekotu Akdeniz bölgesi Taze veya kurutulmufl yapraklar ya da tüm bitki

Kültür bitkisidir; Türkiye’nin ve Dünyan›n Topraküstü k›s›mlar›ndan birçok yerinde yetiflmektedir. elde edilen uçucu ya¤ Avrupa ve Asya’da yayg›nd›r. Ham tohumlardan elde edilen sabit ya¤ veya çiçeklenme döneminde taze bitki

Panax ginseng Papaver rhoeas Papaver somniferum* Passiflora incarnata Piper methysticum Piper nigrum Primula veris (sinonim: P. officinalis) Rosmarinus officinalis Ruta graveolens Salix alba

Ginseng Gelincik Afyon Çark›felek Kava

Çin’de yetiflir; Çin, Kore, Japonya ve Rus- Kurutulmufl kökler ya’da kültürü yap›l›r Anadolu’da çok yayg›nd›r; Avrupa, Kuzey Çiçekler Afrika, Asya Orta Anadolu (s›n›rl› kültür); tüm dünyada kültürü yap›l›r ‹stanbul (kültür); Güneydenizi adalar› (kültür) Haflhafl bafl› Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar› Taze rizom ile kökler veya kökleri al›narak kurutulmufl rizomlar

Karabiber Çuhaçiçe¤i

Vatan› Hindistan’d›r, ancak s›cak yerlerde Olgunlaflmadan kültürü yap›l›r toplanan meyveler Do¤u Anadolu (A¤r›, Erzurum, Kars); Orta Avrupa Güney Anadolu; Rizom, kökler ve çiçekler Yapraklar, çiçekler ve ince dallardan elde edilen uçucu ya¤ Tüm bitki ve bitkiden ç›kar›lan uçucu ya¤ Yapraklar

Biberiye

Sedefotu Sö¤üt

Türkiye’de bahçelerde yetifltirilir; Anadolu’da yayg›nd›r; Orta ve Güney Avrupa

Sempervivum tecto- Herdemtaze, Orta ve güney Avrupa; Bat› Asya; Kuzey Çiçeklenmeden önce yaprum Kulakotu Afrika raklar ve yaprak Keçilahanas›, suyu Nas›rotu Syzygium aromati- Karanfil cum Molluca adalar›; Tanzanya, Madagaskar, Çiçek tomurcuklar› ve Brezilya ve di¤er tropik bölgeler tam olgunlaflmam›fl (kültür) meyvelerden elde edilen uçucu ya¤ Kuzey Anadolu Da¤lar›; Avrupa’n›n çeflitli bölgeleri Orta ve Kuzey-Do¤u Anadolu; Avrupa Güney Anadolu; Akdeniz bölgesi (kültürü de yap›l›r) Do¤u Anadolu ve Avrupa Kökler Kurutulmufl çiçekli bitki (toprak üstü k›s›mlar›) So¤an yapraklar› Kurutulmufl kök ve rizomlar

Tamus communis Tanacetum vulgare Urginea maritima Valeriana officinalis Veratrum album Verbascum densiflorum

Dövülmüfl avratotu Solucanotu Adaso¤an› Kediotu Çöpleme S›¤›rkuyru¤u

Kuzey Anadolu (Zigana Da¤›); Britanya ha- Rizom ve kökler riç Laponya’dan ‹talya’ya kadar tüm Avrupa Türkiye’nin birçok bölümü; Avrupa; As- Çiçeklenme döneminde ya’n›n ›l›man bölgeleri toprak üstü k›s›mlar, kökler ve çiçekler

*Bu bitkilerin ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri vard›r ve art›k çok fazla kullan›lmamaktad›r.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

263

Duyu Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›
Normal fizyolojik koflullarda 5 duyudan söz edilir: Görme, iflitme, koku alma, tad alma ve dokunma duyular›. Bu duyulardan ilk dördü özel organlar taraf›ndan alg›lanarak ilgili sinir arac›l›¤›yla merkezi sinir sisteminin ilgili bölgelerine iletilmektedir. Dokunma duyusu ise vücudun her bölgesi taraf›ndan alg›lanabilmekte ve ilgili duyu siniri arac›l›¤›yla merkezi sinir sistemine uyar› aktar›lmaktad›r. S›cakl›k, yanma, a¤r›, ac›, sanc›, kafl›nt›, uyuflma gibi fizyopatolojik duyular da dokunma sinirleri arac›l›¤›yla merkezi sinir sistemine tafl›nmaktad›r. Alg›lamay› duyu reseptörleri ad› verilen ve ilgili duyu siniri ile ba¤lant›l› olan özel hücresel yap›lar sa¤lamaktad›r. Duyu reseptörleri çevreden gelen çeflitli fiziksel uyar›lar› (›s›, ›fl›k, ses, mekanik veya kimyasal uyar›) alg›larlar ve duyunun çeflidine göre farkl›l›klar gösteririler. Örne¤in gözdeki reseptörler ›fl›k uyaran›na karfl› duyarl› iken, dildeki reseptörler farkl› tatlar› oluflturan kimyasal maddelere karfl› duyarl›d›r. Kulaktaki alg›lay›c›lar da ses ile oluflan titreflimlere karfl› duyarl›d›r. Görme ‹fllevlerini Etkileyen ve Göz Hastal›klar›na Karfl› Kullan›lan Bitkiler: Çeflitli bitkiler görme ifllevlerini olumlu yönlerde de¤ifltirebilmekte ve baz› göz hastal›klar›na karfl› kullan›lmaktad›r (Tablo 10.7). ‹flitme ‹fllevlerini Etkileyen ve Kulak Hastal›klar›na Karfl› Kullan›lan Bitkiler: Çeflitli bitkiler iflitme ifllevlerini olumlu yönlerde de¤ifltirebilmekte ve baz› kulak hastal›klar›na karfl› yard›mc› olarak kullan›lmaktad›r. Kulak, iflitme fonksiyonlar›na ek olarak ayr›ca vücut dengesinin korunmas›nda da önemli görev üstlenmifltir. ‹ç kulakta yer alan yar›m daire kanallar› (semisiküler kanallar) ve kohlea (cochlea) vücudun durufluna (postür) duyarl› olup vücudun dengesini düzenlemeye yard›mc› olur. “Hareket hastal›¤› (Tafl›t Tutmas›)” bu ifllevler ile ilgili bir bozukluk olup tafl›tlara (kay›k, gemi, uçak, otomobil, otobüs, vs) binen baz› kiflilerde mide bulant›s›, kusma, halsizlik, sersemlik, bafl dönmesi gibi belirtilerle ortaya ç›kmaktad›r. Ayr›ca, her ne kadar nedeni hipertansiyon gibi kulak d›fl›ndaki organ sistemleri ile ba¤lant›l› olabilen kulak ç›nlamas›, u¤ultusu (tinnitus) da kulak hastal›klar› ile birlikte an›lmaktad›r. Tablo 10.7 görme ifllevlerini etkileyen ve çeflitli kulak hastal›klar›na karfl› kullan›lan bitkileri özetlemektedir.
Latince Ad› Atractylodes lancea* Atropa belladonna** Avena sativa Curcuma domestica Cydonia oblongata Euphrasia officinalis Foeniculum vulgare Türkçe Ad› Güzelavrat otu Yulaf Zerdeçal Ayva Rezene Yetiflti¤i Yerler Çin ve Japonya Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya Avrupa, Anadolu (kültür) Hindistan ve tropik Asya Türkiye, Avrupa ve Akdeniz bölgesi Avrupa Kuzey Anadolu, Akdeniz bölgesi, ‹ngiltere, Almanya, Avusturya, ‹ran, Hindistan, Çin Türkiye, Avrupa, Bat› ve Kuzey Asya Kullan›lan K›s›m Tüm bitki Yapraklar ve kökler

Tablo 10.7 Göz ve kulak hastal›klarda yard›mc› olarak kullan›lan bitkiler. Kaynak: Daha fazla bilgi için Bkz: http://en.wikipedia.org /wiki/Motion_sickness

Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar› Kuru ve piflirilmifl rizomlar Meyva ve tohumlar Çiçekli bitki Meyva ve tohumlardan elde edilen uçucu ya¤

Hyoscyamus niger**

Banotu

Kuru yaprak, kuru yaprak ve çiçek, kuru tohum, taze tüm bitki

264
Tablo 10.7 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i Latince Ad› Lycopersicon esculentum Mandragora officinarum** Physostigma venenosum*** Pilocarpus microphyllus*** Quercus robur Strychnos nux vomica Vaccinium myrtillus**** Valeriana officinalis** Allium sativum+ Capsicum annum++ Gingko biloba+++ Myrtus communis+ Piper betel+ Zingiber officinalis++ Türkçe Ad› Domates Yetiflti¤i Yerler Dünya Akdeniz bölgesi Kullan›lan K›s›m Taze yapraklar veya çiçeklenme döneminde tüm bitki Kurutulmufl toprak alt› k›s›mlar, taze bitki veya taze kökler Tohumlar Kurutulmufl yapraklar Genç dallar›n kurutulmufl kabuklar› Ham kurutulmufl meyva, kurutulmufl gövde kabuklar› Kuru yapraklar ve ham meyvalar Kurutulmufl kök ve rizomlar

Kalabar baklas› Bat› Afrika, Hindistan ve Güney Amerika (kültür) Yaborandi Sapl› mefle Kargabüken Çobanüzümü; Yaban Mersini Kediotu Kuzey-Do¤u Brezilya Türkiye, Avrupa, Ön Asya Kafkasya Pakistan’dan Viyetnam’a kadar tüm Güney-Do¤u Asya Kuzey Anadolu Da¤lar›, Orta- Kuzey Avrupa, Asya, Amerika Do¤u Anadolu ve Avrupa Kulak Hastal›klar› Sar›msak K›rm›z›biber Gingko, Mabet A¤ac› Mersin Bitkisi Zencefil Dünya Güneydo¤u Anadolu, Meksika ve Orta Amerika Uzakdo¤u (Çin, Japonya, Kore)

Taze-kuru yumrular ve ya¤› Taze veya kurutulmufl meyvalar Taze veya kurutulmufl yapraklar

Akdeniz ve Ege Da¤lar›, Yapraklar, ince dallar. Akdenizden Kuzey-Bat› Himalayalara kadar olan bölge Tropikal Güney Asya, Do¤u Afrika Vatan› Hindistan, birçok tropikal bölge Kurutulmufl yapraklar, kökler ve meyvalar Kökler

*Halk aras›nda “gece körlü¤ü” veya “tavuk karas›” ad› verilen hastal›¤a karfl› etkilidir ve gözün gece görüflünü artt›rma özelli¤i vard›r. **Bu bitkiler midriyatik (gözbebe¤ini büyütücü) etkilidir. Bu nedenle göz kamaflt›r›c› ve göz içi bas›nc›n› yükseltici etkileri vard›r. Bu nedenle glokom (yüksek göz tansiyonlu) hastalar›n bu bitkileri kullanmas› uygun de¤ildir. ***Bu bitkiler miyotik (gözbebe¤ini küçültücü) etkilidir. Bu nedenle göz içi bas›nc›n› düflürücü etkileri vard›r. Bu nedenle glokomlu hastalarda bu bitkiler tedavi edici olarak kullan›l›r. ****Bu bitkinin de gece görüflünü artt›rma özelli¤i vard›r. +Bu bitkiler kulakta antiseptik ve antiinflamatuvar olarak kullan›l›rlar. ++Hareket hastal›¤›na karfl› kullan›l›rlar. +++Tinnitusa karfl› kullan›l›r.

SIRA S‹ZDE

4

Görme ifllevleriniS‹ZDE SIRA de¤ifltiren bitkilerden hangilerinin göz tansiyonu durumunda kullan›m› uygun de¤ildir?
D Ü fi Ü N E L ve Koku Duyusu‹ M Burun ile ‹lgili Hastal›klar: Koku duyusunun alg›lanmas›ndaki bozukluklar asl›nda ço¤u durumda rinit (nezle) gibi durumlar sonucunda ortaya ç›kmaktad›r. Bu nedenle, rinit tedavisinde kullan›lan baz› bitkiler Tablo S O R U 10.8’de listelenmifltir. D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

265

Dokunma Duyusu ile ‹lgili Hastal›klar, A¤r› ve Kafl›nt›: Kafl›nt› t›pk› dokunma duyusu gibi deri ve hemen derinin alt›nda alg›lanan normal d›fl› bir duyudur. A¤r› da normal d›fl› bir duyudur, ancak genellikle daha derinlerde alg›lanmaktad›r. A¤r›n›n daha yüzeysel alg›lanan biçimleri genellikle “ac›” ve “yanma” biçiminde tan›mlanmaktad›r. Kafl›nt›, ac›, yanma ve a¤r› genellikle ilgili o vücut bölgesinde yolunda gitmeyen fizyolojik olaylar›n habercisidir. Ayr›ca, lokal anestezik özellikler tafl›yan a¤r› ve dokunma duyusunu “yerel” biçimde ortadan kald›ran Erythroxylon coca (Koka) gibi bitkiler bulunmaktad›r. Kafl›nt› alerji veya yüzeysel enfeksiyonlar gibi deri hastal›klar›n›n habercisi olabilir. Di¤er birçok tür semptomda oldu¤u gibi efllik eden baflka belirtilerin olup olmamas› kafl›nt›n›n önem derecesini belirlemektedir. Tablo 10.8’de antiprüritik (kafl›nt›y› önleyen) bitkilere baz› örnekler verilmifltir.
Latince Ad› Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler Kullan›lan K›s›m

Asarum europeum Pueraria lobata Pinus türleri Myrrhis odorata

Azaron

Kuzey Anadolu, Güney ve Orta Avrupa, Kuzey Sibirya ABD’nin Güneydo¤usu, Güney-Do¤u Asya Dünyan›n birçok yeri Pirenelerden Kafkaslara kadar

Kurutulmufl kök ve rizomlar; ayr›ca nadiren yapraklar Kökler Yapraklar›n uçucu ya¤› Tüm bitki ve tohumlar

Tablo 10.8 Rinit Tedavisine yard›mc› olan ve Antiprüritik etkili baz› Bitkiler. *Bu bitki d›fl›nda bütün bitkiler lokal kullan›m ile kafl›nt›y› önlerler, Thymus vulgaris sistemik (örn., a¤›z yoluyla) kullan›m ile de antiprüritik etkili olmaktad›r.

Çam türleri -

Antiprüritik etkili baz› bitkiler Anagallis arvensis Barsakotu, Farekula¤›, Sülükotu Lycopodium clavatum Oenothera biennis Göbektozu Eflekotu Avrupa, Asya, Avrupa, ABD, Subtropikal Güney Afrika Kurutulmufl çiçekli toprak üstü k›s›mlar

Do¤u Avrupa, Taze bitki ve sporlar› Kuzey-Do¤u Anadolu, Çin Avrupa ve Asya Ham tohumlar›n sabit ya¤›, çiçeklenme döneminde taze bitkiymus vulgaris* Toprak üstü Tohum d›fl kabuklar› (kepek)

Thymus vulgaris* Kekik Triticum aestivum Verbascum densiflorum Bu¤day S›¤›rkuyru¤u

Akdeniz Bölgesi (kültür) Türkiye, Dünya

Türkiye, Avrupa, Asya’n›n Çiçeklenme dönemi topraküstü ›l›man bölgeleri k›s›mlar, kökler ve çiçekler

Hareket Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›
Hareket sistemi basit tan›mlama ile hareketleri sa¤layan kaslar, onlar›n ba¤l› oldu¤u kemikler ile aralar›ndaki eklemler ve kaslara merkezi sinir sisteminden komut ve emirleri tafl›yan sinirlerden oluflmaktad›r. Hastal›klar da bu yap›lar üzerinde oluflan bozukluklardan kaynaklanmaktad›r. Bu hastal›klarda belli bafll› baz›lar› ve bu hastal›klara karfl› kullan›lan bitkiler afla¤›da verilmifltir. Artritler (Eklem iltihaplar›): Çeflitli nedenlere ba¤l› olarak eklem iltihaplar› oluflmaktad›r. ‹ltihapl› eklem hareket ettikçe a¤r› olufltu¤undan hareket k›s›tlay›c› olmaktad›r. En yayg›n rastlanan biçimi “Romatoid Artrit (Romatizma) d›r”. Artrit te-

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

266
AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

davisinde yard›mc› olarak kullan›lan bitkilere örnekler Tablo 10.9’de verilmifltir. Artrit tedavisinde analjezik etkili bitkilerden de yararlan›lmaktad›r (Bkz. Tablo 10.6). K ‹ T A P Gut Hastal›¤›: Eklemlerde ürik asit kristalleri toplanmas›na ba¤l› olarak geliflen ve sabaha karfl› belirginleflen a¤r›lar ile karakterize bir artrit türüdür. Bu hastal›¤›n tedavisinde a¤r› kesici bitkilere (Tablo10.6) ek olarak Tablo 10.9’de yer alan baz› TELEV‹ZYON bitkiler kullan›l›r. Bu bitkilerin baz›lar› diüretik (idrar söktürücü) etkileri nedeniyle vücuttan ürik asit at›l›m›n› h›zland›rmaktad›r.
‹ N T E için Daha fazla bilgi R N E Tbknz.: http://en.wikipedia.org/wiki/Gout.

AMAÇLARIMIZ

‹NTERNET

Kas Kramplar›: Çizgili kaslardaki yorgunluklar ve/veya kaslardaki kan dolafl›m bozukluklar› ve yetersiz oksijenlenme durumlar› kas kramplar›n› tetiklemektedir. Bu durumda kaslar kas›lm›fl durumda kalmaktad›r. Kas gevfletici özelli¤e sahip bitkiler bu durumlarda kullan›lmaktad›r (Tablo 10.9). Felçler: Kaslara komut ileten hareket sinirlerinin ifllev yitirmesi veya sinir kas kavfla¤›ndaki uyar› iletiminin olmamas› sonucu geçici veya kal›c› kas hareketsizli¤idir. Kal›c› felçlerin en önemli oluflum nedenlerinden birisi de beyinde belli bir bölgede serebrovasküler yetmezlik sonucu beyin enfarktüsü veya fiziksel travmad›r. Bu hastal›k için kullan›lan bitki say›s› fazla de¤ildir (Tablo 10.9).
Tablo 10.9 Artrit, Gut hastal›¤›, Kas kramplar› ve Felç tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler. Latince Ad› Allium sativum Berberis vulgaris Aesculus hippocastanum Origanum vulgare Urtica dioica Nasturtium officinale Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler Sar›msak Amberparis Atkestanesi ‹stanbul Keki¤i Is›rgan Suteresi Dünyan›n birçok yeri Kullan›lan K›s›m Taze-kuru yumrular ve ya¤›

Kuzey Anadolu, Orta Asya, Avrupa Meyve ve kök kabuklar› Türkiye ve Dünyan›n birçok yeri Tohum, Yaprak, Tohum ya¤› Trakya, Bat›-Güney Anadolu, Asya, Çiçekli bitki, Avrupa, Kuzey Afrika yaprak uçucu ya¤› Türkiye, Dünyan›n ›l›man bölgeleri Taze, kuru çiçekli bitki, kökler Anadolu, Antalya, Mersin (kültür), Dünyan›n birçok yeri Gut hastal›¤› Çiçeklenme döneminde toplanan bitkinin toprak üstü k›s›mlar› Toprak üstü k›s›mlar› Bitkinin tüm k›s›mlar› Taze veya kurutulmufl kökleri Yapraklar ve kökler

Aegopodium podagraria Apium graveolens Armoracia rustica Atropa belladonna Avena sativa Berberis vulgaris

Kereviz Bay›rturpu; Eflekturpu Güzelavrat otu Yulaf Amberparis

Avrupa ve Bat› Asya Türkiye(kültür), Dünya Vatan› Volga-Don bölgesidir, Avrupa ve Dünyan›n her taraf›na yay›lm›flt›r Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya Avrupa ve Anadolu (kültür)

Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar› Kuzey Anadolu, Orta Asya, Avrupa Meyve ve kök kabuklar›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

267
Tablo 10.9 Devam›

Citrus aurantium Turunç

Akdeniz bölgesi ülkeleri

Meyve, tohum ve çiçeklerden haz›rlanan uçucu ya¤ Taze çiçekler, Kurutulmufl ham tohumlar, Yumrular Toprak üstü k›s›mlar› Kozalaklar ve kozalaklardan elde edilen uçucu ya¤ Tüm bitki ve tohumlar Rizom, kökler ve çiçekler Yapraklar Kökler Kurutulmufl çiçekli bitki Kuru toprak üstü k›s›m, rizom, kök Kurutulmufl yapraklar ve ham meyveler, taze ham meyveler Rizom ve kökler

Colchicum autumnale Hypericum perforatum Juniperus communis Myrrhis odorata Primula veris (sinonim: P. officinalis) Salix alba Tamus communis Tanacetum vulgare Taraxacum officinale Vaccinium myrtillus Veratrum album Aesculus hippocastanum Berberis vulgaris Capsicum annum Mentha piperita Primula veris (sinonim: P. officinalis) Ruta graveolens Tanacetum vulgare Digitalis purpurea Origanum majorana Moringa oleifera

Ac›çi¤dem

Orta Avrupa, Orta Asya

Binbirdelikotu, Anadolu ve Avrupa Sar› kantaron

Ardݍ

Trakya, Orta Avrupa, Kuzay Afrika, Kuzay Asya Pirenelerden Kafkaslara kadar Do¤u Anadolu (A¤r›, Erzurum, Kars), Orta Avrupa Anadolu, Orta ve Güney Avrupa Kuzey Anadolu Da¤lar›, Avrupa’n›n çeflitli bölgeleri Orta ve Kuzey-Do¤u Anadolu, Avrupa Avrupa ve Asya’n›n ›l›man iklim bölgeleri Kuzey Anadolu Da¤lar›; Orta ve Kuzey Avrupa; Asya; Kuzey Amerika Kuzey Anadolu, Laponya’dan ‹talya’ya kadar tüm Avrupa Kas kramplar› Türkiye, Dünyan›n birçok yeri

Çuhaçiçe¤i

Sö¤üt Dövülmüfl avratotu Solucanotu Karahindiba¤ Çobanüzümü; Yaban Mersini Çöpleme

Atkestanesi Amberparis K›rm›z› biber Nane Çuhaçiçe¤i

Tohum, Yaprak, Tohum ya¤›

Kuzey Anadolu, Orta Asya, Avrupa Meyve ve kök kabuklar›
Güneydo¤u Anadolu, Kayseri, Bursa (kültür), Meksika ve orta Amerika

Taze veya kurutulmufl meyveler Toprak üstü k›s›m›n uçucu ya¤› Rizom, kökler ve çiçekler Bitki, bitkinin uçucu ya¤ Kurutulmufl çiçekli bitki Yapraklar Toprak üstü k›s›mlar› Yaprak, gövde kabu¤u, tohum, kök

Türkiye, Dünyan›n birçok yeri (kültür) Do¤u Anadolu, Orta Avrupa

Sedefotu Solucanotu

Türkiye Orta ve Kuzey-Do¤u Anadolu, Avrupa Felç Orta ve Bat› Avrupa Almanya (kültür), Güneydo¤u Akdeniz Hindistan

Yüksükotu -

268

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SIRA S‹ZDE

5

SIRA S‹ZDE Felç tedavisinde kullan›lan bitkilerden hangisi Güneydo¤u Akdeniz bölgesinde yetiflmektedir?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

‹DN TfiE R N E ‹TM Ü ÜNEL
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

DÜfiÜ Sindirim vücut N E L ‹ Mgerekli besinlerin al›n›p, uygun biçimde ifllenmesi ve kullan›liçin mak üzere haz›r duruma getirilmesi demektir. Kullan›lamayan besin ö¤eleri belli S O R U ölçülerde depolanmaktad›r. Sindirim a¤›zda bafllar, yemek borusu, mide, ince ve kal›n barsaklarda besinler mekanik ve kimyasal de¤iflimler geçirerek kullan›lmaya haz›r hale getirilir.T Bu arada kimyasal dönüflümleri sa¤lamak üzere çeflitli salg›lar D‹KKA sindirim kanal›na kar›flmaktad›r: A¤›zda tükrük bezleri taraf›ndan salg›lanan tükrük, hem besinlerin ›slanmas›n› sa¤lamakta hem de niflasta vb. karbohidratlar›n sindirimini SIRA S‹ZDE bafllatmaktad›r. Midede salg›lanan asit ve pepsin proteinlerin sindirimini bafllatmaktad›r. Pankreastan salg›lanan enzimler ise protein, karbohidrat ve ya¤lar›n sindirimini sa¤lamaktad›r. Karaci¤erde yap›lan ve safra kesesinden sal›nan AMAÇLARIMIZ safra ya¤lar›n emilimini kolaylaflt›rmaktad›r. ‹nce barsaklara ulaflan besin ö¤eleri art›k buradan emilime haz›r duruma gelmektedir. Kal›n barsaklarda besin ö¤elerinin saprofit çürükçül ifllemlerle dönüflmesi ve barsak içeri¤i suyunun emilmesi K ‹ T A P sa¤lanmaktad›r. Bu sistemin içinde herhangi bir yerde hastal›k oluflabilmekte ve bunlar›n tedavilerinde hem ilaçlardan hem de bitkilerden yararlanmak mümkün olabilmektedir. ‹“Haz›ms›zl›k” genellikle bu salg›lar›n azl›¤› ve/veya besin ö¤eleriTELEV ZYON nin mide-barsak kanal›nda k›sa süre kalmas› sonucu ortaya ç›kmaktad›r. SIRA S‹ZDE Tükrük Salg›s›n› Artt›ran Bitkiler: Tablo 10.10 tükrük salg›s›n› artt›ran baz› bitkileri özetlemektedir. Bu salg›n›n artmas› hem besinlerin sindirilmesini hem de ‹ Ü ÜNEE M DN E R N L ‹T yemek yemeTfieyleminin daha kolay olmas›n› sa¤lar. Midede Hiperasiditeye Karfl› Kullan›lan Bitkiler: Midede HCl ( Hidroklorik asit) asit salg›s› yine mideden salg›lanan pepsin enziminin aktif durumda bulunmaS O R U s› için gereklidir. Bu sayede pepsin proteinlerin parçalanmas›n› sa¤lamaktad›r. Ancak, bu asit salg›s›n›n fazlal›¤› di¤er baz› faktörlerin de yard›m›yla uzun vadede çeD‹K AT flitli problemlereK yol açmaktad›r: Gastrit (Mide iltihab›), mide ve düodenum (on iki parmak barsa¤›) ülserleri. Mide asit salg›s›n› azaltan baz› bitkiler Tablo 10.10’da verilmifltir. SIRA S‹ZDE Gastrik ve Duodenal Ülserler: Mide ve onikiparmak barsa¤› ülserlerinin sebepleri aras›nda midenin hiperasiditesi yer almaktad›r, ancak bu tek bafl›na yeterli de¤ildir. AMAÇLARIMIZ Bunun yan›nda midede Camphylobacter pylori, Helicobacter pylori gibi bakterilerin varl›¤› hastan›n maruz kald›¤› psikolojik stres durumlar› gibi ilave faktörlerde ülser nedenleri aras›nda yer al›r. Belirtilen bakterilerin midede varl›¤›n›n K ‹ T A P saptanmas› halinde antibiyotik ve yan›nda kuvvetli antiülser etkili ilaçlar›n kullan›lmas› gerekmektedir. Bu durumda sadece bitkilerle tedavi yetersiz kalabilmektedir. Tablo 10.10 gastrik ve duodenal ülser tedavilerinde yard›mc› olarak kullan›lan baTELEV‹ZYON z› bitkileri listelemektedir. Hiç kuflkusuz, mide asit salg›s›n› azaltan bitkiler de bu ba¤lamda yarar sa¤layacakt›r.

Sindirim Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›

‹NTERNET

Daha fazla bilgiE için T ‹ N T R N E bknz. http://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%9Clser.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

269
Tablo 10.10 Tükrük salg›s›n› artt›ran ve mide asit salg›s›n› azaltan ve ülser tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lan bitkiler.

Latince Ad› Lysimachia nummularia Picrasma excelsa Piper betel

Türkçe Ad› Kargaotu Jamaika Ac›a¤ac› -

Yetiflti¤i Yerler Avrupa, Kafkasya Antil adalar›, Karaipler Tropik Güney Asya

Kullan›lan K›s›m Taze - kuru tüm bitki Kurutulmufl odun Yaprak, kök ve meyvalar

Mide asit salg›s›n› azaltan Berberis vulgaris Betonica officinalis Filipendula ulmeria Gelsemium pervirens Orchis türleri Atropa belladonna Amberparis Kestere Çay›rkraliçesi; Keçisakal›; Tekesakal› sem- Yasemin Salep Kuzey Anadolu, Orta Asya, Avrupa Meyva ve kök kabuklar› Avrupa Kuzey ve Güney Avrupa, Kuzey Asya, Kuzey Amerika ABD’nin güneyi, Meksika Toprak üstü k›s›mlar Kuru çiçekler, kuru çiçekli bitki, taze toprak alt› k›s›mlar Kökler

Güney-Bat› ve Kuzey Anadolu, Or- Toprakalt› yumrular› ta ve Güney Avrupa

Güzelavrat otu Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Av- Yapraklar ve kökler rupa, Güneydo¤u Asya Orta ve Bat› Avrupa Yapraklar

Digitalis purpurea Yüksükotu Papaver somniferum* Brassica oleracea Acorus calamus Afyon Lahana E¤ir

Orta Anadolu (s›n›rl› kültür), tüm Haflhafl bafl› dünya (kültür) Tüm dünya (kültür) Taze yapraklar, taze yaprak suyu

Sapanca, Yeniça¤a, Beyflehir gölleri, Rizomlar tüm dünya Güney-Do¤u ve Do¤u Anadolu, Gü- Kökler, köklerden ney Avrupa, Güney-Bat› Asya edilen ekstre Kuzey-Do¤u ve Kuzey Afrika, Hin- Kurutulmufl yapraklar distan, Pakistan, Seylan, Güney Anadolu (s›n›rl› kültür) Atlantik okyonusu (ABD’den (‹ngiltere’ye kadar yetifltirilir) Yap›flkan diskinden ayr›lan alg talluslar›

Glycyrrhiza glabra Meyan Lawsonia inermis K›na

Chondrus crispus Calendula officinalis Artemisia vulgaris Carica papaya

Karagen; Denizkaday›f›

Aynisafa; T›bbi Türkiye, Orta ve güney Avrupa, ku- Çiçekli dallar veya nergis; Nerkis; zey Asya, ABD topraküstü k›s›mlar› Ayvadana Papaya Kuzey ve Do¤u Anadolu, Asya, Kuzey Amerika ve Avrupa Kökler

Tropik Amerika Dünyan›n tropikal Yapraklar ve meyvalar bölgeleri

Haz›ms›zl›¤a Karfl› Kullan›lan Bitkiler: Haz›ms›zl›k mide asit ve/veya enzim aktivitesinde azalma, gastrointesinal hareketlerde azalma gibi nedenlere ba¤l› olarak geliflen bir tablodur. Birçok bitki haz›ms›zl›¤a karfl› kullan›lmaktad›r (Tablo 10.11).

270
Tablo10.11 Haz›ms›zl›¤a karfl› kullan›lan baz› bitkiler.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Latince Ad› Acorus calamus Allium sativum

Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler E¤ir Sar›msak

Kullan›lan K›s›m

Sapanca, Yeniça¤a, Beyflehir gölleri; Rizomlar Tüm dünyada yayg›nd›r Dünyan›n birçok yerinde yetistirilir Taze ve kurutulmufl yumrular ve bu yumrulardan elde edilen ya¤ Türkiye’nin birçok bölgesi (kültür); Kurutulmufl olgun Akdeniz bölgesi, güney Rusya, meyveler Avrupa (kültür) Suriye, Hollanda, Polonya, Japonya Tohumlar, tüm bitki ve Balt›k Denizi ülkeleri veya kökler Kuzey Anadolu; Orta Asya’n›n bir Meyve ve kök kabuklar› bölümü; Avrupa Avrupa’n›n çeflitli yerleri Toprak üstü k›s›mlar

Anethum graveolens Angelica archangelica

Dereotu

Melaikeotu; Melekotu

Berberis vulgaris Amberparis Betonica officinalis Carum carvi Kestere Frenk Kimyonu Turunç

Do¤u Anadolu; Avrupa; Sibirya; Mo- Olgun meyveler ve ¤olistan; Kafkasya; dünyada meyvelerden elde edilen yayg›n kültürü yap›l›r uçucu ya¤ Bütün Akdeniz bölgesi ülkeleri Meyve, tohum ve çiçeklerden haz›rlanan uçucu ya¤ Toprak üstü k›s›mlar; özellikle üst körpe k›s›m

Citrus aurantium Cnicus benedictus Coriandrum sativum Cuminum cyminum Curcuma xanthorrhizia Cynara scolymus Dictamnus albus** Elettaria cardamomum Eucalyptus globulus

Mübarek dikeni Kakule

Anadoluda kurak yerlerde yayg›n;

Güney Hindistan ve Sri Lanka; Gu- Tohum veya olgunlaflmam›fl atamala ve Güney-Do¤u Asya ve meyvelerden elde (kültür) edilen ya¤ Orta Anadolu; Türkistan; M›s›r; bir- Ham ve kurutulmufl meyve çok yerde kültürü yap›l›r ve bundan elde edilen uçucu ya¤ Uzakdo¤u Türkiye’de ve Dünyada yayg›n (kültür); Rizomlar Yapraklar veya toprak üstü k›s›mlar

Kimyon

Enginar

Gazelotu; Ak- Ege ve Karadeniz; güney ve güney- Taze veya kurutulmufl giritotu do¤u Avrupa, Ortado¤u, Türkistan yaprak veya kökler ve Kafkaslar Kakule Güney Hindistan ve Sri Lanka; Gu- Tohum veya yeni atamala ve Güney-Do¤u Asyada kül- olgunlaflm›fl meyvelerden türü yap›l›r elde edilen uçucu ya¤ Vatan› Avustralya ve Tazmanya’d›r. Taze ve kurutulmufl yaprakGüney Avrupa, Asya ve Afrika’n›n lar ve dal uçlar›ndan elde subtropikal bölgelerinde de kültürü edilen uçucu ya¤ yap›l›r Kurutulmufl çiçekler; kurutulmufl çiçekli bitki; taze toprak alt› k›s›mlar

Ökaliptus A¤ac›

Filipendula ulmeria

Çay›rkraliçesi; Kuzey ve Güney Avrupa; Kuzey Keçi sakal›; Asya; Kuzey Amerika Tekesakal›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

271
Tablo 10.11 Devam›

Latince Ad› Foeniculum vulgare Gelsemium sempervirens Lavandula angustifolia Malus domestica Moringa oleifera Ocimum basilicum

Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler Rezene

Kullan›lan K›s›m

Kuzey Anadolu; Akdeniz bölgesi, Meyve ve tohumlardan ‹ngiltere, Almanya, Avusturya, ‹ran, elde edilen uçucu ya¤ Hindistan, Çin ABD’nin güneyi, Meksika Kökler

Yasemin Lavanta

Türkiye’de süs bitkisidir, Akdeniz Taze çiçek ve çiçekli bölgesi ve güney Avrupa dalar›ndan elde edilen (kültürü de yap›l›r) uçucu ya¤ Dünyan›n birçok yeri Hindistan Güney Anadolu (kültür); Hindistan Kurutulmufl meyve dilimleri, çiçek durumlar› Yaprak, gövde kabu¤u, tohumlar, kökler Taze ya da kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar›; uçucu ya¤›

Elma Fesle¤en

Orchis türleri

Salep

Güney-Bat› ve Kuzey Anadolu; Or- Toprakalt› yumrular› ta ve Güney Avrupa Akdeniz bölgesi; Avrupa; Orta As- Ham ve kurutulmufl ya; Hindistan, Çin, Japonya meyvelerden üretilen uçucu ya¤ Tüm dünyada yayg›n olarak üretilir Dip kültürü ile elde edilmifl, ac›l›¤› al›nm›fl olgun maya Kurutulmufl toprak üstü k›s›mlar; rizom ve kökler

Pimpinella anisum Anason

Saccharomyces ce- Bira mayas› revisiae Taraxacum officinale

Karahindiba¤ Avrupa ve Asya’n›n ›l›man iklim bölgeleri

‹fltah Art›r›c›lar ve ‹fltah Azalt›c›lar: ‹fltah art›fl› ve azalmas› sadece sindirim sistemi ile ba¤lant›l› de¤ildir. Ayr›ca, merkezi sinir sistemi ve otonom sinirlerin de düzenleyici rolü vard›r. Ancak, sonuç yemek yeme eylemi ile ba¤lant›l› oldu¤u için bu konu içinde ele al›nm›flt›r. Kaflektik (afl›r› zay›f) kifliler için ifltah aç›c› bitkiler önem tafl›maktad›r. Bu kifliler, çeflitli nedenlerle normalin alt›nda besin tükettiklerinden vücut a¤›rl›klar› da normalin alt›ndad›r. Tablo 10.12’de ifltah artt›r›c› baz› bitkiler yer almaktad›r. ‹fltah azalmas› ise fazla yemek yiyerek afl›r› kilo alan ve normalin üzerinde vücut a¤›rl›¤› olan (obez) kiflilerlerin daha az yemek yemesi için istenen bir durumdur. Di¤er bir deyiflle bu tür bitkiler ço¤unlukla vücut a¤›rl›¤›n› azaltmak amac›yla kullan›l›rlar. Bunlar›n bir k›sm› ifltah merkezini etkileyerek “ac›kma” duygusunu bask›larken, di¤er bir bölümü mide-barsak kanal›nda fliflerek “doygunluk” duygusu oluflturur. Ayr›ca, baz› bitki türlerinin metabolizmay› h›zland›rma özelli¤i de vard›r. Tablo 10.12’de ifltah azaltan ve kilo verdiren baz› bitkiler listelenmifltir.

272
Tablo 10.12 ‹fltah artt›ran, azaltan ve kilo verdiren baz› bitkiler.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Latince Ad› Angelica archangelica Apium graveolens Berberis vulgaris Carum carvi Citrus aurantium Cnicus benedictus Coriandrum sativum

Türkçe Ad› Melaike otu; Melekotu Kereviz Amberparis Frenk Kimyonu Turunç Mübarek dikeni Kakule

Yetiflti¤i Yerler Suriye, Hollanda, Polonya, Laponya ve Balt›k Denizi ülkeleri Türkiye (kültür)ve Dünya Kuzey Anadolu, Orta Asya, Avrupa Do¤u Anadolu, Avrupa, Sibirya, Mo¤olistan, Kafkasya Akdeniz bölgesi ülkeleri Anadoluda kurak yerler Güney Hindistan ve Sri Lanka, Guatamala ve Güney-Do¤u Asya

Kullan›lan K›s›m Tohum, tüm bitki veya kök Bitkinin tüm k›s›mlar› Meyve ve kök kabuklar› Olgun meyveler ve uçucu ya¤› Meyve, tohum, çiçek uçucu ya¤› Toprak üstü k›s›mlar Tohum veya olgunlaflmam›fl meyvelerden elde edilen ya¤ Ham, kuru meyve ve uçucu ya¤› Kuru ve piflirilmifl rizomlar Rizomlar Taze - kuru yapraklar ve dal uçlar›ndan elde edilen uçucu ya¤ Kökler Kozalaklar ve kozalaklardan elde edilen uçucu ya¤ Taze çiçek ve çiçekli dalar›n uçucu ya¤› Çiçeklenme döneminde toplanan bitkinin toprak üstü k›s›mlar› Kurutulmufl kökler Yaprak, çiçek, ince dallar›n uçucu ya¤› Dip kültürü ile elde edilmifl, ac›l›¤› al›nm›fl olgun maya Toprak üstü k›s›m, rizom, kök Kök

Cuminum cyminum Curcuma domestica Curcuma xanthorrhizia Eucalyptus globulus Gentiana lutea Juniperus communis Lavandula angustifolia Nasturtium officinale Panax ginseng Rosmarinus officinalis Saccha romyces cerevisiae Taraxacum officinale Zingibar officinalis

Kimyon Zerdeçal Ökaliptus A¤ac› Centiyane Ard›ç

Orta Anadolu, Türkistan, M›s›r Hindistan ve tropik Asya Uzakdo¤u Avustralya, Tazmanya. Güney Avrupa, Asya - Afrika (kültür) Bursa, Ödemifl, Orta ve Güney Avrupa Da¤lar› Trakya, Orta Avrupa, Kuzey Afrika, Kuzey Asya Türkiye, Akdeniz bölgesi ve Güney Avrupa (kültür) Anadolu, Antalya, Mersin (kültür), Dünyan›n birçok yeri Çin, Kore, Japonya ve Rusya Güney Anadolu Tüm dünya

Lavanta Suteresi

Ginseng Biberiye Bira mayas›

Karahindiba¤ Zencefil

Avrupa-Asya’n›n ›l›man bölgeleri Hindistan, birçok tropikal bölge

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

273
Tablo 10.12 Devam›

‹fltah azaltan ve kilo verdiren Ananas comosus Ananas Hawai, Japonya, Tayvan Togo, Sierra Leone, Angola, Baz› tropikal bölgelerde kültür Meyveler

Cola acuminata

-

Tohumlar

Fucus versiculosus

-

Kuzey denizi, Bat› BalTaze veya kurutulmufl t›k, Pasifik ve Atlantik talluslar› sahilleri Anadolu, Avrupa, Asya Güney Afrika, Namibia Kuzey Atlantik sahilleri Kaliforniya ve fiili sahilleri Güneydenizi adalar› (kültür) Kuru kök veya taze çiçekli bitki Toprak üstü k›s›mlar Gövde benzeri talluslar› Talluslar Taze rizom ile kök veya kökleri al›narak kurutulmufl rizomlar
SIRA S‹ZDE Çiçeklenme zaman› toplanan toprak üstü k›s›mlar SIRA S‹ZDE

Geum rivale Hoodia gordonii Laminaria hyperborea Macrocystis pyrifera

Sukaranfili Kelp -

Piper methysticum

Kava

Teucrium chamaedrys Vitex agnus-castus

K›samahmut; Meflecik; Anadolu, Akdeniz Yermeflesi bölgesi, Ural Da¤lar› Hay›t

DÜfi NEL Akdeniz-Ege bölgeleri, KuruÜham‹ M meyve veya Bat› Asya yaprak S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Mide bulant›s› ve Kusma: Mide bulant›s› ve kusma, mide-barsak kanal›n›n irritasyonu (tahrifli) sonucu olabilece¤i gibi beyinde baz› merkezlerin uyar›lmas› soD‹KKAT nucu ortaya ç›kabilmektedir. Mide bulant›s› ve kusmaya karfl› kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.13’de listelenmifltir. SIRA S‹ZDE Diyareye (‹shale) karfl› kullan›lan bitkiler: D›flk› içeri¤inde su miktar›n›n ve gün içindeki d›flk›lama say›s›n artt›¤› bir durumdur. Mikrobik enfeksiyonlara ba¤l› olmayan ve hafif diyare durumlar›nda baz› bitkiler yararl› olmaktad›r. MikAMAÇLARIMIZ robik enfeksiyona ba¤l› diyare durumlar›nda tedavi için antimikrobiyal bir ilac›n kullan›m› esast›r. fiiddetli diyarelerde vücudun su ve mineral kayb›n›n karfl›lanmas› gerekmektedir. Bu kay›plar özellikle küçük çocuklarda daha ciddi sonuçlara K ‹ T A P yol açmakta ve tüm dünyada önemli say›da bebek ölümüne yol açmaktad›r. Su ve mineral a盤›n›n karfl›lanmas› için “oral rehidrasyon tedavisi” gerekmektedir. Bu yolla a¤›zdan vücudun su ve mineral eksi¤i kapat›l›r ve oluflan dehidratasyon önTELEV‹ZYON lenmifl olur. Tablo 10.13 antidiyareik (diyare önleyici) olarak kullan›lan bitkilere örnekleri içermektedir.
‹NTERNET ‹shal konusu ile ilgili daha fazla bilgi için bkz.: http://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0shal.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

274
Tablo 10.13 Mide bulant›s› ve kusmaya karfl› kullan›lan ve diyare önleyen baz› bitkiler. Kaynak: Daha fazla bilgi için bknz.: http://tr.wikipedia.or g/wiki/Helleborus

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Latince Ad› Achillea ptarmica Cannabis sativa* Helleborus niger Helleborus viridis** Mentha piperita

Türkçe Ad› Kenevirotu Noelgülü, Çöpleme Yeflil Çöpleme Nane

Yetiflti¤i Yerler Kuzey ve Orta Avrupa

Kullan›lan K›s›m Kurutulmufl kökler

Ortado¤u, Türkiye, Dünyan›n Kurutulmufl difli çiçek ço¤u yerinde (kültür) durumu (esrar) Güney-Orta ormanlar› Güney-Orta Avrupa ormanlar› Türkiye ve Dünya (kültür) Avrupa Kuru, taze toprak alt› k›s›mlar Kuru, taze toprak alt› k›s›mlar Topraküstü uçucu ya¤› k›s›m›n

Prunus dulcis (P. Tatl› badem amygdalus var. dulcis)

Anadolu (kültür), Bat› Asya ve Ham meyve dünyan›n birçok yeri (kültür) Diyare önleyen Kuzey Anadolu, Orta Asya, Meyve Avrupa kabuklar› Avrupa’n›n çeflitli yerleri ve kök

Berberis vulgaris Betonica officinalis

Amberparis Kestere

Topraküstü k›s›mlar veya genç

Çin. Kuzey-Do¤u Camelia sinensis (=Thea Çay (yeflil veya Vatan› ve Dünyan›n birçok ‹fllenmifl Anadolu ifllenmemifl sinensis) siyah) yeri (kültür) yapraklar Chondrus crispus Coffea arabica Curcuma domestica Malus domestica Moringa oleifera Myrtus communis Orchis türleri Papaver somniferum Prunus spinosa Punica granatum Quercus robur Ruta graveolens Viscum album Karagen; Denizkaday›f› Kahve Zerdeçal Elma Mersin Bitkisi Salep Afyon Çakal eri¤i Nar Sapl› mefle Sedefotu Çekem, Ökseotu

Atlantik okyonusu (ABD’den Yap›flkan diskinden (‹ngiltere’ye kadar yetifltirilir) ayr›lan alg talluslar› Brezilya, Meksika, Kolombiya, ‹fllenmifl tohum Etopya, Arabistan (Yemen) Hindistan ve tropik Asya Dünyan›n birçok yeri Hindistan Kuru ve rizomlar piflirilmifl

Kuru meyve dilimleri, çiçek durumlar› Yaprak, gövde kabu¤u, tohumlar, kökler

Akdeniz ve Ege Da¤lar›, Akdenizden Kuzey-Bat› Yapraklar, ince dallar Himalayalara kadar olan bölge Güney-Bat› ve Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Toprak alt› yumrular› Avrupa Orta Anadolu (s›n›rl› kültür), Haflhafl bafl› tüm dünya (kültür) Kuzey, Bat› Anadolu ve Güney Çiçekler

gövde kabu¤u, Akdeniz ülkeleri, Güney Asya, A¤aççiçek, meyve veya kök, Çin, Güney Afrika meyve kabuklar› Türkiye, Avrupa, Ön Asya, Genç dallar›n kuru Kafkasya kabuklar› Türkiye Türkiye, Avrupa, ‹ran, Çin Tüm bitki ve uçucu ya¤› Kuru meyve yaprakl› dallar veya

*Ba¤›ml›l›k oluflturdu¤u için bu amaçla sürekli kullan›lmamal›d›r.**Eskiden çok kullan›l›rd›, ancak bitki çok zehirli oldu¤u için art›k bu amaçla kullan›lmamaktad›r.

Konstipasyon (Kab›zl›k) önleyici bitkiler: ‹shalin tam tersi bir durumdur. D›flk› içeri¤indeki s›v›n›n miktar›n›n ve d›flk›lama say›s›n›n düfltü¤ü bir durumdur.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

275

Tedavisi yap›lmaz ise barsak t›kanmas›na kadar ilerleyen durumlar olabilir. Yafll›larda oldukça önemli bir problemdir. Bitkiler aras›nda oldukça kuvvetli laksatif ve pürgatif (yumuflat›c› ve müshil) etkiye sahip olanlar vard›r (Tablo 10.14). Kolit: Kal›n barsaklar›n kolon k›sm›nda oluflan iltihap demektir. Bu hastal›kta fliddetli a¤r›lar oluflmaktad›r (Tablo 10. 14). Karaci¤er ve safra yollar› hastal›klar›nda kullan›lanlar: Karaci¤er ve safra yollar›n›n çok çeflitli hastal›klar› vard›r. Bu grupta yer alan bitkiler, daha çok safra salg›lat›c› (koleretik) ve karaci¤er koruyucu (hepatoprotektif) etkileri ile hastal›klar›n iyileflmesine yard›mc› olmaktad›r (Tablo 10.14). Pankreas yetmezli¤i: Bu grupta yer alan bitkiler pankreas’›n ekzokrin (amilaz, lipaz, tripsin gibi enzimler) ve/veya endokrin (insülin, glukagon, somatostatin) sal›n›mlar›n› düzenlemektedir. Endokrin sekresyonu düzenleyen bitkilerin fleker hastal›¤› (diabetes mellitus) durmunda da kullan›m› söz konusudur (Tablo 10.14).
Latince Ad› Aloe barbadenisis Aloe capensis Aloe vera Avena sativa Calendula officinalis Fraxinus ornus Glycyrrhiza glabra Linum usitatissimum Rhamnus catharticus Rhamnus frangula Rhamnus purshiana Ricinus communis Türkçe Ad› Aloe Aloe Aloe; Sar›sab›r* Yulaf Aynisafa; T›bbi nergis; Nerkis; Manna; Kudrethelvas› Meyan Keten Akdiken Barut A¤ac› Kaskarasagrada Hintya¤› Bitkisi Avrupa ve Anadolu (kültür) Türkiye, Orta-Güney Avrupa, Kuzey Asya, ABD Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar› Çiçekli dallar, toprak üstü k›s›mlar› Yetiflti¤i Yerler Kullan›lan K›s›m Tablo 10.14 Konstipasyon önleyen, kolit, karaci¤er ve safra yollar› hastal›klar›nda ve pankreas yetmezli¤inde yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler.

Güney-Bat› Anadolu, Sudan, Yapraktan elde edilen Arabistan, Kuzey Afrika, kuru usare Güney Akdeniz Ülkeleri

Bat› Anadolu, Güney Avrupa, Gövdeden elde edilen ‹talya (kültür) usare Güney-Do¤u ve Do¤u Anadolu,Güney Avrupa, Güney-Bat› Asya Il›man ve tropikal bölgeler Kök ve kök ekstresi Tohum, tohum ya¤›

Kuzey Anadolu, Avrupa, Bat› Taze veya kurutulmufl Asya, Kuzey Afrika meyveler Kuzey ve Orta Anadolu A¤aç gövde ve dal da¤lar›, Bat› Asya, Kafkasya kabuklar› Kuzey Amerika, Kanada, Gövde ve dal kabuklar› Do¤u Afrika Hindistan, Akdeniz bölgesi, Tohumun sabit ya¤› baz› tropikal ve subtropikal bölgeler Tüm dünya Kolit Dip kültürü ile elde edilmifl, ac›l›¤› al›nm›fl olgun maya Bitkinin tümü

Saccharomyces cerevisiae Bira mayas›

Bidens tripartita Ceratonia siliqua Ipomoea purga (Exogonium Purga) Hamamelis virginiana Acacia catechu Ferula Assa-foetida Mentha piperita

Bidens Keçiboynuzu Calapa

Rize, Avrupa

Akdeniz bölgesi, Güney-Do¤u Meyve ve a¤aç kabu¤u Avrupa, Bat› Asya Güney ve Orta Amerika, Kuru yumrular Meksika, Jamaika Yaprak, gövde kabuklar›, kök ve bunlar›n distilast›

Hamamelis, Sihirli Kuzey Amerika Atlantik Ceviz, Cad› bölgesi F›nd›¤› Kaflu fieytantersi Nane Tropikal bölgeler -

subtropikal Bitkinin ekstresi Köklerden elde edilen usare Topraküstü k›s›m›n uçucu ya¤›

Afganistan, ‹ran Türkiye ve Dünya (kültür)

276
Tablo 10.14 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Karaci¤er ve safra yollar› Armoracia rustica Atropa belladonna Bay›rturpu; Eflekturpu Güzelavrat otu Vatan› Volga-Don bölgesi, Taze, kuru kök Avrupa ve Dünyaya yay›lm›fl Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya Yaprak, kök

Berberis vulgaris Curcuma xanthorrhizia Cynara scolymus Eucalyptus globulus

Amberparis Enginar

Kuzey Anadolu, Orta Asya, Meyve ve kök Avrupa kabuklar› Uzakdo¤u Rizomlar Türkiye ve Dünya (kültür)

Hypericum perforatum Mentha piperita Olea europea

Yaprak, toprak üstü k›s›mlar Ökaliptus A¤ac› Avustralya, Tazmanya. Taze, kuru yaprak ve Güney Avrupa, Asya, Afrika dal uçlar›n›n uçucu (kültür) ya¤› Binbirdelikotu, Sar› Anadolu ve Avrupa Toprak üstü kantaron k›s›mlar› Nane Zeytin Türkiye ve Dünya (kültür) Toprak üstü k›s›m›n uçucu ya¤›

Güney Avrupa, Akdenizden Yaprak, Yaprakl› ‹ran ve Kafkaslara kadar ince dal, ham birçok yer meyvelerin ya¤› Türkiye Türkiye ve Avrupa Avrupa-Asya’n›n ›l›man bölgeleri Pankreas yetmezli¤i Hawai, Japonya, Tayvan Tüm bitki ve uçucu ya¤› Ham tohumlar Toprak üstü k›s›m, rizom, kök Meyvalar

Ruta graveolens Silybum marianum Taraxacum officinale

Sedefotu Devedikeni Karahindiba¤

Ananas comosus Carica papaya Haronga madagascariensis Petasites hybridus (P. officinalis) Syzygium cumini

Ananas Papaya -

Dünyan›n tropikal bölgeleri Yapraklar ve meyveler Madagaskar ve Do¤u Afrika A¤aç gövde kabu¤u ve yapraklar Avrupa, Kuzey Asya, Kuzey Yaprak, toprak alt› Amerika’n›n baz› yerleri üstü k›s›mlar, tüm bitki* Do¤u Hindo-Malaya, Çin, Kuru gövde-dal Avustralya, Antiller (kültür) kabu¤u, tohum çekirde¤i (ezilmifl, maserat)

Vebaotu, Kelotu

-

*Bitkinin farkl› mevsimlerde farkl› bölümleri kullan›l›r.

Dolafl›m Sistemi ve Kan Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›
Dolafl›m sistemi, kalp ve damarlar ile damarlar içinde dolaflan kandan oluflan bir sistemdir. Ana görevi kan› dokulara ulaflt›rarak, kan arac›¤›yla dokulara metabolik faaliyetler için gerekli olan metabolik yak›t (glikoz) ve oksijen sa¤lamak ve metabolizma sonucu dokularda oluflan karbondioksit ve di¤er zararl› maddelerin (üre, ürik asit, amonyak) uzaklaflt›r›lmas›d›r. Çeflitli hastal›klar› vard›r ve bu hastal›klar önemli ölüm nedenleri aras›nda ilk s›ralarda yer almaktad›r. Kardiyak aritmiler (Kalp ritim bozukluklar›): Kalp belli bir ritim ile çal›fl›r. Bu ritmin bozulmas› onun yapt›¤› iflin azalmas›na ve dolafl›m yetersizliklerine neden olmaktad›r (Tablo 10.15).

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

277

Koroner yetmezlik (Anjina pektoris): Kalbi besleyen koroner damarlar›n daralmas› sonucu ortaya ç›kar. Daralman›n ilerlemesi ve damarlar›n t›kanmas› durumunda ölümcül olan “kalp enfarktüsü” tablosu geliflir. Hipertansiyon: Kan bas›nc›n›n yükseldi¤i bir durumdur ve kan-doku aras› madde al›flverifllerinin bozulmas› anlam›na gelmektedir. Bu durum uzun vadede dokular›n zarar görmesine neden olarak baflka hastal›klar›n geliflmesine katk› sa¤lar. Kan bas›nc›n›n yükselmesinin iki temel nedeni vard›r: Ya kalp çal›flmas› bozulmufltur, gere¤inden h›zl› ve kuvvetli at›m yapar; ya da damarlar büzülmüfltür ve/veya gevflemesinde problem vard›r. Arteroskleroz (damar sertli¤i) geliflimi de bu noktada en önemli haz›rlay›c› nedendir. Ancak, bu belirtilen faktörlerde oluflan de¤iflimlerin nedeni ve oluflum flekli tam olarak belli olmad›¤›ndan hipertansiyonun neden(ler)i tam olarak anlafl›lm›fl de¤ildir. Çeflitli bitkiler hipertansiyon tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lmaktad›r (Tablo 10.15).
Latince Ad› Adonis vernalis Türkçe Ad› Keklikotu Yetiflti¤i Yerler Kuzey - Do¤u Avrupa, Sibirya Kuzey Anadolu, Orta - Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya Çin, Japonya, Güney-do¤u Asya Türkiye, Avrupa ormanlar› Güney Anadolu, Akdeniz bölgesi Kardiyak yetmezlikler Adonis vernalis Ammi visnaga Keklikotu Diflotu Kuzey - Do¤u Avrupa, Sibirya Türkiye, Yak›ndo¤u, Akdeniz, Yendünya ülkeleri (kültür) Avrupa ve Orta Asya Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Avrupa, Güneydo¤u Asya Çin, Japonya, Güney-do¤u Asya Türkiye, Avrupa ormanlar› Orta ve Bat› Avrupa Do¤u Anadolu, Orta Avrupa Tropik Afrika Güney Anadolu, Akdeniz bölgesi Çiçekli toprak üstü k›s›mlar› Meyveler Toprak alt› k›s›mlar, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Yaprak, kök Kullan›lan K›s›m Çiçekli toprak üstü k›s›mlar Yaprak, kök Tablo 10.15 Kardiyak aritmilere, kardiyak yetmezliklere karfl›, anjina pektoris ve hipertansiyonda yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler.

Atropa belladonna Cinnamomum camphora Convallaria majalis Urginea maritima

Güzelavrat otu

Kafur A¤ac› ‹nciçiçe¤i, Mügeçiçe¤i Adaso¤an›

Odunun uçucu ya¤› Kuru çiçek, toprak üstü k›s›mlar, kök, rizom So¤an yapraklar›

Arnica montana

Da¤öküzgözü

Atropa belladonna Cinnamomum camphora Convallaria majalis Digitalis purpurea Primula veris (P. officinalis) Strophantus türleri Urginea maritima

Güzelavrat otu

Kafur A¤ac› ‹nciçiçe¤i, Mügeçiçe¤i Yüksükotu Çuhaçiçe¤i Adaso¤an›

Odunun uçucu ya¤› Kuru çiçek, toprak üstü k›s›mlar, kök, rizomlar Yapraklar Rizom, kök, çiçek Ham tohum So¤an yapraklar›

278
Tablo 10.15 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Anjina pektoris Allium cepa Ammi visnaga So¤an Diflotu Türkiye ve Dünya (kültür) Türkiye, Yak›ndo¤u, Akdeniz; Yendünya ülkeleri (kültür) Avrupa ve Orta Asya Toprak alt› so¤an› Meyveler

Arnica montana

Da¤öküzgözü

Toprak alt› k›s›m, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Kuru kök ve rizomlar, nadiren yaprak Toprak üstü - alt› k›s›mlar Kök

Asarum europeum

Azaron

Kuzey Anadolu, Güney ve Orta Avrupa, Kuzey Sibirya Kuzey Anadolu, Avrupa, Il›man Asya bölgeleri ABD’nin Güneydo¤usu, Güney-Do¤u Asya Hipertansiyon Türkiye ve Dünya (kültür) Dünyan›n birçok yeri Kuzey Anadolu, Avrupa, Il›man Asya bölgeleri Orta ve Bat› Avrupa Güney Afrika, Namibia Kaliforniya ve fiili sahilleri Akdeniz bölgesi ABD’nin Güneydo¤usu, Güney-Do¤u Asya Hindistan, Hindiçin, Borneo, Sri Lanka ve Sumatra Orta-Güney Amerika, Antalya, Akdeniz ve Güney Avrupa Tropik Afrika Türkiye, Avrupa, ‹ran, Çin

Chelidonium majus Pueraria lobata

K›rlang›çotu -

Allium cepa Allium sativum Chelidonium majus Digitalis purpurea Hoodia gordonii Macrocystis pyrifera Melissa officinalis Pueraria lobata Rauwolfia serpentina

So¤an Sar›msak K›rlang›çotu Yüksükotu O¤ulotu Ravolfiya

Toprak alt› so¤an› Taze-kuru yumrular ve ya¤› Toprak üstü - alt› k›s›mlar Yapraklar Toprak üstü k›s›mlar Talluslar Taze-kuru yaprak, tüm bitki Kökler Kuru kök

Schinus molle

Yalanc› biber

Yaprak, gövde kabu¤u, meyveler, reçinesi Ham tohum Kuru meyve, yaprakl› dallar

Strophantus türleri Viscum album

Çekem, Ökseotu

Hiperkolesterolemi/Hiperlipidemi ve Arterosklerozis: Hiperkolesterolemi kanda kolesterol düzeylerinin; hiperlipidemi kanda ya¤ asitlerinin yükseldi¤i durumlard›r. Kanda lipit profilinin bozulmas› damar duvarlar›nda kolesterolce zengin topaklar›n birikmesine yol açar. Bunlara “aterom” ad› verilir. Ateromlar›n say›n›n ve büyüklüklerinin artmas› damar çeperlerinin daralmas›na ve damar esnekli¤inin düflmesine yol açar. Uzun vadede bu hipertansiyon, anjina pektoris ve baz› damar hastal›klar›n›n haz›rlay›c›s› olur. Hiperkolesterolemi/hiperlipidemi ve Arteroskleroz tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.16’da özetlenmifltir.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

279

Serebrovasküler yetmezlik ve inme: Beyni besleyen damarlarda ortaya ç›kan dolafl›m yetmezli¤idir. Bunun sonucunda beyne yeterli miktarda kan ve onunla birlikte oksijen ve metabolik yak›tlar gidemedi¤inden beyin hücrelerinde ölümler bafllar. Bu durum yavafl yavafl ve giderek artan bir (daralma) biçimde olufltu¤unda “demans (bunama)” durumu, ani ve fliddetli biçimde veya t›kanma biçiminde ortaya ç›kt›¤›nda “inme” durumu ortaya ç›kar. Tablo 10.2’de demans tedavisi ve önlenmesi için kullan›lan baz› bitkiler listelenmiflti. Bu bitkilerden baz›lar› serebrovasküler yetmezli¤i önleyerek demans ve inme durumlar›nda etkili olur. ‹nme sonucu “yar›m veya tam felç” biçiminde durumlar ortaya ç›kmaktad›r. Felçler gelifltikten sonra bu bitkilerin hiç birinin önemli bir yarar› olmamaktad›r. Bitkilerin inmeye karfl› esas olarak koruyucu (profilaktik) etkileri vard›r ( Tablo 10.16) Venöz yetmezlikler: Toplar (venöz) damarlardaki yetmezliklerdir. ‹fli ve günlük u¤rafl›lar› nedeniyle ayakta çok kalan kiflilerde özellikle vücudun alt bölgelerinde bulunan venler yerçekiminin daha yo¤un bir biçimde etkisi alt›nda olduklar›ndan bir süre sonra (y›llar) deforme olurlar ve geniflleyerek görevlerini tam olarak yapamaz hale gelirler. Bu nedenle vücudun alt bölgelerinde kan göllenir. En çok rastlanan flekilleri flebit, tromboflebit, varis ve hemoroit (basur)’tir. Venöz yetmezliklere karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.16 ’de listelenmifltir. Hemoroid her ne kadar bir ven hastal›¤› ise de hem hastal›¤›n olufltu¤u yer hem de hastal›¤›n geliflim biçimi di¤er ven hastal›klar›na karfl› farkl›l›klar tafl›r. Ayr›ca, di¤er venöz yetmezliklerden daha farkl› baz› bitkilerin de tedavi için kullan›ld›¤› görülmektedir (Tablo 10.16).
Latince Ad› Oenothera biennis Allium sativum Gossypium hirsutum Plantago ovata Glycine soja Cyamopsis tetragonoloba Türkçe Ad› Eflekotu Sar›msak Pamuk Karn›yar›k Soya Yetiflti¤i Yerler Avrupa, Asya Dünyan›n birçok yeri Güney Anadolu, Dünyan›n birçok yeri ‹spanya, ‹ran, Afganistan, ‹srail, Hindistan, Güney Brezilya Uzakdo¤u Hindistan, Avustralya, Güney Afrika, ABD Ateroskleroz Fucus versiculosus Allium sativum Allium cepa Arnica montana Capsicum annum Strophantus türleri Viscum album Sar›msak So¤an Da¤öküzgözü K›rm›z› biber Çekem, Ökseotu Kuzey denizi, Bat› Balt›k, Pasifik ve Atlantik sahilleri Dünyan›n birçok yeri Türkiye ve Dünya (kültür) Avrupa ve Orta Asya Güneydo¤u Anadolu, Meksika ve orta Amerika Tropik Afrika Türkiye, Avrupa, ‹ran, Çin Taze, kuru talluslar› Taze, kuru yumru ve ya¤› Toprak alt› so¤an› Toprak alt› k›s›mlar, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Taze, kuru meyvalar Ham tohum Kuru meyve, yaprakl› dallar Kullan›lan K›s›m Ham tohumlar›nn sabit ya¤›, çiçeklenme döneminde taze bitki Taze, kuru yumru ve ya¤› Tohum Tohum Tohum, tohum ya¤› Bitkinin tümü Tablo 10.16 Hiperkolesterolemi/ hiperlipidemi, ateroskleroz, serebrovasküler ve venöz yetmezli¤e ve hemoroid tedavisine yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler.

280
Tablo 10.16 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Serebrovasküler yetmezlik Capsicum annum K›rm›z› biber Güneydo¤u Anadolu, Meksika ve orta Amerika Türkiye, Avrupa ormanlar› Kuzey ‹spanya, Güney Avrupa, Fransa’dan Kafkasya’ya kadar Türkiye, Dünyan›n birçok yeri Avrupa ve Orta Asya ‹stanbul ve Kuzey Anadolu, Akdeniz bölgesi, Tüm Avrupa Karadeniz bölgesi, Avrupa ve Asya’n›n ›l›man bölgeleri Hemoroid Aesculus hippocastanum Anagallis arvensis Atkestanesi Barsakotu, Farekula¤›, Sülükotu Erkek E¤reltiotu Manna; Kudrethelvas› Hamamelis, Sihirli Ceviz, Cad› F›nd›¤› Çark›felek Türkiye, Dünyan›n birçok yeri Avrupa, Asya, Avrupa, ABD, Subtropikal Güney Afrika Tohum, Yaprak, Tohum ya¤› Kuru çiçekli toprak üstü k›s›mlar Taze, kuru meyveler Kuru çiçek, toprak üstü k›s›mlar, kök ve rizomlar Kuru yaprak, çiçekli bitkinin taze toprak alt›-üstü k›s›mlar› Tohum, Yaprak, Tohum ya¤› Toprak alt› k›s›mlar,yaprak,çiçekve çiçeklerin uçucu ya¤› ve çiçeklerin uçucu ya¤› Çiçekler, yapraklar ve gövde

Convallaria majalis

‹nciçiçe¤i, Mügeçiçe¤i Küçük Cezayirmenekflesi

Vinca minor

Venöz yetmezlik Aesculus hippocastanum Arnica montana Atkestanesi

Da¤öküzgözü

Borago officinalis

Hodan

Hedera helix

Duvarsarmafl›¤›

Yaprak, meyve

Dryopteris filix-mas Fraxinus ornus Hamamelis virginiana Passiflora incarnata

Kuzey Anadolu Da¤lar›, Taze, kuru rizomlar ve Avrupa (›l›man taze toprak üstü bölgeler), Kuzey Asya k›s›mlar Bat› Anadolu, Güney Avrupa, ‹talya (kültür) Gövdeden elde edilen usare

Yaprak, gövde Kuzey Amerika Atlantik kabuklar›, kök ve bölgesi bunlar›n distilat› ‹stanbul (kültür) ‹spanya, ‹ran, Afganistan, ‹srail, Hindistan, Güney Brezilya Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar Tohum

Plantago ovata

Karn›yar›k

Punica granatum

Nar

A¤aç gövde kabu¤u, Akdeniz ülkeleri, Güney kök, çiçek, meyve, Asya, Çin, Güney Afrika meyve kabuklar› Kuzey Anadolu, Avrupa, Bat› Asya, Kuzey Afrika Taze, kuru meyve

Rhamnus catharticus* Akdiken

Rhamnus frangula* Rhamnus purshiana*

Barut A¤ac› Kaskarasagrada

Kuzey ve Orta Anadolu A¤aç gövde ve dal da¤lar›, Bat› Asya, kabuklar› Kafkasya Kuzey Amerika, Kanada, Afrika Gövde ve dal kabuklar›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

281
Tablo 10.16 Devam›

Taraxacum officinale Urginea maritima

Karahindiba¤ Adaso¤an›

Avrupa-Asya’n›n ›l›man Toprak üstü k›s›m, bölgeleri rizom ve kök Güney Anadolu, Akdeniz bölgesi Türkiye, Avrupa, Asya So¤an yapraklar› Çiçeklenme dönemi topraküstü k›s›mlar, kök, çiçek

Verbascum densiflorum S›¤›rkuyru¤u

*Bu bitkiler laksatif etkileri nedeniyle hemoroid hastalar›na indirekt yarar sa¤lamaktad›r.

Solunum Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›
Solunum sistemi içinde havan›n dolaflt›¤› burun, geniz, a¤›z, yutak, nefes borusu (trakea), bronfllar, bronfliyoller ve akci¤erlerden (sa¤ ve sol) oluflan bir vücut organizasyonudur. Bu sistemin içinde ayr›ca diyafram çizgili kas› ve omurilik so¤an› (bulbus) içinde yer alan solunum düzenleyici merkezler yer almaktad›r. Akci¤erler, küçük bronfliyoller ve onlar›n ucundaki hava keseciklerinden (alveoller) oluflmaktad›r. Do¤rudan solunum ifllevleri ile ilgili olmasa da burunun hemen üzerinde, al›n ve yanaklarda yer alan sinüsler de solunum sistemi içinde de¤erlendirilebilmektedir. Solunum sisteminin de çeflitli hastal›klar› vard›r. Bu hastal›klar ve tedavileri kullan›lan baz› bitkiler afla¤›da yer alan alt bafll›klarla tan›mlanarak anlat›lmaktad›r. Bronflit: Bronfl iltihab› demektir. Bronfl iltihab› nefes darl›¤›, ses k›s›kl›¤› ve öksürük gibi flikayetler ile kendini belli eder. Akut (ivegen) ve kronik (süregen) olmak üzere iki tipi vard›r (Tablo 10.17). Bronfliyal konjestyon: Bronfllar›n iç yüzünü kaplayan mukoza tabakas›n›n önce fliflmesi ve sonra sekresyon fazlal›¤› (salg› art›fl›) nedeniyle öksürük gibi bronflit belirtilerinin ortaya ç›kmas› demektir. En çok nezle ve grip gibi infeksiyonlar ile beraber geliflmektedir (Tablo 10.17). Bronfliyal Ast›m: Nöbetler halinde ortaya ç›kan ve bronfl düz kaslar›n›n kas›lmas› ve spazm› ile karakterize bir hastal›kt›r. Hasta nefes almas›na karfl›n, hava
Latince Ad› Allium cepa Althaea officinalis Armoracia rustica Cannabis sativa Chondrus crispus Cinnamomum camphora Conium maculatum Echinacea purpurea Eucalyptus globulus Türkçe Ad› So¤an Hatmi Bay›rturpu; Eflekturpu Kenevirotu Karagen; Denizkaday›f› Kafur A¤ac› Bald›ranotu Ekinezya Ökaliptus A¤ac› Rezene Yetiflti¤i Yerler Akut bronflit Türkiye, Dünyan›n her yeri Türkiye, Dünya (›l›man bölgeler) Volga-Don bölgesi, Avrupa ve Dünyan›n her taraf› Ortado¤u, Türkiye, Dünyan›n ço¤u yeri (kültür) Atlantik okyonusu (ABD’den (‹ngiltere’ye kadar) Çin, Japonya, Güney-do¤u Asya Türkiye, Avrupa, Asya, Kuzey Afrika ve Amerika (›l›man bölge) ABD (orta ve do¤usu), Avrupa Avustralya, Tazmanya, Güney Avrupa, Asya ve Afrika’n›n subtropikal bölgeleri (kültür) Kuzey Anadolu, Akdeniz bölgesi, ‹ngiltere, Almanya, Avusturya, ‹ran, Hindistan, Çin Güney-Do¤u ve Do¤u Anadolu, Güney Avrupa, Güney Bat› Asya Toprakalt› so¤an› Çiçek, yaprak Taze, kuru kök Kurutulmufl difli çiçek durumu (esrar) Yap›flkan diskinden ayr›lan alg talluslar› Odununun uçucu ya¤› Kuru, çiçekli ve yaprakl› dallar Kök, yaprak, tüm bitki Taze, kuru yaprak ve dal uçlar›n›n uçucu ya¤› Meyva ve tohumuan uçucu ya¤› Kullan›lan K›s›m

Tablo 10.17 Akut-kronik bronflit ve brofliyal konjestyon tedavisinde yararlan›lan baz› bitkiler.

Foeniculum vulgare

Glycyrrhiza glabra

Meyan

Kök ve kök ekstresi

282
Tablo 10.17 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Hedera helix Malva silvestris

Duvarsarmafl›¤› Ebegümeci

Karadeniz bölgesi, Avrupa ve Yaprak ve meyve Asya’n›n ›l›man bölgeleri Türkiye, bölgeler) Dünya (›l›man Yaprak, çiçek, tüm bitki

Myrtus communis

Mersin Bitkisi

Akdeniz ve Ege Da¤lar›, Akdenizden Kuzey-Bat› Yaprak, ince dallar. Himalayalara kadar olan bölge Çiçeklenme döneminde Anadolu, Antalya, Mersin toplanan bitkinin toprak (kültür), Dünyan›n bir çok yeri üstü k›s›mlar› Ham ve kurutulmufl Akdeniz bölgesi, Avrupa, Orta meyvelerden üretilen Asya, Hindistan, Çin, Japonya uçucu ya¤ Do¤u Anadolu, Orta Avrupa Türkiye, Kafkasya Avrupa, Rizom, kök, çiçek kuru Asya, Genç dallar›n kabuklar›

Nasturtium officinale

Suteresi

Pimpinella anisum Primula veris (P. officinalis) Quercus robur Tilia türleri Verbascum densiflorum

Anason Çuhaçiçe¤i Sapl› mefle Ihlamur S›¤›rkuyru¤u

Kuzey Anadolu Da¤lar›, Çiçek Dünyada çeflitli yerler Türkiye, Avrupa, ›l›man bölgeleri Kronik bronflit Asya’n›n Çiçeklenme döneminde toprak üstü k›s›mlar, kök, çiçek

Asarum europeum Melissa officinalis Piper cubebe Viola odorata

Azaron O¤ulotu Kebabiye

Kuzey Anadolu, Güney ve Kuru kök ve rizomlar; Orta Avrupa, Kuzey Sibirya nadiren yaprak Akdeniz bölgesi Taze, kuru yaprak, tüm bitki

Sri Lanka, Hindistan, Malezya Kuru, olgunlaflmam›fl (kültür), Endonezya meyveler Çiçeklerin uçucu ya¤›

Kokulu menekfle Avrupa, Ortado¤u, Orta Asya Brofliyal konjestyon

Betonica officinalis Origanum vulgare Primula veris (P. officinalis) Tilia türleri Viola odorata

Kestere ‹stanbul Keki¤i Çuhaçiçe¤i Ihlamur

Avrupa’n›n çeflitli yerleri

Toprak üstü k›s›mlar

Trakya, Bat›, Güney Anadolu, Çiçekli bitki-yapraklar›n Asya, Avrupa, Kuzey Afrika uçucu ya¤› Do¤u Anadolu, Orta Avrupa Rizom, kök, çiçek Kuzey Anadolu Da¤lar›, Çiçek Dünyada çeflitli yerleri Çiçeklerin uçucu ya¤›

Kokulu menekfle Avrupa, Ortado¤u, Orta Asya

yollar›nda artan direnç nedeniyle vermekte zorluk çeker. Bu hastal›¤›n tedavisinde yard›mc› olarak Tablo 10.18 ’de yer alan baz› bitkiler kullan›lmaktad›r. Öksürük tedavisinde kullan›lan bitkiler: Öksürük solunum yollar›n›n refleks hareketidir. Solunum yollar›na kaçan mikroskopik veya makroskopik yabanc› cisimler, afl›r› mukoza (balgam, mukus) salg›s› gibi durumlar öksürük oluflturur. Öksürük kesici (antitussif) bitkiler ya öksürük refleksini bask›larlar, ya mukusun k›vam›n› azalt›p ak›flkanl›¤›n› artt›r›rlar (mukolitik etki) ya da mukozada yer alan kamç›l› epitelyum hücrelerin kamç› hareketlerini (silayer hareket) artt›r›rlar. Birbiri ile ba¤lant›l› olabilen son iki durumda öksürük refleksi ile solunum yollar›nda olmamas› gereken fazlal›k d›flar› at›l›r (ekspektoran etki). Bitkiler ya bu üç etkiden ilkini ya da ekspektoran etkiyi tafl›maktad›r. Çok say›da olan antitussif etkili bitkilere baz› örnekler Tablo 10.18’ de verilmifltir.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

283

Sinüzit: Burunun hem üstünde al›n ve yanak bölgelerinde yer alan sinüsler içinde s›n›rl› düzeyde de olsa hava dolafl›m› olan yap›lard›r. Bu yap›lar›n iltihaplanmas› bafl a¤r›s› ve burundan nefes almada güçlük, geniz ak›nt›s› ve öksürük gibi flikayetlere yol açmaktad›r. Kronikleflme e¤ilimi olan bir hastal›kt›r (Tablo 10.18).
Latince Ad› Ammi visnaga Türkçe Ad› Diflotu Yetiflti¤i Yerler Kullan›lan K›s›m Tablo 10.18 Brofliyal ast›m tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lan ve antitussif etkili bitkiler.

Türkiye, Yak›ndo¤u, Akdeniz, Yendünya Meyve ülkeleri (kültür) Kuzey Afrika, Ortado¤u, Bat› Toprak Sibirya, Avrupa, k›s›mlar Türkiye (kültür) Kuzey Anadolu, Orta ve Güney Avrupa, Yaprak, kök Güneydo¤u Asya Avrupa’n›n yerleri Etopya, Madagaskar çeflitli Toprak üstü k›s›mlar Yemen, A¤aç yapraklar› üstü-alt›

Asparagus officinalis

Kuflkonmaz

Atropa belladonna Betonica officinalis Catha edulis Chelidonium majus Conium maculatum

Güzelavrat otu Kestere Khat K›rlang›çotu Bald›ranotu

Kuzey Anadolu, Toprak üstü - alt› Avrupa, Asya k›s›mlar Türkiye, Avrupa, çiçekli Asya, Kuzey Afrika, Kuru, Amerika (›l›man yaprakl› dallar bölgeler) ve

Eucalyptus globulus

Ökaliptus A¤ac›

Avustralya, Tazmanya, Güney Avrupa, Asya Taze, kuru yaprak ve ve Afrika’n›n subtropikal bölgeleri dal uçlar›n›n uçucu ya¤› (kültür) yaprak ve çiçek, Türkiye, Avrupa, Bat›- Kuru tohum, taze tüm kuru Kuzey Asya çiçekli bitki Toprak üstü k›s›mlar›

Hyoscyamus niger Hypericum perforatum Lavandula angustifolia Piper methysticum

Banotu

Binbirdelikotu, Sar› Anadolu ve Avrupa kantaron Lavanta Kava

Türkiye, Akdeniz bölgesi, Güney Avrupa Taze çiçek ve çiçekli dalar›n uçucu ya¤› (kültür) Güneydenizi adalar› Taze rizom ile kök, kökleri al›narak (kültür) kurutulmufl rizomlar Do¤u Anadolu, Orta Rizom, kök, çiçek Avrupa Akdeniz (kültür) Bölgesi Toprak üstü

Primula veris (P. officinalis) Çuhaçiçe¤i Thymus vulgaris Verbascum densiflorum Viscum album Kekik S›¤›rkuyru¤u Çekem, Ökseotu

Çiçeklenme dönemi Türkiye, Avrupa, Asya toprak üstü k›s›mlar, kök, çiçek Türkiye, Avrupa, ‹ran, Kuru meyve, yaprakl› Çin (kültür) dallar

284
Tablo 10.18 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Allium cepa Arnica montana Asarum europeum Avena sativa Ceratonia siliqua

So¤an

Antitussif etkili bitkiler Türkiye ve (kültür)

Dünya Toprakalt› so¤an› Toprak alt› k›s›mlar, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Kuru kök ve rizomlar, nadiren yaprak Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar

Da¤öküzgözü Azaron Yulaf Keçiboynuzu

Avrupa ve Orta Asya Kuzey Anadolu, Güney ve Orta Avrupa, Kuzey Sibirya Avrupa ve Anadolu (kültür)

Akdeniz bölgesi, Meyve ve a¤aç kabu¤u Güney-Do¤u Avrupa, Bat› Asya Çin, Japonya, Güney- Odununun uçucu ya¤› do¤u Asya ABD, Avrupa (kültür) Kök, yaprak, tüm bitki Avustralya, Tazmanya, Taze, kuru yaprak ve Güney Avrupa, Asya ve dal uçlar›n›n uçucu ya¤› Afrika’n›n subtropikal bölgeleri (kültür) Kuzey Anadolu, Meyve ve tohumun Akdeniz bölgesi, uçucu ya¤› ‹ngiltere, Almanya, Avusturya, ‹ran, Hindistan, Çin Karadeniz bölgesi, Yaprak, meyve Avrupa ve Asya’n›n ›l›man bölgeleri Anadolu, Avrupa, Çiçek Kuzey Afrika, Asya Orta Anadolu (s›n›rl› Haflhafl bafl› kültür); tüm dünyada (kültür) Akdeniz bölgesi, Ham-kuru Avrupa, Orta Asya, uçucu ya¤› Hindistan, Çin, Japonya meyvan›n

C i n n a m o m u m Kafur A¤ac› camphora Echinacea purpurea Eucalyptus globulus Ekinezya Ökaliptus A¤ac›

Foeniculum vulgare

Rezene

Hedera helix Papaver rhoeas

Duvarsarmafl›¤› Gelincik

Papaver somniferum* Afyon Pimpinella anisum Primula veris officinalis) Anason (P. Çuhaçiçe¤i

Do¤u Anadolu, Orta Rizom, kök, çiçek Avrupa Anadolu (kültür), Bat› Ham meyve Asya ve dünyan›n birçok yeri (kültür) Kanada, Avrasya Ormanlar›, Himalayalar, Avustralya Türkiye, Avrupa, Asya’n›n ›l›man bölgeleri Sinüzit Çiçeklenme dönemi toplan›p kurutulan yaprak, Ham meyve Çiçeklenme dönemi toprak üstü k›s›mlar, kök, çiçek

Prunus dulcis (P. Tatl› badem amygdalus var. dulcis) Ribes nigrum Frenküzümü

V e r b a s c u m S›¤›rkuyru¤u densiflorum Vicia faba Brassica nigra Eucalyptus globulus Bakla Hardal Bitkisi Ökaliptus A¤ac›

Il›man bölgeler (kültür) Taze çiçekler Türkiye, Avrupa, ›l›man Tohumlar bölgeler Avustralya, Tazmanya, Taze, kuru yaprak ve Güney Avrupa, Asya ve dal uçlar›n›n uçucu ya¤› Afrika’n›n subtropikal bölgeleri ( kültür) Akdeniz ve Ege Da¤lar›, Yaprak, ince dallar. Akdenizden KuzeyBat› Himalayalara kadar olan bölge Avrupa Do¤uAnadolu, Avrupa, Afrika Taze yaprak, tüm bitki Taze, kuru kök

Myrtus communis

Mersin Bitkisi

Rumex acetosa Rumex crispus

Evelik

*Ba¤›ml›l›k yap›c› özellikleri nedeniyle art›k çok fazla kullan›lmamaktad›r.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

285

Boflalt›m Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m›
D Ü fi üreten Boflalt›m sistemi, böbreklerde kan› süzerek idrar ad› verilen s›v›y› Ü N E L ‹ M ve bunun uygun zamanlarda vücut d›fl›na at›lmas›n› sa¤layan sistemdir. ‹drar içinde vücuttaki metabolik ifllevler sonucu at›k ve ifle yaramaz ürün olarak a盤a ç›kan üre, ürik S O R U asit, amonyak gibi maddeler idrar ile d›flar› at›lmaktad›r. Bu sistem esas olarak üç bölümden oluflur: Böbrekler, idrar yollar› ve mesane (idrar kesesi). ‹drar yollar› D‹ KAT böbreklerden mesaneye ve mesaneden vücut d›fl›na idrar› tafl›yanKkanallard›r. Mesane ise belli bir süre idrar› depolayarak kontrollü bir biçimde ifleme (miksiyon) iflSIRA S‹ZDE levinin yürütülmesini sa¤layan bir kesedir. Kullan›lan bitkilerin hemen hepsinde diüretik (idrar söktürücü) etkiler vard›r. Böbrek yetmezli¤i: Böbreklerin yeterince idrar üretememesi ve/veya kan süzAMAÇLARIMIZ me görevinde aksakl›klar ile karakterize hastal›kt›r. Albümin, kreatinin gibi baz› maddelerin idrarda fazla bulunmamas› gerekir. Ayr›ca, kanda üre bulunmas› da böbrek yetmezli¤ine iflaret say›l›r. Çeflitli bitkiler böbrek yetmezli¤ine karfl› yard›mc› K ‹ T A P olarak kullan›l›r (Tablo 4.19). Böbrek tafllar›: Baz› bünyesel özellikler, beslenme al›flkanl›klar›, içme sular›n›n özellikleri ve genetik karakterler böbreklerde tafl oluflumuna neden olmaktaTELEV‹ZYON d›r. Asl›nda böbrek tafllar› belki de en s›k rastlanan böbrek hastal›klar›ndan birisidir (Tablo 4.19). DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Böbrek tafllar› konusu ile ilgli daha fazla bilgi için http://tr.wikipedia.org/wi‹NTERNET ki/B%C3%B6brek_ta%C5%9F%C4%B1. Mesanede Afl›r› ‹drar Birikmesi (Üriner retansiyon): Çeflitli hastal›klara ba¤l› olarak idrar kesesinde fazla miktarda idrar toplanmas›na ba¤l› bir rahats›zl›kt›r. Miksiyon s›kl›¤›nda art›fllar söz konusu olmaktad›r. En çok rastlanan flekli prostat hipertrofili yafll› hastalarda oluflan retansiyondur. ‹drar retansiyonuna karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.19’da yer almaktad›r.
Latince Ad› Anagallis arvensis Türkçe Ad› Barsakotu, Farekula¤›, Sülükotu Kökler Amberparis Zerdeçal Cüce Mürver Yetiflti¤i Yerler Avrupa, Asya, Avrupa, ABD, Subtropikal Güney Afrika Türkiye, ‹ran, Kafkasya, Çin;, Japonya, Kore Kuzey Anadolu, Asya, Avrupa Hindistan ve tropik Asya Bat›-Orta Afrika Türkiye, Avrupa,Kuzey Afrika-Asya-Amerika, ‹ran Orta Amerika, Meksika; Dünya’n›n ›l›man bölgeleri Taze çiçek Böbrek tafllar›na karfl› Apium graveolens Asparagus officinalis Kereviz Kuflkonmaz Türkiye (kültür), Dünya Kuzey Afrika, Ortado¤u, Bat› Sibirya, Avrupa, Türkiye Avrupa’n›n çeflitli yerleri Bitkinin tüm k›s›mlar› Toprak üstü - alt› k›s›mlar Kullan›lan K›s›m Kuru çiçekli toprak üstü k›s›mlar Kökler Meyve ve kök kabuklar› Kuru ve piflirilmifl rizomlar Toz edilmifl tohumlar Kuru yaprak, ham meyve ve kök, Taze ham meyve

‹NTERNET

Astragalus türleri Berberis vulgaris Curcuma domestica Griffonia simplicifolia Sambucus ebulus

Tablo 10.19 Böbrek yetmezli¤ine, böbrek tafllar›na ve üriner retansiyona karfl› kullan›lan baz› bitkiler

Smilax türleri Vicia faba

Saparna Bakla

Betonica officinalis

Kestere

Toprak üstü k›s›mlar

286
Tablo 4.20 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Betula türleri

Hufl A¤ac›

Avrupa, Kuzey Akdeniz ülkeleri, Sibirya, Il›man Asya Il›man iklim bölgeleri (kültür) Güney Avrupa, Akdenizden ‹ran ve Kafkaslara kadar birçok yer Tüm dünya (kültür)

Gövde kabuklar›, yaprak ve tomurcuklar Taze, kuru tohum

Cucurbita pepo Equisetum arvense Olea europea

Balkaba¤› Atkuyru¤u Zeytin

Kuzey ve Do¤u Anadolu, Kuru ve taze k›s›r sürgünler Yaprak, Yaprakl› ince dallar, ham meyvelerin ya¤›

Petroselinum crispum Maydanoz (P. sativum) Phaseolus vulgaris Taraxacum officinale Urtica dioica Fasülye Karahindiba¤ Is›rgan

Taze, kuru toprak üstü -alt› k›s›mlar, meyvelerin ya¤›

Dünyan›n heryeri (kültür) Tohum ve meyve kabuklar› Avrupa ve Asya’n›n ›l›man Kuru toprak üstü k›s›m, iklim bölgeleri rizom ve kök Türkiye, Dünya (›l›man bölgeler) Üriner retansiyona karfl› Avrupa, Kuzey Akdeniz ülkeleri, Sibirya, Il›man Asya Güney-Do¤u ve Do¤u Anadolu, Güney Avrupa, Güney-Bat› Asya Kanada, Avrasya Ormanlar›, Himalayalar, Avustralya, Taze, kuru çiçekli bitki, kök Gövde kabuklar›, yaprak ve tomurcuk Kök ve köklerin ekstresi

SIRA S‹ZDE

Betula türleriSIRA S‹ZDE Hufl A¤ac›
DÜfiÜ Glycyrrhiza glabraN E L ‹ M Meyan S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Ribes nigrum

Frenküzümü

D‹KKAT

D‹KKAT

Çiçeklenme dönemi toplanan kuru yaprak, Ham meyve

Schinus molle
SIRA S‹ZDE

Yalanc› biber

SIRA S‹ZDE

Orta-Güney Amerika, Yaprak, gövde kabu¤u, Antalya, Akdeniz bölgesi, meyveler, reçinesi Güney Avrupa

AMAÇLARIMIZ

Metabolizma ve Endokrin Sistem Hastal›klar›nda AMAÇLARIMIZ Bitkilerin Kullan›m›
Vücudumuzda çok çeflitli hormonlar ve o hormonlar›n yönetti¤i metabolik ifllevler ile ilintili çeflitliThastal›klar bulunmakta ve bu hastal›klar›n baz›lar›n›n tedavileri için K ‹ A P bitkilerden yararlan›lmaktad›r. fieker hastal›¤› (Diabetes mellitus): En yayg›n rastlanan endrokrin ve metabolik bozukluktur.OVücutta glikozun kullan›lamad›¤› ve kan flekeri düzeyinin yükTELEV‹ZY N sek oldu¤u bir hastal›kt›r. Uygun bir diyetle birlikte uyguland›¤›nda kan flekerini kontrol alt›nda tutabilen çeflitli bitkiler bilinmektedir (Tablo 4.20).
‹NTE Medicago sativa R N Eilgili daha fazla bilgi için bkz.: http://tr.wikipedia.org/wiki/Yonca. ile T

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Guatr (Tiroid bezi bozukluklar›): Tiroid bezi bozukluklar› da toplum içinde s›k rastlanan metabolik hastal›klardand›r. Genel olarak iki biçimi vard›r: a) Hipotiroidizm, tiroid bezinin düflük fonksiyon yapmas› ve tiroid hormonlar›n› (T3, T4) yetersiz salg›lamas›, b) Hipertiroidizm, tiroid bezinin afl›r› fonksiyon yapmas› ve tiroid hormonlar›n› (T3, T4) fazla salg›lamas›. Guatr hastal›¤›na karfl› yard›mc› olarak kullan›lan bitkiler Tablo 10.20’de özetlenmifltir.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

287
Tablo 10.20 fieker hastal›¤›na karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler. Kaynak: Daha fazla bilgi için bkz.: http://tr.wikipedia.or g/wiki/Yonca

Latince Ad› Allium cepa Allium sativum Avena sativa

Türkçe ad› So¤an Sar›msak Yulaf

Yetiflti¤i Yerler Türkiye ve Dünya (Kültür) Dünyan›n birçok yeri Avrupa ve anadolu (kültür) Avustralya, Tazmanya, Güney Avrupa, Asya-Afrika’n›n subtropikal bölgeleri (kültür) Akdeniz bölgesi Hindistan Güney Avrupa, Akdenizden ‹ran-Kafkaslara kadar Dünyan›n heryeri (kültür) Ege ve Akdeniz bölgesi Do¤u Hindo-Malaya, Çin, Avustralya, Antiller (kültür)

Kullan›lan k›s›m Toprak alt› so¤an› Taze, Kuru yumru ve yumrular›n ya¤› Taze Kuru toprak üstü k›s›mlar› Taze, kuru yaprak ve dal uçlar›n›n uçucu ya¤› Çiçekli tüm bitki, çimlenen tohum Yaprak, gövde kabu¤u, tohum, kök Yaprak, Yaprakl› ince dal, ham meyvelerin ya¤› Tohum ve meyve kabuklar› Yapraklar Kuru gövde-dal kabu¤u, tohum çekirde¤i (ezilmifl, maserat)

Eucalyptus globulus

Ökaliptus A¤ac› fiark Yoncas›, Kaba Yonca Zeytin Fasülye Da¤elmas›, Elmaotu -

Medicago sativa Moringa oleifera Olea europea Phaseolus vulgaris Salvia triloba Syzygium cumini

Taraxacum officinale Karahindiba¤ Urtica dioica Vaccinium myrtillus* Is›rgan Çobanüzümü; Yaban Mersini Küçük Cezayirmenekflesi

Avrupa ve Asya’n›n ›l›man iklim Kuru toprak üstü k›s›mlar; bölgeleri rizom ve kök Türkiye, Dünya (›l›man bölge) Kuzey Anadolu Da¤lar›, Asya, Orta-Kuzey Avrupa, Amerika Kuzey ‹spanya, Güney Avrupa, Fransa’dan Kafkasya’ya kadar Guatr hastal›¤›na Taze, kuru çiçekli bitki, kök Kuru yaprak ve ham meyveler, Kuru yaprak, çiçekli bitkinin taze toprak alt›-üstü k›s›mlar

Vinca minor

Fucus versiculosus* Laminaria hyperborea Leonurus cardiaca

Kelp

Kuzey denizi, Bat› Balt›k, Pasifik Taze, kuru talluslar ve Atlantik sahilleri Kuzey Atlantik sahilleri Orta Avrupadan ‹skandinaya, Rusya, Asya, Türkiye Gövde benzeri talluslar Çiçeklenme sezonunda toplanan taze toprak üstü k›s›mlar Çiçeklenme sezonunda toplanan taze, kuru toprak üstü k›s›mlar Çiçekli tüm bitki, çimlenen tohumlar Tohum, ya¤›-tozu eldesinden sonraki tohum kabu¤u

Aslankuyru¤u

Lycopus virginicus

fiark Yoncas›; Kaba Yonca Kakao

Kuzey Amerika

Medicago sativa Theobroma cacao

Akdeniz bölgesi Dünyada tropikal bölgeler (kültür)

*Diyabetik retinopati komplikasyonuna iyi gelmektedir. *Hipertiroidizme karfl› kullan›l›r.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i D‹KKAT Üreme Sistemi ile ‹lgili Bitkilerin Kullan›m›

288

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Erkek ve kad›nlarda üreme sisteminin çok çeflitli parametreleri vard›r. Bunlar›n bir SIRA S‹ZDE bölümü hormonlar› da kapsamaktad›r. Bitkiler ile etkilenebilen “do¤um kontrolü ve aile planlamas›” gibi baz› parametreler asl›nda normalde hastal›¤a ait parametre de¤ildir. AMAÇLARIMIZ Menstrüel bozukluklar: Kad›nlarda adet kanamalar›nda oluflan düzensizlikler ve adet dönemi ile ilgili baz› flikayetleri kapsamaktad›r (Tablo 10.21). Menoraji: T A P zaman aral›klar›yla fazla miktarda adet kanamas› demektir. Genifl K ‹ Çeflitli nedenlere ba¤l› olan bu medikal sorun kad›nlarda üreme yetersizliklerine (k›s›rl›k; infertilite) neden olabilmektedir. Ayr›ca, kans›zl›k (anemi) baflta gelmek üzere, kad›nlarda yorgunluk, güçsüzlük, kolay üflüme, bafl a¤r›s›, depresyon, konTELEV‹ZYON santrasyon bozukluklar› gibi sonuçlara da yol açmaktad›r. Tablo 10.21 menoraji problemine karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkileri derlemektedir.
‹ N T E için Daha fazla bilgi R N E Tbkz: http://en.wikipedia.org/wiki/Menorrhagia.

‹NTERNET

Tablo 10.21 Menstrüel bozukluklara karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler.

Latince Ad› Achillea millefolium Adonis vernalis Aesculus hippocastanum Allium cepa Anemone nemorosa Artemisia vulgaris Calendula officinalis Carum carvi Dictamnus albus Hamamelis virginiana Haronga madagascariensis Helleborus niger Juniperus communis Nasturtium officinale

Türkçe Ad› Civanperçemi Keklikotu Atkestanesi So¤an Beyaz da¤lalesi Ayvadana Aynisafa; T›bbi nergis; Nerkis; Frenk Kimyonu Gazelotu; Akgiritotu Hamamelis, Sihirli Ceviz, Cad› F›nd›¤› Noelgülü, Çöpleme Ard›ç Suteresi

Yetiflti¤i Yerler

Kullan›lan K›s›m üstü

Kuzey-Do¤u Anadolu, Kuzey Kuru toprak hariç tüm Avrupa k›s›mlar

Kuzey ve Do¤u Avrupa, Sibirya Çiçekli toprak üstü k›s›mlar Türkiye, Dünyan›n birçok yeri Türkiye ve Dünya (kültür) Tohum, Tohum ya¤› Yaprak,

Toprak alt› so¤an›

Kuzey Laponya, Akdeniz Çiçekli dallar, toprak bölgesi hariç tüm Avrupa üstü k›s›mlar Kuzey ve Do¤u Anadolu, Asya, Kök Kuzey Amerika ve Avrupa Türkiye, Orta-Güney Avrupa, Çiçekli dallar, toprak Kuzey Asya, ABD üstü k›s›mlar› Do¤u Anadolu, Avrupa, Olgun meyveler, Sibirya, Mo¤olistan, Kafkasya meyvelerin uçucu ya¤› Ege ve Karadeniz, Güney- Taze, kuru yaprak veya Güneydo¤u Avrupa, Ortado¤u, kök Türkistan ve Kafkaslar Kuzey bölgesi Amerika Atlantik Yaprak, gövde kabu¤u, kök ve bunlar›n distilat› A¤aç gövde kabu¤u ve yaprak

Madagaskar ve Do¤u Afrika Güney ve ormanlar› Orta

Avrupa Kuru, taze toprak alt› k›s›mlar

Trakya, Orta Avrupa, Kuzay Kozalaklar ve kozaAfrika, Kuzay Asya laklar›n uçucu ya¤› Anadolu, Antalya, Mersin Çiçeklenme dönemin(kültür), Dünyan›n bir çok yeri de toplanan bitkinin toprak üstü k›s›mlar›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

289
Tablo 10.21 Devam›

Peonia officinalis Petroselinum crispum (P. sativum) Pimpinella anisum Rosmarinus officinalis Ruta graveolens Silybum marianum Vitex agnus-castus

Avrupa fiakay›k› Maydanoz

Güney Avrupa Da¤lar› Tüm düny (kültür)

Kuru ham tohum, taze kök Taze, kuru toprak üstü-alt› k›s›mlar, meyvelerin ya¤›

Anason Biberiye Sedefotu Devedikeni Hay›t

Akdeniz bölgesi, Avrupa, Orta Ham-kuru meyvelerin Asya, Hindistan, Çin, Japonya uçucu ya¤› Güney Anadolu Türkiye Türkiye, Avrupa Yaprak, çiçek ve ince dallar›n uçucu ya¤› Tüm bitki, uçucu ya¤› Ham tohum meyve,

Akdeniz-Ege bölgeleri, Bat› Kuru ham Asya yaprak

Premenstrüel Sendrom: Adet kanamas› öncesinde kad›nlarda oluflan a¤r›, gerginlik vb. flikayetlerdir. Yat›flt›r›c› özellikleri olan bitkiler bu dönemde yararl› olabilmektedir (Tablo 10.22). Afrodiziyak etki: Üreme ifllevi üzerine dolayl› katk›s› olan bu bitkiler cinsel iliflki için duyulan iste¤i artt›ran bitkilerdir. Konu ile ilgili örnekler (Tablo 10.22). Ayr›ca, merkezi sinir sistemi uyar›c› veya sedatif etkili bitkilerin de cinsel iliflki konusundaki isteksizlik ve çekingenlikleri azaltmada de¤iflik biçimlerde yarar› olabilmektedir. Erektil impotens: Çeflitli psikosomatik nedenlere ba¤l› olarak erkeklerde penil ereksiyon (penis sertleflme) problemidir. Bu problemin çözümüne yönelik olarak çeflitli bitkiler kullan›lmaktad›r (Tablo 10.22).
Latince Ad› Dictamnus albus Türkçe Ad› Gazelotu; Akgiritotu Da¤öküzgözü Yetiflti¤i Yerler Ege ve Karadeniz, Güneydo¤u Avrupa, Türkistan ve Kafkaslar Avrupa ve Orta Asya Kullan›lan K›s›m Güney - Taze, kuru yaprak, kök Ortado¤u, Toprak alt› k›s›m, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Kuru ve taze k›s›r sürgünler Mantar›n sklerotyumlar›

Arnica montana

Tablo 10.22 Menoraji ve premenstrüel sendromda yard›mc› olarak kullan›lan, kontraseptif, abortif, afrodiziyak ve erektil impotense karfl› etkili baz› bitkiler.

Equisetum arvense Claviceps purpurea

Atkuyru¤u
Ergot, Çavdarmahmuzu

Kuzey ve Do¤u Anadolu Tah›llar›n ekildi¤i yerler Premenstrüel sendrom

Cimicifuga racemosa Oenothera biennis

Eflekotu

Kanada ve ABD, Avrupa (kültür) Avrupa ve Asya

Taze, kuru kök Ham tohumun sabit ya¤›, çiçeklenme dönemi taze bitki Kuru kök ve rizomlar Kuru ham meyve, yaprak

Valeriana officinalis Vitex agnus-castus

Kediotu Hay›t

Do¤u Anadolu ve Avrupa Akdeniz-Ege bölgeleri, Bat› Asya Kontraseptif

Ricinus communis Ruta graveolens Uncaria tomentosa

Hintya¤› Bitkisi Sedefotu -

Vatan› Hindistan, Akdeniz bölgesi, Tohumun sabit ya¤› baz› tropikal ve subtropikal bölgeler Türkiye Orta ve Güney Amerika Tüm bitki, uçucu ya¤› Kök kabuklar›

290
Tablo 10.22 Devam›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i Abortif Asarum europeum Ruta graveolens Peonia officinalis Punica granatum Azaron Sedefotu Avrupa fiakay›k› Nar Kuzey Anadolu, Güney ve Orta Kuru kök ve rizomlar, Avrupa, Kuzey Sibirya nadiren yaprak Türkiye Güney Avrupa Da¤lar› Tüm bitki, uçucu ya¤› Kuru ham tohum, taze kök

Akdeniz ülkeleri, Güney Asya, Çin, A¤aç gövde kabu¤u, kök, Güney Afrika çiçek, meyve, meyve kabuklar› Kuzey-Do¤u Afrika, Hindistan, Kuru yaprak Pakistan, Seylan, Güney Anadolu Karadeniz Ormanlar›, Avrupa Afrodiziyak Taze yaprak, genç dal uçlar›

Lawsonia inermis Taxus baccata

K›na Porsuk A¤ac›

Prunus africana Griffonia simplicifolia Serenoa repens

-

Tropikal ve subtropikal Afrika Bat›-Orta Afrika ABD’nin güney eyaletleri Erektil impotense karfl›

Kuru a¤aç gövde kabuklar› Toz edilmifl tohum Meyva

Lycopodium clavatum Panax ginseng Prunus africana Rhodiola rosea Vitex agnus-castus

Göbektozu Ginseng Rodiola Hay›t

Do¤u Avrupa, Anadolu, Çin

Kuzey-Do¤u Taze bitki ve sporlar› Kuru kök Kuru a¤aç gövde kabuklar› Kök Kuru ham meyva, yaprak

Çin, Kore, Japonya-Rusya (kültür) Tropikal ve subtropikal Afrika Çin, Asya, Avrupa, Kanada, ABD Akdeniz-Ege bölgeleri, Bat› Asya

SIRA S‹ZDE

6

Erektil impotens S‹ZDE SIRA durumunun giderilmesi için kullan›lan bitkilerden hangisi Akdeniz-Ege bölgesinde yetiflmektedir?.
DÜfiÜNEL‹M Deri Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Deri tüm vücudun üzerini örten koruyucu bir tabakad›r. Ancak, deri sadece vücudu d›fl etkenlerden koruyan örtücü ve koruyucu bir tabaka de¤il ayn› zamanda terS O R U leme fonksiyonu ile vücut ›s› ve s›v› dengelerini de ayarlayan bir organd›r. Terleme ile ayr›ca vücuttaki baz› toksinlerin at›lma sürecine de yard›mc› olunmaktad›r. D‹KKAT Deri hastal›klar› genellikle deri yüzeyindeki enfeksiyonlar, yan›klar, yaralar, alerjik reaksiyonlar ve pigment bozukluklar› gibi durumlar ile saçl› deride saç dökülmeSIRA S‹ZDE leri biçiminde ortaya ç›kmaktad›r. Çeflitli bitkiler de¤iflik deri hastal›klar›nda kullan›lmaktad›r. Bunlar›n ço¤u deri üzerine uygulanmaktad›r. Akne (Acne vulgaris): Genellikle yüz derisi üzerinde yo¤unlaflan çok say›da AMAÇLARIMIZ sivilce ile tan›mlanan bir hastal›kt›r. Ergenlik dönemindeki çocuklarda daha s›k karfl›lafl›lan bu hastal›¤a karfl› yard›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.23’ te toplanm›flt›r.T A P K ‹ Alopesiya (Kellik): Yerel ve tüm bafl genelinde h›zl› saç dökülmesi ile karakterize bir bozukluktur (Tablo 10.23). Yan›k yaralar›: Deri yüzeyinde derin olmayan yan›k yaralar›nda baz› bitkilerTELEV‹ZYON den yararlan›lmaktad›r (Tablo 10.23). Si¤il: ‹nsan papilloma virüsü (HPV) taraf›ndan oluflturulan iyi huylu deri tümörüdür. Bu virüs ayr›ca kad›nlarda serviks karsinomu da oluflturur. Si¤illere karfl› ‹ N T E bitkiler Tablo 10.24’de toplanm›flt›r. kullan›lan baz› R N E T

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

291
Tablo 10.23 Akne, Alopesiye, yan›k yaras› ve yara tedavisinde etkili baz› bitkiler.

Latince Ad› Saccharomyces cerevisiae Matricaria recutita Viola tricolor Solanum dulcamara

Türkçe Ad› Bira mayas› Alman papatyas› Menekfle; Hercai Menekfle Köpeküzümü

Yetiflti¤i Yerler Tüm dünya Avrupa, Kuzey-Bat› Asya, Türkiye Avrupa ve Anadolu

Kullan›lan K›s›m Dip kültürü ile elde edilmifl, ac›l›¤› al›nm›fl olgun maya Çiçek, tüm bitki Toprak üstü k›s›mlar

Türkiye, Kuzey Afrika, Bitkinin gövdesi Kuzey ve Do¤u Asya Alopesi Rize, Avrupa’da birçok Bitkinin tümü yer Avrupa, Kuzey Akdeniz Gövde kabu¤u, yaprak, ülkeleri, Sibirya, Il›man tomurcuklar Asya Karadeniz bölgesi, Avrupa Yan›k yaras› Anadolu ve Avrupa Güney Avrupa, Akdenizden ‹ran ve Kafkaslara kadar (kültür) Dünyan›n birçok yeri Kuzey Amerika, Avrupa Kuzey Amerika Dünya (›l›man bölgeleri, kültür) Yara Türkiye, Orta-Güney Avrupa, Kuzey Asya, ABD A¤aç dallar› ve odunlu toprak üstü k›s›mlar Toprak üstü k›s›mlar Yaprak, Yaprakl› ince dal, ham meyvalar›n ya¤› Yapra¤›n uçucu ya¤› Yaprak, yaprakl› dal ve körpe dallar›n uçucu ya¤› D›fl kabuktan ayr›lan iç kabuk Taze çiçek

Bidens tripartita Betula türleri Buxus sempervirens

Bidens Hufl A¤ac› fiimflir Binbirdelikotu, Sar› kantaron Zeytin Çam türleri Thuja Bakla

Hypericum perforatum Olea europea Pinus türleri Thuja occidentalis Ulmus rubra Vicia faba

Calendula officinalis Cnicus benedictus Dictamnus albus Dorema ammoniacum Equisetum arvense Hypericum perforatum Melaleuca leucadendra Moringa oleifera Ocimum basilicum Rhamnus purshiana Ribes nigrum Vicia faba

Ayn›safa; T›bbi nergis; Nerkis; Mübarekdikeni Gazelotu; Akgiritotu Çad›rufla¤› Atkuyru¤u Binbirdelikotu, Sar› kantaron Fesle¤en Kaskarasagrada Frenküzümü Bakla

Çiçekli dal, toprak üstü k›s›mlar

Anadoluda kurak Toprak üstü k›s›mlar yerler Ege, Karadeniz, GüneyDo¤u Avrupa, Taze, kuru yaprak, kök Ortado¤u, Türkistan Kafkaslar Asya bölgeleri Kuzey ve Do¤u Anadolu Anadolu ve Avrupa Avustralya, Güney Do¤u Asya Hindistan Güney Anadolu (kültür), Hindistan Kuzey Amerika, Kanada, Do¤u Afrika Çiçek ve gövdeden s›zan reçine Kuru, taze k›s›r sürgünler Toprak üstü k›s›mlar Taze yaprak ve ince dallar›n uçucu ya¤› Yaprak, gövde kabu¤u, tohum, kök Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar, uçucu ya¤› Gövde ve dal kabuklar›

Kanada, Avrasya Çiçeklenme dönemi Ormanlar›, kuru yaprak, Ham Himalayalar, Avustralya meyva Dünya (›l›man bölgeler, Taze çiçekler kültür)

292

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Ekzema: Deride bir çeflit steril (mikropsuz) dermatittir (Bkz. Tablo 10.24). Deri enfeksiyonlar›: Derideki enfeksiyonlar›n önemli bir co¤unlu¤u abseli (irinli) sivilce veya ç›ban fleklinde geliflir. Tedaviye yar›mc› olarak kullan›lan baz› bitkiler Tablo 10.24’de yer almaktad›r. Fungal enfeksiyonlar: Derideki mantar (fungus) enfeksiyonlar› tehlikeli olmamakla birlikte hastay› rahats›z edici özellikler tafl›maktad›r. Tablo 10.24 fungal deri enfeksiyonlar›n›n tedavisinde yard›mc› olan baz› bitkileri göstermektedir.
Tablo 10.24 Si¤il, selülit, ekzema ve deri- fungal enfeksiyonlarda etkili baz› bitkiler. Latince Ad› Allium cepa Allium sativum Avena sativa Moringa oleifera Solanum dulcamara Vicia faba Türkçe Ad› So¤an Sar›msak Yulaf Köpeküzümü Bakla Yetiflti¤i Yerler Türkiye ve Dünya (kültür) Dünyan›n birçok yeri Bütün Avrupa ve Anadolu (kültür) Hindistan Kullan›lan K›s›m Toprakalt› so¤an› Taze, kuru yumru ve bunlar›n ya¤› Taze, kuru toprak üstü k›s›mlar Yaprak, gövde kabu¤u, tohum, kök

Türkiye, Kuzey Afrika, Bitkinin gövdesi Kuzey-Do¤u Asya Dünya (›l›man bölgeler, Taze çiçek kültür) Selülit Karadeniz, Avrupa ve Asya Kuzey Anadolu Da¤lar›, Dünya Ekzema Türkiye, Orta-Güney Avrupa, Kuzey Asya, ABD Avrupa ve Asya

Hedera helix Tilia türleri

Duvarsarmafl›¤› Ihlamur

Yaprak, meyva Çiçek

Calendula officinalis

Ayn›safa; T›bbi nergis; Nerkis; Eflekotu Köpeküzümü

Çiçekli dallar, toprak üstü k›s›mlar Ham tohumun sabit ya¤›, çiçeklenme dönemi taze bitki

Oenothera biennis Solanum dulcamara

Türkiye, Kuzey Afrika, Bitkinin gövdesi Kuzey-Do¤u Asya Kuzey Amerika, Avrupa Hindistan ve tropik Asya Yaprak-körpe dallar›n uçucu ya¤› Kuru ve piflirilmifl rizomlar

Deri enfeksiyonlar› Thuja occidentalis Curcuma domestica Inula helenium Quercus infectoria Andira araroba Melaleuca alternifolia Thuja Zerdeçal And›zotu Maz› meflesi -

Kuzey-Do¤u Anadolu, Taze, kuru rizomlar Avrupa, Asya Türkiye, Asya, Kuzey Afrika Brezilya Avustralya Yaprak Gövde-dallar›n kuruttoz lateksi Yapraklar›n uçucu ya¤›

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

293
Tablo 10.24 Devam›

Fungal deri enfeksiyonlar› Anacardium occidentale Kaju Melaleuca alternifolia Karayipler, OrtaGüney Amerika, Afrika Yaprak, meyva ve ya¤› ve Hindistan (kültür) Avustralya Yapraklar›n uçucu ya¤›

Enfeksiyon ve Ba¤›fl›kl›k Sistemi Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›
Vücudumuzda çeflitli enfeksiyonlar ortaya ç›kabilmektedir. Ba¤›fl›kl›k sistemi (immün sistem) çeflitli elemanlar› ile vücudu enfeksiyon etkenlerine ve kansere karfl› koruyan sistemdir. Enfeksiyonlar genellikle acil tedavi gerektirdi¤inden ço¤u durumda tek bafl›na bitkilerle tedavi yetersiz kalmaktad›r. Günümüzde ucuz bir penisilin enjeksiyonu ile tedavi edilebilen çok say›da enfeksiyon hastal›klar›n›n bulundu¤u ak›lda tutulmal›d›r. Antibiyotik veya kemoterapötik ilaçlar ile yap›lan tedaviyi desteklemek ve/veya enfeksiyon hastal›klar› profilaksisinde (enfeksiyon hastal›klar›ndan korunmada) bitkilerden yararlan›lmaktad›r. Profilaktik (koruyucu) olarak kullan›lan bitkilerin önemli bir bölümünde immünostimülan (ba¤›fl›kl›k sistemi uyar›c›s›) di¤er bir bölümünde antiseptik (mikrop öldürücü) özellikler vard›r. Tablo 10.25’de enfeksiyon hastal›klar›ndan koruyucu etkilere sahip baz› bitkiler özetlenmifltir. Antiviral etkili bitkiler: Baz› bitkiler virüsler üzerine etkilidirler (Tablo 10.25).
Latince Ad› Arnica montana Echinacea purpurea Griffonia simplicifolia Matricaria recutita Melaleuca leucadendra Mentha piperita Pinus türleri Taraxacum officinale Türkçe Ad› Da¤öküzgözü Ekinezya Alman papatyas› Nane Çam türleri Karahindiba¤ Yetiflti¤i Yerler Avrupa ve Orta Asya Orta-Do¤u ABD, Avrupa (kültür) Bat›-Orta Afrika Avrupa, Kuzey-Bat› Asya, Türkiye Avustralya, Güney Do¤u Asya Türkiye ve Dünya (kültür) Dünyan›n birçok yeri Kullan›lan K›s›m Toprak alt› k›s›mlar, yaprak, çiçek ve çiçeklerin uçucu ya¤› Kök, yaprak, tüm bitki Toz edilmifl tohum Çiçek, tüm bitki Taze yaprak ve ince dallar›n uçucu ya¤› Toprak üstü k›s›mlar›n uçucu ya¤› Yapraklar›n uçucu ya¤› Tablo 10.25 Enfeksiyon hastal›klar›ndan koruyunmada yard›mc› ve Antiviral etkili baz› bitkiler.

Avrupa ve Asya (›l›man Kuru toprak üstü bölgeler) k›s›m, rizom, kök Antiviral Avrupa, Asya, Avrupa, Kuru çiçekli toprak ABD, Subtropikal üstü k›s›mlar Güney Afrika Hindistan, Asya, Afrika, Meyva Türkiye Kuzey Amerika, Avrupa Orta-Güney Amerika Yaprak, yaprakl› dal ve körpe dallar›n uçucu ya¤› Kök kabuklar›

Anagallis arvensis Momordica charantia Thuja occidentalis Uncaria tomentosa

Barsakotu,Sülükotu Farekula¤›, Kudretnar› Thuja -

294

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kanser Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›
Günümüzün en tehlikeli hastal›klar›ndan birisi olarak kabul edilen kanser gerçekte tek bir hastal›k de¤il benzer özelliklere sahip çeflitli hastal›klara verilen genel bir hastal›k grubu ad›d›r. Kanser hastal›klar›n›n genel ortak özelli¤i kontrolsüz biçimde vücut hücrelerinin ço¤almas› ve oluflturduklar› mekanik etkilerle sa¤l›kl› hücreleri öldürmesidir. Çok say›da bitkinin kanser hastal›¤›na iyi geldi¤i ve korudu¤u fikri savunulmaktad›r, ancak sadece belli bir bölümünün etkinli¤i bilimsel olarak kan›tlanm›fl ve hastal›kla savafl için uygun oldu¤u kabul edilmifl durumd›r. Bitkilerin destekleyici tedavi olarak kanser hastal›¤›nda kullan›m› da uygulamada önemli sorunlar oluflturmaktad›r, çünkü kanser tedavisinde kullan›lan antineoplastik ilaçlar ile ayn› zamanlarda kullan›lan bitkiler vücutta etkileflime girerek onlar›n kanser üzerindeki etkinli¤ini azaltabilmektedir. Bu tür etkileflim olas›l›¤› sergileyen ve destekleyici özelli¤i olan bitkiler antineoplastik tedavinin bitirildi¤i dönemlerde ideal olarak kullan›labilir. Tablo 4.26, Kanser tedavisinde yard›mc› olarak kullan›lan bitkileri özetlemektedir. Bu tabloda ayr›ca antineoplastik ilaçlarla kombine kullan›labilme özelli¤i (adjuvan) olan bitkiler iflaretlenmifltir.
Tablo 10.26 Kansere karfl› etkili bitkiler. Latince Ad› Türkçe Ad› Yetiflti¤i Yerler Kullan›lan K›s›m

Camelia sinensis (=Thea Çay (yeflil veya siyah) sinensis)

Vatan› Çin’dir; Kuzey‹fllenmifl veya Do¤u Anadolu ve ifllenmemifl genç Dünya’n› birçok yeri yapraklar (kültür) Kuzey Anadolu; Avrupa; Il›man Asya bölgeleri Toprak üstü k›s›mlar veya toprak alt› k›s›mlar

Chelidonium majus Prunus africana Anagallis arvensis

K›rlang›çotu -

Tropikal ve subtropikal Kurutulmufl a¤aç gövde Afrika kabuklar›

Avrupa, Asya, Avrupa, Barsakotu, Farekula¤›, Kurutulmufl çiçekli ABD, Subtropikal Sülükotu toprak üstü k›s›mlar Güney Afrika Kudretnar› Orta ve Güney Amerika’n›n ya¤mur ormanlar› Kök kabuklar›

Uncaria tomentosa Pueraria lobata* Momordica charantia*

ABD’nin Güneydo¤usu; Kökler Güney-Do¤u Asya Hindistan; Asya; Afrika; Meyveler Türkiye’de yetifltirilir. ‹skandinavya; Kuzey Amerika ABD, Kanada Güney Amerika Fas; Kanarya Adalar›; Kuzey Amerika ABD’nin tropikal bölgeleri; Tropikal bölgelerde kültür Meyveler Rizom ve kökler Kurutulmufl yapraklar Bitki yaraland›¤›nda elde edilen reçine 6-8 Yafl›ndaki a¤açlar›n kurutulmufl gövde kabuklar›

Vaccinium macrocarpon* Hydrastis canadensis* Maytenus ilicifolia Euphorbia resinifera Sütle¤en

Cinchona pubescens

-

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

295
Tablo 10.26 Devam

Viscum album*

Çekem, Ökseotu

Erigeron canadensis

Kanada flifaotu

Phytolacca americana

fiekerciboyas› kökü

Türkiye’nin birçok bölümü, Avrupa, ‹ran, Çin (kültür) Amerika; Dünya’n›n baflka yerlerinde de bulunur Bilecik ve Bursa (kültür), Kuzey Anadolu;

Kurutulmufl meyve veya yaprakl› dallar Toprak üstü k›s›mlar

Kurutulmufl kök veya meyva

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMINA ‹L‹fiK‹N SON SÖZLER
Bitkiler günümüzde önemli ilaç elde etme kaynaklar›ndand›r. Ayr›ca, bitkiler vücudumuzdaki hastal›k ve bozukluklar›n giderilmesi ve önlenmesinde önemli rol oynayabilmektedir. Ancak, bilinçsiz ve bilgisizce, kulaktan dolma bilgilerle bitki kullan›m› önemli zararlara yol açabilmektedir. Çünkü bitkilerin tedavi edici özelli¤inin yan›nda deneyimsiz ve bilgisiz kiflilerin yönlendirmesi ile kullan›lmalar› zehir etkisi oluflturur ve yaflamsal tehlikeler ortaya ç›kabilir. Bitkilerin hastal›klarda kullan›m› konusunda mutlaka konu hakk›nda bilgili hekim, eczac› veya fitoterapi uzman›na dan›fl›lmas› en uygun davran›fl olacakt›r.

296

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Özet
A M A Ç

1

Do¤al çevre-yaflam ve hastal›k iliflkilerini tan›mlayabilmek. ‹nsanlar ve di¤er tüm canl›lar yak›n çevreleri ile içiçe yaflamlar›n› sürdürürler. Beslenme, bar›ma gibi günlük temel gereksinimlerini sa¤lad›¤› “tümleflik yaflam döngüsünde” canl›, içinde bulundu¤u ortama sa¤lad›¤› uyum ölçüsünde türünün devaml›l›¤›n› sa¤lar ve nesillerini devam ettirme ifllevlerini gerçeklefltirir. Her canl› türünün bir yaflam süresi vard›r, bu “ömür” olarak tan›mlanmaktad›r. Canl›lar›n ömürleri türden türe farkl›l›k gösterdi¤i gibi, bir tür içindeki bireyler aras›nda da önemli düzeyde de¤iflkenlikler gösterir. Canl›lar›n yaflam süreleri, yani ömürleri ne olursa olsun ortak yazg›lar› olan “ölüm” ile sonlanmaktad›r. Canl›lar ömürlerini sa¤l›kl› biçimde sürdürebilecekleri gibi, çeflitli hastal›klardan muzdarip olarak ve bu hastal›klarla mücadele ederek de devam ettirebilirler. Milyonlarca y›l öncesinde insanlar bafllang›çta içgüdüsel olan kazan›mlar›n›, hem bilgi birikimlerinin geliflimi, hem de deneyimlerini sonraki kuflaklara aktarmadaki üstünlükleri sonucunda hastal›klar›n tedavisi konusunu bir “bilim “ haline dönüfltürmüfllerdir. Buna ba¤l› olarak hastal›klar›n teflhisi “(diyagnoz)” ve “nedenleri (etiyoloji)“ hakk›nda ola¤anüstü geliflmelerin sa¤lanm›flt›r. Günümüzün ça¤dafl “tedavi (terapi)” uygulamalar› insanlarda art›k deneme-yan›lma yöntemini kabul etmemektedir, çünkü bu yöntem sonucunda hastal›¤a iyi gelecek ürünün zaman›nda verilmemesi sonucunda hastan›n iyileflmesi mümkün olamamakta veya ürünün “zehirli” olmas› nedeniyle hasta ilave zarar görmektedir. Bitkisel ürünlerle tedavi biçim ve yöntemlerini aç›klayabilmek. Bitkilerden hastal›klar›n tedavisi ve korunma amac›yla yararlan›labilmektedir. Bitki toplan›p taze olarak veya uygun flekilde kurutulduktan sonra oldu¤u gibi kullan›labilir, bitkiden uygun farmasötik teknikler ile standardize bir ekstre haz›rlan›r veya bitkilerden elde edilen maddeler kimyasal ar›tmadan sonra saf halde kullan›l›rlar. Böylece bitkinin etkili maddeleri daha yüksek oranda konsantre bir flekilde standar-

dize edilerek hastan›n kullan›m›na sunulur. Ayr›ca, bitkilerden elde edilen maddelerden hareketle bazen yar›-sentetik ve sentetik maddeler de haz›rlanmaktad›r. Yap›-etki iliflkilerine dayanarak saf madde molekülünde yap›lan de¤iflimler ile elde edilen bu yeni bileflikler tümüyle modern t›bb›n tedavi araçlar›d›r. Bitkisel ürünlerle tedavi edilebilen belli bafll› hastal›klar› tan›mlayabilmek. Teorik olarak baz› hastal›klar bitkisel ürünler ile tedavi edilebilmektedir. Fakat bitkiler ile tedavide etkiler genellikle yavafl yavafl ortaya ç›kt›¤›ndan acil tedavi gerektiren baz› hastal›klar ile baz› progresif hastal›klar bitkiler ile tedavi edilememektedir. Bu tür hastal›klarda ya saf bitkisel maddeler veya sentetik ilaçlar kullan›lmaktad›r. Özellikle bitkiler ile tedavide etkiler fazla fliddetli olmamakta, dolay›s›yla tedavi süresini uzatmakta ve bu gecikmeden dolay› hastal›klar fliddetlenmektedir. Standardize bitki ekstreleri ile etkiler daha fliddetli gözükürken, en kuvvetli etki saf maddelerde gözükmektedir. Bu tür yavafl geliflen etkiler asl›nda tedaviden ziyade daha çok profilaktik etki (hastal›ktan koruyucu etki) sa¤lamak için daha uygundur. Sinir sistemi, duyu sistemi, hareket sistemi, sindirim sistemi, dolafl›m sistemi ve kan, solunum sistemi, boflalt›m sistemi, metabolizma ve endokrin sistem, üreme sistem, deri, infeksiyon ve ba¤›fl›kl›k sistemi ve kanser hastal›klar›nda zaman zaman bitkisel ürünler tedaviye yard›mc› olarak kullan›lmaktad›r.

A M A Ç

3

A M A Ç

2

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

297

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki ifadelerden hangileri do¤rudur? I. Canl›llar›n ömürleri türden türe farkl›l›k gösterdi¤i gibi, bir tür içindeki bireyler aras›nda da önemli düzeyde de¤iflkenlikler gösterir. II. Canl›lar›n yaflam süreleri, yani ömürleri ne olursa olsun ortak yazg›lar› olan “ölüm” ile sonlanmaktad›r. III. Canl›lar ömürlerini sa¤l›kl› biçimde sürdürebilecekleri gibi, çeflitli hastalal›klardan muzdarip olarak ve bu hastalaklarla mücadele ederek de devam ettirebilirler. IV. Di¤er tüm canlar gibi insanlar da yak›n çevreleri ve içinde bulunduklar› ortam ile tümleflik biçimde yaflamlar›n› sürdürürler. a. I, III ve IV b. I ve IV c. I, III ve IV d. I, II, III ve IV e. I, II ve IV 2. Bitkisel ürünler modern tedavide nas›l uygulan›r? a. Efl- dost tavsiyesiyle b. Aktar yard›m›yla c. Bitki ekstresi haz›rlanarak kimyasal ar›tma ile saf madde elde edilerek d. Gelifligüzel e. ‹nternetten bakarak 3. Afla¤›daki ifadelerden hangileri do¤rudur? I. Pratikte bitkiler ile tedevide etkiler genellikle yavafl yavafl ortayaa ç›kar. II. Acil tedavi gerektiren baz› hastal›klar bitkiler ile tedavi edilmemektedir. III. Bitkiler ile tedavide etkiler fazla fliddetli olmamakta, tedavi uzatmaktad›r. IV. Standardize bitki ekstreleri ile etkiler daha fliddetli gözükürken, en kuvvetli etki saf maddelerde gözükmektedir. a. I, III ve IV b. I. II, III ve IV c. II, III ve IV d. I ve IV e. I, II ve IV 4. Afla¤›daki ifadelerden hangileri do¤rudur? I. Plasebo etkinin tedavi “güvenilir” olmas›. II. Gerçek bir hastal›¤› olmay›p “hastalak hastas› “olan “evhaml›” kiflilere hekim farmakolojik etkisi olmayan ve yan etkisi düflük vitamin gibi ilaçlar› vermektedir. III. Bitkiler ile tedavide etkiler fazla fliddetli olmaktad›r. IV. Bitki ekstreleri daha çok hastal›ktan koruyucu etki sa¤lamak için uygundur. a. I, II ve IV b. I, II, III ve IV c. II, III ve IV d. I ve IV e. I ve IV 5. Afla¤›dakilerden hangisi bitkilerin kullan›ld¤› Sindirim Sistemi Hastal›klar›ndan biri de¤ildir? a. Midenin hiperasiditesi b. Gastrit ve ülser c. Nefes darl›¤› d. Haz›ms›zl›k e. ‹fltah artt›r›c› 6. Afla¤›dakilerden hangisi haz›ms›zl›¤a karfl› kullan›lan bitkilerden biri de¤ildir? a. Sar›msak b. Dereotu c. Turunç d. Kimyon e. K›na 7. Afla¤›dakilerden hangisi Akut-kronik bronflit tedavisinde yararlan›lan bitkilerden biri de¤ildir? a. Hatmi b. Ekinezya c. Rezene d. Meyane e. Güzelavratotu 8. Afla¤›dakilerden hangisi böbrek tafllar›na karfl› kullan›lan ve Türkiye’de yetiflmeyen bitkidir? a. Hufl a¤ac› b. Kereviz c. Kuflkonmaz d. Atkuyru¤u e. Is›rgan

298

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
9. Afla¤›dakilerden hangisi yara tedavisinde kullan›lan etkili bir bitkidir? a. Mübarakdikeni b. Ayn›sefa c. Çad›rufla¤› d. fiimflir e. Atkuyru¤u 10. Afla¤›dakilerden hangi yanl›flt›r? I. Bitkiler günümüzde önemli ilaç elde etme kaynaklar› gibi gösterilip ciddi seviyelerde yanl›fl kullan›lmaktad›r. II. Bitkilerin standardize edilememeleri ve birden fazla madde içermeleri sebebi ile bilinçli kullan›lmalar› gerekir. III. Bitkilerin hastal›klarda kullan›m› konusunda mutlaka hekim, eczac› veya fitoterapi uzman›na dan›fl›lmal›. IV. Bilinçsiz ve bilinçsizce, kuluktan dolma bilgilerle bitki kullan›m› önemli zararlara yol açabilmektedir. a. I, III ve IV b. Hiçbiri c. II, III ve IV d. I, II, III ve IV e. I, II ve IV 1. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Do¤al Çevre ve YaflamHastalak ‹liflkisi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 2. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisek Ürünlerle Tedavi” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 3. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünler ‹le Tedavi Edilebilen Hastal›klar”ile ilgili bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 4. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Ürünler ‹le Tedavi Edilebilen Hastalklar” bölümü terar gözden geçiriniz. 5. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sindirim Sitemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› “ ile bölümü tekrar gözden geçiriniz. 6. e Yan›t›n›z yanl›fl isi “Tablo 10.11’i” tekrar gözden geçiriniz. 7. e Yan›t›nz yanl›fl ise “Tablo 10.17’yi” tekrar gözden geçiriniz. 8. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “10.19’u” tekrar gözden geçiriniz. 9. d Yan›t›nz yanl›fl ise “Tablo 10.23’ü” tekrar gözden geçiriniz. 10. b Yan›t›nz yanl›fl ise “Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›na ‹liflkin Sonsözler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

10. Ünite - T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›

299

Yararlan›lan Kaynaklar
Baytop, T. (1984), Türkiyede Bitkiler ile Tedavi (Geçmiflte ve Günümüzde), ‹stanbul, .‹stanbul Üniversitesi Yay›nlar› No. 3255, Sanal Matbaac›l›k. Capasso, F., Gaginella, T.S., Grandolini, G., Izzo, A.A. (2003), Phytotherapy: A Quick Reference to Herbal Medicine, Heidelberg, Springer. Chadwick, D.J., Marsh, J. (1984), Ethnobotany and the Search for New Drugs, Ciba Foundation Symposium 185, Chichester, John Wiley & Sons Ltd.,. Goldstein, A., Aronow, L., Kalman, S. (1974), Principles of Drug Action: The Basis of Pharmacology, 2nd Ed., New York, John Wiley & Sons Ltd. Gruenwald, J., Brendler, T., Janicke, C. (2007), PDR for Herbal Medicines, 4th Ed., NJ, USA, ThomasHealthcare Inc. Kayalp, S.O. (2009), Rasyonel Tedavi Yönünden T›bbi Farmakoloji, Cilt 1, 12. Bask›, Pelikan Yay›nc›l›k, Lawson, L.D., Bauer, R. (1998), Phytomedicines of Europe: Chemistry and Biological Activity, ACS Symposium Series 691, Washington DC, American Chemical Society.

11
Amaçlar›m›z Anahtar Kavramlar ‹çerik Haritas›
T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Kiflisel bak›m ürünlerini saptayabilecek, Do¤al, bitkisel ve organik maddeleri karfl›laflt›rabilecek, Kozmetik alanda kullan›lan bitkilerin güncel durumunu tart›flabilecek, Bitkisel kozmetik ürünlerin güvenli¤ini tan›mlayabileceksiniz.

• Kiflisel Bak›m Ürünleri • Kozmetik Ürünlerde Bitkiler

• Kozmetik Bitkisel Ham maddelerin Güvenli¤i

Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

• G‹R‹fi • K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹ • K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANILAN B‹TK‹LER‹N GÜVENL‹⁄‹ • B‹TK‹LER‹N K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANIMI • SONUÇ

Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler
G‹R‹fi
‹fllevlerinin bafll›calar›n›n bilinmesine karfl›n endokrin bir organ olarak de¤erlendirilen derinin tüm mekanizmalar› henüz çözülememifltir. Mekanizmalar›n tümüyle çözülmesi cildin yafllanmas›n›n önüne geçilmesini ve her yaflta genç ve sa¤l›kl› olmas›n› sa¤layacakt›r. Günümüzün koflullar›nda, kiflisel bak›m ürünleri cildi temizlemek, cildi sa¤l›kSIRA S‹ZDE l› tutmak ve iç ve d›fl etmenlerden koruyucu olarak kullan›lmaktad›r. ‘Kaliteli yaflam’ felsefesinin uzant›s› olan cilt bak›m› için tahminlerin ötesinde yo¤un çal›flmalar sürdürülmekte ve ticarileflmifl ürünlere olan ilgi yüksek fiyatlar›na ‹ ra¤men artDÜfiÜNEL M maktad›r. Kad›n-erkek cilt bak›m› herkesin ajandas›ndad›r. Dünya genelinde yap›lan anket sonuçlar› genç popülasyonun da cilt bak›m›na verdi¤i önemin h›zla S O R U artt›¤›n› göstermifltir.
D‹KKAT Cilt bak›m›nda mucizeler beklemek hatal›d›r. Bak›m›n ana amac› cildi sa¤l›kl› tutmakt›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT
Do¤al ham madde: Do¤al SIRA S‹ZDE (flora, fauna, mineral) yollardan elde edilen, yenilenebilen/çok miktarda bulunan ve belli amac› olan AMAÇLARIMIZ maddedir.

1970’li y›llarda bafllayan ‘yeflil hareket’ kozmetik ürünleri de etkilemifl ve tükeSIRA S‹ZDE tici ve dolay›s›yla medyan›n güdüsü ile kozmetik endüstride do¤al kaynakl› ham madde içeren kozmetik ürün haz›rlama e¤ilimi bafllam›flt›r. Tüketicinin bilinçlenAMAÇLARIMIZ mesi ile h›zla artan bu e¤ilim günümüzde rekabet oluflturacak düzeye ulaflm›flt›r. 1980’li y›llarda ‘hayvan haklar›’ bilincinin yay›lmas› ile tüketici isteklerinin hayvansal kaynakl› ham maddeleri reddetme noktas›na gelmesi ile bitkisel kaynakl› kozK ‹ T tüm metik ham maddeler iyice popülerlik kazanm›flt›r. Küçük/büyük A P kozmetik üreticilerin hiçbir yasal yönetmeli¤in olmad›¤› bitkisel ham madde içeren ürünleri uzun süre piyasada hükmünü sürdürmüfltür. Daha sonra, bitkisel ham maddelerin T E farkl› yasal yönetde istenmeyen ve hatta toksik etkilere yol açabilece¤i görülünceL E V ‹ Z Y O N melikler haz›rlanm›fl ve günümüzde uygulanmaya bafllanm›flt›r. Ancak tüm dünyada kabul edilen tek bir yönetmelik halen de yoktur. Organik g›da yönetmeliklerine uyan kozmetik ham maddelerE R N E T ‹ N T ‘organik’ olarak etiketlenir. Çok aç›k söylemek gerekirse, yenebilen ve tar›msal olarak yetifltirilen do¤al maddeler organiktir. ‘Sertifikal› Organik’ etiketli ürün en az % 95 organik madde (su ve tuz d›fl›nda) içermelidir; ‘Organik’ etiketli ürün ise en az % 70 organik madde (su ve tuz d›fl›nda) içermelidir. Kalan k›s›mlar da sentetik olmayan ve genetik olarak modifiye (GMO) edilmemifl maddelerden oluflmal›d›r.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

302

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹
‹nsan cildi 3 katmandan oluflur: Epidermis, dermis ve hipodermis. En d›fl tabaka olan epidermis çevre ile temasta olan, cildin nemlenmesinden sorumlu ve engel gibi davranan katmand›r. Dermis, kan damarlar›n›, ba¤ dokusunu (cilde esnekli¤ini veren doku- kolajen ve elastin proteinleri içerir) ve sürekli olarak üreyen canl› hücreleri bar›nd›ran katmand›r. Epidermis ve dermis birbirini onarmak için birlikte hareket ederler. Sa¤l›kl› ciltte 3-4 ayda bir epidermisten ölü hücreler gözle görülmeyecek flekilde düflerken alttaki dermisten canl› hücreler yukar› do¤ru ç›karlar. Hipodermis ise, en alt katmand›r ve dermis ile s›k› iliflki içinde vücut s›cakl›¤›n›n ayarlanmas›nda ve deriyi floklardan koruyucu olarak ifllev görür. Temel cilt bak›m› ürünleri cildi temiz, sa¤l›kl› ve korunmal› durumda tutmak için kullan›l›r. Bu konuda mucize beklemek yanl›flt›r. Genel yafllanma fenomeni içerisinde ciltte de kronolojik hasar görülmesinin önüne geçilemez, ancak yavafllat›labilir veya azalt›labilir. Cilt bak›m›nda kullan›lan ham maddeler ve bu ham maddeleri cildin farkl› katmanlar›na tafl›yacak sistemler çok önemlidir. Çok etkin bir ham maddenin yanl›fl tafl›y›c› sisteme konulmas› sonucu ciltte etkinlik görülmeyebilir. Bu nedenle, bilimsel çal›flmalar bir taraftan etken ham madde keflfi ile u¤rafl›rken, di¤er taraftan da uygun tafl›y›c› sistemlerin tasar›m›nda yo¤unlaflmaktad›r. Cilt bak›m›n›n gelece¤inin kozmetik ve ilaç özelli¤inin bir arada oldu¤u “kozmesötik” ham maddelerde oldu¤u kesinlik kazanm›flt›r. Kozmetik ham maddeler cildin temizlenmesi ve güzellefltirilmesini sa¤larken, kozmesötik maddeler cilde biyolojik olarak etki ederek cildin ifllevlerinde de¤iflim sa¤larlar. Son 10 y›ld›r antiaging kiflisel bak›m ürünleri dikkatleri üzerinde toplam›flt›r. Bu alandaki ilginin artmas›n›n nedenleri aras›nda, büyük firmalar aras›ndaki rekabet, yeni ham madde ve teknolojilerin gelifltirilmesi ve tüm dünyada “hücre yenileyici” kavram›na olan talebin artmas› say›labilir. Cilt bak›m› üzerine modern bilimsel araflt›rmalar ve geliflen cilt fizyolojisi bilgisi yafl geçtikçe ortaya ç›kan cilt hasar›n›n durdurulmas›n› ve hatta onar›lmas›n› hedeflemektedir. Dolay›s›yla, en son bilimsel düflünce yaln›zca güneflin zararl› ›fl›nlar›ndan korunma de¤il, hücrelerin kendi kendilerini yenileme özelli¤inden faydalan›lmas›d›r. Kozmetik bilimciler farkl› tip ciltlerin yafllanmas›n› incelemifl ve cilt hasar›n›n %90’n›na çevresel etmenlerin yol açt›¤› sonucunu ç›karm›flt›r. Çevresel etmenler aras›nda rüzgâr, psikolojik stres, sigara içimi, kimyasal maddeler, hava kirlili¤i ve hepsinden önemlisi UV radyasyon bulunmaktad›r. Zararl› günefl ›fl›nlar›n›n ciltte hasara neden oldu¤u bilimsel olarak saptanm›flt›r. Dolay›s›yla, cildin güneflten korunmas› cilt bak›m ürünlerinin olmazsa olmaz özelli¤i olmal›d›r. Cilt hasar›n›n sonuçlar› erken yaflta görülmez; ancak 40’l›-50’li yafllarda ortaya ç›kar. Bunun da nedeni cildin kronolojik yafllanmas›d›r. Genetik özelliklere ba¤l› kronolojik yafllanman›n önüne geçilemez. Kronolojik yafllanma sonucu ciltte kal›nl›k de¤iflimi, epidermis ve dermis’de incelme, derinin engel fonksiyonunda de¤iflim, inflamasyon ve derinin destek yap›s›nda farkl›l›k ortaya ç›kt›¤› bilimsel olarak gösterilmifl ve tüm dünya kozmetik bilimcileri bu dört etki etraf›nda hemfikir olmufltur. Ciltteki kal›nl›k de¤ifliminin nedeni henüz bilinmemektedir. Cilt ya¤lar›n›n vücudun farkl› bölgelerine da¤›l›m› sonucu cilt kal›nl›¤› azalmakta ve alt destek yap› kaybolmaktad›r. Epidermal-dermal eklentideki proteinlerin üretiminin uyar›lmas›

Antiaging: Cildin yafllanma sürecini geciktiren veya azaltan.

Deri engeli: Hücreler-aras› lipitler taraf›ndan birarada tutulan proteince zengin keratinositlerin cilde yabanc› madde giriflini engellemesi.

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

303
AHA (alfa-hidroksi asit): Meyve asidi. Düflük konsantrasyonlarda, ölü hücreleri yok eder ve nemlendirici etkisi vard›r. Orta ve yüksek konsantrasyonlarda ise elastin ve kolajen üretimini uyar›r.

incelmenin engellenmesi aç›s›ndan anlaml›d›r. Zaman içinde, cilt hücrelerinin içindeki lipitlerin oluflumunda ve keratinositlerin eksfoliasyonunda azalma sonucu derinin engel ifllevinde bozukluk ortaya ç›kmaktad›r. Bu durumda glikolik, laktik ve malik asit gibi meyve asitleri (hidroksi asitler) cilt bak›m ürünlerine sokularak keratinositler (ölü hücreler) uzaklaflt›r›labilir. Meyve asitlerinin düflük deriflimde (konsantrasyonda) nemlendirici özellikleri de bulunmaktad›r. Deride oluflan nedeni bilinmeyen inflamasyonu tersine çevirmek için yeflil çay polifenolleri gibi birçok madde denenmektedir. ‹nflamasyonun önüne geçilmesi için cildin UV radyasyondan korunmas› önemlidir. Dolay›s›yla, tüm cilt bak›m ürünlerine zararl› günefl ›fl›nlar›ndan koruyucu madde eklenmelidir. Tüm bu bahsedilen deri mekanizmalar› günümüzde teoriden öte özellik tafl›mamaktad›r. Cilt hücreleri (korneositler) aras›ndaki lipit çift-tabakan›n sorumlu oldu¤u ciltten su kayb› cildin önemli özelli¤idir. Cilt kurumas›n›n engellenmesi cilt bak›m›n›n önde gelen amac›d›r. Transepidermal su kayb› (TEWL) ölçümü cildin sa¤l›kl› ifllev gördü¤ünü belirlemek için yap›lan testtir. Deri yafllanmas› ile ortaya ç›kan gözle görünür etkiler nelerdir?
SIRA S‹ZDE

K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANILAN DÜfiÜNEL‹M B‹TK‹LER‹N GÜVENL‹⁄‹
Do¤al kelimesi dünyada çok tart›fl›lan bir konudur. Kozmetik alan›nda do¤al kelimesinden kozmetik bilimcilerinin anlad›¤› fludur: sentetik maddelerden ve petrolS O R U den elde edilen maddelerden ar›nd›r›lm›fl ve kimyasal ifllem görmemifl olma durumu. Bu tan›ma göre suyun bile do¤al olup olmad›¤›n›n tart›fl›ld›¤› ortamda neyin D‹KKAT do¤al oldu¤u neyin olmad›¤› kuflku ile karfl›lanmaktad›r. Etiketinde do¤al yazan her ürün do¤al özellikte de¤ildir. Örne¤in, kozmetik ürünlerde s›kl›kla kullan›lan lanolin koyun yününün ya¤›ndan SIRA S‹ZDE ve genelelde edilir likle do¤al ve saf olarak nitelendirilir. Oysa, koyunlara ço¤unlukla pestisit uygulanmaktad›r ve saflaflt›r›lmam›fl lanolinde kalabilecek eser miktardaki pestisit koAMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE layl›kla insan derisinden geçerek ya¤l› dokuda birikim yapabilir. ‹ngiliz Sense About Science Grubunun 2006 y›l›na ait raporunda, “Tüm bileflenler do¤al olsa bile, tüm ürünler bir dereceye kadar kimyasal karakter tafl›r. Dolay›s›yla,N A L PM K Ü‹fi Ü ‘kimyasal içerD T E ‹ mez’ ifadesi yanl›flt›r” denmektedir. Lanolinin saflaflt›r›lmas› da kimyasal ifllem gerektirdi¤inden saf lanolini bile ‘do¤al’ diye nitelendirme konusu dünyada tart›flmaS O R U lara neden olmaktad›r. TELEV‹ZYON Dünya üzerinde, kozmetik ürünlerin etiketindeki ‘do¤al’ ifadesinin do¤rulu¤unu saptayan D‹KKAT tek bir otorite yoktur. ABD Special Chem kuruluflunun ‘Kozmetik ve Kiflisel Bak›m’ departman› baflkan yard›mc›s› Bruno Trinquart’›n Haziran 2009 tarihli raporunda SpecialChem’e üye kozmetik firmalar›n›n formülatörleri taraf›ndan cevaplanan ankette do¤al kozAMAÇLARIMIZ metik madde içeren ürünlerdeki bafll›ca problemin kararl›l›k oldu¤u ortaya ç›km›flt›r (fiekil 11.1). Asya k›tas›nda da benzer veriler elde edilmifltir. Bu veriler, yaln›zK ‹ T A P ca etkin bitkisel ham maddelerin keflfedilmesinin de¤il, bu maddelerin deriye tafl›y›c› sistem haline getirilmesinin de çok önemli oldu¤unu göstermektedir.
TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

K ‹ N L P D Ü fi ÜT EA ‹ M
S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT

‹NTERNET SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

304
fiekil 11.1 Bitkisel ham maddelerin kullan›ld›¤› kozmetik ürünlerin sorunlar›.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Günümüzde, bitkisel ham maddelerin kozmetik alanda kullan›m›na kuflku ile bak›lmas›n›n nedenleri, ürün etiketinde yaln›zca ekstre yazmas›, kozmetik yarar aç›s›ndan fazla say›da bilimsel verinin olmamas›, bitki ekstrelerinin birço¤unun toksik olmas›, ciltte iritasyon, dermatit veya fotosensitizasyona yol açmas›, batch’ler (üretilen partiler) aras›nda standardizasyonun olmamas› ve etkinliklerinin kozmetik tafl›y›c› sistem içinde kesin olmamas›d›r. Çok iyi bilinen do¤al bilefliklerin bile toksik bileflenler içerebilece¤i bilimsel olarak gösterilmifltir. Hatta baz› bilim adamlar› sentetik maddelerin s›k› yönetmeliklere ba¤l› olmas›ndan dolay› daha güvenilir oldu¤unu söylemektedir. European Organization of Cosmetic Material, Industry and Service- UNITIS (Kozmetik Madde, Endüstri ve Servis Avrupa Organizasyonu), “kozmetik ürünlerde kullan›lan botanik maddeler 800 adet CMR (Üretimde Karsinojenik, Mutajenik, Toksik) maddesi için test edilmelidir” standard›n› getirmifltir. Organizasyonun belirledi¤i 800 farkl› grup maddenin bitkisel ekstre içinde olup olmad›¤›n›n test edilmesi yukar›da bahsedilen kuflkulardan birisini ortadan kald›racakt›r. Son y›llarda, yurtd›fl›ndaki yeni e¤ilim, bütün do¤al ham maddelerin ve ürünlerin uluslararas› kabul gören ba¤›ms›z kurumlar taraf›ndan sertifikaya ba¤lanmas›d›r. Sertifika veren kurumlar uluslararas› kat› standartlara uymaktad›r. Örne¤in, uluslararas› kabul gören “Cosmebio” logosu bunlardan birisidir. Bugün Fransa’da 1700 adet “Cosmebio” sertifikal› ürün vard›r. Ancak flunu da vurgulamak gerekiyor ki “Cosmebio” etiketli ürünler toplam do¤al ürünlerin 1/4’ünü oluflturmaktad›r. Geriye kalan 3/4’ü do¤al etiketi tafl›makla birlikte etik ve güvenli say›lmamaktad›r. Avusturalya’n›n en büyük organik sertifikaland›rma kuruluflu Australian Certified Organic (ACO), Avusturalya’n›n yan›s›ra Avrupa, Japonya, ABD, ‹sviçre ve ‹ngiltere’deki organik ifllemlerin sertifikasyonu için de akredite edilmifltir. Kozmetik üreticilerin baflvuraca¤› sertifikasyon yolu ABD’de USDA (ABD Tar›m Departman›) sertifikas› iken Avrupa’da ECOCERT sertifikas›d›r (fiekil 11.2). Bu durum kozmetik üreticiler aç›s›ndan kargaflaya neden olmaktad›r. USDA’n›n devlete ba¤l› sertifikasyon sistemi olmas›na karfl›n ECOCERT ba¤›ms›z bir sistemdir. Oysa, ABD, AB ülkeleri ve di¤er ülkeler bu sertifikalardan birisine sahip oldu¤unda tüm dünyada geçerlidir.

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

305
fiekil 11.2 USDA ve Ecocert Logolar›.

1991’de kurulan ECOCERT, sertifikasyon ve denetleme görevini tüm k›talarda 80’den fazla ülkede sürdürmektedir. Bu kurulufllar›n her ikisi de (USDA ve ECOCERT) ‘Çevre’, ‘Yeflil Kimya’, REACH (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals- Kimyasallar›n Ruhsatland›rma, De¤erlendirme, Otorizasyon ve K›s›tlanmas›) ve ‘Kansere Yol Açan Maddeler’ konular›nda çok duyarl›d›r. Bir ürünün yukar›da bahsedilen sertifikalardan birisine sahip olmas› için inceleme ham maddeden bafllar. Örne¤in, bitki tohumunun nas›l yetifltirildi¤i, topland›¤›, sakland›¤›, tafl›nd›¤› ve ifllendi¤inin uluslararas› standartlara uygun olup olmad›¤› incelenir. Ürünün gelifltirilmesi s›ras›nda kullan›lan her yöntem ayr›nt›land›r›l›r ve her basamak incelenir. Her basamak uluslararas› standartlara uygun olarak tamamlan›rsa bitmifl ürüne ‘do¤al’ logosu verilir. Bu aflamalar›n herhangi birisinde hayvanlar üzerinde test yap›lmas› tüm dünyada kesinlikle yasaklanm›flt›r. En genifl do¤al nitelikli cilt bak›m ürünü yelpazesine sahip ABD’de, 100’den fazla sertifikal› do¤al ürün etken bitki ekstresi içermekte ve sa¤l›k aç›s›ndan temiz oldu¤u kabul edilmektedir. Bu ürünlerin ambalaj› ürünü uygulama s›ras›nda kontaminasyona neden olmayacak flekilde tasarlanm›flt›r. Bunun yan›s›ra, ekstrenin içindeki etkin maddelerde kayba neden olmamas› için üretimde yüksek s›cakl›k, kimyasal koruyucu ve emülsiyon yap›c› madde kullan›lmam›flt›r. Günümüzde di¤er bir popüler konu koku maddesi içermeyen cilt bak›m ürünleridir. Kokulara afl›r› duyarl›l›k sonucu “çoklu kimyasal duyarl›l›k” (MCS) görülmesi kozmetik bilimcilerin üründen koku maddelerini ç›karmas›na ve ürün etiketlerine ‘koku maddesi içermez’ eklenmesine yol açm›flt›r. Mekanizmas› bilinmeyen MCS, hafiften fliddetliye kadar alerjik-tip reaksiyonlarla sonuçlanmaktad›r. Ancak yap›lan baz› çal›flmalar klasik alerjik reaksiyon tipi olmayan MCS’nin kokusuz kozmetik ürünler ile de görüldü¤ünü ve dolay›s›yla koku maddesi içermeyen ürünlerin etkili davran›fl olmayabilece¤ini belirtmifllerdir.

SIRA bitkiler, ya¤lar, Bitkisel cilt bak›m›, bitkilerden elde edilen maddelerin (ör. taze S‹ZDE oleorezinler, salg›lar, sular ve koku maddeleri) do¤al kaynakl› tafl›y›c›, koruyucu, yüzey etkin madde, nemlendirici, ya¤ ve emülsiyon yap›c› maddelerEileMbirlikte cilDÜfiÜN L‹ din temizlenmesi ve sa¤l›kl› durumda tutulmas›nda kullan›lmas›d›r. Bitkisel cilt bak›m›n›n klasik tan›m›n›n temelinde sentetik kimyasal maddelerin kullan›lmamas› S O R U ve kozmetik üretimde bitkisel ham maddenin içeri¤inin korunmas› vard›r.

B‹TK‹LER‹N K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANIMI

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Euromonitor’un 2007 verilerine göre toplam do¤al kozmetik ürünler ‹aras›nda do¤al cilt D KKAT bak›m ürünlerinin oran› %70’dir. Ancak toplam kozmetik ürünlerin sat›fl›nda do¤allar %2’den azd›r. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

306

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Cilt bak›m›nda kullan›labilecek üründe afla¤›daki bitkisel kaynakl› madde gruplar› yer alabilir: 1. Koruyucu (mikroorganizmalardan) (çay a¤ac› uçucu ya¤›, kekik uçucu ya¤›, greypfrut tohumu ekstresi) 2. Yüzey etkin madde (yukka ekstresi, zeytinya¤l› sabun, çövenotu ekstresi, Panama a¤ac› kabuk ekstresi) 3. Emülsiyon yap›c› (bitki mumlar›- kandelila, jojoba, karnauba; ksantan zamk›, ayva tohumu ya¤›) 4. Emoliyan (jojoba, avokado, kuflburnu, shea ve kakao ya¤lar›) 5. Hümektan (lesitin, pantenol, gliserin) 6. Antioksidan (α-tokoferol, β-karoten, askorbik asit, resveratrol) Sa¤l›kl› eriflkinler günlük yaflamlar›nda 120’den fazla kimyasal maddeye maruz kal›rlar. Bu nedenle, yüz bak›m› kürü içinde temizleyici, cildi koflulland›r›c› ve nemlendirici bulunmal›d›r. Cildi koflulland›r›c› maddeler aras›nda cildi besleyen ve nemlendirici için baz oluflturan bitkiler ve uçucu ya¤lar vard›r. ABD’de yüz bak›m› için sertifikaland›r›lm›fl yaklafl›k 100 adet do¤al ürün 4 farkl› cilt tipi için tasar›mlanm›flt›r: • Dengeleyici- Normal/Karma • Hücre yenileyici- Kuru/Olgun • Temizleyici- Ya¤l›/Problemli • Yat›flt›r›c›- Duyarl› Bu s›ralamadan da görülece¤i üzere her tip cilde uygulanabilecek do¤al ürün bulunmaktad›r. Ancak hangi ürün grubunun kullan›laca¤›na uzman görüflü do¤rultusunda karar verilmelidir. Eskiden beri bilinen ve halen uygulanan baz› do¤al cilt bak›m› programlar› ve maddeler afla¤›da verilmifltir.
SIRA S‹ZDE

2

Bir cilt bak›m ürününde birden fazla etki beklerseniz, hangi grup maddeler kullan›rs›n›z? SIRA S‹ZDE
DÜ ÜNEL‹M Aromaterapi, fiholistik olarak beden ve vücut bak›m›n› yapmak için kullan›lan tamamlay›c› tedavi yöntemidir. Tedavide bitkilerin kök, çiçek ve yapraklar›ndan elde edilen ya¤ O R U kullan›l›r. Kökü binlerce y›l öncesine dayanan bu yöntem çerS özleri çevesinde tüm dünyada önemli bir pazar oluflmufltur. ABD ‘Toplum Sa¤l›¤› Araflt›rma ve Gelifltirme Merkezi’nin 2008 y›l›na ait rapoD‹KKAT runa göre, aromaterapi konusunda Ohio Devlet Üniversitesi Sa¤l›k Psikolojisi Bölümü’nden Janice Kiecolt-Glaser ve arkadafllar›n›n yapt›¤› çal›flmada, “kokular›n SIRA ba¤›fl›kl›k durumu, a¤r› kontrolü veya yara iyileflmesinin göstergehiçbirinin stres, S‹ZDE leri olan biyokimyasal parametreler üzerine herhangi bir olumlu etkisi bulunmuyor” sonucu ç›kar›lm›flt›r. “Baz› durumlarda aromatik ya¤ uygulamas›n›n saf su kaAMAÇLARIMIZ dar bile etkili olmad›¤›” rapor edilmifltir. Ancak yine de aromaterapinin psikolojik etkisi oldu¤u gerçe¤i geçerlidir ve cilt bak›m›nda da katk› sa¤lad›¤› söylenebilir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Aromaterapi

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Ayurvedik Cilt Bak›m›
Ayurvedik cilt bak›m› 2000’den fazla y›l önceki t›bbi deneyimlerden kaynaklanmaktad›r. Cilt bak›m›naOayurvedik yaklafl›m holistiktir ve beyni, vücudu ve ruhu birlikTELEV‹ZY N te ele al›r. Ayurvedik cilt bak›m› teorisinde deri ve saç› yöneten 7 farkl› ilke oldu¤una (Vata, Pitta, Kapha, Vata-Pitta, Vata-Kapha, Pitta-Kapha, Vata-Pitta-Kapha) inan›l›r. Ayurvedik uygulamada bitkisel su, ekstre ve ya¤lardan yararlan›l›r.
‹NTERNET

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

307

Bal ile Cilt Bak›m›
Bal›n do¤al antoksidan, antimikrobik ve havan›n nemini emme ve ciltte tutma özellikleri bulunduktan sonra cilt bak›m› ürünlerinde yayg›n olarak kullan›larak zararl› günefl ›fl›nlar›n›n etkisinden cilt korunmaya ve hasar gören deri onar›lmaya çal›fl›lm›flt›r.

Jojoba Ya¤› ile Cilt Bak›m›
Jojoba ya¤› cilt için do¤al nemlendiricidir; balinan›n do¤al sebumu ile benzer özelliktedir. Ayr›ca, cildi yumuflatma özelli¤i de vard›r.

Shea Ya¤› ile Cilt Bak›m›
Shea ya¤› “Hayat A¤ac›”n›n (Karite) çekirde¤inden elde edilmektedir. Her yerde çok say›da ürünün içeri¤inde bulunmaktad›r. Do¤al olarak sertifikalanm›fl en saf halinde ekzema, sedef, dermatit ve mimik çizgilerinde iyileflme sa¤lar. Bugün bile, klinik çal›flmalar shea ya¤›n›n güvenli do¤al cilt bak›m› sa¤lad›¤›n› göstermektedir.

Bitkisel Antioksidan Maddeler
Biyolojik sistemdeki en önemli serbest radikaller normal hücre solunumu s›ras›nda oluflan süperoksit (HO2) ve hidroksil (OH) radikalleridir. Ayn› zamanda, günefl radyasyonu ile de ortaya ç›karlar. Etkinli¤i bilinen antioksidanlar, enzimatik olmayan s›n›fta yer alan ve do¤al özellikteki α-tokoferol, β-karoten, askorbik asit, resveratrol ve polidatindir. Biyoflavonoit bileflikleri olan antosiyaninler (örne¤in üzüm tohumlar›) etkin antioksidanlard›r ve C ve E vitaminlerinin etkinli¤ini artt›r›rlar. Antioksidan polifenol içeren yeflil çay ekstresi ve polifenol ve biyoflavonoit içeren Ginkgo biloba yapraklar› da antioksidan kozmetik ürünlerin formülasyonuna sokulurlar. Antioksidan maddelerin yararlar› üzüm çekirde¤i ekstresinde belirlenmifltir. Bunun ard›ndan, kozmetik firmalar bu yarar› cilt bak›m ürünlerinde kullanmaya bafllam›fllard›r. Üzüm polifenolleri, yeflil üzüm çekirde¤inin ekstresinden elde edilen do¤al bilefliktir ve güçlü antioksidan etkisi oldu¤u gösterilmifltir. Cildi çok say›da serbest radikalden korur ve cildin neminin korunmas›na da yard›mc› olur. Bitkisel antioksidanlar›n önemli kayna¤› uçucu ya¤lard›r. 2008 y›l›nda Tayvan’dan bir grup araflt›rmac› 45 farkl› bitkiden ekstre edilen uçucu ya¤lar›n antioksidan özelliklerini in vitro olarak test etmifl ve karanfil, tarç›n, kekik ve yaseminden elde edilen uçucu ya¤lar›n serbest radikalleri %90 oran›nda tutarak listenin bafl›nda oldu¤u sonucuna ulaflm›fllard›r. Pycnogenol«, Fransa’n›n güney-bat› ormanlar›ndaki çam a¤açlar›n›n kabu¤undan elde edilen patentli maddedir. A¤açlar›n kabu¤u biyoflavanoitleri de içeren yararl› antioksidan maddeler tafl›maktad›r. Pycnogenol«’ün serbest radikal tutucu özelli¤i C vitamini’nin 20 kat›, E vitamini’nin 50 kat›d›r; güçlü antioksidan etkisi nedeniyle cilt bak›m›nda antiinflamatuvar ve mikrodolafl›m› h›zland›r›c› olarak kullan›lmaktad›r. Cilt bak›m› ürünlerine k›r›fl›kl›kl›klar› azaltmak, yafllanma belirtilerini engellemek ve cilde genç ve s›k› görünüm vermek amaçlar› ile kat›lmaktad›r. Centella asiatica (Gotu Kola) uzun süredir tedavide kullan›lan ve üzerinde çal›flmalar›n yo¤un oldu¤u bir bitkidir. Cilt yaralar›nda epitelizasyonu (epidermis hücrelerinin yenilenmesi) h›zland›rd›¤› ve deride kolajen ba¤ dokusunun üretimini artt›rd›¤› belirlenmifltir. Çok güçlü antioksidan özelli¤i olan Gotu Kola ekstresi
Serbest radikal: ‹ç ve d›fl etmenlerle vücutta oluflan çiftleflmemifl elektron içeren atom veya molekül.

‹n vitro: Kelime anlam› “camda”d›r. Biyokimyasal ifllemin tüp ve benzeri ortamda canl› d›fl›nda gerçekleflti¤i koflul.

308

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

vücutta bulunan enzimatik antioksidan ‘katalaz’›n üretimini uyarmaktad›r. Hücre yenileyici özelli¤i de güçlü olan ekstre kalsiyum, retinoik asit ve çinko gibi maddelerle birlikte cilt bak›m› ürünlerinde daha iyi etkinlik göstermektedir. Uzun süredir antioksidan özelli¤i ile birçok kozmetik ürüne kat›lan havuçtan elde edilen β-karoten etkin maddesi ürüne verdi¤i portakal renk ile sak›nca do¤urmakta idi. Ham maddenin kendi rengini ürüne vermesi kozmetik aç›dan kabul görmedi¤i için, yeni çal›flmalarda, karoten prekürsörlerinin ekstraksiyonu ile renksiz karotenoidler elde edilmifltir. Domatesten sa¤lanan renksiz karotenoidler, güçlü antioksidan, UV’den koruyucu ve antiinflamatuvar özelliktedir. Nergis so¤anlar›ndan elde edilenlerin ise, antiaging, k›r›fl›kl›k karfl›t› ve günefl sonras› ürünlerde cilt rengini aç›c› özelli¤i nedeniyle kullan›labilece¤i rapor edilmifltir. Zeytin meyvesi için ‹talyan ve Japon firmalar› bir araya gelip yeni teknoloji gelifltirerek Opextan« ham maddesini kozmetik kullan›ma sunmufllard›r. Opextan« zeytin meyvelerinden elde edilir ve polifenol içerir; serbest radikalleri tutucu etkisi çok yüksektir. Barselona Üniversitesi’nden bir grup bilim adam› ve Nuth-Chemie, Euromed, RAPS, Kuhs ve Becker gibi firmalar› da içeren Alman-‹spanyol AB projesinin sonuçlar› Food Chemistry mecmuas›nda yay›mlanm›flt›r. Bu çal›flmaya göre, meyve suyu üretiminden geriye kalan k›rm›z› pancar, elma, çilek ve armut; konserve kutulamas› endüstrisinden geriye kalan domates, enginar ve kuflkonmaz; hasattan geriye kalan hindiba, salatal›k ve brokoli ve çiviotu at›klar›n›n ekstrelerinin tümü polifenol içermektedir. Ancak, ekstrelerin krem formülasyonuna eklenmesi ve koku, renk, tekdüzelik (homojenlik), kararl›l›k ve antioksidan etkileri aç›lar›ndan de¤erlendirilmesi sonucu formülasyon çal›flmalar›n›n daha öteye götürülmesi gerekti¤i rapor edilmifltir.

Bitkisel Ya¤lar
Kozmetik alanda kullan›lan bitkisel ya¤lar terimi, bafll›ca trigliserit içeren ve uçucu olmayan ya¤lar› ve bafll›ca terpen ve terpen türevlerini içeren ve kokulu ve uçucu olan “uçucu ya¤lar›” kapsamaktad›r. Bu iki tip ya¤ grubunun özellikleri tümüyle birbirinden farkl›d›r. Ülkemizde ‘sabit ya¤’ olarak bilinen trigliserit içeren ya¤lar aras›nda zeytin, ceviz, f›nd›k, susam ve ayçiçe¤i ya¤lar› en yayg›n kullan›lanlard›r. Paris Üniversitesi’nden Prof. Dr. Marie-Claude Martini, trigliserit içeren tropik ya¤lar›n içerdikleri ya¤ asitlerinin ya¤a ait fizikokimyasal ve biyolojik etkileri belirledi¤ini belirttikten sonra ya¤lar› doymam›fl ya¤ asidi içeriklerine göre s›n›fland›rm›flt›r; ya¤ asitlerinin yan› s›ra vitamin ve fitosterol içeriklerini de de¤erlendirmifltir (Tablo 11.1).

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

309
Tablo 11.1 ‹çerdikleri doymam›fl ya¤ asidi cinsine göre ya¤lar.

Yüksek ω-6 linoleik asit içeri¤i olan ya¤lar Muma¤ac› f›nd›¤› ya¤› Kaju ya¤› Baobap a¤ac› ya¤› Argan ya¤› Dikenli gelincik (fiekil 11.3) ya¤› Brezilya f›nd›¤› ya¤› Tamanu (foraha) ya¤› Çörek otu ya¤› Eflekotu (akflam çiçe¤i) (fiekil 11.4) ya¤› Aleurites moluccana Anacardium occidentale Andansonia digitata Argania sideroxylon Argemone mexicana Bertholletia excels Calophyllum inophyllum Nigella sativa Oenothera biennis

Hint inciri (kudret inciri, frenk inciri, kaynana dili) tohumu ya¤› Opuntia ficus-indica Çark›felek çiçe¤i ya¤› Inca-Inchi ya¤› Kuflburnu ya¤› ‹stiridye f›nd›¤› (fiekil 11.5) ya¤› Passiflora incarnate Plukenetia volubilis Rosa rubiginosa Telfairia pedata

Yüksek ω-6 gama linolenik asit içeri¤i olan ya¤lar Muma¤ac› f›nd›¤› ya¤› Ketencik ya¤› Eflekotu (akflam çiçe¤i) ya¤› Yabani borage ya¤› Aleurites moluccana Camelina sativa Oenothera biennis Trichodesma zeylanicum Yüksek ω-3 alfa linolenik asit içeri¤i olan ya¤lar Kivi tohumu ya¤› Inca-Inchi ya¤› Kuflburnu ya¤› Actinidia chinensis Plukenetia volubilis Rosa rubiginosa Yüksek palmitoleik asit içeri¤i olan ya¤lar Makademia f›nd›k ya¤› Avokado ya¤› Macadamia tetraphylla Persea americana veya gratissima Yüksek ω-9 linoleik asit içeri¤i olan ya¤lar Andiroba ya¤› Andiroba guyanensis

Kalofilik asit, 4-fenilkumarin, C16 ve C18 doymufl ya¤ asidi içeri¤i olan ya¤ Tamanu ya¤› Calophyllum inophyllum

C16, C18, C20 doymufl ya¤ asitleri ve fitosterolleri (β-sitosterol) içeri¤i olan ya¤ Cupuaçu ya¤› Theobroma grandiflorum

310
Resim 11.3 Dikenli gelincik.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Resim 11.4 Eflekotu. (Akflam çiçe¤i)

Kaynak: http://www.agaclar.net fiekil 11.5 ‹stiridye f›nd›¤›.

Kaynak: http://www.agaclar.net

Kaynak:http://www.botany.hawaii.edu

Taze Hindistan cevizinin kurutulmufl meyvesinin al›fl›lagelmifl olarak so¤ukta preslenmesi ile elde edilen hindistan cevizi ya¤›, 2008 y›l›nda saflaflt›r›larak ve renginin aç›lmas› ile daha da etkin ve güvenli hale getirilmifltir. Uçucu ya¤lar ise, antioksidan ve antiseptik özellikleri ile cildi yat›flt›r›c›, pürüzsüzlefltirici, kokuland›r›c› ve antiaging olarak kiflisel bak›m ürünlerinde yer almaktad›r.

Di¤er Bitkisel Cilt Bak›m› Madde ve Ürünleri
Bitkisel cilt bak›m› üzerinde yak›n geçmiflte yap›lan çal›flmalar ve halen kullan›lan bitkisel cilt bak›m maddelerinin bafll›calar›ndan afla¤›da bahsedilmifltir. Uzun y›llard›r kozmetik alanda nemlendirici olarak kullan›lan Aloe vera’dan (sar› sab›r) elde edilen ilk ticari ham madde (Hydrapol« toz) Carrington Laboratorlar› taraf›ndan 2005 y›l›n›n sonlar›nda gelifltirilmifltir. Bugüne dek ‘Aloe barbadensis Yaprak Suyu’ veya ‘Aloe barbadensis Yaprak Ekstresi’ olarak etiketlenen ham madde yerine Hydrapol« tozu bilimsel olarak ‘Aloe barbadensis Yaprak Polisakkaritleri’ olarak isimlendirilmifltir. Cildi yat›flt›r›c›, antiinflamatuvar ve nemlendirici etkisi teknik verilerle saptanan yeni ham maddenin etkinli¤inin di¤er benzer ham maddelere oranla % 50 daha fazla oldu¤u gösterilmifltir. Yak›n geçmiflte patentlenen Centipeda cunninghamii’den elde edilen ekstrenin antiinflamatuvar, antialerjenik, yat›flt›r›c›, zararl› günefl ›fl›nlar›ndan koruyucu ve cilt hücrelerini yenileyici özellikleri oldu¤u saptanm›flt›r. Popüler cilt bak›m› konular›ndan birisi de cilt renginin aç›lmas›d›r. Günefl, hamilelik ve yafllanma lekelerinin giderilmesi cilt bak›m› ürünlerinden istenilen bir özelliktir. Artocarpus incisus (Ekmeka¤ac›) (fiekil 11.6) bitkisinin odunözü ekstresinden elde edilen artokarpin’in bilinen renk aç›c› madde olan kojik asitten daha etkin oldu¤u in vitro olarak gösterilmifltir. Ekstrenin doza ba¤›ml› olarak antioksidan etkisinin de bulundu¤u in vitro testlerle saptanm›flt›r.

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

311
fiekil 11.6 Ekmeka¤ac›.

Protektol içeren Betula alba kabuk ekstresi ve Scrofularia nodosa ekstresi, günefle maruziyet ve günefl-sonras› cilt bak›m›, akneik (sivilceli) cilt bak›m› ve kafl›nt›l› saçl› deri bak›m› preparatlar›na kat›lmaktad›r. Çok yeni kozmesötik madde olan pirinç ekstresinin ciltte koruyucu engel oluflturarak su tutulKaynak: http://calphotos.berkeley.edu mas›n› sa¤lad›¤›, cildin do¤al lipitlerinin ve nemlendiricilerinin oksidasyonunu (dolay›s›yla bozunmas›n›) yavafllatt›¤›, UV’nin indükledi¤i oksidatif stres ve fotoyafllanmay› engelledi¤i ve k›r›fl›kl›k görünümünü azaltt›¤› belirlenmifltir. Di¤er yeni do¤al ham madde eflek sütüdür. Eflek sütünün içinde bulunan C vitamini inek sütünün içindekinin 60 kat›d›r. Eflek sütünde yaln›zca C vitamini de¤il, D ve E vitaminleri, kalsiyum, fosfor ve cildimizde var olan seramit gibi proteinik maddeler de bulunmaktad›r. Ekvator’da en uzun yaflayan kad›n›n eflek sütü ile beslendi¤inin saptanmas› üzerine bilimsel olarak araflt›r›lan bu ham madde ne yaz›k ki bir eflekten günde yaln›zca 2 litre sa¤lanabildi¤i için oldukça pahal›d›r. Afl›r› kuruluk ve günefl ›fl›nlar›na ola¤anüstü direnci olan kaktüs dikenli armut’dan (Opuntia streptacantha) elde edilen ultra-saf eliksir AquaCacteen« yüksek derecede nemlendirici ve yat›flt›r›c› özelli¤e sahiptir. Patentli olan bu madde için ilk kez tüm biyoetkin bileflenlerin ekstre edilebildi¤i söylenmifltir. AquaCacteen«’in tüm cilt bak›m ürünlerinde güvenle kullan›labilece¤i in vivo ve in vitro testlerle ispatlanm›flt›r. Eskiden beri bilinen Çin meyvesi hünnap, zengin kalsiyum, protein ve C, B1, B2 ve A vitamini içeri¤i ile 2005 y›l›ndan bu yana patentlenmifl olarak 22 cilt bak›m ürününde yo¤un nemlendirici, besleyici ve onar›c› olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Genellikle tek bir bitkisel ham maddenin ürüne sokulmad›¤›, birden fazla etkin oldu¤u bilinen bitkisel maddelerin bir arada kullan›lmas› kozmetik endüstrinin e¤ilimlerinden bafll›cas›d›r. Ancak bitkisel maddelerin birbiri ile etkileflmemesine özen gösterilmelidir. Örnekleri afla¤›da görülebilece¤i gibi bitkisel ham madde içeren ve piyasada sat›lan ancak teknik verilerine ulafl›lamayan baz› ürünler Tablo 11.2’de derlenmifltir.

312
Tablo 11.2 Kozmetik piyasas›nda bulunan ve bitkisel ham madde içeren ürün örnekleri.

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Ürün Nemlendirici jel

Özellikler ve ‹çerikteki Bitkisel Ham Maddeler Astrenjan, antiseptik, antiinflamatuvar, antibakteryel, antifungal, antiviral, antialerjik Aloe vera jel, organik A, E vitaminleri, organik kükürt, uçucu ya¤larlavanta, ›t›r K›r›fl›kl›k ve ince çizgileri azalt›c›, cildi s›k›laflt›r›c› Aloe vera jel, do¤al A, E vitaminleri, vitamin C serumu, organik kükürt, proteinler, amino asitler, lavanta, ›t›r pH 3.7, ya¤l› ciltler için makyaj temizleyici Glikolik asit, alg ekstresi, Aloe vera jel, do¤al gliserin, ›s›rgan (Urtica dioica) ekstresi, su rezenesi (Spiraea ulmaria) ekstresi, hidrolize tatl› badem proteini, greypfrut (Citrus grandis) ekstresi, portakal (Citrus dulcis) ekstresi, misket limonu (Citrus aurantifolia) ya¤›, limonotu (Cymbopogon flexuosus) ya¤› pH 3.9, cilt nemini yok etmeden makyaj› temizler Bu¤day amino asitlerinin sodyum lauroil tuzu, gliserin, su rezenesi (Spiraea ulmaria) ekstresi, ›s›rgan (Urtica dioica) ekstresi, sitrik asit, portakal (Citrus dulcis) ya¤›, limon (Citrus limonum) ya¤› pH 4.2, Normalden kuruya ve hassas ciltler için, zengin bitki aromal›, hafif abrasif, antiinflamatuvar ve yara iyilefltirici etkili Montmorilonit (kil), alg ekstresi, yalanc› safran (Carthamus tinctorius) ya¤›, kay›s› çekirde¤i (Prunus armeniaca) jel, soya fasülyesi (Glycine soja) ekstresi, do¤al gliserin, Aloe vera jel, lesitin, bu¤day (Triticum vulgare) tohumu ya¤›, ginseng (Panax ginseng) ekstresi, maya betaglükan ekstresi, α-tokoferol (E vitamini), tamanu (foraha) (Calophyllum inophyllum) ya¤›, kalendula (Calendula officinalis) ya¤›, ksantan zamk›, lavanta (Lavandula angustifolia) ya¤›, Japon han›meli (Lonicera japonica) ekstresi pH 3.3, normalden ya¤l›ya ciltler için, boncuklar›n üç boyut etkisine sahip, afl›nd›r›rken temizleyici Aloe vera jel, do¤al gliserin, hidrolize jojoba ya¤›, salatal›k (Cucumis sativus) ekstresi, vanilya (Vanilla planifolia) (fiekil 11.7) ya¤› pH 3.7, normalden ya¤l› ciltlere hafif nemlendirici, uzun sürede antiaging etkili Avokado (Persea gratissima) ya¤›, Gotu Kola (Centella asiatica) ekstresi, yalanc› safran (Carthamus Tinctorius) ya¤›, Soya fasülyesi (Glycine soja) tohumu ekstresi, eflekotu (akflam çiçe¤i) (Oenothera biennis) ya¤›, papatya (Anthemis nobilis) ekstresi, yeflil çay (Camelia oleifera) ekstresi, betaglükan, adenozin trifosfat, pantenol, hyalüronik asit, bisabolol, ksantan zamk, tokoferil asetat (E vitamini), sitrik asit, etilhekzil gliserin pH 3.9, SPF 30, UVA ve UVB’den koruyucu, titanyum dioksit ve çinko oksit süzgeçleri Etil metoksisinnamat, shea (Butyrosperimum parkii) ya¤›, gliserin, siklometikon, dimetikon, ceviz (Julans regia) tohumu ya¤›, fosfolipitler, stearil alkol, soya fasülyesi (Glycine soja) lipitleri, balmumu, titanyum dioksit, çinko oksit, Aloe vera ekstresi, sodyum hyalüronat, αtokoferol, retinil palmitat, portakal (Citrus dulcis) ekstresi, vanilya (Vanilla planifolia) (fiekil 11.7) ekstresi, etilhekzil gliserin

K›r›fl›kl›k azalt›c› jel

Glikolik temizleyici

Normal cilt için temizleyici

Mineral krem temizleyici

Salatal›kl› afl›nd›r›c›

Nem kompleksi

Titanyum dioksit güneflten koruyucu

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

313
Tablo 11.2 Devam›

Yo¤un nemlendirici ve göz kremi

pH 4.2, kurudan ya¤l›ya ciltler için, so¤uk kuru havalar için, koruyucu nem siperi, yüz çizgilerini azalt›r Yalanc› safran (Carthamus tinctorius) ya¤›, f›nd›k (Corylius americana) ya¤›, stearik asit, do¤al gliserin, kaprilik/kaprik trigliserit, tokoferol asetat, yeflil çay (Camelia oleifera) ekstresi, papatya (Anthemis nobilis) ekstresi, Aloe vera ekstresi pH 4.1, kurudan normale ciltler için, nemi tutan ve antiaging yarar› olan ham maddeler Tatl› badem (Prunus dulcis) ya¤›, kaprilik/kaprik gliserit, do¤al gliserin, yeflil çay (Camelia oleifera) ekstresi, eflekotu (akflam çiçe¤i) (Oenothera biennis) ya¤›, hidrolize yulaf proteini, betaglükan, hyalüronik asit, Ginseng (Panax ginseng) ekstresi, fosfolipitler, tokoferil asetat, üzüm (Vitis vinifera) ekstresi, tokoferol, ksantan zamk›, etilhekzil gliserin pH 3.4, boncuklar›n 3 boyut etkisine sahip, ananas enzimi do¤al antibakteryel Aloe vera jel, deniz yosunu ekstresi, kapril glikol, do¤al gliserin, papatya (Anthemis nobilis) ekstresi, poliamino fleker yo¤uflkusu (kondansat), hidrojene jojoba ya¤›, ananas (Ananas sativus) ekstresi, maya betaglükan›, mandalina (Citrus reticulata) ya¤› pH 3.9, kil-bazl›, antiaging, antioksidan ve cildi onar›c› ham maddeler, cilt nemlenmesinde ve iyileflmesinde görünürlük Montmorilonit (kil), yalanc› safran (Carthamus tinctoria) ya¤›, do¤al gliserin, lavanta (Lavandula angustifolia) suyu, bitki fosfolipitleri, betaglükan, lesitin, sö¤üt (Salix alba) kabu¤u ekstresi, Aloe vera ekstresi, guta kola (Centella asiatica) ekstresi, yeflil çay (Camellia senensis) ekstresi, üzüm çekirde¤i (Vitis vinifera) ekstresi, çay a¤ac› (Melaleuca alternifolia) ya¤›, combava (Citrus hystrix) ya¤›, ksantan zamk›, kaprilil glikol, retinil palmitat, askorbil palmitat

Ultra nemlendirici ve yenileyici

Meyve/enzimli afl›nd›r›c›

Besleyici Maske

Kaynak: http//www.specialchem.com fiekil 11.7 Vanilla planifolia.

Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Vanilla_planifolia_1.jpg

314

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

SONUÇ
ABD’deki do¤al kozmetik ürün pazar›n›n 2009 y›l›nda % 58 büyüyece¤i ve antiaging ürünlerin en büyük yükselme alan› olaca¤› öngörülmektedir. Ancak pazar›n büyümesi ile birlikte güvenlik sorunlar›n›n da büyüyece¤i aç›kt›r. Dolay›s›yla tüketicilerin bilinçlenmesi büyük önem tafl›maktad›r. ‘Bireysel cilt bak›m›’ sistemlerinin ve ucu görünemeyen nanoteknolojinin gündemde oldu¤u günümüzde bitkisel kozmetik ürünlerle ile ilgili konuda iki farkl› görüfl (sentetik ham maddelerle devam veya do¤al ham maddelerle devam) sürecektir. Her ikisinin de olumlu ve olumsuz noktalar› vard›r. Görüfl ne olursa olsun, herkesin sentetik kozmetik ürünü kullanamayaca¤› gibi herkes do¤al ürün kullanamayabilir. E¤er do¤ru olarak e¤itilirse, tüketici hangisinin kendisi için uygun oldu¤unu baflkas›n›n fikri ile belirlemeyecektir. Bu nedenle, ‘bireysel cilt bak›m›’ gelecekte öne ç›kacakt›r.

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

315

Özet
AM A Ç

1

Kiflisel bak›m ürünlerini saptayabileceksiniz. ‹fllevler aras›nda bafll›calar›: cildi temizlemek, nemlendirmek; antioksidan, antiaging, zararl› günefl ›fl›nlar›ndan koruyucu, antiseptik, antiinflamatuvar, antibakteryel, antifungal, antiviral, antialerjik ve abrasif etkilerdir. Do¤al, bitkisel ve organik ham maddeleri karfl›laflt›rabileceksiniz. Do¤al ham madde: do¤adan kaynakl› (flora, fauna, mineral), yenilenebilen/çok miktarda bulunan ve belli amac› olan maddedir; Bitkisel ham madde: bitkilerin farkl› k›s›mlar›ndan standart özelliklerde elde edilen, yenilenebilen/çok miktarda bulunan ve belli amac› olan maddedir; Organik ham madde: do¤al kaynakl›, sentetik madde veya kimyasal tepkime (reaksiyon) içermeyen ifllemlerden geçirilmifl maddedir. Günümüzde kiflisel bak›m ürünlerinin amaçlar›n› aç›klayabileceksiniz. Günümüzün koflullar›nda, kiflisel bak›m ürünleri cildi temizlemek, sa¤l›kl› tutmak ve koruyucu olarak kullan›lmaktad›r. Bunun yan›s›ra, yafllanma izlerini azaltmak ve yavafllatmak da öne ç›kan amaçt›r. Antioksidan özellikteki maddeler öncelikle kendileri oksitlenip serbest (oksijen) radikalleri ortamda yok ederek veya serbest radikallerin hedef maddeye ulaflmas›n› engellemek için maddeyi çevreleyerek koruyucu olarak etki ederler. Kozmetik alanda kullan›lan en popüler bitkilere örnekler: Aloe vera, Gotu Kola, havuç, salatal›k, badem, üzüm, yeflil çay, çay a¤ac›, papatya, turunçgiller, avokado, jojoba, soya fasülyesi, eflekotu (akflam çiçe¤i), ›s›rgan ve kay›s› popüler bitkilere örneklerden baz›lar›d›r.

A M A Ç

4

A M A Ç

2

Bitkisel kozmetik ürünlerin güvenli¤ini tart›flabileceksiniz. Dünyada sertifikaland›rma için tek bir otoritenin olmad›¤›n›, do¤al veya organik logosunun ne anlama geldi¤ini, farkl› sertifika kurumlar›n›n hangileri oldu¤unu ve tüketicinin cilt bak›m ürününü seçmesi s›ras›nda güvenli¤i için etikette bakaca¤› sertifika logolar›n›n hangileri oldu¤unu anlatabilecektir.

AM A Ç

3

316

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi cilt hasar›na yol açan çevresel etmenlerden biri de¤ildir? a. Rüzgar b. Sigara içimi c. Hava kirlili¤i d. UV radyasyon e. Lekelerden kurtulma çal›flmalar› 2. Afla¤›dakilerden hangisi ciltte yafllanma sonucu oluflan de¤iflikliklerden de¤ildir? a. Kal›nl›k de¤iflimi b. Epidermisde incelme c. Derinin destek yap›s›n›n de¤iflmemesi d. Dermisde incelme e. Derinin engel fonksiyonunda de¤iflme 3. Afla¤›dakilerden hangisi antioksidan nitelikli madde içeren bitkilerden biri de¤ildir? a. Üzüm çekirde¤i b. Karanfil uçucu ya¤› c. Tarç›n uçucu ya¤› d. Kekik uçucu ya¤› e. Balmumu 4. Afla¤›dakilerden hangisi bitkisel cilt bak›m ürünlerinde istenilen özellikler aras›nda yer almaz? a. Kalite b. Antialerjenik c. Etkinlik d. Hayvan testlerini geçmifl olma e. Sertifikal› olma 5. Afla¤›dakilerden hangisi dikenli armut’dan elde edilen ‘AquaCacteen’in cilt bak›m ürününe eklenme amac›d›r? a. Temizlemek b. Lekeleri azaltmak c. Antibakteryel etki d. Nemlendirmek e. Zararl› günefl ›fl›nlar›ndan korumak 6. ‹laç ve kozmetik özelli¤inin bir arada oldu¤u ham maddelere ne ad verilir? a. Kozmesötik b. Do¤al c. Organik d. Emoliyan e. Cosmebio 7. Kozmetik firmalara uygulanan ankete göre bitkisel cilt bak›m ürünlerindeki en önemli sorun afla¤›dakilerden hangisidir? a. Renk b. Fiyat c. Bitmifl ürün kararl›l›¤› d. Bitkisel ekstre kararl›l›¤› e. Koku 8. Afla¤›dakilerden hangisi Çin meyvesi hünnap’›n cilt bak›m ürünlerinde kullan›lma nedenlerinden biri de¤ildir? a. Kalsiyum içermesi b. E vitamini içermesi c. Protein içermesi d. B1 ve B2 vitamini içermesi e. A vitamini içermesi 9. Afla¤›dakilerden hangisi bitkilerden elde edilen ya¤lar›n bir grubunu oluflturan uçucu ya¤lar›n özelliklerinden biri de¤ildir?

a. Antioksidan
b. c. d. e. Antiseptik Kokuland›r›c› Yat›flt›r›c› Lekeleri azalt›c›

10. Afla¤›dakilerden hangisinde cilt bak›m› holistik program›n bir parças›d›r? a. Ayurveda b. Aloe vera ile bak›m c. Ultra nemlendirici ve hücre yenileyici bak›m d. Jojoba ya¤› ile bak›m e. Bal ile bak›m

11. Ünite - Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler

317

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflisel Bak›m Ürünleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 2. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflisel Bak›m Ürünleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Antioksidan Maddeler” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 4. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan Bitkilerin Güvenli¤i” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 5. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Di¤er Bitkisel Cilt Bak›m› Madde ve Ürünleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 6. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflisel Bak›m Ürünleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 7. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan Bitkilerin Güvenli¤i” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 8. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Di¤er Bitkisel Cilt Bak›m› Madde ve Ürünleri” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 9. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkisel Antioksidan Maddeler” ve “Bitkisel Ya¤lar” bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 10. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bitkilerin Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›m›” bölümünü tekrar gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Boudier, D., Mazalrey, S., Gofflo, S., Vignau, E. ve Closs, B. (2009). Double approach for improving the epidermal barrier function. SÖFW J, 135, 50. Donsing, P. ve ark. (2009). Evaluation of the effect of Thai breadfruit’s heartwood extract on melanogenesis- inhibitory and antioxidant activities. J Cosmet Sci, 59, 41. Fruit and veg waste rich with extractable antioxidants, Food Chem (2006). 97, 137. Liersch, R., Grohs, B. (2005). Study concerning the use of herbal raw materials in the cosmetic industry. SÖFW J, 1 (2), 2. Özer, Ö., Ayd›n, B. ve Yazan Y. (2001). Evaluation of multiple w/o/w emulsions containing different oils. Archiv der Pharmazie, 334 (Suppl.1), 14. Özer, Ö., Ayd›n, B., Yazan, Y. (2006). Effect of oil type on stability of w/o/w emulsions. Cosm Toilet, 121 (7), 57. Wang, H.-F., Wang, Y.-K.ve Yih, K.-H. (2008). DPPH free radical scavenging ability, total phenolic content, and chemical composition analysis of forty five kinds of essential oils. J Cosmet Sci, 59, 509. Yazan, Y. (Ed.) (2004). Kozmetik Bilimi, ‹stanbul, Nobel Kitabevi. Yazan, Y. (Ed.) (2008). Kozmetik Ürünler Rehberi, ‹stanbul, Graphis Matbaa San. Tic. Ltd. fiti. Yazan, Y., Seiller, M., Arslan, K. (1997). Formulation and evaluation of a multiple emulsion containing glycolic acid. Drug Cosm Ind, 160 (1), 30-37,101. Yazan, Y. (1998). Kozmetolojide α-hidroksi asitler. FABAD Farm Bil Der, 23 (1), 29. Yazan, Y. (2008). The next generation of skin antiaging dermacosmetic products. Türk Klin. T›p Bil. Der. (Suppl. S), 28 (6), S182-S185. http://www. cosmeticdesign.com http://www.specialchem.com http://www.tureng.com

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Cilt yafllanmas› ile ortaya ç›kan gözle görünür etkiler: gözeneklerin genifllemesi, cilt yüzeyinde pürüzlülük, k›r›flma, sarkma, cilt renginde de¤iflimler (soluk renk, koyulaflma, kahverengi lekeler), telanjiektazi (k›r›k venler). S›ra Sizde 2 Cilt bak›m ürünlerine, hümektan, emoliyan, antioksidan, koruyucu ve emülsiyon yap›c› madde gruplar› kat›labilir.

12
Amaçlar›m›z Anahtar Kavramlar
• • • • • • Tar›m Bitkisel üretim Hayvanc›l›k ‹yi Tar›m Uygulamalar› Yem katk› maddesi Allelopati

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; T›bbi ve aromatik bitkilerin tar›m ve hayvanc›l›k alanlar›nda kullan›m nedenlerini sorgulayabilecek, T›bbi ve aromatik bitkilerin tar›m ve hayvanc›l›k alanlar›nda kullan›m avantajlar›n› aç›klayabilecek, Tar›m ve hayvanc›l›k alanlar›nda kullan›lan t›bbi ve aromatik bitkilere örnekler verebileceksiniz.

• • • • •

Pestisit ‹nsektisit Herbisit Bitkisel ürünler Aromatik bitki

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • TARIM VE HAYVANCILIK • TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N TARIM ALANINDA KULLANIMI • TARIMDA KULLANILAN B‹TK‹SEL ÜRÜNLERE ÖRNEKLER • TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N HAYVANCILIKTA KULLANIMI • HAYVANCILIKTA KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Tar›m ve Hayvanc›l›k Alanlar›nda Kullan›m›

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Tar›m ve Hayvanc›l›k Alanlar›nda Kullan›m›
G‹R‹fi
Ülkemiz, as›rlard›r gerek tar›m gerekse hayvanc›l›k bak›m›ndan bölge ülkeleri aras›nda önemli bir yere sahip olmufltur. Co¤rafik konumu ve uygun iklim flartlar› bak›m›ndan tar›m ürünleri üretmeye elveriflli olmas› nedeniyle, tar›msal üretimde özellikle de g›da maddelerinin üretiminde dünya üzerinde stratejik bir konumdad›r. Ülkemiz ayn› zamanda toprak alan› bak›m›ndan dünyan›n büyük ülkelerinden biridir. Türkiye’nin toplam ekilebilen tar›m alan› 30 milyon hektar olup, bu tar›m alanlar›n›n d›fl›ndaki topraklar›n›n %60’tan fazlas› belediyeler ve özel idareler olmak üzere kamuya ait olup, büyük bir k›sm›n› mera, çay›r, otlak ve orman arazilerini oluflturmaktad›r. Bu alanlar›n d›fl›nda kalan tar›ma elveriflli arazi ise yaklafl›k %35’ni teflkil etmektedir, bunun da yaklafl›k %20’si sulamaya elveriflli olan arazilerdir. Toprak, su, hava, canl› gibi do¤al kaynaklar, ortam›nda bitkisel ve hayvansal üretim materyallerini kullan›larak yap›lan faaliyetlere tar›m denir. Tar›m ve hayvanc›l›k sektörlerinde, özellikle organik üretimlerde son y›llarda t›bbi ve aromatik bitkilerden (TAB) yo¤un bir flekilde yararlan›lmaktad›r. Ünite kapsam›nda bu alanlarda TAB kullan›m›m›na örnekler verilecektir.

TARIM VE HAYVANCILIK
Tar›msal faaliyetler bitkisel üretim ve hayvansal üretim olmak üzere iki tiptir. 1. Bitkisel üretim: Bitkisel kökenli tohum ve tohumluk (fide/fidan) materyalleri kullan›larak yap›lan ekim (tohum ekilir), dikim (fide/fidan dikilir), bak›m (çapalama/gübreleme/ilaçlama), hasat ve hasat sonras› ifllemler (kurutma/iflleme/ambalajlama/depolama) gibi faaliyetlere denir. 2. Hayvansal üretim: Hayvansal kökenli üretim materyalleri (yumurta, do¤al ve suni döllenme vb.) kullan›larak yap›lan faaliyetlerdir. Tar›m dünyada ve ülkemizde farkl› yöntemlerle yap›lmaktad›r: Konvensiyonel (Geleneksel) tar›m: Günümüzde en yayg›n yap›lan ve tar›msal üretimde kullan›lan kaynaklar›n kontrolü yap›lmayan/yap›lamayan ve sürdürülebilir özelli¤ini kaybetmifl üretimlere denir. ‹yi Tar›m uygulamalar› (Modern) [‹TU; GAP (Good Agriculture Practices)]: Üretim kaynaklar›n›n kullan›m›nda sentetik kökenli üretim materyallerin s›n›rl› /kontrollü kullan›mlar›na izin veren, üretim kaynaklar›n›n sürdürebilir-

320

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

li¤ini tehdit etmeyen ve üretilen ürünlerin kullan›m› insan sa¤l›¤› aç›s›ndan kullan›labilir s›n›rlar içerisinde pestisist kal›nt›lar› olan üretimlere denir. Üretim aflamalar› kontrollüdür, fakat organik tar›mda istenilen kriterlere göre daha az kriterleri olan üretim fleklidir. Organik tar›m ise, hem bitkisel hemde hayvansal üretimden tüketim aflamas›na kadar, her aflaman›n kontrolleri yap›larak ve ba¤›ms›z denetim kurumlar›nca sertifikaland›r›larak yap›lan üretim faaliyetleridir. Organik tar›m›n temel amac›; toprak, su ve hava gibi çevre kaynaklar›n› kirletmeden ve bitki, hayvan ve insan sa¤l›¤›n›n korunarak üretilen bitkisel ve hayvansal kaynakl› ürünlerin tüketime sunulmas›d›r. Organik tar›mda kimyasal gübre ve tar›msal mücadele ilaçlar› kullan›lmaz, bunlar›n yerine organik kökenli gübreler (hayvan gübresi/ yeflil gübre/ do¤al at›klar vb.), biyolojik mücadele yöntemleri (bitkisel kökenli ya da do¤al/organik kökenli etkili maddeler içeren preparatlar) ve tar›msal üretimlerde karfl›lafl›lan hastal›k, parazit, böcek, haflere vb. zararl›lar› etkisiz hale getiren faydal› organizmalar kullan›l›r. Organik di¤er tan›m›yla ekolojik veya biyolojik tar›m, toprak-bitki, bitki-hayvan, hayvan-toprak aras›nda etkileflimler göz önünde bulundurularak do¤al dengenin korunmas›na özen gösterir, dolay›s›yla biyolojik çeflitlili¤in oluflmas›na ve korunmas›na katk› sa¤lar. K›saca hayvanc›l›k olarak tan›mlanan hayvansal üretim, hayvan yetifltirme, besleme, ›slah› yan› s›ra hayvansal ürünlerin ifllenmesi ve pazarlanmas› gibi genifl bir faaliyet alan› içerisinde yap›l›r. Hayvanc›l›k genel olarak büyükbafl, küçükbafl, kümes hayvanc›l›¤›, su ürünleri, ar›c›l›k ve ipek böcekçili¤i gibi alanlar›n› içermektedir. Organik hayvanc›l›k ise do¤al ve organik yemlerle besleme, uygun bar›nak ve mera alanlar›n›n sa¤lanmas›, sa¤l›kl› hayvanlar›n yetifltirilmesi gibi prensiplere dayal› olarak gerçeklefltirilen kontrollü ve sertifikal› hayvansal üretim faaliyetidir. Tar›m ve hayvanc›l›k sektörü, nufusun neredeyse % 40’› tar›mla u¤raflan ülkemizin ekonomik ve sosyal geliflmesinde her zaman önemli bir yer teflkil etmifltir. Tar›m ve hayvanc›l›k sektörleri aras›ndaki iliflki fiekil 12.1’de flematize edilmifltir. Tar›m ve hayvanc›l›k sektörlerinin ülkemiz sosyo-ekonomisine katk›lar›ndan baz›lar› flu flekilde özetlenebilir; - Artan nüfusun beslenme ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›nda katk›da bulunmas›, - Önemli istihdam olanaklar› sa¤lamas›, - K›rsal kesimin kalk›nmas›na destek olmas›, - K›rsal alanlardan flehirlere göçlerin engellenmesi, - Sanayi dahil birçok sektörünün hammadde ihtiyac›n› karfl›lamas›, - Ülkemize hammadde çeflitlili¤inin art›r›larak bitmifl ürün sektörlerinin zenginlefltirilmesi, - Tar›msal mekanizasyon ve sanayilerin oluflumunu sa¤layan sektörlerin geliflimi, - Milli gelire önemli katk› sa¤lamas›, - Ülkenin ihracat›na hem do¤rudan hem de dolayl› olarak katk› sa¤lamas› gibi nedenlerden dolay› tar›m ve hayvanc›l›k sektörleri ekonomimiz aç›s›ndan önemlidir.

12. Ünite - T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Tar›m ve Hayvanc›l›k Alanlar›nda Kullan›m›

321
fiekil 12.1 Organik tar›m ve hayvanc›l›k döngüsü.

Tar›m

Hayvanc›l›k

Son y›llarda gündemde olan geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar (GDO) özellikle tar›m sektöründe önem kazanm›flt›r. Laboratuvar ortam›nda, yani in vitro koflullarda, çeflitli faydalar sa¤lamak amac›yla, biyoteknolojik yöntemler kullan›larak farkl› türlerden ve mikroorganizmalardan al›nan genlerle yeni bir genetik materyal kombinasyonu olan herhangi bir canl› organizma gelifltirilebilir. Ayr›ca GDO’lar taraf›ndan veya bu organizmalar›n kullan›m› ile üretilen, ancak GDO’lar›n kendisini içermeyen maddeleri, ürünlerini veya türevleriniSIRA S‹ZDE ifade eder. Örne¤in, en yayg›n geneti¤i de¤ifltirilmifl ürünlerden biri olan m›s›r, toprakta bulunan mikroorganizmalardan Bacillus thuringiensis bakterisinden al›nan bir geÜfiÜNE M nin m›s›r bitkisine aktar›lmas›yla üretilmifltir. Bu bakteri seçiciDolarakL ‹sadece Lepidoptera zararl›lar›n›n larvas›na karfl› bir protein üretmekte ve larva d›fl›ndaki canl›lara zarar vermeyerek ürünü korudu¤u, bundan dolay› biyolojik O R U S kontrol programlar› ile uyumlu oldu¤u savunulmaktad›r.
D KKAT Ülkemizde organik tar›m uygulamalar›nda GDO ve/veya GDO türevleri ‹ 25.10.2008 tarihli Resmi Gazete 27035 No’lu yönetmeli¤ine göre kullan›lmaz!

Genetik yap›s› de¤ifltirilmifl organizmalar (GDO): Çiftleflme ve/veya do¤al melezlemelerle, yani türlerin kendi içindeki gen al›flveriflleriyle meydana gelmeyen organizmalard›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Özellikle son y›llarda tar›m ve hayvanc›l›kta, iyi tar›m uygulamalar› ve organik üretimlerinde t›bbi ve aromatik bitkilerden yo¤un bir flekilde yararlan›lmaktad›r.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N TARIM ALANINDA KULLANIMI
K ‹ T A P Tafl devri boyunca günlük ihtiyaçlar›n› avc›l›k-toplay›c›l›kla sa¤layan insan gruplar› tar›mla u¤raflan toplumlara dönüflmesiyle birlikte toplu hayata geçifl bafllam›flt›r. Di¤er bir ifade ile tar›m, insanlar›n büyük yerleflik topluluklar haline geçiflinde büyük bir rol oynam›flt›r. Sanayi devrimine kadar tar›m, toplumun LbüyükO ço¤unlu¤uTE EV‹ZY N nun temel geçim kayna¤› olmufltur. Bu do¤rultuda 20. yüzy›ldan itibaren tar›mda önemli de¤ifliklikler yaflanmaya bafllanm›flt›r. Örne¤in, ilk yapay gübreler elde edilmifl, makineleflme sayesinde tar›mda iflgücünde ve iflçi say›s›nda azalmalar ‹NTERNET gözlenmifl, tar›msal üretim ve verim artm›flt›r.

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

322

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

Tar›m›n temel amac› toplumun yiyecek ve çeflitli hammadde gibi tar›m ürünlerine olan ihtiyaçlar›n› karfl›lamakt›r. Tar›msal ürünlerin kalitesini belirleyen de¤iflik etkenler söz konusu olabilmektedir. Tar›m› etkileyen bafll›ca faktörler: 1. Tohumlar›n ›slah›, 2. Sulama, 3. Toprak yap›s›, gübre kullan›m› ve sürdürülebilirli¤i, 4. ‹klim özellikleri (ya¤›fl, s›cakl›k, nem vb.), 5. Makineleflme, 6. Hasat ve hasat sonras› ifllemleri, 7. Tar›m ürünlerinin pazar› ve pazarlanmas›, 8. Çiftçi e¤itimi, 9. Tar›msal zararl›lar ile mücadele, fleklinde s›ralanabilir. 1. Tohum ›slah›: Yüksek verimli ve kaliteli ürün eldesi için tohum ›slah› ve ›slah sonucu gelifltirilen kaliteli tohum kullan›m› en önemli aflamalardan biridir. Tohum ›slah›, mutasyon, sa¤l›kl› tohumlar›n seçilmesi ve melezlefltirme fleklinde yap›l›p, bu sayede verim ürüne ba¤l› olarak önemli miktarlarda art›fl gösterebilmektedir. 2. Sulama: Ürün verimini do¤rudan etkileyen di¤er bir faktör sulamad›r. Bitkilerin su tüketimleri ilgili tür ve koflullara göre önemli derecede farkl›l›klar gösterebilir. Bitkilerin su tüketimleri göz